Vikipedio eowiki https://eo.wikipedia.org/wiki/Vikipedio:%C4%88efpa%C4%9Do MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter Aŭdvidaĵo Specialaĵo Diskuto Uzanto Uzanto-Diskuto Vikipedio Vikipedia diskuto Dosiero Dosiero-Diskuto MediaWiki MediaWiki-Diskuto Ŝablono Ŝablono-Diskuto Helpo Helpo-Diskuto Kategorio Kategorio-Diskuto Portalo Portala diskuto Projekto Projekta diskuto TimedText TimedText talk Modulo Modulo-Diskuto Event Event talk Topic 0 15 9378193 9140795 2026-05-20T07:44:12Z DidCORN 34571 9378193 wikitext text/x-wiki __NEINDEKSO__ {{Aliaj signifoj|Ave Maria (Florido)|Projekto Ave Maria}} [[Dosiero:Annunciation (Leonardo) (cropped).jpg|eta|360ra|[[Leonardo da Vinci]]: Anĝela saluto, ĉirkaŭ [[1472]]-[[1475]]]] '''Ave Maria''' (latine por "Saluton, Maria") estas la plej populara [[preĝoj|preĝo]] al [[Sankta Maria]] en la [[Latina Eklezio]]. En [[Esperanto]], oni nomas ĝin ankaŭ '''Saluton Maria''' aŭ '''Anĝela Saluto'''. Jen la teksto uzata de [[okcidenta kristanismo|okcidentaj kristanoj]]: <blockquote> Saluton, Maria, gracoplena,<br /> La Sinjoro estas kun vi.<br /> Benata vi estas inter la virinoj,<br /> kaj benata estas la frukto de via sino, Jesuo.<br /> Sankta Maria, Dipatrino,<br /> preĝu por ni pekuloj<br /> nun kaj en la horo de nia morto.<br /> Amen.<ref>''Adoru'', p. 20</ref> </blockquote> En la [[latina lingvo]]: [[Dosiero:Illuminated human alphabet.jpg|eta|[[Ave Maria]] in ''Heures de Charles d'Angoulême'']] <blockquote> ''Ave Maria, gratia plena,<br /> ''Dominus tecum.<br /> ''Benedicta tu in mulieribus,<br /> ''et benedictus fructus ventris tui, Iesus.<br /> ''Sancta Maria, Mater Dei,<br /> ''ora pro nobis peccatoribus<br /> ''nunc et in hora mortis nostrae.<br /> ''Amen. <br /> </blockquote> Tiu preĝo estas bazita sur la [[Biblio]], la [[Evangelio laŭ Luko]] 1,28, en kiu la [[arkianĝelo|ĉefanĝelo]] [[Ĉefanĝelo Gabrielo|Gabriel]] diras al Maria, "Saluton al vi la grace favorita, la Eternulo estas kun vi." (Tial la preĝo ankaŭ nomiĝas "la anĝela saluto".) Kaj poste, en Luko 1,42-43, Sankta [[Elizabeto]] diras al Maria: "Benata vi estas inter virinoj, kaj benata estas la frukto de via ventro. Kaj pro kio okazas al mi ĉi tio, ke la patrino de mia Sinjoro venas al mi?" (Tiu esprimo "la patrino de mia Sinjoro" samas al la "[[Dipatrino]]" de la preĝo). La preĝo kreskis tra la jarcentoj de la simpla voko "Saluton, Maria" en la [[5-a jarcento]] al la nuna formo de la [[15-a jarcento]]. La simpla voko "Saluton, Maria" en la [[5-a jarcento]] kreskis kiel preĝo al la nuna formo kaj oficialiĝis en la roma [[breviero]] en 1568 fare de la papo [[Pio la 5-a]]. Ĝi estis popularigita per la [[rozario]]. == Muzikaj Aranĝoj == Multaj [[komponisto]]j bazis muzikan verkon sur ĉi tiu preĝo kaj komponis [[Aranĝo (muziko)|aranĝoj]] al ĝi. Unu el la plej famaj kombinas melodion de [[Charles Gounod]] kun preludo en C majoro (BWV 846) de [[Johann Sebastian Bach]]. La samtitola kanto de [[Franz Schubert]], aliflanke, ne havas la tekston de la preĝo sed poemon de [[Walter Scott]], en germana traduko de [[Adam Storck]]. == Bizanca rito == En la [[bizanca rito]] ekzistas simila preĝo, kiu komencas per la vortoj «Θεοτόκε Παρθένε, χαῖρε» (Dinaskintino Virgulino, ĝoju). == Referencoj == {{Referencoj}} == Fontoj == * IKUE kaj KELI: ''Adoru, Ekumena Diserva Libro.'' eldonita de IKUE kaj KELI, Eldonejo Ponto / Ponto-Verlag, 2001. 1472 p. ISBN 3-9803793-5-3 == Vidu ankaŭ == * [[Anĝeluso]] *[[Anunciacio]] * [[Patro nia]] * [[preĝoj]] * [[rozario]] * ''[[Je vous salue, Marie]]'', franc-svis-brita filmo == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.breviero.org/bazajpreghoj.html Bazaj preĝoj en Esperanto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060520193830/http://www.breviero.org/bazajpreghoj.html |date=2006-05-20 }} {{Unua}} [[Kategorio:Katolikismo]] [[Kategorio:Kristanaj preĝoj]] [[Kategorio:Mariologio]] 2clcidyzplgiadpliozkz08oef4ybyn 0 141 9377749 9347386 2026-05-19T14:55:37Z Sj1mor 12103 9377749 wikitext text/x-wiki {{Alidirekto|Liberecano|la speco de klasika liberalismo|libertarianismo}} {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Anarchy-symbol.svg|eta|175ra|La encirkla A-litero, ofta simbolo por anarkiismo.]] [[Dosiero:Portrait of Pierre Joseph Proudhon 1865.jpg|eta|[[Pierre-Joseph Proudhon]].]] [[Dosiero:ErricoMalatesta.gif|eta|[[Errico Malatesta]].]] [[Dosiero:Durruti-portrait.png|eta|dekstra|200ra|[[Buenaventura Durruti]].]] '''Anarkiismo''' aŭ '''anarĥiismo''' (de la [[Greka lingvo|greka]] {{lang|grc|ἀν}} (sen) + {{lang|grc|ἄρχειν}} (regni) + {{lang|grc|ισμός}} (de la radiko {{lang|grc|ιζειν}}), "sen regnestroj"<ref name="Anarchy">[http://www.m-w.com/dictionary/anarchy Anarchy], [[Merriam-Webster]]'s Online dictionary</ref>) estas [[politika filozofio]] kiu inkluzivas teoriojn kaj sintenojn, kiuj malakceptas [[Devo|devigan]] [[registaro]]n (nome la [[ŝtato]]n) kaj subtenas ĝian malestigon, ofte pro pli ampleksa malakcepto de nevolonta aŭ porĉiama [[aŭtoritato]]. ''La Konciza Oksforda Vortaro pri Politiko'' (''{{lang|en|The Concise Oxford Dictionary of Politics}}'') difinas anarkiismon kiel "grupon da [[ismo]]j kaj sintenoj centrigitaj sur la kredo ke [[registaro]] kaj malutilas kaj nenecesas." Tiu manko (malakcepto de ŝtataj strukturoj), laŭ plej diversaj anarkiismaj skoloj, devas esti kompensataj per [[elbaza organizado]], tio estas ekkontrolo fare de bazaj organismoj, institucioj kaj strukturoj de ĉefe la laborrimedoj ([[produktadrimedoj]] kiel bazo de [[ekonomio]]), sed ankaŭ de [[sansistemo]], [[eduksistemo]], [[transporto]] ktp. Tiudirekte konata moto ŝatata de anarkiistoj estas "[[Anarkio]] estas plej alta esprimo de [[Socia ordo|ordo]]". La sociigo de ekzemple sansistemo aŭ eduksistemo levis polemikon inter la propraj anarkiismaj tendencoj ĉu akcepti aŭ ne [[ŝtatigo]]n de tiuj sistemoj male al permesi [[privatigo]]n: akcepti ŝtatigon supozus ian akcepton de malŝatata ŝtato, sed malakcepti ĝin supozus iel favori privatigon, kiel bazo de [[Novliberalismo|noveliberalisma]] [[kapitalismo]], ankaŭ malŝatata de ĉiuj anarkiismaj tendencoj. Estas multaj specoj kaj tradicioj de anarkiismo<ref>[[Peter Kropotkin|Kropotkin, Peter]]. ''Anarchism: A Collection of Revolutionary Writings'', Courier Dover Publications, 2002, p.5</ref><ref>{{citaĵo el gazeto|aŭtoro=R.B. Fowler|titolo =The Anarchist Tradition of Political Thought|jaro=1972|publikaĵo=Western Political Quarterly|volumo=25|numero=4|paĝoj=738–752|COI=10.2307/446800}}</ref>, kaj ne ĉiuj el tiuj estas reciproke ekskludaj.<ref>Sylvan, Richard. "Anarchism". ''A Companion to Contemporary Political Philosophy'', redaktintos Goodwin, Robert E. kaj Pettit, Philip. Blackwell Publishing, 1995, p.231</ref> Laŭ la ''Oksforda Akompanlibro al Filozofio'' (''{{lang|en|Oxford Companion to Philosophy}}''), "ne estas iu nura difina pozicio kiun tenas ĉiuj anarkiistoj, krom ilian malakcepton de deviga registaro, kaj tiuj, kiujn oni konsideras anarkiistoj, maksimume dividas ian familian similaspekton." Anarkiistoj tenas malsamajn vidojn pri la [[Ekonomio|ekonomia]] organizo de socio; iuj preferas [[anarki-komunismo]]n, [[anarki-kolektivismo]]n, aŭ [[Partoprena ekonomiko|partoprenan ekonomion]], dum aliaj subtenas [[Merkata ekonomio|merkatajn]] sistemojn kiel [[Reciprokisma anarkiismo|reciprokismon]], [[agorismo]]n, aŭ (polemike) [[anarki-kapitalismo]]n. Anarkiismaj pensoskoloj malsamas fundamente, kaj subtenas ion ajn de ekstrema [[Individuisma anarkiismo|individuismo]] al tuta [[kolektivismo]]. Iuj anarkiistoj kontraŭis (kaj kontraŭas) trudadon, dum aliaj ĝin subtenis (kaj subtenas), precipe forme de perforta [[revolucio]] sur la vojo al anarkio aŭ [[utopio]]. == Nomo == La vorto '''anarkiismo''' derivas de la [[Greka lingvo|greka]] ἀν (sen) + ἄρχειν (regni) + ισμός (de la radiko ιζειν), "sen regnestroj"<ref name="Anarchy"/> kaj la vorto '''[[anarkio]]''' devenas el la [[greka]] ἀναρχία, ''anarĥIa'' (de ἄναρχος, ''Anarĥos'', prefikso ἀν, an, kiu signifas 'ne' aŭ 'sen', kaj nomo ἀρχός, arĥOs, kiu signifas 'estro', 'ĉefo' aŭ 'registo'.<ref>Vidu: * [http://www.merriam-webster.com/dictionary/anarchy Anarchy], Vortaro Merriam-Webster rete. * [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry%3D%237439 Anarchos], ''A Greek-English Lexicon''. * Diccionario Manual Griego VOX. Griego clásico-Español, eld. 18a de VOX, p. 44. ISBN 84-8332-149-1 * [http://en.wiktionary.org/wiki/anarchy Etimologio de la vorto anarchy] en [[Wiktionary]] (en angla). </ref> Ĉiuokaze la etimologia bazo estas la greka vorto arĥOs, kiu povas esti komprenata kiel 'estro', 'ĉefo' aŭ 'registo', sed ankaŭ kiel [[politika ordo]], [[ŝtato]] ktp. La demando estas al kio precize kontraŭas anarkiismo, ĉu simple al iu ajn tipo de regado aŭ al ŝtataj strukturoj ktp. Por kuntekstigi la aferon, oni ne forgesu ke en la [[klasika Grekio]] ne ekzistis la koncepto de [[ŝtato]] kiel oni komprenas ĝin el la 19a jarcento; male, tiam ekzistis nur sendependaj urboj (''[[Poliso (urboŝtato)|polis]]'') kun sistemoj de [[rekta demokratio]], do ne tre malproksime de la organizaj sistemoj proponita de multaj anarkiistoj. Ne konfuzendas [[anarkio]] kun anarkiismo; kvankam anarkio estas koncepto pri malordo aŭ manko de ordo, tamen anarkiismo celas socian ordon pere de anarkio. Por kompliki la aferon kaj konsiderinte la ampleksecon kaj malprecizecon de la enhavo de tiu ideologio, kelkaj unuopuloj, skoloj, tendencoj, organizoj ktp., ĉefe por apartiĝi el la perfortemaj aŭ plej revoluciemaj tendencoj, ekaplikis la terminojn ''liberecano'', ''liberecana'', ''liberecanismo'' ktp. Rekomencis terminologia konfuzo pro malprecizeco de la limoj inter ambaŭ. Multaj komprenas ke liberecano estas pli ampleksa ol anarkiisto, kaj ne tiom rilataj al plej [[Propagando per agado|revoluciaj agadrimedoj]], dum aliaj konsideras ambaŭ sufiĉe sinonimaj; ekzemple en la [[franca lingvo]].<ref>Vidu ekzemple en Esperanto ''Liberecana Frakcio'' de [[SAT]], kun bulteno [[Liberecana Ligilo]] ktp.</ref> En la [[itala lingvo]] oni uzas la terminon "anarchico" por "anarkiisto" dum en aliaj [[latinidaj lingvoj]] la korespondaĵo al "anarchico" estas uzata ĉefe por ''malordema''. En la [[angla lingvo]] de [[Usono]], oni uzas la terminon ''libertarian'' kun tre apartaj signifoj, kunhavante la malakcepton aŭ [[Malpliigo de ŝtato|malpliigon de ŝtato]], limigita al minimumo, sed sen la revoluciaj implicoj al [[memorganizado]] el bazaj tavoloj, tio estas sen malakcepto de kapitalismo, por multaj aŭtoroj nepra ingredienco de ŝtato. Vidu ekzemple artikolon [[Libertarianismo]]. == Originoj == [[Dosiero:WilliamGodwin.jpg|eta|maldekstra|[[William Godwin]] konsideriĝas kiel unu el la fondintoj de moderna anarkiismo.]] Kontraŭstaro al la ŝtato kaj al hierarĥio havas longan historion antaŭ la eŭropaj anarkiistoj de la [[19-a jarcento]]. Iuj pretendas, ke anarkiismaj temoj troviĝas en la verkoj de la [[Taoismo|Taoista]] saĝulo [[Laozio]].<ref>B. Cano Ruiz, ''Excursión sobre los Fundamentos Históricos del Anarquismo'', Tierra y Libertad, Meksiko, 1961, paĝoj 53-57. Tiu vidas ankaŭ antaŭaĵojn en la [[Antikva Egipto]] kaj la [[Biblio]].</ref> [[Diogeno la Cinika|Diogeno]] kaj la cinikuloj kaj ilia samtempulo, [[Zenono el Kitiono]], la fondinto de [[Stoikismo]], ankaŭ prezentis similajn temojn. Aliaj, kiaj Kropotkin en sia verko ''Interhelpo'', defendas el la informoj de antropologoj ke multaj popoloj en diversaj civilizacioj jam vivis laŭ la spirito de anarkiismo. Ponte al la [[Moderna Epoko]] oni povas indiki al la diversaj ''[[Utopio]]j'', ekzemple tiu de [[Thomas More]] de 1516, verkitaj dum la Renesanco kaj poste.<ref>George Woodcock, ''Albores del Anarquismo'', Tierra y Libertad, Meksiko, 1961, paĝoj 96-100.</ref><ref>Ankaŭ menciindas la utopiojn de [[Francis Bacon]]: ''Nova Atlantido'', de [[Campanella]]: ''Sunŝtato'' aŭ ''Suncivito'' kaj de [[Étienne Cabet]]: ''Vojaĝo al Ikario''.</ref> Aliaj sociaj movadoj aŭ iniciatoj pra-anarkiismaj estus kelkaj aspektoj de la [[Reformacio]], tiu de la ''diggers'' ([[fosistoj]]) en [[Anglio]], Winstanley ktp.<ref>George Woodcock (1961), paĝoj 101-109.</ref> Moderna anarkiismo, tamen, floris el la sekulara pensado de la [[Klerismo|klerisma epoko]], precipe el la argumentoj de [[Jean-Jacques Rousseau]] por morala centreco de libereco. "Anarkiismo" komenciĝis kiel termino de abuzo, sed ekde la [[Franca revolucio de 1789|Franca Revolucio]], iuj (ekzemple la ''Enragés'' aŭ ''Kolereguloj'') ekuzis la terminon pozitive, konsiderante la "revolucian registaron" de la [[Jakobeno]]j sinkontraŭdira.<ref>Pri precedencoj el la [[Usona Revolucio]] kaj el la [[Franca Revolucio]] vidu George Woodcock (1961), paĝoj 109-127.</ref> El tiu ĉi klimato [[William Godwin]] evoluigis tion, kion multaj homoj konsideras la unuan esprimon de moderna anarkiisma pensado. Godwin estis, laŭ [[Petro Kropotkin]], "la unua homo kiu formulis la politikajn kaj ekonomiajn komprenaĵojn de anarkiismo, kvankam li ne donis tiun nomon al la ideoj evoluigitaj en siaj verkoj." Godwin, [[Filozofia anarkiismo|filozofia anarkiisto]], kontraŭstaris revolucian agadon kaj vidis minimuman ŝtaton kiel modernan "necesan malbonon" kiu estiĝus pli kaj pli nebezonata kaj senpotenca laŭ la iompostioma evoluo de scio. Godwin porpledis ekstreman [[individuismo]]n, proponante ke ĉiu kunlaborado ĉesu. Godwin sintenis, ke diskriminacio pro iuj ajn kialoj krom kapablo netolereblis.<ref>B. Cano Ruiz (1961), paĝoj 76-87.</ref> La unua homo kiu sin priskribis kiel anarkiisto estis [[Pierre-Joseph Proudhon]], kaj pro tio iuj nomas lin la fondinto de moderna anarkiisma teorio. Proudhon proponis spontanean ordon, per kio organizo aperas sen centra aŭtoritato, "pozitivan anarkiismon" en kiu ordo aperas kiam ĉiu faras "tion kion li deziras kaj nur kion li deziras" kaj kie "nur komercaj transakcioj produktas la socian ordon." Kiel Godwin, Proudhon kontraŭstaris perfortan revolucian agadon. Li vidis anarkion kiel "formon de registaro aŭ konstitucio en kiu publika kaj nepublika konscio, formita de la evoluigo de scienco kaj leĝo, estas sole sufiĉa por konservi ordon kaj por garantii ĉiujn liberecojn. En ĝi, konsekvence, la institucio de la polico, preventaj kaj restriktaj metodoj, oficialeco, impostado, ktp., estas reduktitaj al minimumo. En ĝi, pli precipe, la formoj de monarkio kaj intensa centrigo malaperas, anstataŭigitaj de federalaj institucioj kaj vivŝablono bazita sur la komunumo. La plej konata frazo atribuita a Proudhon estas "La posedaĵo estas ŝtelaĵo". Laŭ li, la bazo de la nuna maljusta mondo estas la diferenco inter posedantoj kaj neposedantoj, kaj pro tio oni devas nuligi la posedrajton.<ref>Pierre-Joseph Proudhon, ''Qu'est-ce que la proprieté?'', tradukita al multaj lingvoj ekzemple al ''¿Qué es la propiedad?'', Tusquets, Barcelona, 1975.</ref> == Pensoskoloj == {{Ĉefartikolo|Anarkiismaj pensoskoloj}} '''Anarkiismaj pensoskoloj''' povas diferenci fundamente, subtenante ion el ekstrema [[individuismo]] al kompleta [[kolektivismo]].<ref>Slevin, Carl. "Anarchism." The Concise Oxford Dictionary of Politics. Eld. Iain McLean kaj Alistair McMillan. Oxford University Press, 2003.</ref> La tendencoj de anarkiismo estis ofte ĝenerale dividitaj en kategorioj de [[sociala anarkiismo|sociala]] kaj [[individuisma anarkiismo]] aŭ similaj duecaj klasigoj.<ref name="black dict">Ostergaard, Geoffrey. "Anarchism". ''The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought''. Blackwell Publishing. p. 14.</ref><ref name=socind>{{Citaĵo el libro|titolo=Anarchism: A Collection of Revolutionary Writings|familia nomo=Kropotkino|persona nomo=Petro|aŭtoroligilo=Petro Kropotkino|jaro=2002|eldoninto=Courier Dover Publications|ISBN=0-486-41955-X|paĝo=5}}{{cite journal |author=R.B. Fowler|title=The Anarchist Tradition of Political Thought|year=1972|journal=Western Political Quarterly|volume=25|issue=4|pages=738–752|doi=10.2307/446800|publisher=University of Utah|jstor=446800 |ref=harv | issn = 0043-4078 }}</ref> Anarkiismo estas ofte konsiderata radikala maldekstrema ideologio,<ref name=brooks>{{Citaĵo el libro|titolo=The Individualist Anarchists: An Anthology of Liberty (1881–1908)|familia nomo=Brooks|persona nomo=Frank H.|jaro=1994|eldoninto=Transaction Publishers|citaĵo=Usually considered to be an extreme left-wing ideology, anarchism has always included a significant strain of radical individualism, from the hyperrationalism of Godwin, to the egoism of Stirner, to the libertarians and anarcho-capitalists of today|ISBN=1-56000-132-1|paĝo=xi}}</ref><ref>{{cite journal |last=Kahn |first=Joseph|title= Anarchism, the Creed That Won't Stay Dead; The Spread of World Capitalism Resurrects a Long-Dormant Movement |year=2000|journal=[[The New York Times]]|issue=5a de Aŭgusto |ref=harv}}{{cite journal |author=Colin Moynihan |title=Book Fair Unites Anarchists. In Spirit, Anyway|year=2007|journal=New York Times|issue=16a de Aprilo |ref=harv}}</ref> kaj multo de [[anarkiisma ekonomiko]] kaj de anarkiista jura filozofio respegulas [[Liberecisma socialismo|kontraŭaŭtoritatajn interpretojn]] de [[anarkikomunismo|komunisma]], [[kolektivisma anarkiismo|kolektivisma]], [[anarkisindikatismo|sindikatisma]], [[Reciprokisma anarkiismo|reciprokisman]], aŭ [[partoprena ekonomiko]]j.<ref>"The anarchists were unanimous in subjecting authoritarian socialism to a barrage of severe criticism. At the time when they made violent and satirical attacks these were not entirely well founded, for those to whom they were addressed were either primitive or "vulgar" communists, whose thought had not yet been fertilized by Marxist humanism, or else, in the case of Marx and Engels themselves, were not as set on authority and state control as the anarchists made out." Daniel Guerin, ''[http://theanarchistlibrary.org/library/daniel-guerin-anarchism-from-theory-to-practice#toc2 Anarchism: From Theory to Practice]'' (New York: Monthly Review Press, 1970)</ref> Je iu punkto "la [[kolektivisma anarkiismo|kolektivisma]], [[anarkikomunismo|komunisma]], kaj [[Individuisma anarkiismo|liberala kaj individuisma]] tendencoj de pensaro el kiuj anarkiistoj elprenas sian inspiron ekmontras pliiĝantan distingan kvaliton, subtenante la aperon de nombraj anarkiismaj skoloj."<ref>Mark Bevir (ed). Encyclopedia of Political Theory. SAGE. Los Angeles. 2010. Paĝo 34</ref> === Reciprokismo === {{Ĉefartikolo|Reciprokisma anarkiismo}} [[Dosiero:Proudhon-children.jpg|299ra|dekstra|eta|Proudhon kaj liaj filinoj, de [[Gustave Courbet]], 1865.]] Reciprokismo komenciĝis dum la [[19-a jarcento]] en la anglaj kaj francaj [[Laborista movado|laboristaj movadoj]], kaj poste adoptis anarkiisman formon konektitan al [[Pierre-Joseph Proudhon]] en [[Francujo]] kaj aliuloj en [[Usono]]. Tio ĉi influis individuismajn anarkiistojn en Usono kiel je Benjamin Tucker kaj je William B. Greene; dum la [[1840-aj jaroj|1840-aj]] kaj [[1850-aj jaroj|1850-aj]] jaroj, Charles A. Dana kaj Greene prezentis la verkojn de Proudhon al Usono. Greene adaptis la reciprokismon de Proudhon al usonaj kondiĉoj kaj prezentis ĝin al Tucker. Reciprokisma anarkiismo temas pri reciprokeco, libera asociado, volonta kontrakto, federacio, kaj reformo de kredito kaj [[valuto]]. Multaj reciprokistoj kredas ke merkato sen registara interveno egaligas la prezojn al laborkostoj, malestigante profiton, lupagon, kaj rentumon laŭ la laborteorio de valoro.<ref>Miller, David. 1987. "Mutualism." The Blackwell Encyclopedia of Political Thought. Blackwell Publishing. p. 11</ref> [[Firmao]]j estus devigitaj konkursi por laboristoj same kiel laboristoj konkursas por firmaoj, plialtigante [[salajro]]jn. Iuj vidas reciprokismon kiel inter individuisma kaj kolektivisma anarkiismoj. En ''Kio estas Posedaĵo?'', Proudhon evoluigas koncepton de "libereco", egala al "anarkio", kiu estas la dialektika "kunigo de komunismo kaj posedaĵo." Greene, influita de Pierre Leroux, strebis reciprokismon laŭ la kunigo de tri filozofioj – [[komunismo]], [[kapitalismo]], kaj [[socialismo]]. Pli malfruaj individuismaj anarkiistoj uzis la terminon "reciprokismo" sed gardis malmulte la emfazon pri kunigo, dum socialaj anarkiistoj kiel la verkintoj de ''An Anarchist FAQ'' (angle ''Oftaj Demandoj pri Anarkiismo'') pretendas reciprokismon kiel subaro de sia filozofia tradicio. === Individuisma anarkiismo === {{Ĉefartikolo|Individuisma anarkiismo}} Individuisma anarkiismo ampleksas "kelkajn tradiciojn" kiuj pretendas ke "individuistan konscion kaj la persekuton de memintereso ne restriktu iu ajn kolektiva korpo aŭ publika aŭtoritato", tio estas emfazo al tio individua kaj ties volo super ajnaj tipoj de eksteraj determinantoj kiaj grupoj, socio, tradicioj, kaj ideologiaj sistemoj.<ref>"What do I mean by individualism? I mean by individualism the moral doctrine which, relying on no dogma, no tradition, no external determination, appeals only to the individual conscience."Mini-Manual of Individualism de Han Ryner [https://www.marxists.org/archive/ryner/1905/mini-manual.htm] Alirita la 23an de Junio 2016.</ref><ref>"I do not admit anything except the existence of the individual, as a condition of his sovereignty. To say that the sovereignty of the individual is conditioned by Liberty is simply another way of saying that it is conditioned by itself.""Anarchism and the State" in Individual Liberty</ref> Individuisma anarkiismo subtenas privatan posedaĵon, malkiel la sociala/socialisma/kolektivisma/komunumisma flankoj kiuj porpledas komunan posedaĵon. Individuisman anarkiismon subtenis homoj kiel [[Henry David Thoreau]], [[Josiah Warren]], kaj [[Murray Rothbard]]. [[William Godwin]], konsiderita individuisma anarkiisto de iuj kaj unua anarkiisto de aliaj,<ref name="Everhart, Robert B 1982. p. 115"/><ref>Philip, Mark (2006-05-20). "William Godwin". Stanford Encyclopedia of Philosophy. [http://plato.stanford.edu/entries/godwin/] Alirita la 23an de Junio 2016.</ref> proparolis bonfarecon sed ankaŭ defendis la sanktecon de "privata juĝo" por ĉiu individuo pri sia laboro kaj posedaĵo, kaj antaŭvidis progreseman raciecon, kiu rezultus je malpligrandiĝo kaj eventuala malapero de registaro. [[Dosiero:Max stirner.jpg|eta|maldekstre|Filozofo Max Stirner, elstara frua individuisma anarkiisto de 19-a jarcento.]] Unu el la plej fruaj kaj plej bone konataj subtenantoj de individuisma anarkiismo estis [[Max Stirner]],<ref>Leopold, David (2006-08-04). "Max Stirner". Stanford Encyclopedia of Philosophy. [http://plato.stanford.edu/entries/max-stirner/] Alirita la 23an de Junio 2016.</ref> kiu verkis la libron ''La Egoo kaj Sia Propreco'' ([[1844]]), "fondan tekston" de la filozofio. La filozofio de Stirner estis "[[Egoismo|egoisma]]" formo de individuisma anarkiismo laŭ kiu la individuo faras tion, kio plaĉas al li/ŝi, ne rimarkinte Dion, ŝtaton, aŭ moralajn regulojn, kaj laŭ kiu socio havas neniun respondecon por siaj anoj. Al Stirner, [[rajto]]j estis nerealaĵoj en la menso, kaj socio ne ekzistas sed "la individuoj estas ĝia [[Realo|realeco]]" – li subtenis posedaĵon kaj posedecon per [[Potenco (filozofio)|potenco]] anstataŭ rajto.<ref>The Encyclopedia Americana: A Library of Universal Knowledge. Encyclopedia Corporation. p. 176.</ref> Stirner predikis memaserton kaj antaŭvidis "asociojn de egoistoj" kie [[respekto]] por senkonsidereco kunigus homojn. Malpli radikalan formon de individuisma anarkiismo porpledis la "[[Bostono|Bostonaj]] anarkiistoj," [[Usono|usonaj]] individuistoj, kiuj subtenis privatajn posedaĵojn kaj la liberan merkaton. Ili porpledis la protekton de libereco kaj posedaĵo per privataj entreprenistoj, kaj ĝiris interŝanĝon de laboro por salajro, kvankam ili kredis, ke ŝtata monopola kapitalismo (difinita kiel [[monopolo]] financita de la ŝtato) ne plene rekompencas laboron. Eĉ inter la usonaj individuistoj de la 19-a jarcento, estis neniu monolita ismo, kiel ili malkonsentis inter si pri pluraj temoj, inkluzive de intelekt-posedaĵaj rajtoj kaj posedo kontraŭ posedaĵo de tero. Grava disiĝo okazis dum la malfrua [[19-a jarcento]], kiam Tucker kaj kelkaj aliuloj forlasis naturajn rajtojn kaj konvertiĝis al "egoismo," bazita sur la filozofio de Stirner. Iuj "Bostonaj anarkiistoj," kiel Tucker, sinidentigis kiel "socialista" – termino, kiu tiuepoke reprezentis vastan koncepton – per kio ili signifis devoligon al solvi la "laboran problemon" per radikala ekonomia reformo. Nepost la ŝanĝo de la [[20-a jarcento]], la epokopinto de individuisma anarkiismo jam pasis, kvankam poste ĝin revivigis (kun kelkaj ŝanĝetoj) Murry Rothbard kaj la anarki-kapitalistoj de la meza 20-a jarcento, kiel parton de la pli vasta [[Libertarianismo|libertarianisma]] movado. === Sociala anarkiismo === {{Ĉefartikolo|Sociala anarkiismo}} [[Dosiero:Anarchistes914.jpg|eta|250ra|Manifestacioj de anarkiistoj kontraŭ [[senlaboreco]] en [[Novjorko]], [[1914]].]] Sociala anarkiismo estas unu el la du malsamaj vastaj kategorioj de anarkiismo, la alia kategorio estas individuisma anarkiismo; sociala estas konsiderata la plej granda pensoskolo en anarkiismo.<ref>"This does not mean that the majority thread within the anarchist movement is uncritical of individualist anarchism. Far from it! Social anarchists have argued that this influence of non-anarchist ideas means that while its "criticism of the State is very searching, and [its] defence of the rights of the individual very powerful," like Spencer it "opens ... the way for reconstituting under the heading of 'defence' all the functions of the State." Section G – Is individualist anarchism capitalistic? An Anarchist FAQ</ref> La termino "sociala anarkiismo" ofte uziĝas por identigi [[Komunumismo|komunumismajn]] formojn de anarkiismo, kiuj emfazas kunlaboradon kaj reciprokan helpon.<ref>Ostergaard, Geoffrey. "Anarchism". A Dictionary of Marxist Thought. Blackwell Publishing, 1991. p. 21.</ref> Ĝi malakceptas la pluekziston de la privata posedo (ĉefe de produktadrimedoj), sed konservas respekton al la [[persona posedo]].<ref name="ReferenceA">"The revolution abolishes private ownership of the means of production and distribution, and with it goes capitalistic business. Personal possession remains only in the things you use. Thus, your watch is your own, but the watch factory belongs to the people." [[Alexander Berkman]]. "What Is Communist Anarchism?"</ref> Sociala anarkiismo inkluzivas anarki-kolektivismon, anarki-komunismon, [[Liberecisma socialismo|liberecisman socialismon]], anarki-sindikatismon, [[Socia ekologio|socian ekologion]], kaj foje reciprokismon. ==== Anarki-kolektivismo ==== {{Ĉefartikolo|Anarki-kolektivismo}} Anarki-[[kolektivismo]] (specifa tendenco nekonfuzenda kun [[Komunumismo|komunumisma]] anarkiismo aŭ la pli ampleksa kategorio foje nomata simple "kolektivismo") estas plej ofte ligita al [[Miĥail Bakunin]] kaj kun [[Johann Most]].<ref name="Patsouras, Louis 2005. p. 54">Patsouras, Louis. 2005. Marx in Context. iUniverse. p. 54.</ref><ref>Avrich, Paul. 2006. ''Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America''. AK Press. p. 5.</ref> Malkiel ĉe la reciprokistoj, anarki-kolektivistoj kontraŭstaras ĉian nepublikan posedon de la [[produktadrimedoj]], kaj anstataŭe porpledas komunan posedon, ĉefe de produktadrimedoj. Tiu nova reĝimo alvenu pere de violenta [[revolucio]], dekomence fare de la agado de eĉ malgranda grupo, nome de [[propagando pro agado]], kiu inspiras la laboristarojn kiel tuto al la ribelo kaj al la deviga kolektivigo de la produktadrimedoj.<ref name="Patsouras, Louis 2005. p. 54"/> Tamen, ili ne intencis ke posedkomunigo inkluzivu distribuon de enspezo, ĉar oni pagus al la laboristoj polaborhore, anstataŭ ol disdoni varojn "laŭ bezono" kiel sub [[anarki-komunismo]]; do oni konservas la sistemon de [[salajro]]<ref>Kropotkin, Peter (2007). "13". The Conquest of Bread. Edinburgh: AK Press. ISBN 978-1-904859-10-9.</ref>. Kvankam la anarki-kolektivistoj porpledis rekompencon por laboro, iuj ne tute subtenis la eblon de postrevolucia ŝanĝiĝo al komunisma sistemo de laŭbezona disdonado. Anarki-kolektivismo ekestis samtempe kun [[marksismo]] sed kontraŭstaris la marksisman [[Diktatoreco de la proletaro|Diktatorecon de la proletaro]], malgraŭ la marksista klopodado por kolektivisma senŝtata socio.<ref>Bakunin, Mikhail (1990). Statism and Anarchy. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-36182-6. "They [the Marxists] maintain that only a dictatorship – their dictatorship, of course – can create the will of the people, while our answer to this is: No dictatorship can have any other aim but that of self-perpetuation, and it can beget only slavery in the people tolerating it; freedom can be created only by freedom, that is, by a universal rebellion on the part of the people and free organization of the toiling masses from the bottom up."</ref> Ĝi estas foje nomata ankaŭ "revolucia socialismo" aŭ konsiderata kiel formo de tio.<ref>Morris, Brian. Bakunin: The Philosophy of Freedom. Black Rose Books Ltd., 1993. p. 76.</ref><ref>Rae, John. Contemporary Socialism. [[C. Scribner's sons]], 1901, Originalo el Harvard University. p. 261.</ref> ==== Anarki-komunismo ==== {{Ĉefartikolo|Anarki-komunismo}} [[Dosiero:Kropotkin Nadar.jpg|eta|maldekstra|Anarki-komunisto Petro Kropotkin kredis ke en anarkio, laboristoj spontanee organizus sin por komune produkti varojn por la tuta socio.]] Anarki-[[Anarki-komunismo|komunistoj]] proponas, ke la plej libera formo de socia organizo estus socio farita de pluraj memstaraj, memregantaj komunumoj kun kolektiva uzo de la [[produktadrimedoj]], kaj kun rekta demokratio kiel la politika organiza formo, rilatita al aliaj komunumoj per federacio. Tamen, iuj anarki-komunistoj kontraŭas la plimultvolan naturon de rekta demokratio, sintenante ke ĝi povas obstrukci individuan liberecon, kaj preferas konsentan demokration. En anarki-komunismo, individuoj ne ricevus rektan rekompencon por laboro (per divido de profitoj aŭ [[salajro]]j), sed anstataŭe povus libere uzi la rimedojn kaj profiton de la komunumo. Laŭ anarki-komunistoj [[Petro Kropotkin]], kaj pli malfrue [[Murray Bookchin]], la anoj de tia socio spontanee farus ĉiom da necesa laboro, ĉar ili rekonus la bonaĵojn de komuna entrepreno kaj [[interhelpo]]. Kropotkin kredis, ke privata posedeco estis unu el la kaŭzoj de subpremado kaj ekspluatado, kaj porpledis ĝian abolicion, agnoskante anstataŭe nur komunan posedrajton. Resume Anarki-komunismo (konata ankaŭ kiel ''anarkiisma komunismo'', ''liberecana komunismo''<ref>"Anarchist communism is also known as anarcho-communism, communist anarchism, or, sometimes, libertarian communism.""Anarchist communism – an introduction" ĉe libcom.org [http://libcom.org/thought/anarchist-communism-an-introduction] Alirita la 23an de Junio 2016.</ref><ref>"The terms libertarian communism and anarchist communism thus became synonymous within the international anarchist movement as a result of the close connection they had in Spain (with libertarian communism becoming the prevalent term).""Anarchist Communism & Libertarian Communism" de Gruppo Comunista Anarchico di Firenze. el "L'informatore di parte", No. 4, October 1979, quarterly journal of the Gruppo Comunista Anarchico di Firenze, ĉe libcom.org [http://www.fdca.it/fdcaen/historical/vault/ancom-libcom.htm] Alirita la 23an de Junio 2016.</ref><ref>"The 'Manifesto of Libertarian Communism' was written in 1953 by Georges Fontenis for the Federation Communiste Libertaire of France. It is one of the key texts of the anarchist-communist current." "Manifesto of Libertarian Communism" de Georges Fontenis ĉe libcom.org [http://libcom.org/library/manifesto-of-libertarian-communism-georges-fontenis] Alirita la 23an de Junio 2016.</ref><ref>"In 1926 a group of exiled Russian anarchists in France, the Delo Truda (Workers' Cause) group, published this pamphlet. It arose not from some academic study but from their experiences in the 1917 Russian revolution." "The Organizational Platform of the Libertarian Communists" de Delo Truda [http://www.nestormakhno.info/english/platform/org_plat.htm] Alirita la 23an de Junio 2016.</ref> kaj foje kiel libera komunismo) estas teorio de anarkiismo kiu defendas la nuligon de [[ŝtato]], [[merkato]]j, [[mono]], privata posedo (kvankam retenante respekton por persona posedo),<ref name="ReferenceA"/> kaj de kapitalismo favore al la komuna posedo de produktadrimedoj,<ref>''From Politics Past to Politics Future: An Integrated Analysis of Current and Emergent Paradigms'' Alan James Mayne Published 1999 Greenwood Publishing Group 316 paĝoj ISBN 0-275-96151-6. Books.google.com. 1999. ISBN 978-0-275-96151-0. [https://books.google.es/books?id=6MkTz6Rq7wUC&pg=PA131&dq=Communist+anarchism+believes+in+collective+ownership&redir_esc=y&hl=es#v=onepage&q=Communist%20anarchism%20believes%20in%20collective%20ownership&f=false] Alirita la 23an de Junio 2016.</ref><ref>Anarchism for Know-It-Alls By Know-It-Alls For Know-It-Alls, For Know-It-Alls Published de Filiquarian Publishing, LLC., 2008 ISBN 1-59986-218-2, 9781599862187 72 paĝoj. Books.google.com. Januaro 2008. ISBN 978-1-59986-218-7. [https://books.google.es/books?id=jeiudz5sBV4C&pg=PA14&dq=Communist+anarchism+believes+in+common+ownership&redir_esc=y&hl=es#v=onepage&q=Communist%20anarchism%20believes%20in%20common%20ownership&f=false] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160816142750/https://books.google.es/books?id=jeiudz5sBV4C&pg=PA14&dq=Communist+anarchism+believes+in+common+ownership&redir_esc=y&hl=es#v=onepage&q=Communist%20anarchism%20believes%20in%20common%20ownership&f=false|date=2016-08-16}} Alirita la 23an de Junio 2016.</ref> rekta demokratio kaj horizontala reto de volontaj konsilantaroj de asocioj kaj laboristoj kun produktado kaj konsumado bazita sur la jena gvida principo: "el ĉiuj laŭ sia kapablo, al ĉiuj laŭ sia neceso".<ref>"Luggi Fabbri". Dwardmac.pitzer.edu. 2002-10-13. Retrieved 2015-03-16.</ref><ref>"Platform: Constructive Section". Nestormakhno.info. [http://www.nestormakhno.info/english/platform/constructive.htm] Alirita la 23an de Junio 2016.</ref> La stato de anarki-komunismo ene de anarkiismo mem estas disputata, ĉar ĝin vidas individuismaj anarkiistoj kaj anarki-kapitalistoj kiel nekongrua kun libereco. Iuj [[anarki-sindikatisto]]j, kiel la [[Hispanio|hispana]] [[sindikato]] [[CNT]], vidis anarki-komunisman socion kiel sian celon. [[Platformismo]] estas anarki-komunisma tendenco laŭ la tradicio de [[Nestor Maĥno]], kiu argumentis por la "vitala bezono de organizado, kiu, alloginta la plejparton de partoprenantoj en la anarkiisma movado, establus komunan taktikan kaj politikan vicon por anarkiismo, kaj tiel servus kiel gvidanto por la tuta movado." Kelkaj formoj de anarki-komunismo estas de naturo forte egoisma, kaj forte influitaj de radikala individuisma filozofio, kredante ke anarki-komunismo tute ne bezonas komunecan naturon; anarki-komunisto [[Emma Goldman]] estis influita ambaŭ de [[Max Stirner]] kaj de Petro Kropotkin, kaj ŝt miksis iliajn filozofiojn por krei sian propran. ==== Anarki-sindikatismo ==== {{Ĉefartikolo|Anarki-sindikatismo}} [[Dosiero:Anarchist flag.svg|dekstra|eta|Ofte uzata flago de anarki-sindikatismo.]] [[Dosiero:Manifestación_CNT_Bilbao.jpg|eta|[[1an de majo|1an de Majo]]: eŭsklingva banderolo ĉe manifestacio de la CNT en [[Bilbao]].]] Dum la frua [[20-a jarcento]], anarki-[[sindikatismo]] leviĝis kiel klara pensoskolo ene de la anarkiisma movado. Kun pli granda fokuso pri la [[laborista movado]]<ref>Sorel, Georges. 'Political Theorists in Context' Routledge (2004) p. 248.</ref> ol en antaŭaj anarkiismo-formoj, sindikatismo premisas radikalajn [[sindikato]]jn kiel eblan forton por revolucia socia ŝanĝo, anstataŭigantajn [[kapitalismo]]n kaj la ŝtaton per nova socio, demokratie memdirektita de la laboristoj, kiuj tiel liberiĝus.<ref>Rocker, Rudolf. 'Anarcho-Syndicalism: Theory and Practice' AK Press (2004) p. 73.</ref> Anarki-sindikatistoj strebas abolicii la salajran sistemon kaj privatan posedecon kiel la [[produktadrimedoj]]n, kiuj laŭ ili gvidas al [[Socia klaso|klasmalsamoj]]. Gravaj principoj de sindikatismo inkluzivas laboristan solidarecon, rektan agadon (kiel ĝeneralajn [[striko]]jn kaj laborejajn reprenojn), kaj memdirektadon de la laboristaro. Anarki-sindikatismo kaj aliaj branĉoj de anarkiismo ofte ne estas reciproke ekskludaj: anarki-sindikatistoj ofte subtenas anarki-komunismajn aŭ anarki-kolektivismajn ekonomiajn sistemojn. Ĝiaj porpledantoj proponas laboristan organizadon kiel manieron krei la fondaĵojn de nehierarĥia anarkiisma socio ene de la nuna sistemo, kaj tiel okazigi socialan revolucion. [[Rudolf Rocker]] estis estra frua anarki-sindikatisma pensanto, kiu ekpripensis la originojn de la movado, tion al kio ĝi strebis, kaj kial ĉio ĉi gravas al la estonteco de laboro, en [[1938]] per sia broŝureto ''Anarchosyndicalism''. Kvankam pli ofte asociigita kun laboristaj klopodoj de la frua [[20-a jarcento]] (precipe en [[Francujo]] kaj [[Hispanujo]]), multaj sindikatistaj organizaĵoj aktivas hodiaŭ, unuiĝintaj trans nacilimoj per aneco en la [[Internacia Laborista Asocio]], inkluzive de la SAC en [[Svedio]], la USI en [[Italujo]], kaj la [[CNT]] en Hispanujo, kaj kelkaj aliaj pli malgrandaj sindikataj asocioj aŭ sekcioj kiuj laŭ la jardekoj eniris kaj eliris de la asocio. La [[Confederación Nacional del Trabajo|CNT]] ludis gravan rolon en la epoko de la [[Hispana Enlanda Milito]] kiel parto de la [[Hispana Revolucio|Hispana Socia Revolucio]]. === Modernaj evoluigitaj pensoskoloj (ekde la 1960-aj jaroj) === [[Dosiero:Jarach and Zerzan.JPG|eta|maldekstra|[[Lawrence Jarach]] (maldekstre) kaj [[John Zerzan]] (dekstre), du elstaraj nuntempaj anarkiismaj aŭtoroj. Zerzan estas konata kiel elstara voĉo ene de [[anarki-primitivismo]], dum Jarach estas notita defendanto de [[postmaldekstra anarkiismo]].]] Anarkiismo daŭre generas multajn plurfontajn kaj sinkretajn filozofiojn kaj movadojn; ekde la revivigo de anarkiismo en Usono dum la [[1960-aj jaroj]], aperis pluraj novaj movadoj kaj skoloj, tre ofte eklektikaj.<ref>Perlin, Terry M. ''Contemporary Anarchism''. Transaction Books, New Brunswick, NJ 1979</ref> [[Anarki-pacifismo]] estas tendenco kiu malakceptas [[Perforto|perforton]] en la luktado por la [[socia ŝanĝo]] (socia disvolviĝo ĝenerale sed ŝanĝo de [[politika potenco]] precipe, vidu artikolon [[senperforto]]).<ref name="Anarchism 1962">George Woodcock. Anarchism: A History of Libertarian Ideas and Movements (1962)</ref><ref name="ppu.org.uk">{{cite web |url=http://www.ppu.org.uk/e_publications/dd-trad8.html |title="Resisting the Nation State, the pacifist and anarchist tradition" de Geoffrey Ostergaard |publisher=Ppu.org.uk |date=6a de Aŭgusto 1945 |accessdate=20a de Septembro 2010 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2016-06-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110514052437/http://www.ppu.org.uk/e_publications/dd-trad8.html#anarch%20and%20violence |arkivdato=2011-05-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110514052437/http://www.ppu.org.uk/e_publications/dd-trad8.html |archivedate=2011-05-14 }}</ref> Ĝi disvolvigis "ĉefe en [[Nederlando]], Britio, kaj Usono, antaŭ kaj dum la Dua Mondmilito".<ref name="Anarchism 1962"/> [[Kristana anarkiismo]] estas [[Kristanismo|movado]] en [[politika teologio]] kiu kombinas anarkiismon kaj kristanismon.<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Christian Anarchism: A Political Commentary on the Gospel|familia nomo=Christoyannopoulos|persona nomo=Alexandre|jaro=2010|loko=Exeter|eldoninto=Imprint Academic|citaĵo=Locating Christian anarchism&nbsp;... In political theology|paĝoj=2–4}}</ref> Ties ĉefaj proponintoj estis [[Lev Tolstoj]], [[Dorothy Day]], [[Ammon Hennacy]], kaj [[Jacques Ellul]]. [[Platformismo]] estas tendenco ene de plej ampleksa anarkiisma movado bazita sur la organizaj teorioj en la tradicio de la manifesto de [[Dielo Truda]] nome ''Organiza Platformo de la Ĝenerala Unio de Anarkiistoj (Skizo)''.<ref name=Platformtext>{{cite book |last=Dielo Trouda |authorlink=Dielo Truda |title=Organizational Platform of the General Union of Anarchists (Draft) |origyear=1926 |url=http://www.anarkismo.net/newswire.php?story_id=1000 |accessdate=24a de Oktobro 2006 |year=2006 |publisher=FdCA |location=Italy| archiveurl= https://web.archive.org/web/20070311013533/http://www.anarkismo.net/newswire.php?story_id=1000| archivedate= 11a de Marto 2007<!--Added by DASHBot-->}}</ref> Tiu dokumento estis bazita sur la spertoj de rusaj anarkiistoj dum la [[Oktobra Revolucio]] de 1917, kiu kondukis finfine al la venko de la [[bolŝevikoj]] super la anarkiistoj kaj aliaj grupoj. La ''Platformo'' klopodis klarigi la mankojn de la anarkiista movado dum la [[Rusia revolucio de 1917|Rusia Revolucio]]. [[Sinteza anarkiismo]] estas formo de anarkiismo kiu klopodas kunigi anarkiistojn de diferencaj tendencoj sub la principoj de [[anarkiismo sen adjektivoj]].<ref name=infoshop.org>{{Cite web|title=An Anarchist FAQ|url=http://www.infoshop.org/page/AnarchistFAQSectionJ3|website=infoshop.org|accessdate=7a de Julio 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100219221557/http://www.infoshop.org/page/AnarchistFAQSectionJ3|archivedate=19a de Februaro 2012|date=14a de Februaro 2010|deadurl=yes|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2016-06-24|arkivurl=https://web.archive.org/web/20101007160139/http://www.infoshop.org/page/AnarchistFAQSectionJ3|arkivdato=2010-10-07}}</ref> En la 1920-aj jaroj, tiu formo trovis siajn ĉefajn proponantojn ĉe [[Anarki-komunismo|anarki-komunistoj]] [[Volin]] kaj [[Sébastien Faure]].<ref>{{cite web |author=Starhawk |url=http://www.infoshop.org/page/AnarchistFAQSectionJ3 |title="J.3.2 What are "synthesis" federations?" |work=An Anarchist FAQ |publisher=Infoshop.org |date= |accessdate=20a de Septembro 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101007160139/http://www.infoshop.org/page/AnarchistFAQSectionJ3 |archivedate=7a de Oktobro 2010<!--Added by DASHBot--> |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2016-06-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20101007160139/http://www.infoshop.org/page/AnarchistFAQSectionJ3 |arkivdato=2010-10-07 }}</ref><ref>Faure, Sébastien. [http://www.theanarchistlibrary.org/HTML/Sebastien_Faure__Libertarian_Communism.html Libertarian Communism]". "The remedy has been found: libertarian communism."</ref> Ĝi estas la ĉefa principo laŭ kiu la anarkiistaj federacioj grupiĝis ĉirkaŭ la nuntempa tutmonda [[Internacio de Anarkiistaj Federacioj]].<ref name=infoshop.org /> [[Postmaldekstra anarkiismo|Post-maldekstrisma anarkiismo]] estas tendenco, kiu celas sin malproksimigi de la tradicia [[Politika maldekstro|maldekstro]] kaj eskapi la limojn de [[ideologio]] ĝenerale. Post-maldekstristoj argumentas, ke anarkiismo estas malfortigita de sia longa fikso al nekongruaj maldekstrismaj movadoj kaj unuop-problemaj kaŭzoj, kaj vokas sintezon de anarkiisma pensado kaj specife kontraŭaŭtoritatisman revolucian movadon ekstere de la maldekstrisma medio. Post-anarkiismo estas teoria tendenco al sintezo de klasika anarkiisma teorio kaj post-strukturisma pensado evoluigita de Saul Newman kaj ligita al pensantoj kiel Todd May, Gilles Deleuze, kaj Félix Guattari. Ĝi elĉerpas de vasto da ideoj, inkluzive de aŭtonomismo, post-maldekstrisma anarkiismo, situaciismo, post-koloniismo, kaj inkludante simpation por la [[Zapatismo|Zapatista Armeo por Nacia Liberigo]]. Alia freŝdata formo de kritika anarkiismo kaj formala anarkiismo estas [[insurekcia anarkiismo]], kiu porpledas neformalan organizadon kaj aktivan rezistadon al la ŝtato; ĝiaj proponantoj inkluzivas Wolfi Landstreicher kaj Alfredo M. Bonanno. Insurekcia anarkiismo estas revolucia teorio, praktiko, kaj tendenco ene de la anarkiisma movado kiu emfazas [[Ribelo|insurekcion]] ene de la anarkiisma praktiko. Ĝi estas kritiko de formalaj organizoj kiaj sindikatoj kaj federacioj kiuj estas bazataj sur politika programo kaj periodaj kongresoj. Anstataŭe, insurekciaj anarkiistoj defendas neformalan organizadon bazitan sur malgrandaj afinecaj grupoj. Insurekciaj anarkiistoj metas valoron al atakema, konstanta [[klasbatalo]], kaj al malakcepto de negocado kun klasaj malamikoj.<ref>"insurgentdesire.org.uk". insurgentdesire.org.uk.</ref><ref>""Anarchism, insurrections and insurrectionalism" de Joe Black". Ainfos.ca. 19a de Julio 2006. Arkivita el la originalo la 6an de Decembro 2010. [https://web.archive.org/web/20101206162459/http://www.ainfos.ca/06/jul/ainfos00232.html] la 25an de Junio 2010.</ref> [[Postanarkiismo]] estas teoria tendenco al sintezo de klasika anarkiisma teorio kun poststrukturisma pensaro, elirante el diversaj ideoj kiaj [[postmodernismo]], aŭtonomisma marksismo, [[postmaldekstra anarkiismo]], [[Situaciista Internacio]], kaj [[postkoloniismo]]. [[Libermerkata anarkiismo]], aŭ ''maldekstra libermerkata anarkiismo'' subtenas la klasikajn liberalajn ideojn de [[privata posedo]] kaj [[libera merkato]], kvankam asertante ke tiuj ideoj ege subtenas kontraŭ-korporaciajn, kontraŭ-hierarkiajn, pro-laboristajn sintenojn kaj estas kontraŭ-kapitalisma en ekonomiko kaj kontraŭ-imperiisma en eksterlanda politiko.<ref>Verkante antaŭ la apero de la Skolo Carson–Long de maldekstra liberecanismo, historiisto de usona anarkiismo David DeLeon malemis trakti ajnan merkat-orientitan varianton de liberecanismo kiel maldekstra; vidu DeLeon, David (1978). ''The American as Anarchist: Reflections on Indigenous Radicalism''. Baltimore, MD:Johns Hopkins University Press. p. 123.</ref><ref>Gary Chartier kaj Charles W. Johnson (eld). ''Markets Not Capitalism: Individualist Anarchism Against Bosses, Inequality, Corporate Power, and Structural Poverty''. Minor Compositions; 1a eldono ([[5a de novembro]] 2011)</ref><ref>Gary Chartier aliĝis al Kevin Carson, Charles W. Johnson kaj aliaj (kun eĥoj de la parolmaniero de [[Benjamin Tucker]] kaj [[Thomas Hodgskin]]) en elteno ke, pro heredo kaj liberigaj celoj kaj potencialo, radikala merkatanarkiismo estu vidata — de ties proponantoj kaj de aliaj — kiel parto de la [[socialismo|socialista]] tradicio, kaj ke merkatanarkiistoj povus kaj devus esti nomataj "socialistoj." Vidu Gary Chartier, "Advocates of Freed Markets Should Oppose Capitalism," "Free-Market Anti-Capitalism?" sesio, ĉiujara konferenco, Association of Private Enterprise Education (Cæsar's Palace, Las Vegas, NV, 13a de Aprilo, 2010); Gary Chartier, [http://c4ss.org/content/1738 "Advocates of Freed Markets Should Embrace 'Anti-Capitalism'"]; Gary Chartier, [http://invisiblemolotov.wordpress.com/2009/09/12/socialist-ends-market-means/ ''Socialist Ends, Market Means: Five Essays'']. Ĉp. Tucker, "Socialism."</ref><ref>"But there has always been a market-oriented strand of libertarian socialism that emphasizes voluntary cooperation between producers. And markets, properly understood, have always been about cooperation. As a commenter at Reason magazine's Hit&Run blog, remarking on Jesse Walker's link to the Kelly article, put it: "every trade is a cooperative act." In fact, it's a fairly common observation among market anarchists that genuinely free markets have the most legitimate claim to the label 'socialism.'".[http://c4ss.org/content/670 "Socialism: A Perfectly Good Word Rehabilitated"] de Kevin Carson ĉe la retejo de ''Center for a Stateless Society''.</ref> ==== Anarki-kapitalismo ==== {{Ĉefartikolo|Anarki-kapitalismo}} [[Dosiero:Murray Rothbard.jpg|eta|maldekstra|[[Murray Rothbard]] (1926–1995), proponanto de anarki-kapitalismo en 20-a jarcento, kiu fame proklamis ke "kapitalismo estas la plej plena esprimo de anarkiismo, kaj anarkiismo la plej plena esprimo de kapitalismo."]] [[Dosiero:Ancapflag.svg|eta|Flava kaj nigra flago de anarki-kapitalismo.]] Anarki-[[kapitalismo]] (ankaŭ ''libermerkata anarkiismo'') estas politika filozofio "bazita sur kredo je la libereco havi privatajn posedaĵojn, malakcepto de iu ajn formo de registara aŭtoritato aŭ interveno, kaj subteni la konkuran liberan merkaton kiel la ĉefa metodo por socia interagado" kaj resume defendas la nuligon de ŝtato favore al individua suvereneco en libera merkato.<ref>Hamowy, Ronald (editor). The Encyclopedia of Libertarianism, SAGE, 2008, pp. 10–12, p 195, ISBN 978-1-4129-6580-4, ISBN 978-1-4129-6580-4</ref><ref>Edward Stringham, ''Anarchy and the law: the political economy of choice'', p 51</ref> Pro la historie kontraŭkapitalisma naturo de la plimulto da anarkiisma pensado, la stato de anarki-kapitalismo ene de anarkiismo disputiĝas, kaj "komunismaj anarkiistoj estinte partikulare viglaj forigi individuismajn anarkiistojn kiel [[Murray Rothbard]]" de literaturaj priskriboj pri anarkiismo. Anarki-kapitalistoj distingas inter libermerkata kapitalismo – paca volonta interŝanĝo – de "ŝtata kapitalismo," kion li difinis kiel trompŝtela partnereco inter grandaj komercoj kaj registaro, kiu uzas trudon por [[subfoso|subfosi]] la liberan merkaton. Ĉu laŭ [[naturaj rajtoj]] ĉu laŭ [[utilismo]], anarki-kapitalismo havas teorion de [[legitimeco]], kiu subtenas privatan posedaĵon, nur se oni ĝin akiras per laboro, negoco, aŭ donaco. En anarki-kapitalisma socio, laŭ ĝiaj defendantoj, volontaj merkataj procedoj rezultus je provizumo de sociaj institucioj kiel polico, defendo, kaj substrukturo per konkurantaj por-profitaj firmaoj, karitataj organizoj, aŭ volontaj asocioj, anstataŭ la ŝtato. Anarki-kapitalismo ĉerpis influon el por-libermerkataj teoriantoj kiel Gustave de Molinari, [[Frédéric Bastiat]], kaj [[Robert Nozick]], kaj ankaŭ [[Usono|usonaj]] individuismaj pensantoj kiel [[Benjamin Tucker]] kaj [[Lysander Spooner]]. Konsiderite formo de individuisma anarkiismo, ĝi malsamas de la individuismo de la "bostonaj anarkiistoj" de la 19-a jarcento kaj per sia malakcepto de la labora teorio de valoro (kaj ĝiaj normigaj implicoj), preferante anstataŭ la novklasikan marĝenisman vidpunkton. Anarki-kapitalismaj ideoj kontribuis al la evoluo de [[agorismo]], aŭtarkiismo, merkata maldekstrisma liberecismo, kaj kripto-anarkiismo. Anarki-kapitalismo disvolviĝis el radikala kontraŭ-ŝtata liberecanismo kaj individuisma anarkiismo,<ref>Tormey, Simon. Anti-Capitalism, One World, 2004.</ref><ref>Perlin, Terry M. Contemporary Anarchism, Transaction Books, NJ 1979.</ref><ref>Raico, Ralph. Authentic German Liberalism of the 19th Century, Ecole Polytechnique, Centre de Recherce en Epistemologie Appliquee, Unité associée au CNRS, 2004.</ref><ref>Heider, Ulrike. Anarchism:Left, Right, and Green, City Lights, 1994. p. 3.</ref><ref>Outhwaite, William. The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought, Anarchism entry, p. 21, 2002.</ref><ref>Bottomore, Tom. Dictionary of Marxist Thought, Anarchism entry, 1991.</ref><ref>Ostergaard, Geofrey. Resisting the Nation State – the anarchist and pacifist tradition, Anarchism As A Tradition of Political Thought. Peace Pledge Union Publications</ref> elirante el la teorioj de la [[Aŭstria skolo de ekonomiko]], studaro de [[juro]] kaj [[ekonomiko]], kaj de publikelekta teorio.<ref>Edward Stringham, ''Anarchy, State, and Public Choice'', Cheltenham, UK: Edward Elgar, 2005. [http://www.independent.org/publications/tir/article.asp?issueID=53&articleID=686] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200416083651/http://www.independent.org/publications/tir/article.asp?issueID=53&articleID=686 |date=2020-04-16 }} Alirita la 26an de Junio 2016.</ref> ==== Anarki-feminismo ==== {{Ĉefartikolo|Anarki-feminismo}} [[Dosiero:Anarchist Feminism flag 3.2 ratio.svg|eta|Oni ofte uzas purpuran kaj nigran flagon por reprezenti anarki-feminismon.]] Anarki-[[feminismo]] kunigas radikalan feminismon kaj anarkiismon, kiu vidas [[patriarkeco]]n (viran dominadon de virinoj) kiel fundamenta manifestaĵo de nevolonta [[hierarĥio]], kion kontraŭas anarkiistoj. Anarki-feminismon inspiris dum la malfrua [[19-a jarcento]] verkojn de fruaj movadanoj kiel Lucy Parsons, [[Emma Goldman]], kaj [[Voltairine de Cleyre]]. Anarki-feministoj, kiel aliaj radikalaj feministoj, kritikas tradiciajn konceptojn de [[familio]], edukado, kaj genroroloj, kaj volas ilin abolicii. Anarki-feministoj, kontraste, vidas patriarkion kiel fundamenta problemo en socio, kaj kredas ke la feminisma luktado kontraŭ [[seksismo]] kaj patriarkio estas esenca ingredienco de la anarkiisma luktado kontraŭ la [[ŝtato]] kaj [[kapitalismo]], nome [[klasbatalo]]. L. Susan Brown esprimas la sintenon, ke "anarkiismo estas politika filozofio, kiu kontraŭas ĉiujn rilatojn de potenco, kaj estas defundamente feminisma."<ref>Brown, L. Susan (2002). "Anarchism as a Political Philosophy of Existential Individualism: Implications for Feminism". The Politics of Individualism: Liberalism, Liberal Feminism and Anarchism. Black Rose Books Ltd. Publishing. p. 208.</ref> ==== Ekologia anarkiismo ==== {{Ĉefartikolo|Ekologia anarkiismo}} [[Dosiero:Darker green and Black flag.svg|dekstra|eta|Verda kaj nigra flago de ekologia anarkiismo.]] [[Politika ekologio|Ekologia]] anarkiismo (''verda anarkiismo'' aŭ ''eko-anarkiismo'')<ref>David Pepper (1996). ''Modern Environmentalism'', p. 44. Routledge. [https://books.google.com.ec/books?id=PQOvkB7UoWgC&pg=PA44&dq=&hl=es] Alirita la 2an de Junio 2016.</ref> estas anarkiisma pensoskolo, kiu emfazas la naturmedion.<ref>Ian Adams (2001). ''Political Ideology Today'', p. 130. Manchester University Press. [https://books.google.com.ec/books?id=apstK1qIvvMC&pg=PA130&dq=#v=onepage&q&f=false] Alirita la 2an de Junio 2016.</ref> Foje oni markas antaŭaĵon en anarki-naturismo,<ref>"Proliferarán así diversos grupos que practicarán el excursionismo, el naturismo, el nudismo, la emancipación sexual o el esperantismo, alrededor de asociaciones informales vinculadas de una manera o de otra al anarquismo. Precisamente las limitaciones a las asociaciones obreras impuestas desde la legislación especial de la Dictadura potenciarán indirectamente esta especie de asociacionismo informal en que confluirá el movimiento anarquista con esta heterogeneidad de prácticas y tendencias. Uno de los grupos más destacados, que será el impulsor de la revista individualista Ética será el Ateneo Naturista Ecléctico, con sede en Barcelona, con sus diferentes secciones la más destacada de las cuales será el grupo excursionista Sol y Vida." "La insumisión voluntaria: El anarquismo individualista español durante la Dictadura y la Segunda República (1923–1938)" de Xavier Díez.</ref><ref>"Anarchism and the different Naturist views have always been related." "Anarchism – Nudism, Naturism" de Carlos Ortega ĉe Asociacion para el Desarrollo Naturista de la Comunidad de Madrid. Publikigita en Revista ADN. Vintro de 2003</ref><ref>EL NATURISMO LIBERTARIO EN LA PENÍNSULA IBÉRICA (1890–1939) de Jose Maria Rosello.</ref> kaj ĉefaj nuntempaj tendencoj kiel [[anarki-primitivismo]] kaj [[socia ekologio]]. Iuj ekologiaj anarkiistoj estas nomataj [[Anarki-primitivismo|anarki-primitivistoj]] aŭ "kontraŭ-civilizaj" anarkiistoj, sed ne ĉiuj ĝin tute malakceptas. Foje, oni priskribas ekologian anarkiismon kiel aŭ porteknologian aŭ kontraŭteknologian, por noti la malsamojn inter tiuj, kiuj porpledas la uzadon de altnivela ekologia teknologio por krei kaj daŭrigi anarkiisman socion, kaj tiuj, kiuj ĉefe vidas civilizon kaj modernan teknologion kiel ion malbonan. Ne-primitivistaj ekologiaj anarkiistoj, kiel la antropologo Brian Morris, ofte elĉerpas influon de la [[socia ekologio]] de Murray Bookchin. === Anarkiismo sen adjektivoj === {{Ĉefartikolo|Anarkiismo sen adjektivoj}} [[Dosiero:Voltairine de Cleyre (1891).jpg|eta|maldekstre|230ra|[[Voltairine de Cleyre]].]] ''Anarkiismo sen adjektivoj'', laŭ la vortoj de historiisto George Richard Esenwein, "referencis al senstreka formo de anarkiismo, tio estas, ismo sen iuj priskribaj etikedoj kiel komunisma, kolektivisma, reciprokisma, aŭ individuisma. Por aliuloj,...[ĝi] simple kompreniĝis kiel sinteno, kiu toleris la kunekziston de malsamaj anarkiismaj skoloj." Anarkiismo sen adjektivoj emfazas harmonion inter la variaj anarkiismoj tendencoj aŭ organizoj, kaj celas unuigi ilin per iliaj dividitaj kontraŭaŭtoritatismaj kredoj. La pozicion unue alprenis en [[1889]] Fernando Tarrida del Mármol kiel vokon por tolero, post kiam lin ĝenis la "amaraj debatoj" inter la malsamaj anarkiismaj movadoj. [[Voltairine de Cleyre]], [[Errico Malatesta]], kaj Fred Woodworth estas rimarkindaj proponantoj de tiu ĉi vidpunkto. Kelkaj historiuloj atribuis al kelkaj gazetoj la celon disvastigi tiun tipon de anarkiismon sen adjektivoj, aŭ pli simple la anarkiismon ĝenerale sen aliĝo al iu ajn skolo; unu el tiuj gazetoj estis en [[Hispanujo]] [[La Revista Blanca]]. == Anarkiismo kaj Esperanto == [[Dosiero:1979 Anarkiismo.jpg|eta|dekstre|200ra|Broŝuro pri anarkiismo en Esperanto.]] {{Ĉefartikolo|Anarkiismo kaj Esperanto}} Anarkiismaj pensoj pri [[socia justeco]] kaj [[egaleco]] forte ligis la movadon al [[Esperanto]]. Dum la frua [[Esperanto-movado]] anarkiistoj entuziasme propagandis por la lingvo. Ekde [[1905]] fondiĝis anarkiismaj [[Esperanto-grupo]]j en [[Stokholmo]], [[Bulgario]], [[Ĉinio]] kaj aliloke. La plimulto da [[proleto|proletaj]] [[esperantisto]]j dum la frua movado estis anarkiistoj. La kontraŭŝtata kaj kontraŭkapitalisma sintenoj de anarkiistaj esperantistoj kontribuis al la kreo de [[SAT]] en [[1921]] fare de [[Eŭgeno Lanti]]<ref name=slevin>[http://www.nodo50.org/esperanto/anarkiismo.htm#historio2 Esperanto kaj Anarkiismo]</ref>. Post la dua mondmilito aperis en Parizo la revuo ''[[Senŝtatano]]''.<ref>[[Javier Alcalde]], "[[Eduardo Vivancos]] kaj la liberecana Esperanto", postparolo al dulingva eldono de Eduardo Vivancos, ''Unu lingvo por ĉiuj: Esperanto,'' [[Calúmnia]], 2019, p.77-91.</ref> Hodiaŭ ekzistas la [[Liberecana Frakcio de SAT|Liberecana Frakcio]] en SAT. La franca anarkiisma radielsendejo ''[[Radio Libertaire]]'' elsendas programon en Esperanto. [[Dosiero:Lanti.jpg|eta|maldekstre|Eŭgeno Lanti]] Anarkiistoj estis inter la pioniroj de la disvastigo de Esperanto. En [[1905]] fondiĝis en [[Stokholmo]] la unua anarkiisma Esperanto-grupo. Sekvis multaj aliaj: en [[Bulgario]], [[Ĉinio]] kaj aliaj landoj. Anarkiistoj kaj [[anarki-sindikatismo|anarki-sindikatisto]]j, kiuj antaŭ la [[Unua Mondmilito]] apartenis al la nombre plej granda grupo inter la proletaj esperantistoj, fondis en [[1906]] la internacian ligon ''Paco-Libereco''<ref>{{en}} ''The Esperanto Movement (Contributions to the Sociology of Language)'', Peter G. Forster, ISBN 9027933995, paĝo 190</ref>, kiu eldonis la gazeton ''Internacia Socia Revuo''. ''Paco-libereco'' unuiĝis en [[1910]] kun alia progresema asocio, ''Esperantista Laboristaro''. La komuna organizaĵo nomiĝis ''Liberiga Stelo''<ref name=historio>''Historio de S. A. T., 1921 1952'',Paris, 1953, Eldoninto :SAT, 152 paĝoj</ref>. Ĝis [[1914]] tiu organizaĵo eldonis multe da revolucia literaturo en Esperanto, interalie ankaŭ anarkiisma. Tial povis evolui en la jaroj antaŭ la Unua Mondmilito ekzemple vigla korespondado inter eŭropaj kaj japanaj anarkiistoj. En [[1907]] la internacia anarkiisma kongreso en [[Amsterdamo]] faris rezolucion pri la afero de internacia lingvo, kaj venis dum la postaj jaroj similaj kongresaj rezolucioj. Esperantistoj, kiuj partoprenis tiujn kongresojn, okupiĝis precipe pri la internaciaj rilatoj de la anarkiistoj. En marto de [[1925]], "Berlina Grupo de Anarki-Sindikatismaj Esperantistoj" salutis la en Amsterdamo okazantan 2-an Kongreson de la ''[[Internacia Laborista Asocio]]'' (ILA). Ĝi parolis pri tio, ke Esperanto en la vicoj de la germana ILA-sekcio FAUD "jam tiugrade enradikiĝis, ke ĝi nun fondis mondan organizaĵon de esperantistoj sur liberecana-kontraŭaŭtoritatisma fundamento". Tio estas verŝajne aludo pri T.L.E.S. (''[[Tutmonda Ligo de Esperantistaj Senŝtatanoj]]''), kiu fondiĝis en la [[1920-aj jaroj]], ĉar [[SAT]] en la komenco estis forte sub komunisma influo. Ŝajnas, ke T.L.E.S. pli poste enfandiĝis en SAT. == Historio de anarkiismo == Anarkiismo kiel socia movado dum longa tempo daŭris malgraŭ ŝanĝiĝoj de populareco. Ĝia klasika epoko, kiu laŭ kleruloj okazis inter [[1860]] kaj [[1939]], estas ligita kun la laboristaj movadoj de la [[19-a jarcento]], kaj kun la luktado kontraŭ [[faŝismo]] dum la [[Hispana Enlanda Milito]]. === Originoj === [[Dosiero:Levellers declaration and standard.gif|eta|altdekstre|Gravuraĵo el dokumento de [[Fosistoj]] de William Everard.]] La plej fruaj<ref name="LVM">{{Citaĵo el la reto|url=https://mises.org/daily/2054#1.10|titolo=Mises Daily|verko=Mises Institute}}</ref> anarkiismaj temoj povas troviĝi en la 6a jarcento a.K., inter verkoj de [[Taoismo|taoista]] filozofo [[Laozio]],<ref name="EB1910">Peter Kropotkin, [http://dwardmac.pitzer.edu/Anarchist_Archives/kropotkin/britanniaanarchy.html "Anarchism"], ''Encyclopædia Britannica'' 1910.</ref> kaj en postaj jarcentoj ĉe [[Ĝuangzio]] kaj Bao Ĝingjan.<ref name="wordpress">{{Citaĵo el la reto|url=http://robertgraham.wordpress.com/anarchism-a-documentary-history-of-libertarian-ideas-volume-one-from-anarchy-to-anarchism-300ce-1939/|titolo=Anarchism: A Documentary History of Libertarian Ideas, Volume One: From Anarchy to Anarchism (300CE–1939)|verko=Robert Graham's Anarchism Weblog}}</ref> La filozofio de Ĝuangzio estis priskribita de variaj fontoj kiel anarkiisma.<ref>"The priority of dao over tiannature:sky underwrites the themes of dependency and relativism that pervade the Zhuangzi and ultimately the skepticism, the open-minded toleration and the political anarchism (or disinterest in political activity or involvement)." [http://plato.stanford.edu/entries/taoism/ "Taoism" ĉe Stanford Encyclopedia of Philosophy] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130624092211/http://plato.stanford.edu/entries/taoism/ |date=2013-06-24 }}</ref><ref>"Doing nothing [wu wei] is the famous Daoist concept for natural action, action in accord with Dao, action in which we freely follow our own way and allow other beings to do likewise. Zhuangzi, the great anarchic Daoist sage, compared it to "riding on the wind." [http://www.theanarchistlibrary.org/HTML/Max_Cafard__Zen_Anarchy.html Max Cafard. "Zen Anarchy"]</ref><ref>"Zhuangzi helps us discover an anarchistic epistemology and sensibility. He describes a state in which "you are open to everything you see and hear, and allow this to act through you."[45] Part of wuwei, doing without doing, is "knowing without knowing," knowing as being open to the things known, rather than conquering and possessing the objects of knowledge. This means not imposing our prejudices (whether our own personal ones, our culture's, or those built into the human mind) on the Ten Thousand Things." [http://www.theanarchistlibrary.org/HTML/Max_Cafard__The_Surre_gion_alist_Manifesto_and_Other_Writings.html#toc24 Max Cafard. ''The Surre(gion)alist Manifesto and Other Writings'']</ref><ref>"The next group of interpreters have also become incorporated into the extant version of the text. They are the school of anarchistically inclined philosophers, that Graham identifies as a "Primitivist" and a school of "Yangists," chapters 8 to 11, and 28 to 31. These thinkers appear to have been profoundly influenced by the Laozi, and also by the thought of the first and last of the Inner Chapters: "Wandering Beyond," and "Responding to Emperors and Kings." There are also possible signs of influence from Yang Zhu, whose concern was to protect and cultivate one's inner life-source. These chapters combine the anarchistic ideals of a simple life close to nature that can be found in the Laozi with the practices that lead to the cultivation and nurturing of life." [http://www.iep.utm.edu/zhuangzi/ "Zhuangzi (Chuang-Tzu, 369–298 BCE)" at the Internet Encyclopedia of Philosophy]</ref> Ĝuangzio verkis, "Ŝtelisteto estas enprizonita. Ŝtelistego iĝas reganto de Nacio."<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.mises.org/journals/jls/9_2/9_2_3.pdf|titolo=Concepts of the role of intellectuals in social change toward laissez faire|alirdato=28a de Decembro 2008|aŭtoro=Murray Rothbard|formato=PDF|arkivurl=https://web.archive.org/web/20081216214953/https://www.mises.org/journals/jls/9_2/9_2_3.pdf|arkivdato=16a de Decembro 2008<!--Added by DASHBot-->}}</ref> [[Diogeno la Cinika]] kaj la [[Cinikismo|Cinikistoj]], ties samtempa [[Zenono el Kitiono]], nome fondinto de [[Stoikismo]], enkondukis aliajn similajn temojn.<ref name="EB1910" /> [[Jesuo]] estas foje konsiderata la unua anarkiisto laŭ la [[Kristana anarkiismo|kristana anarkiista]] tradicio. Georges Lechartier verkis ke "La vera fondinto de anarkio estis Jesuo [[Kristo]] kaj... la unua anarkiisma societo estas tiu de [[apostolo]]j."<ref>Citita en George Woodcock, ''Anarchism: A History of Libertarian Ideas and Movements'' (Cleveland: Meridian Books, 1962), p. 38.</ref> En komenca [[Historio de Islamo|islama historio]], kelkaj manifestaĵoj de anarkiisma pensaro troviĝas dum la Dua Fitnao aŭ islama enlanda milito ĉe la [[Kalifujo]], kiam la [[Ĥariĝismo|Ĥariĝistoj]] insistis ke la [[Imamo|imameco]] estas rajto por ĉiu individuo ene de la islama socio.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://theanarchistlibrary.org/library/mohamed-jean-veneuse-anarca-islam#fn_back31|titolo=Anarca-Islam|verko=theanarchistlibrary.org}}</ref> Poste, kelkaj fakuloj de [[Islamo]], kiaj Amer al-Basri<ref>هادي العلوي, ''شخصيات غير قلقة في الإسلام'', دار الكنوز الأدبية، بيروت، 1995، ص36</ref> kaj [[Abu Hanifa]],<ref>هادي العلوي, ''شخصيات غير قلقة في الإسلام'', دار الكنوز الأدبية، بيروت، 1995، ص136</ref> estris movadojn por bojkoti la regantojn, preparante la vojon al la tradicio de [[Ŭakfo]] (donaco), kiu utilis kiel alternativo kaj rifuĝo el la centralizitaj aŭtoritatoj de emiroj. Sed tiaj interpretoj respegulas subvertajn religiajn konceptojn kiel ĉe la menciitaj similaj instruoj de anarkiisma Taoismo kaj tiuj de aliaj kontraŭ-aŭtoritataj religiaj tradicioj kreante kompleksan rilataron rilate al la demando ĉu anarkiismo kaj religio kongruas aŭ ne. Tio estas ekzempligita kiam la glorigo de la ŝtato estas vidata kiel formo de peka [[idolismo]].<ref name=CritiqueofViolence>{{cite web |first=Alexandre |last=Christoyannopoulos |url=http://www.psa.ac.uk/journals/pdf/5/2010/1338_1226.pdf |title=A Christian Anarchist Critique of Violence: From Turning the Other Cheek to a Rejection of the State |pages= |date=Marto 2010 |publisher=Political Studies Association |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2016-06-26 |arkivurl=https://www.webcitation.org/5yRpM4GdE?url=http://www.psa.ac.uk/journals/pdf/5/2010/1338_1226.pdf |arkivdato=2011-05-05 |accessdate=2016-06-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110812071723/http://www.psa.ac.uk/journals/pdf/5/2010/1338_1226.pdf |archivedate=2011-08-12 }}</ref><ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Christian Anarchism: A Political Commentary on the Gospel|familia nomo=Christoyannopoulos|persona nomo=Alexandre|jaro=2010|loko=Exeter|eldoninto=Imprint Academic|citaĵo=The state as idolatry|paĝo=254}}</ref> La franca [[Renesanco|renesanca]] politika filozofo [[Étienne de La Boétie]] verkis en sia plej fama verko la ''Diskurson pri volonta servo'' kiun historiistoj konsideras grava anarkiisma antaŭaĵo.<ref>Kelkaj historiistoj de anarkiismo iris tiom for ke ili klasigis la traktaĵon de La Boétie kiel mem anarkiista, kio estas malĝusta konsiderinte ke La Boétie neniam etendis sian analizon el la tirana registaro al la registaro mem. Sed kvankam La Boétie ne povas esti konsiderata anarkiisto, liaj asertoj pri tiraneco kaj la universaleco de lia politika filozofio kondukis ilin mem facile al tia etendo.[http://books.google.com.ec/books?id=6o-8P3iqf7IC&pg=PA18&lpg=PA18&dq=anarchism+la+boetie&source=bl&ots=z79GU1rW1t&sig=4ini7oZUie2U8-P0BpMLoĝYWPs&hl=en&sa=X&ei=eAOFUJCYJ4Le9AT_iYG4DA&ved=0CD0Q6AEwBQ#v=onepage&q=anarchism%20la%20boetie&f=false ''Introduction to The Politics of Obedience: The Discourse of Voluntary Servitude'' de Murray Rothbard. Ludwig Von Mises Institute. p. 18]</ref><ref>"Quite rightly, La Boëtie recognizes the potential for domination in any democracy: the democratic leader, elected by the people, becomes intoxicated with his own power and teeters increasingly towards tyranny. Indeed, we can see modern democracy itself as an instance of voluntary servitude on a mass scale. It is not so much that we participate in an illusion whereby we are deceived by elites into thinking we have a genuine say in decision-making. It is rather that democracy itself has encouraged a mass contentment with powerlessness and a general love of submission." [http://theanarchistlibrary.org/library/saul-newman-voluntary-servitude-reconsidered-radical-politics-and-the-problem-of-self-dominatio "Voluntary Servitude Reconsidered: Radical Politics and the Problem of Self-Domination"] de Saul Newman</ref> La radikala [[Protestantismo|protestanta]] [[Gerrard Winstanley]] kaj lia grupo nome la [[Fosistoj]] estas citataj de variaj aŭtoroj kiel propovantaj anarkiismajn socialajn decidojn en la 17a jarcento en Anglio.<ref>"Anarchists have regarded the secular revolt of the Diggers, or True Levellers, in seventeenth-century England led by Gerrard Winstanley as a source of pride. Winstanley, deeming that property is corrupting, opposed clericalism, political power and privilege. It is economic inequality, he believed, that produces crime and misery. He championed a primitive communalism based on the pure teachings of God as comprehended through reason." [http://www.theanarchistlibrary.org/HTML/Kenneth_C._Wenzer__Godwin_s_Place_in_the_Anarchist_Tradition___a_Bicentennial_Tribute.html Kenneth C. Wenzer. "Godwin's Place in the Anarchist Tradition — a Bicentennial Tribute"]</ref><ref>"It was in these conditions of class struggle that, among a whole cluster of radical groups such as the Fifth Monarchy Men, the Levellers and the Ranters, there emerged perhaps the first real proto-anarchists, the Diggers, who like the classical 19th-century anarchists identified political and economic power and who believed that a social, rather than political revolution was necessary for the establishment of justice. Gerrard Winstanley, the Diggers' leader, made an identification with the word of God and the principle of reason, an equivalent philosophy to that found in Tolstoy's ''The Kingdom of God is Within You''." Marlow. "Anarchism and Christianity"</ref><ref>"Although Proudhon was the first writer to call himself an anarchist, at least two predecessors outlined systems that contain all the basic elements of anarchism. The first was Gerrard Winstanley (1609 – c. 1660), a linen draper who led the small movement of the Diggers during the Commonwealth. Winstanley and his followers protested in the name of a radical Christianity against the economic distress that followed the Civil War and against the inequality that the grandees of the New Model Army seemed intent on preserving. In 1649–1650 the Diggers squatted on stretches of common land in southern England and attempted to set up communities based on work on the land and the sharing of goods." George Woodcock, ''Anarchism, The Encyclopedia of Philosophy''</ref> La termino "anarkiisto" estis uzata la aunuan fojon en angla lingvo en 1642, dum la [[Angla enlanda milito]], kiel pejorativa termino de perforto, uzata de Reĝistoj kontraŭ siaj opoziciantoj, nome la Rondkapuloj.<ref name=bbc>[http://www.bbc.co.uk/radio4/history/inourtime/inourtime_20061207.shtml "Anarchism"], BBC Radio 4 programo In Our Time, 7a de Decembro 2006. Gastigita de Melvyn Bragg de BBC, kun John Keane, Profesoro de Politiko ĉe la Universitato de Westminster, Ruth Kinna, Profesoro pri Politiko ĉe la Universitato Loughborough, kaj Peter Marshall, filozofo kaj historiisto.</ref> Ĉirkaŭ la epoko de la [[Franca Revolucio]] kelkaj, kiaj la ''[[Enragés]]'', ekuzis la terminon pozitive,<ref>Sheehan, Sean. ''Anarchism'', London: Reaktion Books Ltd., 2004. p. 85.</ref> opozicie al la [[Jakobenismo|jakobena]] centralizado de povo, vidante "revolucian registaron" kiel [[oksimoro]].<ref name=bbc/> Ĉirkaŭ la fino de la 19a jarcento, la vorto "anarkiismo" estis perdinta sian dekomencan negativan konotacion.<ref name=bbc/> [[Dosiero:Jean-Jacques Rousseau (painted portrait).jpg|eta|maldekstre|220ra|[[Jean-Jacques Rousseau]] emfazis la gravon de la persona kaj natura libero.]] Moderna anarkiismo kreskiĝis el la ĉu nereligia ĉu religia pensaro de la epoko de la [[Klerismo]], partikulare el la argumentoj de [[Jean-Jacques Rousseau]] por la morala centreco de libero.<ref name=Encarta>"Anarchism", ''[[Encarta]] Online Encyclopedia'' 2006 (brita versio).</ref> Kiel parto de la politika movado de la 1790-aj jaroj en la komenco de la [[Franca Revolucio]], [[William Godwin]] disvolvigis la unuan esprimon de [[anarkiismaj pensoskoloj|moderna anarkiisma pensaro]].<ref name="Everhart, Robert B 1982. p. 115">Everhart, Robert B. The Public School Monopoly: A Critical Analysis of Education and the State in American Society. Pacific Institute for Public Policy Research, 1982. p. 115.</ref><ref name="godwinsep" /> Godwin estis, laŭ [[Petro Kropotkino]], "la unua kiu formulis la politikajn kaj ekonomiajn konceptojn de anarkiismo, kvankam li ne donis tiun nomon al la ideoj disvolvigitaj en sia verko",<ref name="EB1910" /> dum Godwin ligis siajn anarkiismajn ideojn al frua [[Edmund Burke]].<ref>Godwin mem atribuis la unuajn anarkiismajn skribaĵojn al la verko de [[Edmund Burke]] nome ''A Vindication of Natural Society''. "Most of the above arguments may be found much more at large in Burke's ''Vindication of Natural Society''; a treatise in which the evils of the existing political institutions are displayed with incomparable force of reasoning and lustre of eloquence&nbsp;..." – piednoto, Ĉ. 2 ''Political Justice'' de William Godwin.</ref> Godwin estas ĝenerale rigardata kiel la fondinto de la pensoskolo konata kiel 'filozofia anarkiismo'. Li argumentis en ''Political Justice'' (1793)<ref name="godwinsep" /><ref name="Adams, Ian 2001. p. 116">Adams, Ian. Political Ideology Today. Manchester University Press, 2001. p. 116.</ref> ke registaro havas nepran malican influon sur la socio, kaj ke ĝi pluigas dependon kaj nescion. Li pensis ke la etendo de la uzo de racio fare de amasoj finfine devigos registarojn retiriĝi kiel nenecesa forto. Kvankam li ne atribuis al la ŝtato moralan [[Legitimeco|legitimecon]], li estis kontraŭ la uzado de revoluciaj taktikoj por forigi la registaron el la povo. Male, li defendis por ties anstataŭo pere de procezo de pacema evoluo.<ref name="godwinsep">Philip, Mark (2006-05-20). "William Godwin". Stanford Encyclopedia of Philosophy.</ref><ref>{{Cite book|title= Enquiry Concerning Political Justice and its Influence on Modern Morals and Manners |last=Godwin |first=William |authorlink=William Godwin |year=1796 |publisher=G.G. and J. Robinson |oclc=2340417 |origyear=1793}}</ref> Lia malemo al la trudado de regul-bazita socio kondukis lin al la denunco, kiel manifestado de la popola ‘mensa sklaveco’, la fundamentojn de juro, [[posedrajto]]j kaj eĉ la institucion de geedziĝo. Li konsideris la bazajn fundamentojn de socio kiel kontraŭantaj la naturan disvolvigon de individuoj por la uzado de ties povo por racii por alveno je reciproka profita metodo de socia organizado. En ĉiu okazo, registaro kaj ties institucioj estas montrataj kiel kontraŭaj al la disvolvigo de nia kapablo por vivi tute kongrue kun la plena kaj libera plenumo de privata juĝo. La franca [[Pierre-Joseph Proudhon]] estas vidata kiel unua ''mem-proklamita'' anarkiisto, etikedo kiun li adoptis en sia pionira verko, ''Qu'est-ce que la propriété?'', publikigita en [[1840]]. Pro tio kelkaj konsideras Proudhon kiel la fondinto de moderna anarkiisma teorio.<ref>Daniel Guerin, ''Anarchism: From Theory to Practice'' (New York: Monthly Review Press, 1970).</ref> Li disvolvigis la teorion de spontana ordo en socio, kie organizado aperas sen centra kunordiganto trudanta sian propran ideon de ordo kontraŭ la volo de individuaj agadoj en siaj propraj interesoj; lia fama citaĵo pri la afero estas, "Libereco estas patrino, ne filino, de ordo." En ''Qu'est-ce que la propriété ?'' Proudhon respondas per la fama akuzo "Propreco estas ŝtelo." En tiu verko, li kontraŭis la institucion de malpliigita "propreco" (''propriété''), kie posedantoj havas kompletajn rajtojn por "uzo kaj misuzo" de ties propreco kiel ili volas.<ref name="proudhon-prop">[[Pierre-Joseph Proudhon|Proudhon]], Pierre-Joseph. ''"[http://www.marxists.org/reference/subject/economics/proudhon/property/ch03.htm Chapter 3. Labour as the efficient cause of the domain of property]"'' el ''Qu'est-ce que la propriété?'', 1840</ref> Li kontrastigis tion kun tio kion li nomigis "posedon," aŭ limigita posedeco de rimedoj kaj varoj nur en pli malpli kontinua uzado. Poste, tamen, Proudhon aldonis ke "Propreco estas Libereco," kaj asertis ke ĝi estas rifuĝejo kontraŭ la ŝtata povo.<ref>Edwards, Stewart. Introduction to ''Selected Writings of Pierre-Joseph Proudhon'', Anchor Books, Doubleday & Company, Inc. 1969, p. 33</ref> Lia opozicio al la ŝtato, al la [[organizita religio]], kaj al kelkaj kapitalismaj praktikoj inspiris postajn anarkiistojn, kaj faris lin unu el la ĉefaj sociaj pensuloj tiutempaj. La anarki-komunisto [[Joseph Déjacque]] estis la unua persono kiu priskribis sin mem kiel "[[Liberecisma socialismo|liberecana]]".<ref name="Dejacque">Joseph Déjacque, [http://joseph.dejacque.free.fr/ecrits/lettreapjp.htm De l'être-humain mâle et femelle - Lettre à P.J. Proudhon par Joseph Déjacque] (franclingve)</ref> Malkiel ĉe [[Pierre-Joseph Proudhon]], li argumentis ke, "ne estas la produkto de lia aŭ ŝia laboro je kio la laboristo havas rajton, sed je la kontentigo de siaj bezonoj, ia ajn estus ties naturo."<ref>"l'Echange", artikolo en ''Le Libertaire'' no 6, 21a de Septembro 1858, New York. [http://joseph.dejacque.free.fr/libertaire/n06/lib01.htm]</ref> En 1844 en Germanio la post-hegelana filozofo [[Max Stirner]] publikigis la libron, ''Der Einzige und sein Eigentum'', kiu estos poste konsiderata influa sed frua teksto de [[individuisma anarkiismo]].<ref>Leopold, David (2006-08-04). "Max Stirner". Stanford Encyclopedia of Philosophy.</ref> Francaj anarkiistoj aktivaj en la [[Revolucio de 1848]] estis ekzemple [[Anselme Bellegarrigue]], Ernest Coeurderoy, [[Joseph Déjacque]]<ref name="Dejacque"/> kaj [[Pierre Joseph Proudhon]].<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://theanarchistlibrary.org/library/pierre-joseph-proudhon-toast-to-the-revolution|titolo=Toast to the Revolution|verko=theanarchistlibrary.org}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://books.google.com/books/about/L_acitivit%C3%A9_d_un_socialiste_de_1848.html?id=wbrfSAAACAAJ&redir_esc=y|titolo=L'acitivité d'un socialiste de 1848|verko=google.com.ec}}</ref> === La 1-a Internacio kaj la Pariza Komunumo === {{Ĉefartikolo|Unua Internacio|Pariza Komunumo}} [[Dosiero:Bakunin.png|eta|Anarki-kolektivisto [[Miĥail Bakunin|Miĥilo Bakunino]] kontraŭis la [[Marksismo|marksistan]] celon de [[diktatoreco de la proletaro]], anstataŭ preferante universalan ribelon, kaj li aliancigis sin kun la kontraŭ-aŭtoritatistoj de la 1-a Internacio antaŭ sia elpelo de la Marksistoj.]] En [[Eŭropo]], brutalaj reagoj sekvis la [[Revolucio de 1848|revoluciojn]] de [[1848]]. Dum tiuj ĝis dek landoj spertis mallongajn aŭ longdaŭrajn sociajn ribelojn kiam grupoj okazigis naciismajn insurekciojn. Post plej el tiuj klopodoj por sistemaj ŝanĝoj finis en malsukceso, konservativaj elementoj ekhavis avantaĝon el la divido de grupoj de socialistoj, anarkiistoj, liberaloj, kaj naciistoj, por eviti pluajn ribelojn.<ref>Breunig, Charles (1977). The Age of Revolution and Reaction, 1789–1850. New York, N.Y: W. W. Norton & Company. ISBN 0-393-09143-0.</ref> En Hispanio Ramón de la Sagra establis la anarkiistan gazeton ''El Porvenir'' en [[La Coruña]] en 1845 kiu estis inspirita de la ideoj de Proudhon.<ref name="ReferenceB">"anarchism :: Anarchism in Spain". Encyclopedia Britannica.</ref> La kataluna politikisto [[Francesc Pi i Margall]] iĝis la ĉefa tradukisto de la verkoj de Proudhon en hispanan<ref>George Woodcock. Anarchism: a history of libertarian movements. Paĝo 357.</ref> kaj poste dum mallonge iĝis prezidento de la [[Unua Hispana Respubliko]] en 1873 dum li estis la estro de la Demokratia Respublikisma Federala Partio. Laŭ George Woodcock "Tiuj tradukoj havos profundan kaj daŭran efikon sur la disvolvigo de hispana anarkiismo post 1870, sed antaŭ tiu tempo la ideoj de Proudhon, kiel estis interpretata de Pi, jam havigis multon de la inspiro por la federisma movado kiu eliris en la komencaj [[1860aj jaroj]]."<ref>George Woodcock. Paĝo 357.</ref> Laŭ la Encyclopedia Britannica "Dum la hispana revolucio de 1873, Pi y Margall klopodis establi [[Kantona Revolucio|necentralizitan, aŭ "kantonisman," politikan sistemon]] laŭ la premisoj de Proudhon."<ref name="ReferenceB"/> En [[1864]] la [[1-a Internacio]] unuigis diversajn revoluciulojn, inkluzive de francaj sekvantoj de [[Proudhon]],<ref>Blin, Arnaud (2007). The History of Terrorism. Berkeley: University of California Press. p. 116. ISBN 0-520-24709-4.</ref> [[Blankiismo|blankiistoj]], [[Framasonismo|framasonistoj]], anglaj sindikatanoj, [[Socialismo|socialistoj]], kaj [[Socialdemokratio|socialdemokratoj]]. Pro siaj ligoj al aktivaj [[laboristaj movadoj]], la [[1-a Internacio]] fariĝis grava organizaĵo. [[Karl Marx|Karlo Markso]] fariĝis inter ĝiaj estroj, kaj aniĝis en ĝian Ĝeneralan Konsilantaron. La [[Reciprokisma anarkiismo|reciprokistoj]] (sekvantoj de Proudhon), kontraŭis la ŝtatan socialismon de [[Karl Marx|Markso]], advokatante politikan abstinismon kaj malgrandajn kvantojn da posedaĵoj.<ref>Dodson, Edward (2002). The Discovery of First Principles: Volume 2. Authorhouse. p. 312. ISBN 0-595-24912-4.</ref><ref>Thomas, Paul (1985). Karl Marx and the Anarchists. London: Routledge & Kegan Paul. p. 187. ISBN 0-7102-0685-2.</ref> Woodcock informis ke ankaŭ la usonaj individuismaj anarkiistoj Lysander Spooner kaj [[William B. Greene]] estis membroj de la Unua Internacio.<ref>Woodcock, G. (1962). Anarchism: A History of Libertarian Ideas and Movements. Melbourne: Penguin. p. 460.</ref> En [[1868]], post sia nesukcesa partopreno en la Ligo de Paco kaj Libereco, [[Miĥail Bakunin|Bakunino]] kaj liaj [[Anarki-kolektivismo|anarki-kolektivismaj]] kunuloj aniĝis en la [[1-a Internacio|1-an Internacion]] – kun kiu ne engaĝis la Ligo.<ref>Thomas, Paul (1980). Karl Marx and the Anarchists. London: Routledge and Kegan Paul. p. 304. ISBN 0-7102-0685-2.</ref> Ili sinaliancigis kun la kontraŭ-aŭtoritatismaj socialismaj partoj de la [[1-a Internacio|Internacio]], kiu porpledis la revolucian detruon de la [[ŝtato]], kaj la kolektivigon de posedaĵoj. Unue, la kolektivistoj laboris kun la [[Marksismo|marksistoj]] por puŝi la [[1-a Internacio|Internacion]] laŭ pli revolucia socialisma direkto. Poste, la [[1-a Internacio|Internacio]] polusiĝis laŭ du kampoj, kun [[Karl Marx|Markso]] kaj [[Miĥail Bakunin|Bakunino]] kiel siaj kontraŭstarantaj estroj.<ref>Engel, Barbara (2000). Mothers and Daughters. Evanston: Northwestern University Press. p. 140. ISBN 0-8101-1740-1.</ref> [[Miĥail Bakunin|Bakunino]] karakterizis la ideojn de [[Karl Marx|Markso]] kiel aŭtoritatismaj, kaj antaŭvidis ke, se [[Marksismo|marksisma]] partio potenciĝis, ĝiaj estroj simple anstataŭigus la [[Reganta klaso|regoklason]] kontraŭ kiu ili tiom longe batalis.<ref>"On the International Workingmen's Association and Karl Marx" en ''Bakunin on Anarchy'', tradukita kaj eldonita de Sam Dolgoff, 1971. [https://www.marxists.org/reference/archive/bakunin/works/1872/karl-marx.htm] Alirita la 27an de Juio 2016.</ref><ref>Bakunin, Mikhail (1991) [1873]. ''Statism and Anarchy''. Cambridge University Press. ISBN 0-521-36973-8.</ref> Anarkiista historiisto George Woodcock informis ke "La jara Kongreso de la Internacio ne estis okazinta en 1870 pro la eksplodo de la Pariza Komunumo, kaj en 1871 la Ĝenerala Konsilantaro alvokis nur specialan konferencon en Londono. Unu delegito kapablis veni el Hispanio kaj neniu el Italio, kvankam oni uzis teknikan ekskuzon – ke ili disiĝis el la Fédération Romande – por eviti inviti la svisajn subtenantojn de Bakunin. Tiele nur minoritato de anarkiistoj ĉeestis, kaj la rezolucioj de la Ĝenerala Konsilantaro estis aprobitaj preskaŭ unuanime. Plej el ili estis klare direktitaj kontraŭ Bakunin kaj liaj sekvantoj."<ref name="Anarchism 1962"/> [[Dosiero:Bulletin de la FJ title.png|eta|maldekstre|[[Bulteno]] de la Ĵurasa Federacio.]] En [[1872]], la konflikto finis per disiĝo inter la du grupoj, kiam, ĉe la [[Hago|Haga]] Kongreso, [[Karl Marx|Markso]] kontraŭstaris la [[Ĵurasa Federacio|Ĵurasan Federacion]] kaj forpelis je [[Miĥail Bakunin|Bakunino]] kaj [[James Guillaume]] el la [[1-a Internacio|Internacio]], kaj translokigis ĝian stabejon al [[Novjorko]]. Responde, la kontraŭ-aŭtoritatismaj partoj kreis sian propran Internacion ĉe la Kongreso de [[Saint-Imier|Sankta-Imjero]], alprenante revolucian anarkiisman programon.<ref>Graham, Robert 'Anarchism (Montreal: Black Rose Books 2005) ISBN 1-55164-251-4.</ref> La [[Pariza Komunumo (1871)|Pariza Komunumo]] estis registaro kiu dum mallonge regis en Parizo el la [[18a de marto|18a de Marto]] (pli formale, el [[28a de marto|28a de Marto]]) al la [[28a de majo|28a de Majo]] [[1871]]. Tiu Komunumo estis rezulto de ribelo en Parizo post Francio estis venkita en la [[Francia-Prusia Milito]]. Anarkiistoj partoprenis aktive en la starigo de la Pariza Komunumo. === Anarkiismo kaj organizita laboro === {{Ĉefartikolo|Anarkosindikatismo|Internacia Laborista Asocio|Anarkiismo en Hispanio|Hispana Revolucio (1936)}} La kontraŭaŭtoritatismaj partoj de la [[1-a Internacio]] estis la antaŭvenintoj de la anarki-sindikatistoj, klopodante "anstataŭigi la privilegion kaj aŭtoritaton de la ŝtato" pere de la "libera kaj spontanea organizo de laboro."<ref>Rezolucioj el la Kongreso de Saint Imier, en ''Anarchism: A Documentary History of Libertarian Ideas'', Vol. 1, p. 100 [http://blackrosebooks.net/go/profile-35377/products/view/Anarchism%2C+Volume+1/28068] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100923023949/http://blackrosebooks.net/anarism1.htm|date=2010-09-23}} Alirita la 28an de Junio 2016.</ref> En 1886, la sindikataro ''Federation of Organized Trades and Labor Unions'' (FOTLU) de Usono kaj Kanado unuanime dediĉis la 1an de Majo 1886, kiel dato kiu estos normiga por la lukto por la [[okhora labortago]].<ref name=foner/> [[Dosiero:ChicagoAnarchists.jpg|maldekstra|eta|altdekstre|Bildo de Walter Crane pri la ekzekutitaj "Anarkiistoj de Ĉikago" post la [[Tumulto de Haymarket Square]]. La afero de Haymarket estis ĝenerale konsiderata la plej grava okazaĵo por la origino de internacia celebraro de la 1a de Majo.]] Reage, sindikatoj tra tuta Usono preparis [[ĝenerala striko|ĝeneralan strikon]] subtene de la okazaĵo.<ref name=foner/> La 3an de Majo, en Ĉikago, eksplodis tumulto kiam [[strikrompanto]]j klopodis trapasi la strik-pikedon, kaj du laboristoj mortiĝis kiam polico pafis kontraŭ la homamaso.<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=The Haymarket Tragedy|familia nomo=Avrich|persona nomo=Paul|jaro=1984|loko=Princeton|eldoninto=Princeton University Press|ISBN=0-691-00600-8|paĝo=190}}</ref> La venontan tagon, nome 4a de Majo, anarkiistoj manifestaciis ĉe la Placo Haymarket de Ĉikago.<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=The Haymarket Tragedy|familia nomo=Avrich|ISBN=0-691-04711-1|paĝo=193}}</ref> Oni lanĉis bombon el nekonata flanko ĉe la fino de la manifestacio, kiu mortigis policoficiron.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.odmp.org/officer/3972-patrolman-mathias-j.-degan|titolo=Patrolman Mathias J. Degan|alirdato=19a de Januaro 2008|eldoninto=The Officer Down Memorial Page, Inc|arkivurl=https://web.archive.org/web/20080118084649/http://www.odmp.org/officer/3972-patrolman-mathias-j.-degan|arkivdato=18a de Januaro 2008<!--Added by DASHBot-->}}</ref> Dum la sekva paniko, policanoj pafis kaj al la homamaso kaj unuj kontraŭ aliaj.<ref>''[[Chicago Tribune]]'', [[27a de junio]] 1886, citita en {{Citaĵo el libro|titolo=The Haymarket Tragedy|familia nomo=Avrich|ISBN=0-691-04711-1|paĝo=209}}</ref> Sep policanoj kaj almenaŭ kvar laboristoj estis mortigitaj.<ref name='the bomb'>{{cite web |url=http://www.chicagohistory.org/dramas/act2/act2.htm |title=Act II: Let Your Tragedy Be Enacted Here |accessdate=19a de Januaro 2008 |year=2000 |work=The Dramas of Haymarket |publisher=Chicago Historical Society |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080115030929/http://www.chicagohistory.org/dramas/act2/act2.htm |archivedate=15a de Januaro 2008<!--Added by DASHBot--> |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2016-07-10 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20190107083756/https://www.chicagohistory.org/dramas/act2/act2.htm |arkivdato=2019-01-07 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190107083756/https://www.chicagohistory.org/dramas/act2/act2.htm |date=2019-01-07 }}</ref> Ok anarkiistoj ĉu rekte ĉu nerekte rilataj al la organizintoj de la manifestacioj estis arestitaj kaj kulpigitaj pro la murdo de la mortita policoficiro. Tiuj homoj iĝis internacie politikaj famuloj inter la laborista movado. Kvar el la homoj estis ekzekutita kaj kvina memmortiĝis antaŭ sia ekzekuto. Tiu afero iĝis konata kiel [[Tumulto de Haymarket Square|Afero Haymarket]], kaj estis sprono por la laborista movado kaj por la lukto por la [[okhora labortago]]. En 1890 okazis dua klopodo, tiam internacie, por organizi tagon por la okhora labortago. Tiu okazaĵo havis ankaŭ la duarangan celon por memorigi la laboristojn mortigitaj kiel rezulto de la afero Haymarket.<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=May Day|familia nomo=Foner|ISBN=0-7178-0624-3|paĝo=42}}</ref> Kvankam ĝi estis dekomence intencita kiel unuafoja okazaĵo, la celebro la venontan jaron de la [[Tago de la Laboro]] la 1an de Majo firme starigis internacian feritagon de laboristoj.<ref name=foner>{{Citaĵo el libro|titolo=May day: a short history of the international workers' holiday, 1886–1986|familia nomo=Foner|persona nomo=Philip Sheldon|jaro=1986|loko=Nov-Jorko|eldoninto=International Publishers|ISBN=0-7178-0624-3|paĝo=56}}</ref> En [[1907]], la Internacian Anarkiistan Kongreson de Amsterdamo ĉeestis deputitoj de dek-kvar landoj, inter kiuj estis gravaj roluloj de la anarkiisma movado, inkluzive de [[Errico Malatesta]], [[Pierre Monatte]], [[Luigi Fabbri]], Benoît Broutchoux, [[Emma Goldman]], [[Rudolf Rocker]], [[Christiaan Cornelissen]], ktp. Oni traktis plurajn temojn dum la Kongreso, partikulare pri la organizo de la anarkiisma movado, ideoj pri popola edukado, la ĝenerala [[striko]], kaj [[kontraŭmilitarismo]]. Centra debato koncernis la rilaton inter anarkiismo kaj sindikatismo. Malatesta kaj Monatte partikulare kontraŭ unu la alia pri tiu ĉi temo; Monatte pensis ke sindikatismo estis revolucia, kaj kreus la kondiĉojn de socia revolucio, dum Malatesta pensis nure sindikatismo ne sufiĉa. Malatesta pensis ke sindikatoj estis [[reformismo|reformismaj]], kaj eĉ foje povus esti [[konservativismo|konservativaj]]. Kune kun Cornelissen, li citis usonajn sindikatojn de profesiaj sindikatistoj kiel ekzemplo, kie sindikatoj konsistantaj el bonkvalitaj laboristoj foje kontraŭis malbonkvalitajn laboristojn por defendi sian relative privilegian pozicion. Malatesta avertis ke sindikatismaj celoj estis konstante sindikatismo mem, dum anarkiistoj devas ĉiam havi anarkion kiel celon kaj sekve eviti ajnan partikularan metodon kiu malhelpu atingi ĝin.<ref>Skirda, Alexandre (2002). Facing the enemy: a history of anarchist organization from Proudhon to May 1968. A. K. Press. p. 89. ISBN 1-902593-19-7.</ref> [[Dosiero:BuenaventuraDurruti.jpg|eta|dekstre|220ra|[[Buenaventura Durruti]] estis konata heroo de la hispana Nacia Konfederacio de Laboro.]] La [[Federacio de Hispanaj Laboristoj]] en [[1881]] estis la unua grava anarki-sindikatisma movado; anarkiistaj sindikataj federacioj speciale gravis en [[Hispanujo]]. La plej sukcesa estis la [[Confederación Nacional del Trabajo]] (Nacia Konfederacio de Laboro, mallongigita kiel CNT), fondita en [[1910]]. Antaŭ la [[1940-aj jaroj]], la CNT estis grava potenco en la politiko de la laborista klaso, kaj grave rolis en la [[Hispana Enlanda Milito]]<ref>Beevor, Antony (2006). The Battle for Spain: The Spanish Civil War 1936–1939. London: Weidenfeld & Nicolson. p. 24. ISBN 978-0-297-84832-5.</ref> kaj pli precize en la [[Hispana Revolucio (1936)|dummilita revolucio]] de 1936. La CNT filiiĝis kun la [[Internacia Laborista Asocio]], federacio de anarki-sindikatismaj sindikatoj fondita en [[1922]], kun deputitoj reprezentante du milionojn da laboristoj de dek-kvin landoj en Eŭropo kaj Latin-Ameriko. La plej granda organizita anarkiisma movado nuntempe estas en Hispanujo, kie ekzistas multaj organizoj, kiuj agnoskas sin kiel anarkosindikatismaj, kaj ĉefe la [[CNT]], kiu plutenas la rektan heredon de la iama sindikato kaj la CGT (Confederación General del Trabajo), kies membroj oni kalkulis ĉirkaŭ 100,000 en [[2003]], kiam ricevis sektorojn neanarkiismajn. Aliaj aktivaj sindikatismaj movadoj inkluzivas la usonan [[Alianco por Laborista Solidareco|Aliancon por Laborista Solidareco]] kaj la britan [[Solidareca Federacio|Solidarecan Federacion]]. La revolucia industria sindikato [[IWW|Industriaj Laboristoj de la Mondo]], anarki-sindikatisma sekvanto de la [[1-a Internacio]], ankaŭ restas aktiva. En Latinameriko partikulare "La anarkiistoj tuj iĝis aktivaj por organizado de metiistoj kaj de industriaj laboristoj tra [[Sudameriko|Suda]] kaj [[Centra Ameriko]], kaj ĝis la komencaj [[1920-aj jaroj|1920-aj ajroj]] plej el la sindikatoj de [[Meksiko]], [[Brazilo]], [[Peruo]], [[Ĉilio]], kaj [[Argentino]] estis anarki-sindikatismaj ĝenerale; la prestiĝo de la hispana [[C.N.T.]] kiel revolucia organizaĵo estis sendube je granda etendo responsa pri tiu situacio. La plej granda kaj plej luktema el tiuj organizoj estis la ''[[Federación Obrera Regional Argentina]]'' ... kiu kreskis rapide al membreco de preskaŭ miliono, kio nanigis la rivalajn socialdemokratajn sindikatojn."<ref name="Anarchism 1962"/> === Propagando pro agado kaj kontraŭleĝismo === {{Ĉefartikolo|Propagando pro agado|Kontraŭleĝismo|Eksproprietiga anarkiismo}} [[Dosiero:Lugi Gallean2.jpg|eta|maldekstre|200ra|Italusona anarkiisto [[Luigi Galleani]]. Liaj sekvantoj, konataj kiel Galeanistoj, okazigis serion de bombaj kaj murdaj klopodoj el 1914 al 1932 kion ili rigardis kiel atakoj kontraŭ '[[Tiranio|tiranoj]]' kaj '[[Malamiko de la popolo|malamikoj de la popolo]]'.]] Kelkaj anarkiistoj, kiaj [[Johann Most]], defendis publike perfortajn agojn de reprezalio kontraŭ kontraŭ-revoluciuloj ĉar "ni predikas ne nur agadon en kaj por si mem, sed ankaŭ agadon kiel propagando."<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://dwardmac.pitzer.edu/Anarchist_Archives/bright/most/actionprop.html|titolo="Action as Propaganda" de Johann Most, 25a de Julio 1885|alirdato=20a de Septembro 2010|dato=21a de Aprilo 2003|eldoninto=Dwardmac.pitzer.edu}}</ref> Ĉirkaŭ la 1880-aj jaroj, personoj ene kaj ekstere de la anarkiisma movado ekuzas la moton, "propagando pro agado" por aludi al individua bombado, [[reĝo|reĝ-]] kaj [[tirano|tiran-murdoj]]. El 1905 antaŭen, la rusaj partneroj de tiuj kontraŭ-sindikatismaj anarki-komunistoj iĝis partianoj de ekonomia terorismo kaj kontraŭleĝaj '[[eksproprietigo]]j'."<ref>{{Wayback |date=20090312022528 |url=http://www.zabalaza.net/theory/txt_anok_comm_ap.htm |title="Anarchist-Communism" de Alain Pengam }}</ref> [[Kontraŭleĝismo]] kiel praktiko aperis kaj ene de ĝi "La agoj de anarkiistaj bombistoj kaj murdistoj ("[[propagando pro agado]]") kaj la anarkiismaj ŝtelistoj ("[[individua realproprigo]]") esprimis siajn malesperon kaj siajn personajn, violentajn malakceptojn de netolerebla socio. Krome, ili estis klare intencitaj kiel ''ekzemplaj'' invitoj al ribelo.".<ref name="illegalism">{{Cite web|url=http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm|title=The Illegalists - By Doug Imrie|work=recollectionbooks.com|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2016-07-10|arkivurl=https://web.archive.org/web/20150908072801/http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm|arkivdato=2015-09-08|accessdate=2016-07-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150908072801/http://recollectionbooks.com/siml/library/illegalistsDougImrie.htm|archivedate=2015-09-08}}</ref> En Francio la [[Bando de Bonnot]] estis la plej fama grupo kiu aliĝis al kontraŭleĝismo. Tamen, tiom frue kiom je 1887, gravaj figuroj de la anarkiista movado distanciĝis el tiaj individuaj agadoj. [[Petro Kropotkino]] tiele verkis tiun jaron en ''Le Révolté'' ke "strukturo bazita sur jarcentoj de historio ne povas esti detruata per kelkaj kilogramoj de dinamito".<ref>Citita en Billington, James H. 1998. ''Fire in the minds of men: origins of the revolutionary faith'' New Jersey: Transaction Books, p 417.</ref> Vario de anarkiistoj defendis la abandonon de tiuj specoj de taktikoj favore al kolektiva revolucia agado, por ekzemplo tra la movado de [[sindikato]]j. La [[anarkisindikatismo|anarkisindikatisto]], [[Fernand Pelloutier]], argumentis en 1895 por renovigita anarkiisma implico en la laborista movado sur bazo ke anarkiismo povus bone funkcii sen "la individua dinamitisto."<ref>{{cite web |url=http://blackrosebooks.net/anarism1.htm |title=Table Of Contents |publisher=Blackrosebooks.net |date= |accessdate=20a de Septembro 2010 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2016-07-10 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080929121644/http://www.blackrosebooks.net/anarism1.htm |arkivdato=2008-09-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080929121644/http://www.blackrosebooks.net/anarism1.htm |archivedate=2008-09-29 }}</ref> [[Politika subpremado|Ŝtata subpremado]] (inklude la fifamajn francajn leĝojn ''lois scélérates'' de 1894 kontraŭ gazetarlibero) de anarkiistoj kaj de la [[laborista movado]] ĝenerale sekve al la malmultaj sukcesaj bombadoj kaj murdoj povus esti kontribuinta al la abandono de tiuj tipoj de taktikoj, kvankam reciproke la ŝtata subpremado, unuarange, povus esti ludinta gravan rolon por la kuraĝigo al tiuj izolataj agoj. La disiĝo de la franca [[socialisma movado]], en multajn grupojn kaj, sekve la subpremado de la [[Pariza Komunumo]] de 1871, la ekzekuto kaj ekzilo de multaj ''communards'' (ties partianoj) al [[prizonkolonio]]j, favoris individuismajn politikajn esprimon kaj agojn.<ref>Historiisto [[Benedict Anderson]] tiele verkis: "In March 1871 the Commune took power in the abandoned city and held it for two months. Then [[Adolphe Thiers|Versailles]] seized the moment to attack and, in one horrifying week, executed roughly 20,000 Communards or suspected sympathizers, a number higher than those killed in the recent war or during [[Robespierre]]'s 'Terror' of 1793–1794. More than 7,500 were jailed or deported to places like New Caledonia. Thousands of others fled to Belgium, England, Italy, Spain and the United States. In 1872, stringent laws were passed that ruled out all possibilities of organising on the left. Not till 1880 was there a general amnesty for exiled and imprisoned Communards. Meanwhile, the Third Republic found itself strong enough to renew and reinforce Louis Napoleon's imperialist expansion – in Indochina, Africa, and Oceania. Many of France's leading intellectuals and artists had participated in the Commune ([[Gustave Courbet|Courbet]] was its quasi-minister of culture, [[Arthur Rimbaud|Rimbaud]] and Pissarro were active propagandists) or were sympathetic to it. The ferocious repression of 1871 and thereafter, was probably the key factor in alienating these milieŭ from the Third Republic and stirring their sympathy for its victims at home and abroad." {{Cite journal|last=Anderson|first=Benedict|author-link=Benedict Anderson|title=In the World-Shadow of Bismarck and Nobel|journal=New Left Review|volume=II|issue=28|pages=85–129|publisher=New Left Review|date=Julio–Aŭgusto 2004|url=http://newleftreview.org/II/28/benedict-anderson-in-the-world-shadow-of-bismarck-and-nobel|ref=harv|postscript=.}} Laŭ kelkaj analizistoj, en [[Historio de Germanio|postmilita Germanio]], la malpermeso de la [[Komunista Partio de Germanio|Komunista Partio]] (KDP) kaj tiele de institucia maldekstra politika organizo povus ankaŭ, sammaniere, estis ludinta rolon en la kreado de la [[Rote Armee Fraktion]].</ref> Nombraj ŝtatestroj estis murditaj inter 1881 kaj 1914 fare de membroj de anarkiisma movado kiuj deziris venĝon pro reciproka murdo de anarkiistoj kaj aliaj revoluciuloj aŭ simple laboristoj, kiaj la caro [[Aleksandro la 2-a (Rusio)|Aleksandro la 2-a]], la Prezidento [[Marie François Sadi Carnot|Sadi Carnot]] de Francio, la imperiestrino [[Elizabeto de Aŭstrio-Hungario]], la reĝo [[Umberto la 1-a (Italio)|Umberto la 1-a de Italio]], la Prezidento [[William McKinley]] de Usono, la reĝo [[Karlo la 1-a (Portugalio)|Karlo la 1-a de Portugalio]] kaj la reĝo [[Georgo la 1-a (Grekio)|Georgo la 1-a de Grekio]]. La murdisto de McKinley nome [[Leon Czolgosz]] postulis ke li estis influita de anarkiisto kaj [[feministo]] [[Emma Goldman]].<ref>{{Cite web|title = American Experience {{!}} Emma Goldman {{!}} Transcript {{!}} PBS|url = http://www.pbs.org/wgbh/amex/goldman/filmmore/pt.html|website = www.pbs.org|access-date = 2016-01-12|archiveurl = https://web.archive.org/web/20170228195359/http://www.pbs.org/wgbh/amex/goldman/filmmore/pt.html|archivedate = 2017-02-28}}</ref> La propagando pro agado estis abandonita de plej majoritato de la anarkiisma movado post la Unua Mondmilito (1914–1918) kaj la [[Oktobra Revolucio]]. === Post la disfalo de la Rusa Imperio === {{Ĉefartikolo|Rusia revolucio de 1917|Maĥnovŝĉino}} [[Dosiero:Makhno group.jpg|eta|Simon Karetnik, [[Nestor Maĥno]] kaj Fedir Ščus.]] Anarkiistoj partoprenis ĉeflanke de la [[bolŝevikoj]] en ambaŭ la [[Rusia revolucio de februaro 1917|februara]] kaj [[Oktobra Revolucio|oktobra]] revolucioj, kaj multaj anarkiistoj unue subtenis la bolŝevikan ŝtatrenverson.<ref>Dirlik, Arif (1991). ''Anarchism in the Chinese Revolution''. Berkeley: University of California Press. ISBN 0-520-07297-9.</ref> Tamen, la bolŝevikoj baldaŭ turnis sin kontraŭ la anarkiistoj kaj alia maldekstrisma kontraŭstaro, konflikto kiu finis en [[1921]] per la [[Matrosribelo de Kronstadt|Kronŝtadta matrosribelo]]. Anarkiistoj en centra [[Rusujo]] estis ĉu enmalliberejigitaj ĉu pelitaj kaŝen se ili ne aliĝis al la gajnintaj bolŝevikoj. Anarkiistoj el Petrogrado kaj Moskvo eliris al Ukrainio.<ref>Avrich, Paul (2006). ''The Russian Anarchists''. Stirling: AK Press. p. 204. ISBN 1-904859-48-8.</ref> En [[Ukrainio]], anarkiistoj batalis en la [[Rusia enlanda milito|enlanda milito]] kontraŭ la [[Blanka movado]], kaj poste kontraŭ la [[Bolŝevikoj]], gviditaj en la [[Maĥnovŝĉino]] de [[Nestor Maĥno]], kiu provis starigi anarkiisman socion en la regiono dum kelkaj monatoj. [[Dosiero:Emma_Goldman_and_Alexander_Berkman.jpg|eta|maldekstre|Geanarkiistoj [[Emma Goldman]] kaj [[Alexander Berkman]] rezistis [[Bolŝeviko|bolŝevikan]] centrigon de potenco post la [[Oktobra Revolucio]].]] Elpelitaj usonaj anarkiistoj [[Emma Goldman]] kaj [[Alexander Berkman]] estis inter tiuj, kiuj agitadis responde al bolŝevika politiko kaj la subpremado de la [[Kronŝtadta matrosribelo]], antaŭ ke ili forlasis Rusujon. Ambaŭ verkis historiojn de siaj spertoj en Rusujo, kritikante la kvanton da kontrolo uzitan de la Bolŝevikoj. Por ili, la predikoj de [[Bakunin]] pri la konsekvencoj de [[Marksismo|marksisma]] regno pruviĝis tro veraj.<ref>"On the International Workingmen's Association and Karl Marx" en ''Bakunin on Anarchy'', tradukita kaj eldonita de Sam Dolgoff, 1971. [https://www.marxists.org/reference/archive/bakunin/works/1872/karl-marx.htm] Alirita la 12an de Julio 2016.</ref><ref>Goldman, Emma (2003). "Preface". My Disillusionment in Russia. New York: Dover Publications. p. xx. ISBN 0-486-43270-X. "My critic further charged me with believing that "had the Russians made the Revolution à la Bakunin instead of à la Marx" the result would have been different and more satisfactory. I plead guilty to the charge. In truth, I not only believe so; I am certain of it."</ref> La venko de la Bolŝevikoj en la Oktobra Revolucio kaj la rezulta enlanda milito serioze damaĝis anarkiistajn movadojn internacie. Multaj laboristoj kaj aktivuloj vidis bolŝevikan sukceson kiel ekzemplon; [[Komunista partio|komunistaj partioj]] kreskis je malprofito por anarkiismo kaj aliaj [[Socialismo|socialistaj]] movadoj. En [[Francujo]] kaj [[Usono]], ekzemple, iuj anoj de la gravaj sindikatismaj movadoj de la [[CGT]] kaj la [[IWW]] forlasis tiujn organizaĵojn kaj aniĝis en la [[3-a Internacio]].<ref>Nomad, Max (1966). "The Anarchist Tradition". In Drachkovitch, Milorad M. Revolutionary Internationals 1864 1943. Stanford University Press. p. 88. ISBN 0-8047-0293-4.</ref> [[Dosiero:Erich Mühsam.jpg|170ra|eta|[[Erich Mühsam]], 1924.]] La revolucia tajdo de 1917–23 vidis la aktivan partoprenadon de anarkiistoj laŭ variaj gradoj de protagonismo. En la germana ribelo konata kiel [[Novembra Revolucio (Germanio)|Germana Revolucio de 1918–1919]] kiu establis la fondon de la [[Bavara Soveta Respubliko]] la anarkiistoj [[Gustav Landauer]], [[Silvio Gesell]] kaj [[Erich Mühsam]] havis gravajn estrajn postenojn ene de la revoluciaj [[Konsiliismo|konsiliismaj]] strukturoj.<ref>"The Munich Soviet (or "Council Republic") of 1919 exhibited certain features of the TAZ, even though — like most revolutions — its stated goals were not exactly "temporary." Gustav Landauer's participation as Minister of Culture along with Silvio Gesell as Minister of Economics and other anti-authoritarian and extreme libertarian socialists such as the poet/playwrights Erich Mühsam and Ernst Toller, and Ret Marut (the novelist B. Traven), gave the Soviet a distinct anarchist flavor." [[Hakim Bey]]. [http://www.theanarchistlibrary.org/HTML/Hakim_Bey__T.A.Z.__The_Temporary_Autonomous_Zone__Ontological_Anarchy__Poetic_Terrorism.html "T.A.Z.: The Temporary Autonomous Zone, Ontological Anarchy, Poetic Terrorism"]</ref><ref name="br.de">{{cite web |url= http://www.br.de/themen/bayern/inhalt/geschichte/bayern-revolution-1919-erste-raeterepublik100.html |title=Die bayerische Revolution 1918/19: Die erste Räterepublik: Literaten an der Macht |trans_title=The Bavarian Revolution 1918/19: The first Soviet Republic: Literati in Power |language=Germana |work=br.de |location=Munich, Bavaria, Germany |publisher= Bayerischer Rundfunk |accessdate=1a de Septembro 2012}}</ref> En la italaj okazaĵoj konataj kiel ''[[biennio rosso]]''<ref name="Dallacasa">Brunella Dalla Casa, ''Composizione di classe, rivendicazioni e professionalità nelle lotte del "biennio rosso" a Bologna'', in: AA. VV, ''Bologna 1920; le origini del fascismo'', a cura di Luciano Casali, Cappelli, Bologna 1982, pag. 179.</ref> la anarki-sindikatisma sindikato [[Unione Sindacale Italiana]] "kreskis al 800,000 membroj kaj la influo de la Itala Anarkiista Unio (20,000 membroj plus ''[[Umanita Nova]]'', ties ĉiutaga ĵurnalo) kreskis kongrue..." Anarkiistoj estis la unuaj, kiuj sugestis okupi laborlokojn.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://libcom.org/history/articles/italy-factory-occupations-1920|titolo=1918–1921: The Italian factory occupations and Biennio Rosso|verko=libcom.org}}</ref> En la [[Meksika revolucio]] la [[Meksika Liberala Partio]] estis establita kaj dum la komencaj 1910-aj jaroj ĝi kondukis al serio de militaj atakoj konduke al la konkero kaj okupado de kelkaj urboj kaj distriktoj en [[Baja California]] kun la helpo de la estreco de anarki-komunisto [[Ricardo Flores Magón]].<ref>{{Cite web|url=http://www.sandiegohistory.org/journal/99winter/magonista.htm|title=The Magonista Revolt in Baja California|work=sandiegohistory.org|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2016-07-12|arkivurl=https://web.archive.org/web/20151016003946/http://www.sandiegohistory.org/journal/99winter/magonista.htm|arkivdato=2015-10-16|accessdate=2016-07-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151016003946/http://www.sandiegohistory.org/journal/99winter/magonista.htm|archivedate=2015-10-16}}</ref> En [[Parizo]], la grupo ''[[Dielo Truda]]'' de rusiaj anarkiistaj ekzilitoj, kiu inkluzivis [[Nestor Maĥno]], findecidis, ke anarkiistoj devis evoluigi novajn formojn de organizo, responde al la strukturoj de [[bolŝevismo]]. Ilia manifesto de [[1926]], nomita ''Organiza Platformo de la Ĝenerala Sindikato de Anarkiistoj (Malneto)'', estis subtenita de iuj anarki-komunistoj, sed kontraŭita de multaj aliaj. [[Platformismo|Platformismaj grupoj]] hodiaŭ inkluzivas je la Laborista Solidareca Movado en [[Irlando]] kaj je la Nord-Orienta Federacio de Anarki-Komunistoj (NEFAC) en [[Nord-Ameriko]]. [[Sinteza anarkiismo]] aperis kiel organiza alternativo al platformismo kiu klopodas kunigi anarkiistojn de diversaj tendencoj sub la principoj de [[anarkiismo sen adjektivoj]].<ref>{{cite web |author=Starhawk |url=http://www.infoshop.org/page/AnarchistFAQSectionJ3 |title="J.3.2 What are "synthesis" federations?" |work=An Anarchist FAQ |publisher=Infoshop.org |date= |accessdate=20a de Septembro 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101007160139/http://www.infoshop.org/page/AnarchistFAQSectionJ3 |archivedate=7a de Oktobro 2010<!--Added by DASHBot--> |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2016-06-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20101007160139/http://www.infoshop.org/page/AnarchistFAQSectionJ3 |arkivdato=2010-10-07 }}</ref> En la 1920-aj jaroj tiu formo trovis siajn ĉefajn proponantojn ĉe [[Volin]] kaj [[Sebastien Faure]].<ref>{{cite web |author=Starhawk |url=http://www.infoshop.org/page/AnarchistFAQSectionJ3 |title="J.3.2 What are "synthesis" federations?" |work=An Anarchist FAQ |publisher=Infoshop.org |date= |accessdate=20a de Septembro 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101007160139/http://www.infoshop.org/page/AnarchistFAQSectionJ3 |archivedate=7a de Oktobro 2010<!--Added by DASHBot--> |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2016-06-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20101007160139/http://www.infoshop.org/page/AnarchistFAQSectionJ3 |arkivdato=2010-10-07 }}</ref> Ĝi estas la ĉefa principo malantaŭ la anarkiismaj federacioj grupigitaj ĉirkaŭ la nuntempa tutmonda [[Internacio de Anarkiistaj Federacioj]].<ref>{{cite web |author=Starhawk |url=http://www.infoshop.org/page/AnarchistFAQSectionJ3 |title="J.3.2 What are "synthesis" federations?" |work=An Anarchist FAQ |publisher=Infoshop.org |date= |accessdate=20a de Septembro 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101007160139/http://www.infoshop.org/page/AnarchistFAQSectionJ3 |archivedate=7a de Oktobro 2010<!--Added by DASHBot--> |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2016-06-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20101007160139/http://www.infoshop.org/page/AnarchistFAQSectionJ3 |arkivdato=2010-10-07 }}</ref> === La Lukto kontraŭ Faŝismo === {{Ĉefartikolo|Anarkiismo en Italio|Anarkiismo en Hispanio|Anarkiismo en Germanio}} [[Dosiero:Members of the Maquis in La Tresorerie.jpg|eta|maldekstra|Kontraŭfaŝisma ''Maquis'', kiu rezistis [[Naziismo]]n kaj la [[Francisco Franco|regadon de Franco]] en Eŭropo.]] Dum la [[1920-aj jaroj|1920-aj]] kaj [[1930-aj jaroj|1930-aj]] jaroj, la stariĝo de [[faŝismo]] en [[Eŭropo]] aliformigis la anarkiisman konflikton kontraŭ la ŝtato. En [[Italujo]] okazis la unuaj luktoj inter anarkiistoj kaj faŝistoj. Italaj anarkiistoj grave rolis en la kontraŭfaŝisma organizaĵo ''Arditi del Popolo'', kiu estis plej forta en regionoj kun anarkiismaj tradicioj, kaj kiu venkis sukcese plurfoje; ili sukcese forpelis la Nigraĉemizukojn for de la anarkiista fortejo de [[Parmo]] en [[aŭgusto]], [[1922]].<ref>Holbrow, Marnie, "Daring but Divided" (''Socialist Review'' Novembro 2002) [http://socialistreview.org.uk/268/daring-divided] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130729114710/http://www.socialistreview.org.uk/article.php?articlenumber=8205|date=2013-07-29}}. Alirita la 12an de Julio 2016</ref> En [[Francujo]], kie la Ekstremdekstrismaj Ligoj preskaŭ ribelis en la tumultoj de Februaro, 1934, anarkiistoj disiĝis pri politiko de unuiĝinta fronto.<ref>Berry, David. "Fascism or Revolution." Le Libertaire. August 1936.</ref> Anarkiistoj en [[Anarkiismo en Francio|Francio]]<ref>{{Cite web|url=http://flag.blackened.net/revolt/anarchism/texts/war/anarFranceWW2.html|title=Anarchist Activity in France during World War Two|work=blackened.net|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2016-07-12|arkivurl=https://web.archive.org/web/20120306024016/http://flag.blackened.net/revolt/anarchism/texts/war/anarFranceWW2.html|arkivdato=2012-03-06}}</ref> kaj [[Anarkiismo en Italio|Italio]]<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://libcom.org/history/articles/italian-resistance-anarchist-partisans-1943|titolo=1943–1945: Anarchist partisans in the Italian Resistance|verko=libcom.org}}</ref> estis aktivaj en la [[Rezistado dum la Dua Mondmilito]]. En Germanio la anarkiisto [[Erich Mühsam]] estis arestita pro nekonataj akuzoj frumatene de la 28a de Februaro 1933, malmultajn horojn post la [[Incendio de Reichstag]] en Berlino. [[Joseph Goebbels]], la Nazia Propaganda Ministro, etikedis lin kiel unu el "tiuj judaj renversemuloj." Dum la venontaj deksep monatoj, li estis enprizonigita en la koncentrejojn de Sonnenburg, Brandenburgo kaj finfine, [[Oranienburg]]. La 2an de Februaro 1934, Mühsam estis translokigita al nazia koncentrejo ĉe Oranienburg kie la nokton de la 9a de Julio 1934, Mühsam estis torturita kaj murdita fare de la gvardioj; lia batita kadavro estis trovita pendita ĉe necesejo la venonta mateno.<ref name=" Shepherd">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/?id=jspŬzlyZIQC&pg=PA18&dq=%22Erich+M%C3%BChsam%22+Oranienburg#v=onepage&q&f=false|titolo=Thunderation!/Alle Wetter!: Folk Play With Song and Dance/Volksstuck Mit Gesang Und Tanz|familia nomo=Mühsam|persona nomo=Erich|jaro=2001|eldoninto=Bucknell University Press|ISBN=978-0-8387-5416-0|paĝo=18|redaktinto=David A. Shepherd}}{{404|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Hispana Revolucio === {{Ĉefartikolo|Hispana Revolucio (1936)}} [[Dosiero:Coat of arms of the Regional Council of Defense of Aragon.svg|eta|dekstra|Blazono de la [[Regiona Konsilantaro de Defendo de Aragono]], alternativa socipolitika sistemo de Aragonio.]] En [[Hispanujo]], la [[CNT]] unue rifuzis aliĝi al balota alianco de la [[populara fronto]], kaj ĝia abstino kaŭzis balotogajnon de la dekstrismo. Sed en [[1936]], la CNT ŝanĝis sian politikon, kaj anarkiistaj voĉdonoj helpis redoni al la populara fronto potencon. Monatojn poste, la [[reganta klaso]] respondis per provo de [[Puĉo de la 17-a kaj la 18-a de julio 1936|puĉa]] ŝtatrenverso, kaj la [[Hispana Enlanda Milito]] ([[1936]]-[[1939]]) komenciĝis.<ref>Beevor, Antony (2006). The Battle for Spain: The Spanish Civil War 1936–1939. London: Weidenfeld & Nicolson. p. 46. ISBN 978-0-297-84832-5.</ref> Responde al la milita ribelo, [[Anarkiismo en Hispanio|anarkiisme inspirita]] movado de kamparanoj kaj laboristoj, subtenita de armhavantaj milicoj, ekregis [[Barcelono]]n kaj grandajn regionojn de kampara Hispanujo, kie ili [[Kolektivigo|kolektivigis]] la teron.<ref>Bolloten, Burnett (15 November 1984). The Spanish Civil War: Revolution and Counterrevolution. University of North Carolina Press. p. 1107. ISBN 978-0-8078-1906-7.</ref> Sed eĉ antaŭ la faŝisma venko en [[1939]], la anarkiistoj estis venkitaj en amara lukto kontraŭ la [[Stalinismo|stalinistoj]], kiuj kontrolis la disdonon de milita helpo al la respublikana kaŭzo de [[Sovetunio]].<ref>Jean Becarud kaj Gilles Lapouge, ''Los anarquistas españoles'', Laia, Barcelona, 1977, paĝoj 135-140.</ref> Laŭ [[Noam Chomsky]], "la komunistoj estis ĉefe responsaj pro la detruo de hispanaj anarkiistoj. Ne nur en Katalunio — la komunismaj armeoj ĉefe detruis la kolektivojn aliloke. La komunistoj ĉefe agadis kiel polica forto de la sekureca sistemo de la Respubliko kaj estis tre multe kontraŭaj al la anarkiistoj, parte ĉar Stalin ankoraŭ esperis tiame havi ioman tipon de interkonsento kun okcidentaj landoj kontraŭ Hitler. Tio kompreneble malsukcesis kaj Stalin retiris la subtenon al la Respubliko. Ili eĉ retiris la hispanajn orrezervojn."<ref>Rescuing Memory: the Humanist Interview with Noam Chomsky The Humanist TheHumanist.com [http://thehumanist.com/magazine/july-august-2016/features/rescuing-memory] Alirita la 13an de Julio 2016. N. p., 2016. Web. 30a de Junio 2016.</ref> La okazaĵo konata kiel Hispana Revolucio estis laborista socia revolucio kiu komencis dum la eksplodo de la Hispana Enlanda Milito en 1936 kaj rezultis en la disvastigita realigo de anarkiismaj kaj plej amplekse liberecanaj socialismaj organizaj principoj tra variaj partoj de la lando dum du al tri jaroj, ĉefe en Katalunio, Aragono, duono de Andaluzio, kaj partoj de Valencilando. Multo de la hispana ekonomio estis metita sub laborista kontrolo; en anarkiismaj fortejoj kiaj Katalunio, la proporcio estis tiom alta kiom ĝis 75%, sed pli malalta en areoj kun forta influo de la Komunista Partio de Hispanio, ĉar la sovet-aliancita partio aktive rezistis klopodojn de kolektivigo kiujn ili ne povis kontroli. Fabrikoj estis administrataj pere de laboristaj komitatoj, ruraj areoj iĝis kolektivigitaj kaj regataj kiel liberecanaj komunumoj. Anarkiista historiisto Sam Dolgoff ĉirkaŭkalkulis ke ĉirkaŭ ok milionoj da personoj partoprenis rekte aŭ almenaŭ nerekte en la Hispana Revolucio,<ref>Dolgoff, S. (1974). The Anarchist Collectives: Workers' Self-Management in the Spanish Revolution. En The Spanish Revolution, the Luger P08 was used as a weapon of choice by the Spanish. ISBN 978-0-914156-03-1</ref> kiun li postulis kiel "pli proksima al la realigo de la idealo de libera senŝtata socio je ampleksa skalo ol ajna alia revolucio en la historio."<ref>Dolgoff (1974), p. 5</ref> Kiel rakontis [[George Orwell]] kaj aliaj eksterlandaj observantoj kaj naciaj historiistoj, trupoj gviditaj de [[Komunista Partio de Hispanio|stalinistoj]] subpremis la kolektivojn kaj persekutis [[POUM|malkonsentajn]] [[Marksismo|marksistojn]] kaj anarkiistojn.<ref>Birchall, Ian (2004). Sartre Against Stalinism. Berghahn Books. p. 29. ISBN 1-57181-542-2.</ref> La elstara itala anarkiisto [[Camillo Berneri]], kiu estis volontulo por lukti kontraŭ Franco estis murdita anstataŭe en Hispanio fare de pafistoj asociataj kun la Hispana Komunista Partio.<ref>"When clashes with the Communist Party broke out, his house, where he lived with other anarchists, was attacked on 4 May 1937. They were all labelled "counter-revolutionaries", disarmed, deprived of their papers and forbidden to go out into the street. There was still shooting in the streets when, on 5 May 1937, news arrived from Italy of Antonio Gramsci's death in a fascist prison...Leaving Radio Barcelona, Berneri set off for the Plaça de la Generalitat, where some Stalinists shouted after him. Before he could turn and look, they opened fire with machine guns, and left his dead body there on the street." "Berneri, Luigi Camillo, 1897–1937" ĉe libcom.com</ref><ref>[[Paul Avrich]]. Anarchist Voices: An Oral History of Anarchism in America. AK Press. 2005. p. 516</ref><ref>"Spain: Return to "normalization" in Barcelona. The Republican government had sent troops to take over the telephone exchange on 3 May, pitting the anarchists & Poumists on one side against the Republican government & the Stalinist Communist Party on the other, in pitched street battles, resulting in 500 anarchists killed. Squads of Communist Party members took to the streets on 6 May to assassinate leading anarchists. Today, among those found murdered, was the Italian anarchist Camillo Berneri" "Camillo Berneri" ĉe The Anarchist Encyclopedia: A Gallery of Saints & Sinners ...</ref> La urbo Madrid kapitulacis al la frankistaj fortoj fare de la lasta ne-frankista urbestro de la urbo, la anarkiisto Melchor Rodríguez García.<ref>"Sí se ha aprobado por unanimidad, también a propuesta de Ciudadanos, dedicar una calle al anarquista Melchor Rodríguez García, el último alcalde de Madrid republicano, ante “el gran consenso social y político” al respecto y por “su gran relevancia para la reconciliación y la concordia tras la Guerra Civil”. [[El País]]. ''Madrid sustituirá las calles franquistas por víctimas del terrorismo'', [http://ccaa.elpais.com/ccaa/2016/01/27/madrid/1453905439_934798.html?rel=ĉ_articulo#ĉrecs_s] Alirita la 13an de Julio 2016.</ref> === Postmilitaj jaroj === [[Dosiero:Logo International of Anarchist Federations.png|eta|maldekstre|Markemblemo de la Internacio de Anarkiistaj Federacioj.]] Anarkiismo klopodis reorganiziĝi post la Dua Mondmilito kaj tiukuntekste la organiza diskuto inter [[sinteza anarkiismo]] kaj [[platformismo]] pligraviĝis denove speciale en la [[Anarkiismo en Italio#Postmilitaj jaroj kaj nuntempe|anarkiismaj movadoj de Italio]] kaj [[Anarkiismo en Francio#La Kvara Respubliko (1945–1958)|Francio]]. La [[Meksika Anarkiisma Federacio]] estis establita en 1945 post la Anarkiisma Federacio de Centro unuiĝis kun la Anarkiisma Federacio de la Federala Distrikto.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.portaloaca.com/historia/historia-libertaria/1735-regeneracion-y-la-federacion-anarquista-mexicana-1952-1960-tesis.html|titolo=Regeneración y la Federación Anarquista Mexicana (1952–1960) [Tesis] - Portal Libertario OACA|aŭtoro=Coordinación del Portal Libertario OACA|verko=portaloaca.com}}</ref> Komence de la 1940-aj jaroj, la Antifaŝisma Internacia Solidareco kaj la Federacio de Anarkiismaj Grupoj de Kubo merĝis en la granda nacia organizo ''Asociación Libertaria de Cuba'' (Kuba Liberecana Asocio).<ref>"The surviving sectors of the revolutionary anarchist movement of the 1920–1940 period, now working in the SIA and the FGAC, reinforced by those Cuban militants and Spanish anarchists fleeing now-fascist Spain, agreed at the beginning of the decade to hold an assembly with the purpose of regrouping the libertarian forces inside a single organization. The guarantees of the 1940 Constitution permitted them to legally create an organization of this type, and it was thus that they agreed to dissolve the two principal Cuban anarchist organizations, the SIA and FGAC, and create a new, unified group, the Asociación Libertaria de Cuba (ALC), a sizable organization with a membership in the thousands."[http://www.theanarchistlibrary.org/HTML/Frank_Fernandez__Cuban_Anarchism__The_History_of_A_Movement.html#toc8 ''Cuban Anarchism: The History of A Movement'' de Frank Fernandez]</ref> El 1944 al 1947, la Bulgara Anarkiisma Komunista Federacio reaperis kiel parto de la movado de fabrikaj kaj laborejaj komitatoj, sed ĝi estis subpremata de la nova komunisma reĝimo.<ref name="robertgraham.wordpress.com">{{Citaĵo el la reto|url=http://robertgraham.wordpress.com/anarchism-a-documentary-history-of-libertarian-ideas-volume-two-the-emergence-of-the-new-anarchism-1939-1977/|titolo=Anarchism: A Documentary History of Libertarian Ideas, Volume Two: The Emergence of the New Anarchism (1939–1977)|verko=Robert Graham's Anarchism Weblog}}</ref> En 1945 en [[Anarkiismo en Francio|Francio]] la [[Anarkiisma Federacio]] kaj la anarkisindikatisma sindikato [[Confédération Nationale du Travail]] estis establita en la venonta jaro dum la ankaŭ [[Sinteza anarkiismo|sinteza]] [[Federazione Anarchica Italiana]] estis fondita en [[Anarkiismo en Italio|Italio]]. Koreaj anarkiistoj formis la Ligon de Liberaj Socikonstruistoj en Septembro 1945<ref name="robertgraham.wordpress.com"/> kaj en 1946 estis fondita la [[Japana Anarkiisma Federacio]].<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://flag.blackened.net/af/ace/japchap3.html |titolo=THE ANARCHIST MOVEMENT IN JAPAN Anarchist Communist Editions § ACE Pamphlet No. 8 |alirdato=2016-07-13 |arkivurl=https://archive.is/20120726135313/http://flag.blackened.net/af/ace/japchap3.html |arkivdato=2012-07-26 }}</ref> En Majo 1948 okazis en Parizo Internacia Anarkiisma Kongreso kun delegitoj el tuta Eŭropo.<ref name="robertgraham.wordpress.com"/> Post la Dua Mondmilito, aperis en la ''[[Fraye Arbeter Shtime]]'' alvokon detalante la lukton de [[Anarkiismo en Germanio|germanaj anarkiistoj]] kiu petis al usonanoj helpon por elteni ilin. Februare 1946, la sendado de helpaj pakaĵoj al anarkiistoj en Germanio estis grand-skala operacio. La Federacio de Liberecanaj Socialistoj estis fondita en Germanio en 1947 kaj [[Rudolf Rocker]] verkis por ties organo, ''Die Freie Gesellschaft'', kiu survivis ĝis 1953.<ref>* {{Cite journal | doi = 10.1177/002200947300800304 | last = Vallance | first = Margaret |date=Julio 1973 | title = Rudolf Rocker&nbsp;– a biographical sketch | journal = Journal of Contemporary History | volume = 8 | issue = 3 | pages = 94–95 | publisher = Sage Publications | location = London/Beverly Hills | issn = 0022-0094 | oclc = 49976309 | ref = harv }}</ref> En 1956 estis fonbdita la [[Urugvaja Anarkiisma Federacio]].<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.anarkismo.net/newswire.php?story_id=3701|titolo=50 años de la Federación Anarquista Uruguaya|verko=anarkismo.net}}</ref> En 1955 la Anarki-komunisma Federacio de Argentino renomiĝis kiel [[Argentina Liberecana Federacio]]. La [[Federacio de Sindikatismaj Laboristoj]] estis sindikatisma grupo funkcianta en postmilita Britio,<ref name="Political Encyclopedia">{{Citaĵo el libro|url=http://www.amazon.com/Encyclopedia-British-Irish-Political-Organizations/dp/1855672642|titolo=Encyclopedia of British and Irish Political Organizations'|jaro=2000|loko=United Kingdom|eldoninto=Pinter Publishers|ISBN=978-1855672642}}</ref> kaj unu el la plej fruaj antaŭaĵoj de [[Solidarity Federation]]. Ĝi estis formita en 1950 fare de membroj de la dissolvita Anarkiisma Federacio de Britio.<ref name="Political Encyclopedia" /> Malkiel ĉe la AFB, kiu estis influita de anarki-sindikatismaj ideoj sed laste ne sindikatismaj mem, la FSL decidis sekvi pli definitivan [[sindikatismo|sindikatisman]], laborist-centritan strategion.<ref name="Political Encyclopedia" /> [[Dosiero:Facciamo breccia 2008 by Stefano Bolognini18.JPG|200ra|dekstre|eta|Nuntempaj membroj de la [[Itala Anarkiisma Federacio]] manifestacie en [[Romo]].]] Anarkiismo pluinfluis gravajn literaturajn kaj intelektulajn personojn tiuepokajn, kiaj [[Albert Camus]], [[Herbert Read]], [[Paul Goodman]], [[Dwight Macdonald]], [[Allen Ginsberg]], [[George Woodcock]], [[Leopold Kohr]],<ref name="NYT-Obit">[http://www.nytimes.com/1994/02/28/obituaries/dr-leopold-kohr-84-backed-smaller-states.html Dr. Leopold Kohr, 84; Backed Smaller States], [[New York Times]] Nekrologo, 28an de Februaro 1994.</ref><ref name="Sale-foreword">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.ditext.com/kohr/foreword.html|titolo=The Breakdown of Nations|verko=ditext.com}}</ref> [[Julian Beck]], [[John Cage]]<ref name="cage">Cage memidentiĝis kiel anarkiisto en intervjuo de 1985: "I'm an anarchist. I don't know whether the adjective is pure and simple, or philosophical, or what, but I don't like government! And I don't like institutions! And I don't have any confidence in even good institutions." [http://www.ubu.com/papers/cage_montague_interview.html John Cage at Seventy: An Interview] de Stephen Montague. ''American Music'', Somero 1985. Ubu.com. Alirita la 24an de Majo 2007.</ref> kaj la grupon de la franca [[Superrealismo|superrealisma]] grupo estrita de [[André Breton]], kiu malferme aliĝis al anarkiismo kaj kunlaboris en la [[Fédération Anarchiste]].<ref>"It was in the black mirror of anarchism that surrealism first recognised itself," wrote André Breton in "The Black Mirror of Anarchism," Selection 23 in Robert Graham, ed., ''Anarchism: A Documentary History of Libertarian Ideas, Volume Two: The Emergence of the New Anarchism (1939–1977)''[http://robertgraham.wordpress.com/anarchism-a-documentary-history-of-libertarian-ideas-volume-two-the-emergence-of-the-new-anarchism-1939-1977/]. Breton had returned to France in 1947 and in April of that year Andre Julien welcomed his return in the pages of Le Libertaire the weekly paper of the [[Fédération Anarchiste|Federation Anarchiste]] "[http://libcom.org/history/1919-1950-the-politics-of-surrealism "1919–1950: The politics of Surrealism" by Nick Heath] ĉe libcom.org</ref> [[Anarki-pacismo]] iĝis influa en la tiamaj [[kontraŭatomenergia movado|kontraŭatomenergia]], [[Paca movado|paca]] kaj [[kontraŭmilita movado|kontraŭmilita]] movadoj<ref>"In the forties and fifties, anarchism, in fact if not in name, began to reappear, often in alliance with pacifism, as the basis for a critique of militarism on both sides of the Cold War.[http://robertgraham.wordpress.com/anarchism-a-documentary-history-of-libertarian-ideas-volume-two-the-emergence-of-the-new-anarchism-1939-1977/] The anarchist/pacifist wing of the peace movement was small in comparison with the wing of the movement that emphasized electoral work, but made an important contribution to the movement as a whole. Where the more conventional wing of the peace movement rejected militarism and war under all but the most dire circumstances, the anarchist/pacifist wing rejected these on principle."[http://www.monthlyreview.org/0901epstein.htm "Anarchism and the Anti-Globalization Movement" de Barbara Epstein] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110317032203/http://www.monthlyreview.org/0901epstein.htm |date=2011-03-17 }}</ref><ref>"In the 1950s and 1960s anarcho-pacifism began to gel, tough-minded anarchists adding to the mixture their critique of the state, and tender-minded pacifists their critique of violence. Its first practical manifestation was at the level of method: nonviolent direct action, principled and pragmatic, was used widely in both the Civil Rights movement in the US and the campaign against nuclear weapons in Britain and elsewhere."[http://www.theanarchistlibrary.org/HTML/Geoffrey_Ostergaard__Resisting_the_Nation_State._The_pacifist_and_anarchist_tradition.html#toc13 Geoffrey Ostergaard. ''Resisting the Nation State. The pacifist and anarchist tradition'']</ref> kiel videblas en la aktivado kaj verkado de angla anarkiisma membro de la [[Kampanjo por Nuklea Senarmigado]] nome [[Alex Comfort]] aŭ la simila aktivado de la usonaj katolikaj anarki-pacistoj nome [[Ammon Hennacy]] kaj [[Dorothy Day]]. Anarki-pacismo iĝis "bazo por kritiko de militsmo ambaŭflanke de la [[Malvarma Milito]]."<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.monthlyreview.org/0901epstein.htm|titolo=Anarchism and the Anti-Globalization Movement|verko=Monthly Review|alirdato=2016-07-13|arkivurl=https://web.archive.org/web/20110317032203/http://www.monthlyreview.org/0901epstein.htm|arkivdato=2011-03-17}}</ref> La reapero de anarkiismaj ideoj dum tiu periodo estas bone dokumentata en la verko de Robert Graham ''Anarchism: A Documentary History of Libertarian Ideas'', ''Volume Two: The Emergence of the New Anarchism (1939–1977)''.<ref name="robertgraham.wordpress.com"/> === Nuntempa anarkiismo === {{Ĉefartikolo|Nuntempa anarkiismo}} [[Dosiero:ParcGuellOkupas.jpg|eta|maldekstra|La famaj ''okupas'' [[Domokupado|domokupantoj]] ĉe [[Parko Güell]], super [[Barcelono]]. [[Domokupado]] estas elstara parto de la apero de renovigita anarkiisma movado el la [[kontraŭkulturo]] de la 1960-aj kaj 1970-aj jaroj. Surtegmente: "Okupu kaj Rezistu"]] Afero de populara intereso en anarkiismo okazis en okcidentaj landoj dum la 1960-aj kaj 1970-aj jaroj.<ref>{{Harvnb|Thomas|1985|page=4}}</ref> Anarkiismo estis influa en la [[kontraŭkulturo]] de la 1960-aj jaroj<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.katesharpleylibrary.net/dnckhs|titolo=Islands of Anarchy: Simian, Cienfuegos, Refract and their support network|verko=katesharpleylibrary.net}}</ref><ref>Farrell havigas detalan historion de katolikaj laboristoj kaj ties fondintoj Dorothy Day kaj Peter Maurin. Li klarigas ke lia pacismo, anarkiismo, kaj engaĝiĝo al la subuloj estis unu el la gravaj modeloj kaj inspiroj por la 1960-aj jaroj. Kiel Farrell diras, "Catholic Workers identified the issues of the sixties before the Sixties began, and they offered models of protest long before the protest decade."[http://library.nothingness.org/articles/SA/en/display/268 "The Spirit of the Sixties: The Making of Postwar Radicalism" de James J. Farrell]</ref><ref>"Kvankam ne ĉiam formale agnoskitaj, multo el la protestoj de la sesdekaj estis anarkiisma. Ene de la naskiĝanta virina movado, anarkiismaj principoj iĝis tiom disvastigataj ke profesoro de politika scienco denuncis tion kion li vidis kiel "The Tyranny of Structurelessness." Kelkaj grupoj deklaris sin "Amazon Anarchists." Post la [[Ribelo de Stonewall]], la novjorka [[Gay Liberation Front]] bazis sian organizadon parte sur la legado de la anarkiistaj verkoj de [[Murray Bookchin]]." [http://www.williamapercy.com/wiki/images/Anarchism.pdf "Anarchism" de Charley Shively en ''Encyclopedia of Homosexuality'']. p. 52</ref> kaj anarkiistoj aktive partoprenis en la studentaj kaj laboristaj protestoj de la fino de la 1960-aj jaroj.<ref>"Within the movements of the sixties there was much more receptivity to anarchism-in-fact than had existed in the movements of the thirties&nbsp;... But the movements of the sixties were driven by concerns that were more compatible with an expressive style of politics, with hostility to authority in general and state power in particular&nbsp;... By the late sixties, political protest was intertwined with cultural radicalism based on a critique of all authority and all hierarchies of power. Anarchism circulated within the movement along with other radical ideologies. The influence of anarchism was strongest among radical feminists, in the commune movement, and probably in the Weather Underground and elsewhere in the violent fringe of the anti-war movement." [http://www.monthlyreview.org/0901epstein.htm "Anarchism and the Anti-Globalization Movement" by Barbara Epstein] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110317032203/http://www.monthlyreview.org/0901epstein.htm |date=2011-03-17 }}</ref> En 1968 en [[Carrara]], Italio, estis fondita la [[Internacio de Anarkiismaj Federacioj]] dum internacia anarkiisma kongreso okazinta tie en 1968 fare de la tri ekzistantaj eŭropaj federacioj de Francio (nome [[Fédération anarchiste|Fédération Anarchiste]]), la [[Federazione Anarchica Italiana]] de Italio kaj la [[Iberia Anarkiisma Federacio]] de Hispanio same kiel la [[Bulgario|bulgara]] federacio en la ekzilo en Francio.<ref>[http://www.iisg.nl/archives/en/files/l/10760196.php London Federation of Anarchists involvement in Carrara conference, 1968] International Institute of Social History. Alirita la 19an de Januaro 2010</ref><ref>[http://flag.blackened.net/liberty/ifa-hist-short.html Short history of the IAF-IFA] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/19980206152015/http://flag.blackened.net/liberty/ifa-hist-short.html |date=1998-02-06 }} A-infos news project. Alirita la 19an de Januaro 2010</ref> En la Unuiĝinta Reĝlando en la 1970-aj jaroj tio estis asocia kun la movado de [[punk rock]], kiel ekzempligita de bandoj kiaj [[Crass]] kaj [[Sex Pistols]].<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Anarchism and Authority|familia nomo=McLaughlin|persona nomo=Paul|jaro=2007|loko=Aldershot|eldoninto=Ashgate|ISBN=0-7546-6196-2|paĝo=10}}</ref> La krizoj de loĝado kaj dungado en plej el Okcidenta Eŭropo kondukis al la formado de [[komunumo (intenca loĝado)|komunumoj]] kaj al movado de [[Domokupado|domokupantoj]] kiaj tiuj de [[Barcelono]], Hispanio. En Danio, [[Domokupado|domokupantoj]] okupis eĉ tutan misuzitan militistan bazon kaj deklaris la starigon de la [[Christiania (civito)|Libera Urbo de Christiania]], nome aŭtonoma kvartalo en centra [[Kopenhago]]. Ekde la revivigo de anarkiismo en la mezo de la 20a jarcento,<ref name="revival">{{Cite journal |last=Williams |first=Leonard |date=September 2007 |title=Anarchism Revived |journal=New Political Science |volume=29 |issue=3 |pages=297–312 |doi=10.1080/07393140701510160 |ref=harv }} </ref> aperis nombraj novaj movadoj kaj pensoskoloj. Kvankam feminismaj tendencoj ĉiam estis parto de la anarkiisma movado en la formo de [[anarki-feminismo]], ili revenis forte dum la dua tajdo de feminismo en la 1960-aj jaroj. Anarkiisma antropologo [[David Graeber]] kaj la anarkiisma historiisto [[Andrej Grubacic]] markis rompon inter generacioj de anarkiismo, el kiuj tiuj "kiuj ofte ankoraŭ ne forskuis la sektemajn kutimojn" de la 19a jarcento kontrastis kun la plej junaj aktivuloj kiuj estas "multe pli informitaj, inter aliaj elementoj, fare de indiĝenaj, [[feminismo|feminismaj]], ekologiaj kaj [[kontraŭkulturo|kultur-kritikaj]] ideoj", kaj kiuj komence de la 21a jarcento formis "multegan majoritaton" de anarkiistoj.<ref name="graeber">[[David Graeber]] and [[Andrej Grubacic]], "[http://www.zmag.org/content/showarticle.cfm?SectionID=41&ItemID=4796 Anarchism, Or The Revolutionary Movement Of The Twenty-first Century] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080317082822/http://www.zmag.org/content/showarticle.cfm?SectionID=41&ItemID=4796 |date=2008-03-17 }}", ZNet. Alirita la 2007-12-13. aŭ [http://www.punksinscience.org/kleanthes/courses/UK04S/WV/Graeber-Grubacic.pdf Graeber, David and Grubacic, Andrej (2004) Anarchism, Or The Revolutionary Movement Of The Twenty-first Century Alirita la 26an de Julio 2010] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110723130708/http://www.punksinscience.org/kleanthes/courses/UK04S/WV/Graeber-Grubacic.pdf |date=2011-07-23 }}</ref> [[Dosiero:WTO protests in Seattle November 30 1999.jpg|eta|dekstre|250ra|Polico uzas pipraĵon kontraŭ la homamaso dum la [[Protestoj kontraŭ MOK en 1999 en Seattle]].]] Komence de la 21a jarcento, anarkiismo kreskis en populareco kaj influo kiel parto de la kontraŭ-milita, la kontraŭ-kapitalisma, kaj de la [[kontraŭ-tutmondiga movado]]j.<ref name=rupert>{{Citaĵo el libro|titolo=Globalization and International Political Economy|familia nomo=Rupert|persona nomo=Mark|jaro=2006|loko=Lanham|eldoninto=Rowman & Littlefield Publishers|ISBN=0-7425-2943-6|paĝo=66}}</ref> Anarkiistoj iĝis konataj pro sia engaĝiĝo en protestoj kontraŭ la kunsidoj de la [[Monda Organizaĵo pri Komerco]] (WTO), kaj la [[G8|Grupo de la Ok]], kaj de la [[Monda Ekonomia Forumo]]. Kelkaj anarkiismaj frakcioj ĉe tiuj protestoj entreprenis tumultojn, detruon de havaĵoj, kaj perfortaj kontraŭstaroj ĉe polico. Tiuj agoj estis foje akcelitaj de intencaj, senestrecaj, sennomaj grupoj konataj kiel ''[[nigra bloko|nigraj blokoj]]''; aliaj organizaj taktikoj pionirigataj tiuepoke estas sekureca kulturo, [[afinecgrupo]]j kaj la uzado de sencentrigitaj teknologioj kiaj [[interreto]].<ref name=rupert/> Grava evento de tiu periodo estis la kontraŭstaroj ĉe la [[Protestoj kontraŭ la Konferenco de la Monda Organizaĵo pri Komerco en 1999 en Seatlo]].<ref name=rupert/> Laŭ la fakulo pri anarkiismo [[Simon Critchley]], "nuntempa anarkiismo povas esti vidata kiel povega kritiko de la pseŭdo-liberecanismo de nuntempa [[nov-liberalismo]]&nbsp;... Oni povus diri ke nuntempa anarkiismo temas pri respondecemo, ĉu seksa, ekologia aŭ soci-ekonomia; ĝi fluas el sperto de konscio pri la diversaj vojoj per kiuj Okcidento rabas la ceteron; ĝi estas etika maljusteco de evidenta malegaleco, malriĉigo kaj malliberigo kiu estas tiom tuŝebla surloke kiom tutmonde."<ref>''Infinitely Demanding'' de [[Simon Critchley]]. Verso. 2007. p. 125</ref> Internaciaj anarkiismaj federacioj nune ekzistantaj, spite la tuj ŝanĝantaj evoluoj dum la lastaj jardekoj, estas la [[Internacio de Anarkiistaj Federacioj]], kaj je pli malgranda kongruo (tio estas ne tiom pure anarkiismaj) la [[Internacia Laborista Asocio]], kaj eĉ malpli anarkiisma la [[Internacia Liberecana Solidareco]]. La plej granda organizata anarkiismema movado nuntempe estas en Hispanio, en la formo de la [[Confederación General del Trabajo]] (CGT) kaj la [[Confederación Nacional del Trabajo]] (CNT). La membroj de CGT estis ĉirkaŭkalkulita inter 60 000 kaj 80 000. La CNT havas malpli da membroj sed ĝi sekvas pli kongrue la anarkiismajn tendencojn nerilati al la ŝtato. Aliaj aktivaj sindikatismaj movadoj aŭ organizoj estas en Svedio la [[Sveriges Arbetares Centralorganisation]] (SAC) kaj la [[Syndikalistiska ungdomsförbundet]] (anarkosindikatisma junularfederacio); la CNT-AIT en Francio; la [[Unione Sindacale Italiana]] en Italio; en Usono la [[Workers Solidarity Alliance]] kaj en Unuiĝinta Reĝlando [[Solidarity Federation]] kaj [[Anarkista Federacio (Britio kaj Irlando)|Anarkiista Federacio]]. Ankaŭ la revoluciaj industriaj sindikatanoj [[Industrial Workers of the World]], kiuj proklamas 3,000 kotizantajn membrojn, kaj la [[Internacia Laborista Asocio]], anarki-sindikatisma sukcedanto de la Unua Internacio, restas aktive. == En diversaj mondoregionoj == === Juda anarkiismo === Juda anarkiismo estas ĝenerala termino, kiu ampleksas diversajn esprimojn de anarkiismo ene de la [[judoj|juda komunumo]]. Multaj homoj juddevenaj, kiel [[Emma Goldman]], [[Alexander Berkman]], [[Martin Buber]], [[Murray Bookchin]] kaj [[Noam Chomsky]], rolis en la historio de anarkiismo. Tamen, aldone al tiuj juddevenaj anarkiistoj, ankaŭ ekzistis specife judaj anarkiismaj movadoj, ene de la jida-parolantaj komunumoj de [[Orienta Eŭropo|orienta]] kaj [[Mezeŭropo|meza Eŭropo]] kaj la okcidentaj urboj, al kiuj ili migris, ekde la malfrua deknaŭa jarcento ĝis la Dua Mondmilito. Ĉiuj membroj de la unua anarkiisma grupo en la [[Rusia Imperio|Rusa Imperio]], kiu estis formita en 1903 en [[Bjalistoko|Białystok]], estis judoj.<ref name="Goncharok1">{{Citaĵo el libro|url=http://makhno.ru:7520/lit/vek_voli/3.php|titolo=Век воли. Русский анархизм и евреи (XIX-XX вв.)}}</ref> Jida-parolantaj judoj partoprenis en la [[Internacia Anarkiista Kongreso de Amsterdamo]] en 1907. [[Dosiero:Freiearbeiterstimme.jpg|300ra|eta|maldekstra|[[Freie Arbeiter Stimme]], vol 1 no 4, 25a de Julio, 1890.]] Judaj anarkiismaj movadoj tendencis emfazi la [[Internaciismo|internaciisman]] karakteron de la movado, sed multaj el ili ankaŭ subtenis sian nacian kulturon kaj koncentris sin sur specife judaj aferoj. Ili vigle eldonis jidan anarkiisman literaturon ekde la 1880aj jaroj ĝis la 1950aj jaroj kaj, sur multe pli malgranda skalo, ĝis la 1980aj jaroj; la lasta jida perioda eldono, ''Problemen'', estis eldonita en 1991. Krom multaj originalaj libroj, broŝuroj, poemoj kaj eseoj, ĉiuj el la gravaj verkoj de [[Pierre-Joseph Proudhon]], [[Miĥail Bakunin|Mikhail Bakunin]], [[Petro Kropotkin|Peter Kropotkin]], [[Errico Malatesta]], [[Henry David Thoreau|Henry Thoreau]], [[Lev Tolstoj|Leo Tolstoy]], [[Max Stirner]] kaj aliaj anarkiistoj estis tradukita al la jida. [[Rudolf Rocker]], nejuda germana anarkiisto, studis la jidan kaj aŭtoris multajn [[Jida lingvo|jidajn]] librojn, broŝurojn kaj artikolojn. Plej multaj judaj anarkiistoj estis [[Anarki-sindikatismo|anarki-sindikatistoj]], dum kelkaj aliaj estis [[Individuisma anarkiismo|individuismaj anarkiistoj]]. Dum multaj judaj anarkiistoj estis nereligiaj aŭ foje fervore kontraŭreligiaj, ankaŭ kelkaj religiaj anarkiistoj kaj profesiaj anarkiismaj pensuloj kombinis nuntempajn radikalajn ideojn kun tradicia judismo. Ankaŭ kelkaj sekularaj kontraŭaŭtoritatistoj, kiel Abba Gordin kaj [[Erich Fromm]], rimarkis menciindan similecon inter anarkiismo kaj multaj [[Kabalo|kabalaj]] ideoj, precipe en ties [[Ĥasidismo|ĥasidisma]] interpreto. Kelkaj judaj mistikaj grupoj baziĝis sur kontraŭaŭtoritatismaj principoj, iom simile al la kristanaj [[Kvakerismo|Kvakeroj]] kaj Duĥoboroj. [[Martin Buber]], profunde religia filozofo, ofte menciis la ĥasidan tradicion. Estas diversaj anarkiismaj grupoj en [[Israelo]]. En la komenco de la 21a jarcento, la israela grupo konata kiel [[Anarkiistoj Kontraŭ la Muro]] fariĝis ĝenerale konata en la daŭra lukto kontraŭ la kreo de la diversmaniere nomata Apartiga Muro/Barilo/Baro sur la okcidenta riverbordo de Jordano. Kvankam la plejparto de ili estas judoj, membroj de la grupo ne difinas sin kiel "judaj anarkiistoj." === Anarkiismo en Ĉinio === [[Anarkiismo en Ĉinio]] estis grava intelekta forto en la reformismaj kaj revoluciaj movadoj en la komenco de la 20-a jarcento. En la jaroj antaŭ kaj post la renverso de la [[dinastio Qing]], anarkiistoj insistis, ke vera [[revolucio]] ne estu politika, anstataŭante unu registaron per alia, sed devas renversi tradician kulturon kaj krei novajn sociajn praktikojn, speciale en la familio. La termino "anarkiismo" estis tradukita en [[ĉina lingvo]] kiel 無政府主義 (wúzhèngfǔ zhǔyì) laŭvorte, "la doktrino de neregistaro." Ĉinaj studentoj en Japanio kaj Francio entuziasme serĉis anarkiistajn doktrinojn por unue kompreni sian hejmlandon kaj poste ŝanĝi ĝin. Tiuj grupoj fidis je edukado por krei kulturon en kiu forta registaro ne estu necesa ĉar viroj kaj virinoj estas homaj en siaj rilatoj unuj kun aliaj kaj en la familio kaj en la socio. Grupoj en Parizo kaj Tokio publikigis [[gazeto]]jn kaj tradukojn kiuj estis entuziasme legataj en Ĉinio kaj la Pariza grupo organizis la Labor-Studajn Programojn kiuj portis studentojn al Francio. === Anarkiismo en Afriko === [[Anarkiismo en Afriko]] rilatas al la anarkiisma movado sur la afrika kontinento. Ĉirkaŭ ducent milionoj da homoj vivis sen ŝtato en antaŭkolonia Afriko. Verkintoj levas la supozon de la ekzisto de "anarkiismaj elementoj" en pluraj da tiuj komunumoj, malsamaj stadioj de evoluo kaj historio de tiuj socioj. == Enmovadaj demandoj kaj debatoj == [[Dosiero:Uroligheder3.jpg|eta|La efikeco kaj [[legitimeco]] de [[perforto]] por politikaj celoj eĉ hodiaŭ estas polemikaj demandoj inter anarkiistoj.]] Anarkiismo estas filozofio, kiu enkorpigas multajn diversajn kaj malsamajn sintenojn, tendencojn, kaj pensoskolojn; tiel, oftas malkonsento pri demandoj de valoroj, [[ideologio]], kaj taktikoj. La kongrueco de [[kapitalismo]] (kiun anarkiistoj kutime malakceptas, laŭ la ''Oksforda Akompanlibro al Filozofio''), [[naciismo]], kaj [[religio]] ene de anarkiismo estas amplekse disputata. Simile, anarkiismo ĝuas malsimplan interrilaton kun ideologioj kiel [[Marksismo]], [[komunismo]], kaj anarki-kapitalismo. Anarkiistoj povas esti inspiritaj de [[humanismo]], [[Kristana anarkiismo|dia aŭtoritato]], etika egoismo, aŭ de multaj aliaj alternativaj etikaj ismoj. Fenomenoj kiel [[civilizacio]], [[teknologio]] (t.e., ene de anarki-primitivismo kaj [[insurekta anarkiismo]]), kaj la demokrata procedo estas akre kritikitaj de iuj anarkiismaj tendencoj, kaj samtempe laŭditaj de aliaj. Anarkiismaj sintenoj pri [[raso]], [[Genro (sociologio)|genro]], kaj la naturmedio ŝanĝiĝis ege ekde la moderna origino de la filozofio en la [[18-a jarcento]]. Je taktika nivelo, dum [[propagando pro agado]] estis taktiko uzita de anarkiistoj en la [[19-a jarcento]] (ekz. en la nihilisma movado), modernaj anarkiistoj (ekzemple [[Anarki-pacismo|anarki-pacistoj]]) proponas alternativajn metodojn por starigi anarkiisman socion kiel [[senperforto]], alternativa ekonomio, kaj kontraŭŝtata kripto-anarkiismo. La diverseco en anarkiismo kaŭzis amplekse malsamajn uzojn de la samaj terminojn inter malsamaj anarkiismaj tradicioj, fakto kiu gvidis al multaj difinaj demandoj en anarkiisma teorio. == Interesaj temoj == Koincide kaj disige inter diversaj pensoskoloj, kelkaj interesaj temoj kaj internaj polemikoj vekis debatojn konstante en la anarkiisma teorio. === Libera amo === {{Ĉefartikolo|Libera amo|Anarkiismo kaj aferoj rilataj al amo kaj sekso|Anarki-feminismo|Anarkiismo kaj samseksemo}} [[Dosiero:Emilearmand01.jpg|eta|altdekstre|Franca [[Individuisma anarkiismo|individuisma anarkiisto]] [[Emile Armand]] (1872–1962), kiu proponis la valorojn de libera amo en la parizaj anarkiismaj etosoj de la komenco de la 20a jarcento.]] Grava afero ene de anarkiismo estas la koncepto de la [[libera amo]].<ref name="ncc-1776">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.ncc-1776.org/tle1996/le961210.html|titolo=The Free Love Movement and Radical Individualism By Wendy McElroy|alirdato=20a de Septembro 2010|dato=1a de Decembro 1996|eldoninto=Ncc-1776.org|arkivurl=https://web.archive.org/web/20101231195631/http://ncc-1776.org/tle1996/le961210.html|arkivdato=31a de Decembro 2010<!--Added by DASHBot-->}}</ref> La defendantoj de la libera amo konsideras radikojn tiom ren kiom ĝis [[Josiah Warren]] kaj al eksperimentaj komunumoj, kiuj vidis seksan liberon kiel klara, rekta esprimo de la individua suvereneco. La koncepto de libera amo partikulare interplektiĝis kun la [[virinaj rajtoj]] ĉar plej el la seksa juro diskriminaciis kontraŭ virinoj: por ekzemplo, pere de la geedza juro kaj de decidoj kontraŭ la kontraŭnaska kontrolo.<ref name="freelove">"The Free Love Movement and Radical Individualism, By Wendy McElroy". ncc-1776.org. [http://www.ncc-1776.org/tle1996/le961210.html] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110614215038/http://www.ncc-1776.org/tle1996/le961210.html|date=2011-06-14}} Alirita la 11an de Aŭgusto 2016.</ref> Plej grava usona gazeto por libera amo estis ''[[Lucifer the Lightbearer]]'' (1883–1907) eldonita de [[Moses Harman]] kaj [[Lois Waisbrooker]],<ref>Joanne E. Passet, "Power through Print: Lois Waisbrooker and Grassroots Feminism," en: ''Women in Print: Essays on the Print Culture of American Women from the Nineteenth and Twentieth Centuries'', James Philip Danky and Wayne A. Wiegand, eld., Madison, WI, University of Wisconsin Press, 2006; pp. 229–50.</ref> sed ankaŭ tie ekzistis la gazeto ''The Word'' (La Mundo) de [[Ezra Heywood]] kaj Angela Heywood (1872–1890, 1892–1893).<ref name="freelove"/> ''[[Free Society]]'' (1895–1897 kiel ''The Firebrand''; 1897–1904 kiel ''Free Society'') estis ĉefa anarkiisma gazeto en Usono je la fino de la 19a kaj la komenco de la 20a jarcentoj.<ref name="Goldman-MSF-551">"''Free Society'' estis la ĉefa angla-lingva forumo por anarkiismaj ideoj en Usono ĉe la komenco de la dudeka jarcento." ''Emma Goldman: Making Speech Free, 1902–1909'', p. 551.</ref> Tiu publikaĵo defendis la rajton al [[libera amo]] kaj la [[virinaj rajtoj|virinan rajtojn]], kaj kritikis la "comstockery" – cenzuremo de seksa informado. Ankaŭ [[M. E. Lazarus]] estis grava usona individuisma anarkiisto ku disvastigis la koncepton de libera amo.<ref name="freelove"/> En la novjorka kvartalo [[Greenwich Village]], [[Bohemiismo|bohemiecaj]] feministoj kaj socialistoj defendis mem-realigadon kaj plezuron por virinoj (kaj ankaŭ por viroj) en la ĉiutageco. Ili kuraĝid ludi per seksaj roloj kaj sekseco,<ref>Sochen, Junio. 1972. ''The New Woman: Feminism in Greenwich Village 1910–1920.'' New York: Quadrangle.</ref> kaj la malferme duseksa radikalulo [[Edna St. Vincent Millay]] kaj la lesba anarkiistino [[Margaret Anderson]] elstaris inter ili. Diskutgrupoj organizitaj de la ''Villagers'' (vilaĝanoj) estis ĉeestitaj de [[Emma Goldman]], inter aliaj. [[Magnus Hirschfeld]] notis en 1923 ke Goldman "kampanjis kuraĝe kaj sendube por individuaj rajtoj, kaj ĉefe por tiuj kiuj esis senigitaj je ties rajtoj. Tiele ŝajne ŝi estis la unua kaj nura virino, kaj la unua kaj nura usonano, kiu entreprenis la defendon de la samseksa amo antaŭ la ĝenerala publiko."<ref>Katz, Jonathan Ned. ''Gay American History: Lesbians and Gay Men in the U.S.A.'' (New York: Thomas Y. Crowell, 1976)</ref> Fakte, antaŭ Goldman, [[Aliseksemo|aliseksema]] anarkiisto [[Robert Reitzel]] (1849–1898) parolis pozitive pri [[samseksemo]] el la komenco de la 1890-aj jaroj en sia gazeto de Detroito [[Germana lingvo|germanlingva]] nome ''Der arme Teufel'' (povra diablo). En Argentino anarki-feministo [[Virginia Bolten]] publikigis la gazeton nomita ''La Voz de la Mujer'' (la virina voĉo), kiu estis publikigita naŭfoje en Rosario inter la 8a de Januaro 1896 kaj la 1a de Januaro 1897, kaj estis revivigita, dum mallonge, en 1901.<ref name="molyneux">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=yg9HFrOG89kC&pg=PA24|titolo=Women's movements in international perspective: Latin America and beyond|familia nomo=Molyneux|persona nomo=Maxine|jaro=2001|eldoninto=Palgrave MacMillan|ISBN=978-0-333-78677-2|paĝo=24}}</ref> En Eŭropo la ĉefa propagandisto de la libera amo ene de individuisma anarkiismo estis [[Emile Armand]].<ref name="armandfreelove">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.iisg.nl/womhist/manfreuk.pdf|titolo=E. Armand and "la camaraderie amoureuse" – Revolutionary sexualism and the struggle against jealousy|alirdato=20a de Septembro 2010|formato=PDF}}</ref> Li proponis la koncepton de ''la camaraderie amoureuse'' (amkamaradeco) por paroli pri libera amo kiel eblo de volonta seksa trafo inter konsentintaj plenkreskuloj. Li estis ankaŭ konstanta proponanto de [[pluramemo]].<ref name="armandfreelove"/> En Germanio la [[stirner]]anoj nome [[Adolf Brand]] kaj [[John Henry Mackay]] estis pioniraj kampanjantoj por la akceptado de masklaj [[ambaŭseksemo]] kaj [[samseksemo]]. ''[[Mujeres Libres]]'' estis anarkiisma virinorganizaĵo en Hispanio kiu celis havigi povon al la laboristaj virinoj. Ĝi estis fondita en 1936 fare de [[Lucía Sánchez Saornil]], Mercedes Comaposada kaj [[Amparo Poch y Gascón]] kaj havis proksimume ĝis 30,000 membrojn. Tiu organizo estis bazita sur la ideo de "duobla lukto" kaj por la [[Feminisma movado|virina liberigo]] kaj por la [[socia revolucio]] kaj argumentis ke la du celoj estas same gravaj kaj estu klopoditaj paralele. Por akiri interhelpan subtenon, ili kreis retojn de anarkiismaj virinoj.<ref>{{Cite web |url=http://flag.blackened.net/revolt/ws98/ws54_mujeres_libres.html |title=Mujeres Libres - Women anarchists in the Spanish Revolution |publisher=Flag.blackened.net |date= |accessdate=2015-03-16 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2016-08-07 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150926095452/http://flag.blackened.net/revolt/ws98/ws54_mujeres_libres.html |arkivdato=2015-09-26 }}</ref> [[Lucía Sánchez Saornil]] estis ĉefa fondinto de la hispana [[anarki-feminisma]] federacion ''[[Mujeres Libres]]'' kiu estis malferma al [[lesbanismo]].<ref>{{Cite web|url=http://wzar.unizar.es/siem/articulos/Premios/MujeresLibres.pdf|format=PDF|title=Basta pensar en el lesbianismo de Lucía Sánchez Saornil|publisher=Wzar.unizar.es|accessdate=2015-03-16|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2016-08-07|arkivurl=https://web.archive.org/web/20120402065947/http://wzar.unizar.es/siem/articulos/Premios/MujeresLibres.pdf|arkivdato=2012-04-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120402065947/http://wzar.unizar.es/siem/articulos/Premios/MujeresLibres.pdf|archivedate=2012-04-02}}</ref> Ŝi publikigis en vario de literaturaj gazetoj sub masklaj pseŭdonimoj, kaj tiele ŝi povis esplori [[Samseksemulino|lesbanecajn]] temojn<ref>"R. Fue una época transgresora, emergió el feminismo y la libertad sexual estuvo en el candelero. Hay rastreos de muchas lesbianas escritoras: Carmen Conde [primera académica de número], Victorina Durán, Margarita Xirgu, Ana María Sagi, la periodista Irene Polo, Lucía Sánchez Saornil, fundadora de Mujeres Libres [sección feminista de CNT]... Incluso existía un círculo sáfico en Madrid como lugar de encuentro y tertulia. P. ¿Se declaraban lesbianas? R. Había quien no se escondía mucho, como Polo o Durán, pero lesbiana era un insulto, algo innombrable. Excepto los poemas homosexuales de Sánchez Saornil, sus textos no eran explícitos para poder publicarlos, así que hay que reinterpretarlos."[http://elpais.com/diario/2007/12/06/paisvasco/1196973608_850215.html "Tener referentes serios de lesbianas elimina estereotipos" de Juan Fernandez ĉe ''[[El Pais]]'']</ref> en epoko kiam [[samseksemo]] estis krimigita kaj suferanta [[cenzuro]]n kaj juran punon. Pli ĵuse, la brita [[Anarki-pacismo|anarki-pacista]] [[Alex Comfort]] akiris elstarecon dum la [[seksa revolucio]] ĉar verkis la furoran seksan gvidlibron ''[[The Joy of Sex]]''. La temo de [[libera amo]] ricevis ankaŭ traktadon en la verko de franca anarki-[[hedonisto]] filozofo [[Michel Onfray]] en verkoj kiaj ''Théorie du corps amoureux : pour une érotique solaire'' (2000) kaj ''L'invention du plaisir : fragments cyréaniques'' (2002). === Liberecana eduko kaj libera penso === {{Ĉefartikolo|Anarkiismo kaj edukado|Libera penso}} [[Dosiero:Francisco Ferrer Guardia.jpg|maldekstra|eta|altdekstre|[[Francesc Ferrer i Guàrdia]], [[katalunoj|kataluna]] anarkiisma pedagogo kaj [[Libera penso|liberpensulo]] mortpafita pro siaj ideoj.]] Por la angla anarkiisto [[William Godwin]] edukado estis "la ĉefa rimedo per kiu oni povas atingi ŝanĝon."<ref name="GroupedRef1">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.infed.org/thinkers/et-good.htm|titolo=infed.org - William Godwin on education|verko=infed.org}}</ref> Godwin vidis ke la ĉefa celo de edukado estu la atingo de feliĉo.<ref name="GroupedRef1" /> Por Godwin edukado devus havi "respekton por la infana aŭtonomeco kio formetas ajnan formon de bridado," "pedagogion kiu respektu tion kaj serĉu konstrui la propran motivadon kaj iniciatojn de la infano," kaj "koncernon pri la infana kapablo rezisti ideologion transmititan tra la lernejo."<ref name="GroupedRef1" /> En sia verko ''Enquiry Concerning Political Justice'' li kritikas la ŝtatpatronitan lernejosistemon "pro la konto de ties evidenta alianco kun la nacia registaro".<ref name="Enquiry Concerning Political Justice">{{Cite book |chapterurl=http://socserv.mcmaster.ca/econ/ugcm/3ll3/godwin/pj6.htm |at=Book 4: Of Opinion Considered as a Subject of Political Institution |chapter=1: General Effects of the Political Superintendence of Opinion |title=Enquiry Concerning Political Justice |first=William |last=Godwin |edition=1st |id={{OCLC|680251053|642217608|504755839}} |publisher=G.G.J. kaj J. Robinson |location=London, England |year=1793 |ref=harv |postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}}}}</ref> Pionira usona anarkiisto [[Josiah Warren]] antaŭenigis alternativajn edukespertojn en la liberecanajn komunumojn kiujn li establis.<ref>"Kie utopiaj projektistoj starte kun [[Platono]] entreprenis la ideon krei idealan specioj pere de eŭgeniko kaj edukado kaj serio de universale validaj institucioj enplantintaj kunhavatajn identecojn, Warren volis dissolvi tiajn identecojn en solvo de individua mem-suvereneco. Liaj edukaj eksperimentoj, por ekzemplo, eble sub la influo de la... svisa edukteoriulo [[Johann Heinrich Pestalozzi]] (tra [[Robert Owen]]), emfazis - kiel oni esperu - la aliron al la sendependeco kaj la konscio de individuaj infanoj, ne la alairon al antaŭviditaj valoroj." [http://www.crispinsartwell.com/warrenintrocurrent.htm "Introduction of The Practical Anarchist: Writings of Josiah Warren" de Crispin Sartwell] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110430010738/http://www.crispinsartwell.com/warrenintrocurrent.htm |date=2011-04-30 }}</ref> [[Max Stirner]] verkis en 1842 longan eseon pri edukado nome ''The False Principle of our Education''. En ĝi Stirner nomigas sian edukan principon "personalisma" klarigante ke memkompreno konsistas en ĉiuhore mem-kreado. Edukado por li estas krei "liberajn homojn, suverenajn karakterojn" laŭ kio li celas "eternajn karakterojn ... kiuj estas tiele eternalaj ĉar ili formiĝas ĉiumomente".<ref>{{cite web |url=http://tmh.floonet.net/articles/falseprinciple.html |title=The False Principle of our Education |last=Stirner |first=Max |publisher=Tmh.floonet.net |date= |accessdate=20a de Septembro 2010 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2016-08-07 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130821151932/http://tmh.floonet.net/articles/falseprinciple.html |arkivdato=2013-08-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130821151932/http://tmh.floonet.net/articles/falseprinciple.html |archivedate=2013-08-21 }}</ref> En Usono "liberpenso estis baze [[Kristanofobio|kontraŭkristana]], [[antiklerikalismo|kontraŭklerikala]] movado, kies celo estis fari la individuon politike kaj spirite libera por decidi pri si mem je religiaj aferoj. Nombraj kontribuantoj al la gazeto ''Liberty'' (1881–1908, anarkiisma publikaĵo) estis elstaraj figuroj kaj en liberpenso kaj en anarkiismo. La individuisma anarkiisto George MacDonald estis kuneldonisto de ''Freethought'' kaj dum tempo, ''The Truth Seeker''. E.C. Walker estis kuneldonisto de elstara liberpensa/liberama gazeto ''[[Lucifer, the Light-Bearer]]''".<ref name="mises.org"/> "Multaj el la anarkiistoj estis ardaj liberpensuloj; represaĵoj el liberpensaj gazetoj kiaj ''[[Lucifer, the Light-Bearer]]'', ''Freethought'' kaj ''The Truth Seeker'' aperis en ''Liberty''... La eklezioj estis rigardataj kiel ofta aliancano de ŝtato kaj subprema forto en kaj de si mem".<ref name="mises.org">"The Journal of Libertarian Studies" (PDF). Mises Institute. [https://mises.org/library/culture-individualist-anarchism-late-19th-century-america] Alirita la 11an de Aŭgusto 2016.</ref> En 1901, la kataluna anarkiisto kaj [[Libera penso|liberpensulo]] [[Francesc Ferrer i Guàrdia]] establis "modernan" aŭ [[Progresema eduko|progresemajn lernejojn]] en [[Barcelono]] defie de eduka sistemo kontrolita de la [[Katolika Eklezio]].<ref name="Fidler">{{cite journal |author=Geoffrey C. Fidler |date=Spring–Summer 1985 |title=The Escuela Moderna Movement of Francisco Ferrer: "Por la Verdad y la Justicia" |journal=History of Education Quarterly |volume=25 |issue=1/2 |pages=103–132 |doi=10.2307/368893 |jstor=368893 |publisher=History of Education Society |ref=harv}}</ref> La asertita celo de tiuj lernejoj estas "eduki la [[laborista klaso|laboristan klason]] laŭ racia, sekulara kaj ne-deviga maniero". Fiere kontraŭ-klerikala, Ferrer kredis en "libero en edukado", nome edukado libera el la aŭtoritato de eklezio kaj ŝtato.<ref>{{cite web |url=http://flag.blackened.net/revolt/spain/ferrer.html |title=Francisco Ferrer's Modern School |publisher=Flag.blackened.net |date= |accessdate=20a de Septembro 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100807032003/http://flag.blackened.net/revolt/spain/ferrer.html |archivedate=7a de Aŭgusto 2010<!--Added by DASHBot--> |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2016-08-07 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100807032003/http://flag.blackened.net/revolt/spain/ferrer.html |arkivdato=2010-08-07 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100807032003/http://flag.blackened.net/revolt/spain/ferrer.html |date=2010-08-07 }}</ref> [[Murray Bookchin]] verkis: "Tiu periodo ([[1890aj jaroj]]) estis la hegemonia de liberecanaj lernejoj kaj pedagogiaj projektoj en ĉiuj areoj de lando kie anarkiistoj ĝuis iome da influo. Eble la plej bone konata klopodo en tiu kampo estis la Moderna Lernejo (''Escuela Moderna'') de Francisco Ferrer, nome projekto kiu faris konsiderindan influon sur la kataluna edukado kaj sur la eksperimentaj teknikoj de instruado ĝenerale."<ref>Chapter 7, ''Anarchosyndicalism, The New Ferment''. En Murray Bookchin, ''The Spanish anarchists: the heroic years, 1868–1936''. AK Press, 1998, p. 115. ISBN 1-873176-04-X</ref> La Escuela Moderna, kaj la idearo de Ferrer ĝenerale, formis la inspiron por serio de ''Modernaj Lernejoj'' en Usono,<ref name="Fidler"/> [[Kubo]], Sudameriko kaj Londono. La unua de tiuj estis startita en Novjorko en 1911. Ĝi inspiris ankaŭ la italan gazeton ''Università popolare'', fondita en 1901. Rusa [[kristana anarkiismo|kristana anarkiisto]] [[Leo Tolstoj]] establis lernejon por kamparanaj infanoj en sia bieno.<ref name="GroupedRef2">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.theanarchistlibrary.org/HTML/Matt_Hern__The_Emergence_of_Compulsory_Schooling_and_Anarchist_Resistance.html|titolo=The Emergence of Compulsory Schooling and Anarchist Resistance|alirdato=2015-03-16|dato=2010-09-21|eldoninto=Theanarchistlibrary.org}}</ref> La edukaj eksperimentoj de Tolstoj estis mallongdaŭraj pro la ĉikanado fare de la cara sekreta polico.<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=imYmH8myBUsC&pg=PR19|titolo=Tolstoy|familia nomo=Wilson|persona nomo=A.N.|jaro=2001|eldoninto=Norton, W. W. & Company, Inc.|ISBN=0-393-32122-3|paĝo=xxi}}</ref> Tolstoj establis konceptan diferencon inter edukado kaj kulturo.<ref name="GroupedRef2" /> Li pensis ke "Edukado estas la tendenco de unu homo fari alian ĝuste same kiel li mem... Edukado estas kulturo sub limigoj, kulturo estas libera. [Edukado estas] kiam instruado estas deviga al la lernanto, kaj kiam instruado estas ekskluda, tio estas kiam oni instruas nur tiujn temojn kiujn la edukisto konsideras kiel necesaj".<ref name="GroupedRef2" /> Por li "sen pelado, edukado estas transformita en kulturo".<ref name="GroupedRef2" /> Pli ĵusa liberecana tradicio pri edukado estas tiu de [[senlernejado]] kaj de la [[anarkiisma libera lernejo|libera lernejo]] en kiuj infanregata agado anstataŭas pedagogiajn alproksimiĝon. Eksperimentoj en Germanio kondukis al la fondo fare de [[A. S. Neill]] de tio kio iĝos la [[Lernejo Summerhill]] en 1921.<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Changing Anarchism|familia nomo=Purkis|persona nomo=Jon|jaro=2004|loko=Manchester|eldoninto=Manchester University Press|ISBN=0-7190-6694-8}}</ref> Summerhill estas ofte citata kiel ekzemplo de anarkiismo en praktikado.<ref>Britaj anarkiistoj kiaj [[Stuart Christie]] kaj [[Albert Meltzer]] manifestis ke "A.S. Neill estas la moderna pioniro de liberecana edukado kaj de "koroj ne kapoj en la lernejo". Kvankam li ne rekonis sin kiel anarkiisto, estus malfacile scii kiel alimaniere priskribi sian filozofion, kvankam li ĝuste rekonis diferencon inter revolucio en filozofio kaj pedagogio, kaj la revolucia ŝanĝo de socio. Ili estas asociaj sed ne estas la sama afero." [[Stuart Christie]] kaj [[Albert Meltzer]]. [http://theanarchistlibrary.org/library/stuart-christie-albert-meltzer-the-floodgates-of-anarchy ''The Floodgates of Anarchy'']</ref><ref>Andrew Vincent (2010) ''Modern Political Ideologies'', 3a eldono, Oxford, Wiley-Blackwell p. 129</ref> Tamen, kvankam Summerhill kaj aliaj liberaj lernejoj estas radikale liberecanaj, ili diferencas laŭ principoj el tiuj de Ferrer ĉar ne defendas malferman politikan alproksimiĝon al [[klasbatalo]].<ref>{{cite journal |first=Judith |last=Suissa |url=http://newhumanist.org.uk/1288/anarchy-in-the-classroom|title= Anarchy in the classroom |journal=[[The New Humanist]] |volume=120 |issue=5 |date=Septembro–Oktobro 2005 |ref=harv}}</ref> Aldone al organizado de lernejoj laŭ liberecanaj principoj, anarkiistoj ankaŭ pridemandis la koncepton de lernejo mem. La termino ''senlernejado'' estis popularigita ankaŭ de [[Ivan Illich]], kiu argumentis ke la [[lernejo]]j kiel institucio estas disfunkciaj por mem-determinita lernado kaj servas al la kreado de konsum-socio anstataŭe.<ref>{{cite book |last=Illich| first=Ivan |title=Deschooling Society |place= New York|publisher= Harper and Row| year= 1971| isbn= 0-06-012139-4}}</ref> == Elstaraj anarkiistoj == [[Dosiero:Murray Bookchin.jpg|eta|dekstra|Murray Bookchin]] {{Div col|cols = 3}} * [[Diego Abad de Santillán]] * [[Francisco Ascaso]] * [[Joaquín Ascaso]] * [[Miĥail Bakunin]] * [[Anselme Bellegarrigue]] * [[Alexander Berkman]] * [[Murray Bookchin]] * [[Noam Chomsky]] * [[Stuart Christie]] * [[Voltairine de Cleyre]] * [[Anacharsis Cloots]] * [[Christiaan Cornelissen]] * ‎[[Leon Czolgosz]] * [[Buenaventura Durruti]] * [[Luigi Fabbri]] * [[‎Ricardo Flores Magón]] * [[Luigi Galleani]] * [[William Godwin]] * [[Emma Goldman]] * [[James Guillaume]] * [[Petro Kropotkin]] * [[Gustav Landauer]] * [[Nestor Maĥno]] * [[Errico Malatesta]] * [[Albert Meltzer]] * [[Federica Montseny]] * [[Johann Most]] * [[Erich Mühsam]] * [[Juan Peiró]] * [[Fernand Pelloutier]] * [[Salvador Puig Antich]] * [[Pierre-Joseph Proudhon]] * [[Ravachol]] * [[Herbert Read]] * [[Élisée Reclus]] * [[Rudolf Rocker]] * [[Murray Rothbard]] * [[Nicola Sacco]] * [[Lysander Spooner]] * [[Lev Tolstoj]] * [[Benjamin Tucker]] * [[Lucio Urtubia]] * [[Bartolomeo Vanzetti]] * [[John Zerzan]] * [[Daniel Guérin]] {{Div col end}} == Elstaraj anarkiismaj aŭ anarkosindikatismaj organizoj == [[Dosiero:Barcelonacntait (110).JPG| thumb|220ra| [[Sidejo]] de '''CNT''' en [[Barcelono]].]] {{Div col|cols = 2}} * [[Brita Anarkiista Federacio]] * [[Confederación Nacional del Trabajo|CNT]] * [[FIJL]] * [[Iberia Anarkiisma Federacio|FAI]] * [[Internacia Laborista Asocio]] * [[Internacio de Anarkiistaj Federacioj]] * ‎[[Itala Anarkiisma Federacio]] * [[Ĵurasa Federacio]] * ''[[Mujeres Libres]]'' {{Div col end}} * [[Listo de anarkiismaj organizoj]] === Elstaraj anarkiismaj aŭ anarkosindikatismaj gazetoj aŭ komunikiloj === {{Div col|cols = 2}} * [[Alasbarricadas.org]] * [[Cnt (gazeto)|"cnt"]] * ''[[Delo Truda]]'' * ''[[Free Society]]'' * ''[[L'Anarchie]]'' * [[Radio Libertaire]] * ''[[Tierra y Libertad (gazeto)|Tierra y Libertad]]'' * ''[[Umanità Nova]]'' {{Div col end}} == Referencoj == {{Referencoj|3}} == Literaturo == === En angla === * Barclay, Harold, ''People Without Government: An Anthropology of Anarchy'' (2a eld.), Left Bank Books, 1990 ISBN 1-871082-16-1 * Blumenfeld, Jacob; Bottici, Chiara; Critchley, Simon, eld., ''The Anarchist Turn'', Pluto Press. 19 March 2013. ISBN 978-0745333427 * Carter, April, ''The Political Theory of Anarchism'', Harper & Row. 1971. ISBN 978-0-06-136050-3 * Gordon, Uri, ''Anarchy Alive!'', London: Pluto Press, 2007. * Graeber, David. ''Fragments of an Anarchist Anthropology'', Chicago: Prickly Paradigm Press, 2004 * Graham, Robert, eld., ''Anarchism: A Documentary History of Libertarian Ideas''. ** ''Volume One: From Anarchy to Anarchism (300CE to 1939)'', Black Rose Books, Montréal kaj London 2005. ISBN 1-55164-250-6. ** ''Volume Two: The Anarchist Current (1939–2006)'', Black Rose Books, Montréal 2007. ISBN 978-1-55164-311-3. * [[Daniel Guérin|Guerin, Daniel]], [http://www.theanarchistlibrary.org/HTML/Daniel_Guerin__Anarchism__From_Theory_to_Practice.html ''Anarchism: From Theory to Practice''], Monthly Review Press. 1970. ISBN 0-85345-175-3 * Harper, Clifford, ''Anarchy: A Graphic Guide'', (Camden Press, 1987). * McKay, Iain, ed., ''An Anarchist FAQ''. ** ''Volume I'', AK Press, Oakland/Edinburgh 2008; 558 pages, ISBN 978-1-902593-90-6. ** ''Volume II'', AK Press, Oakland/Edinburgh 2012; 550 Pages, ISBN 978-1-84935-122-5 * McLaughlin, Paul, ''Anarchism and Authority: A Philosophical Introduction to Classical Anarchism'', AshGate. 2007. ISBN 0-7546-6196-2 * Marshall, Peter, ''Demanding the Impossible: A History of Anarchism'', PM Press. 2010. ISBN 1-60486-064-2 * {{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=bk-aaMVGKO0C|titolo=Against the state: an introduction to anarchist political theory|aŭtoro=Sartwell, Crispin|jaro=2008|eldoninto=SUNY Press|ISBN=978-0-7914-7447-1}} * Razsa, Maple. ''Bastards of Utopia: Living Radical Politics After Socialism''. Bloomington: Indiana University Press, 2015 * Scott, James C., ''Two Cheers for Anarchism: Six Easy Pieces on Autonomy, Dignity, and Meaningful Work and Play'', Princeton, NJ: Princeton University Press, 2012. ISBN 978-0691155296. * [[George Woodcock|Woodcock, George]], ''Anarchism: A History of Libertarian Ideas and Movements'' (Penguin Books, 1962). ISBN 0-14-022697-4. oclc 221147531. * Woodcock, George, eld., ''The Anarchist Reader'' (Fontana/Collins 1977; ISBN 0-00-634011-3): Antologio de verkoj el anarkistaj pensuloj kaj aktivuloj kiaj [[Pierre-Joseph Proudhon|Proudhon]], [[Petro Kropotkin|Kropotkin]], [[Miĥail Bakunin|Bakunin]], [[Errico Malatesta|Malatesta]], [[Murray Bookchin|Bookchin]], [[Emma Goldman|Goldman]], kaj multaj aliaj. * David Van Deusen, 2015, [http://news.infoshop.org/anarchist-news/rise-and-fall-green-mountain-anarchist-collective ''The Rise and Fall of The Green Mountain Anarchist Collective' ]. === En germana === ==== Ĝeneralaĵoj ==== * Autorenkollektiv: ''Was ist eigentlich Anarchie. Einführung in die Theorie und Geschichte des Anarchismus.'' 2. überarbeitete Auflage. Kramer, Berlin 1997, ISBN 3-87956-700-X * Achim von Borries, Ingeborg Brandies (Eld.): ''Anarchismus. Theorie, Kritik, Utopie. Texte und Kommentare.'' Verlag Graswurzelrevolution, Nettersheim 2007, ISBN 978-3-939045-00-7 * Jan Cattepoel: ''Der Anarchismus. Gestalten, Geschichte, Probleme.'' 3. überarbeitete und erweiterte Auflage. Beck, München 1979, ISBN 3-406-06786-7 * Hans J. Degen, Jochen Knoblauch: ''Anarchismus. Eine Einführung.'' Schmetterling Verlag, Stuttgart 2008, ISBN 978-3-89657-590-6 * Monika Grosche: ''Anarchismus und Revolution. Zum Verständnis gesellschaftlicher Umgestaltung bei den anarchistischen Klassikern Proudhon, Bakunin, Kropotkin.'' Syndikat A, Moers 2004, ISBN 3-00-011749-0 * Cindy Milstein: ''Der Anarchismus und seine Ideale''. Unrast Verlag, Münster 2013, ISBN 978-3-89771-533-2 * Erwin Oberländer (Eld.): ''Der Anarchismus.'' Walter, Olten/Freiburg 1972, ISBN 3-530-16784-3 * Roland Raasch, Hans Jürgen Degen (Eld.): ''Die richtige Idee für eine falsche Welt? Perspektiven der Anarchie.'' Oppo-Verlag, Berlin 2002, ISBN 3-926880-12-0 * K. H. Z. Solneman: ''Das Manifest der Freiheit und des Friedens. Der Gegenpol zum kommunistischen Manifest.'' Mackay-Gesellschaft, Freiburg 1977, ISBN 3-921388-12-0 * [[Horst Stowasser]]: ''Anarchie! Idee, Geschichte, Perspektiven.'' Edition Nautilus, Hamburg 2007, ISBN 978-3-89401-537-4. * [[Horst Stowasser]]: ''Freiheit pur. Die Idee der Anarchie, Geschichte und Zukunft.'' Eichborn, Frankfurt 1995, ISBN 3-8218-0448-3 ([http://www.mama-anarchija.net/media/downloads/FreiheitPurPlus4-2007.pdf PDF; 3,01&nbsp;MB] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080828133425/http://www.mama-anarchija.net/media/downloads/FreiheitPurPlus4-2007.pdf |date=2008-08-28 }}) * Uwe Timm: ''Anarchie, eine konsequente Entscheidung für Freiheit und Wohlstand.'' Mackay-Gesellschaft, Freiburg 1976, ISBN 3-921388-10-4 ==== Klasikaĵoj ==== * [[Pierre-Joseph Proudhon]]: ''Système des contradictions économiques ou Philosophie de la misère.'' 1846 ** ''System der ökonomischen Widersprüche oder: Philosophie des Elends.'' Kramer, Berlin 2003, ISBN 3-87956-281-4 * [[Miĥail Aleksandroviĉ Bakunin|Miĥail Bakunin]]: ''Dieu et l’état.'' 1882 (1871 verfasst) ** ''Gott und der Staat.'' Kramer, Berlin 1995, ISBN 3-87956-222-9 * [[Pjotr Aleksejeviĉ Kropotkin|Petro Kropotkino]]: ''La Conquête du Pain.'' 1892 ** ''Die Eroberung des Brotes.'' Edition Anares, Bern 1989, ISBN 3-922209-08-4 * [[Gustav Landauer]]: ''Aufruf zum Sozialismus.'' 1911; Oppo-Verlag, Berlin 1997, ISBN 3-926880-11-2 * [[Alexander Berkman]]: ''What is communist anarchism?'' 1929 ** ''[https://www.anarchismus.at/anarchistische-klassiker/alexander-berkman/83-alexander-berkman-abc-des-anarchismus ABC des Anarchismus].'' Trotzdem-Verlag, Grafenau 1999, ISBN 3-931786-00-5 * Erich Mühsam: ''Die Befreiung der Gesellschaft vom Staat. Was ist kommunistischer Anarchismus?'' 1932; Kramer, Berlin 2005, ISBN 3-87956-276-8, ĉe [[Wikisource]] * [[Max Nettlau]]: ''Geschichte der Anarchie.'' 3 Bände ** ''Der Vorfrühling der Anarchie. Ihre historische Entwicklung von den Anfängen bis zum Jahre 1864.'' Verlag Der Syndikalist, Berlin 1925; Bibliothek Thélème, Münster 1993, ISBN 3-930819-02-3 ** ''Der Anarchismus von Proudhon zu Kropotkin. Seine historische Entwicklung in den Jahren 1859–1880.'' Verlag Der Syndikalist, Berlin 1927; Bibliothek Thélème, Münster 1993, ISBN 3-930819-04-X ** ''Anarchisten und Sozialrevolutionäre. Die historische Entwicklung des Anarchismus in den Jahren 1880–1886.'' Asy-Verlag, Berlin 1931; Bibliothek Thélème, Münster 1996, ISBN 3-930819-06-6 * John Henry Mackay: ''Die Anarchisten. Kulturgemälde aus dem Ende des XIX. Jahrhunderts.'' 1891; Mackay-Gesellschaft, Freiburg 1976, ISBN 3-921388-08-2 ==== Moderna kontribuo ==== * [[Murray Bookchin]]: ''Remaking Society.'' 1989 ** ''Die Neugestaltung der Gesellschaft. Pfade in eine ökologische Zukunft.'' Trotzdem-Verlag, Grafenau 1992, ISBN 3-922209-35-1 ([http://www.matriarchat-patriarchat.de/Texte/Zitate/Murray%20Bookchin%20Die%20Neugestaltung%20der%20Gesellschaft.pdf PDF; 0,5&nbsp;MB] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120130224324/http://www.matriarchat-patriarchat.de/Texte/Zitate/Murray%20Bookchin%20Die%20Neugestaltung%20der%20Gesellschaft.pdf |date=2012-01-30 }}) * Ralf Burnicki: ''Anarchie als Direktdemokratie. Selbstverwaltung, Antistaatlichkeit. Eine Einführung in den Gegenstand der Anarchie.'' Syndikat A Medienvertrieb, Moers 1998, ISBN 3-00-002097-7 * Rolf Cantzen: ''Weniger Staat – mehr Gesellschaft. Freiheit – Ökologie – Anarchismus.'' Fischer-Taschenbuch-Verlag, Frankfurt 1987, ISBN 3-596-24175-8; Trotzdem-Verlag, Grafenau 1995, ISBN 3-922209-81-5 * Curious George Brigade, Crimethinc, Co-Conspirators: ''DIY. Von Anarchie und Dinosauriern.'' Unrast, Münster 2006, ISBN 3-89771-444-2 * Bernd Drücke (Eld.): ''Ja! Anarchismus! Gelebte Utopie im 21. Jahrhundert. Interviews und Gespräche.'' Karin Kramer Verlag, Berlin 2006, ISBN 3-87956-307-1 * Bernd Drücke (Eld.): ''Anarchismus Hoch 2. Soziale Bewegung, Utopie, Realität, Zukunft.'' Karin Kramer Verlag, Berlin 2014, ISBN 978-3-87956-375-3 * Bernd Drücke: Zwischen Schreibtisch und Straßenschlacht? Anarchismus und libertäre Presse in Ost- und Westdeutschland. Verlag Klemm & Oelschläger, Ulm 1998, ISBN 3-932577-05-1 * Gruppe Gegenbilder (Eld.): ''Autonomie & Kooperation.'' Projektwerkstatt, Reiskirchen-Saasen 2005, ISBN 978-3-86747-001-8 * Gruppe Gegenbilder (Eld., überarbeitet von Jörg Bergstedt): ''Freie Menschen in freien Vereinbarungen'', Reiskirchen-Saasen 2012, ISBN 978-3-86747-005-6 * Graswurzelrevolution (Eld.): ''Gewaltfreier Anarchismus. Herausforderungen und Perspektiven zur Jahrhundertwende.'' Verlag Graswurzelrevolution, Heidelberg 1999, ISBN 3-9806353-1-7 * Wolfgang Haug kaj Michael Wilk: ''Der Malstrom. Aspekte anarchistischer Staatskritik.'' Trotzdem Verlag, Grafenau 1995, ISBN 3-922209-82-3 * Jürgen Mümken: ''Freiheit, Individualität und Subjektivität. Staat und Subjekt in der Postmoderne aus anarchistischer Perspektive.'' Verlag Edition AV, Frankfurt 2003, ISBN 3-936049-12-2 ==== Kritikaro ==== * Wolfgang Harich: ''Zur Kritik der revolutionären Ungeduld. Eine Abrechnung mit dem alten und dem neuen Anarchismus.'' Verlag 8. Mai, Berlin 1998. ISBN 3-93174-506-6 * Ute Nicolaus: ''Souverän und Märtyrer''. Verlag Königshausen & Neumann. Reihe Literaturwissenschaft. Band 506. S. 39, 40. Florens Christian Rang: ''Kritik am Anarchismus: Das Problem der Gewalt.'' ISBN 3-82602-789-2 * C. Roland Hoffmann-Negulescu: ''Anarchie, Minimalstaat, Weltstaat. Kritik der libertären Rechts- und Staatstheorie''. Kapitel IV., ''Anarchie, Staat und Utopie''. S. 83. Tectum Verlag, Marburg 2011. ISBN 3-82888-303-6 == Vidu ankaŭ == {{Div col|cols = 3}} * [[Afinecgrupo]] * [[Anarkia punko]] * [[Anarkiisma ekonomiko]] * [[Anarkiismaj simboloj]] * [[Anarkiismo kaj edukado]] * [[Anarkiismo kaj Esperanto]] * [[Anarkiismo kaj kulturo]] * [[Anarkiismo sen adjektivoj]] * [[Anarkio]] * [[Antaŭfigura politiko]] * [[Centro Internacia de Esplorado pri Anarkiismo]] * [[Insurekcia anarkiismo]] * [[Kantona Revolucio]] * [[Kontraŭsistemo]] * [[Liberecana lernado]] * [[Libermerkata anarkiismo]] * [[Listo de anarkiismaj organizoj]] * [[Memzorgismo]] * [[Neniuj dioj, neniuj mastroj]] * [[Nigra bloko]] * [[Novmaltusanismo kaj anarkiismo]] * [[Platformismo]] * [[Postanarkiismo]] * [[Reciprokisma anarkiismo]] * [[Regiona Konsilantaro de Defendo de Aragono]] * [[Sinteza anarkiismo]] * [[Axel Holmström]] * [[Nekonformismo]] {{Div col end}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|wikt=anarkiismo|wikiquote}} * [http://www.satesperanto.org/-Liberecana-Frakcio-.html Liberecana Frakcio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160623064615/http://www.satesperanto.org/-Liberecana-Frakcio-.html |date=2016-06-23 }} de [[SAT]] * [http://www.nodo50.org/esperanto/anarkiismo.htm Anarkiismo kaj Esperanto] * [http://epo.anarchopedia.org Anarĥopedio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20081013122118/http://epo.anarchopedia.org/ |date=2008-10-13 }} * [https://libcom.org/library/la-pariza-komunumo-peter-kropotkin KROPOTKIN, Piotr: La Pariza Komunumo] * [http://informabulteno.wordpress.com ILA Informa Bulteno] {{Ideologio}} {{Anarkiismo}} * {{Tradukita|lingvo= en |artikolo=Anarchism|revizio=733659719}} {{ADLS|2008|25}} {{ADLS|2018|37}} <!-- kaj laŭplane dum la sekvaj du semajnoj --> {{Elstara|2018|09|10}} <!-- jam estis elstara ekde 2008, perdis la statuson komence de 2013 kaj rericevis ĝin post forigoj de la mankoj en sept. 2018 --> {{Havenda artikolo|Anarkiismo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Anarkiismo| ]] 1733c3yd27nmu0nz0mpf5pl43z8q0x4 0 332 9377925 9320148 2026-05-19T19:35:54Z Sj1mor 12103 9377925 wikitext text/x-wiki {{Apartigila paĝo|Dumas}} {{Informkesto gravulo}} '''Alexandre DUMAS''' [alɛksɑ̃dʁ dymɑ] (aŭ realnome : '''Alexandre Davy de la Pailleterie''') (naskiĝis la [[24-an de julio]] [[1802]] en [[Edikto de Villers-Cotterêts|Villers-Cotterêts]], mortis la [[5-an de decembro]] [[1870]] en Puys, [[Dieppe]]) estis [[Francio|franca]] [[verkisto]]. Lia verkaro konsistas el {{J|historia romano}} kaj [[dramo]]j, multaj el ili estas filmitaj. Ankaŭ lia eksteredzeca filo [[Alexandre Dumas (filo)|Alexandre]] famiĝis kiel verkisto. Li kaj lia tuta verkaro estis honorigitaj kiam en decembro 2002 la restaĵoj de Alexandre Dumas estis transportitaj (132 jarojn post lia morto) al [[Panthéon]], granda monumento en [[Parizo]], kie la plej gravaj personoj de [[Francio]] ripozas.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.dumaspere.com/pages/pantheon/sommaire.html |titolo= La panthéonisation en textes et en images |alirdato=2013-06-02 |formato= |verko= |lingvo={{fr}} }}</ref> == Vivo == Dumas ricevis nur neregulan edukon kaj venis 20-jara en la buroon de la Duko de Orléans, kies bibliotekisto li iĝis unu tagon post la furoro de sia [[historia dramo]] »Henri III et sa cour« (1829), kiun oni konsideras triumfon splendidan de la romantikisma skolo super la klasika teatro. En 1830–1831 sekvis la dramoj: »Stockholm, Fontainebleau et Rome« (kun multaj pruntoj el [[Goeto]] kaj [[Ŝilero]]), »Antony«, »Charles VII chez ses grands vassaux«, »Napoléon Bonaparte«. Leĝereco inventa, surscenigo lerta, intrigo pasia, fantazio neelĉerpebla kaj energio esprima (virtoj karakterizaj por preskaŭ ĉiuj verkoj) tre gravis. Lia propra kreivo tamen ne sufiĉis la soifon je gloro kaj oro nek la ĉiam kreskantan postulemon de la legantaro. Pro tio li ne nur pruntis ideojn de ĉie ajn sed dungis eĉ ne malmultajn kunlaborantojn, el kiuj kelkaj verŝajne mem verkis kompletajn verkojn (ekz. Gaillardet por la dramo »La tour de Nesle«). Kun la industria ekspluato de lia talento ankaŭ la eraroj multobliĝis. Malpleno intriga, troigoj, ridindaĵoj kaj ĉiam pli da artefaritaj efektoj igis multajn verkojn nedigesteblaj. Oni menciindu ankoraŭ: »Térésa« (1832); »Angèle« (1833); »Catherine Howard« (1834); »Don Juan de Marana« (1836); »Kean, ou désordre et génie« (1836); »Caligula« (1837); »Paul Jones« (1838); sed aparte ankaŭ la komediojn: »Mademoiselle de Belle-Isle« (1839), »Le mariage sous Louis XV« (1841) kaj »Les demoiselles de St.-Cyr« (1843), kiuj evidentiĝis sursceneje teatraĵoj valoraj. Interesegas liaj vojaĝrakontoj malgraŭ siaj malprofundaj ŝercoj kaj fantaziaĵoj. Li tramigris [[Svislando]]n, Italujon, Germanujon, Hispanujon (en la jaro 1846-a li deĵoris kiel historiografo de la Duko de Montpensier kiam lia duka moŝto estis ĉe nupta vojaĝo) kaj Nordan Afrikon. Poste li estis ankaŭ en Sirio kaj en Egipto i.a. Li priskribis tiujn vojaĝojn en la verkoj (1835–59): »Impressions de voyages«, »Quinze jours au Sinaï«, »Le Caucase, voyage« ktp. Kiam modis felietonaj romanoj Dumas - kiu ĉiam bezonis monon pro diboĉega vivstilo - iĝis vera sklavo de la romanfabrikado. La produktado estis tioma ke Dumas paralele okupiĝis pri ses romanoj. Povis esti ke ĉiun semajnon presitis unu nova verko! Tamen restis ankoraŭ tempo al li fondi propran teatrejon (Théâtre historique) al kiu li plejofte liveris proprajn teatraĵojn. Inter la verkoj, per kiuj Dumas kontentigis la legantaron en kvazaŭ tuta Eŭropo, jenas la plej konataj: »Le comte de Monte-Cristo« (1844–45, 12 vol.), »[[Les trois mousquetaires]]« (1844, 8 vol.) krom »Vingt aus après« (1845, 10 vol.) kaj »Vicomte de Bragelonne« (1847, 12 vol.), »La reine Margot« (1845, 6 vol.); krome: »Le chevalier de Maison-Rouge« (1846), »La dame de Monsoreau« (1846) i.a., kiuj ofte (kiel ekzemple »Le comte de Monte-Cristo«, »Les trois mousquetaires«, »La reine Margot«) en drama prilaboro sukcesis ankaŭ teatreje. Virta enhavo mankis al tiuj ĉi romanoj entute; tamen ili riĉas per helegaj efektoj kaj situacioj apenaŭ kredeblaj sed fascinigaj. La [[Franca revolucio de 1848]] interrompis la produktadon nur dum mallonga tempo. Dumas ne sukcesis nek kiel politika verkisto nek kiel deputito. en la 1850-aj jaroj aperis i.a. (parte en la de li fonditaj gazetoj »Le Mousquetaire« kaj »Monte-Cristo«) la romanoj: »Le dernier roi des Français«, »Les Mohicans de Paris«, »Saltéator«, »La princesse Monaco«, »Mémoires d'un jeune cadet« und »Mémoires d'Horace«, granda fantaziaĵo pri [[Romio]]. Dum la kampanjo itala Dumas laboris kiel [[korespondisto]] partoprenonte la kampanjon sicilian kaj napolan de [[Giuseppe Garibaldi]]. Ilin li surpaperigis ĉe »Les Garibaldiens« en 1861. El aliaj verkoj estu menciataj ankoraŭ aliaj historaj/historiaj-romanecaj verkoj: »Jeanne d'Arc« (1842), »Les Médicis« (1845), »Michel-Ange et Raphaël Sanzio« (1846), »Louis XIV et son siècle« (1847), »Louis XV« (1849), »Louis XVI« (1850) i.a., kiel ankaŭ liaj rememoroj »Mémoires« (1852–54, 22 vol.; 1866, 2 vol.). El la postlasitaĵaro aperis en 1872 la verko »Grand dictionnaire de cuisine« kaj la dramo »La jeunesse de Louis XIV«, kies premiero sukcesa estis en 1873. == Fonto == Meyers Großes Konversations-Lexikon, Band 5. Leipzig 1906, p.&nbsp;263-264, kio [http://www.zeno.org/nid/20006519431 legeblas tie ĉi interrete.] {{-}} == Verkaro == {{Div col|cols = 3}} * ''La Chasse et l’Amour'' (teatro), [[1825]] * ''La noce et l’enterrement'' (teatro), [[1826]] * ''Henri III et sa cour'' (teatro), [[1829]] * ''Christine, ou Stockholm, Fontainebleau et Rome'' (teatro), [[1830]] * ''Napoléon Bonaparte, ou trente ans de l’histoire de France'' (teatro), [[1831]] * ''Antony'' (teatro), [[1831]] * ''Charles VII chez ses grands vassaux'' (teatro), [[1831]] * ''Teresa'' (teatro), [[1831]] * ''La Tour de Nesle'' (teatro), [[1832]] * ''Souvenirs d’Anthony'', [[1835]] * ''Chroniques de France Isabel de Bavière'', [[1835]] * ''Kean'' (teatro), [[1836]] * ''Caligula'' (teatro), [[1837]] * ''Mademoiselle de Belle-Isle'' (Fraŭlino de Bel-Il) (teatro), [[1837]] * ''Acté'', [[1837]] * ''La Salle d’armes'', [[1838]] * ''Le Capitaine Paul'', [[1838]] * ''Le Capitaine Pamphile'', [[1839]] * ''Crimes célèbres'', [[1839]]-[[1841]] * ''Napoléon'', [[1840]] * ''Othon L’archer'', [[1840]] * ''Les Stuarts'', [[1840]] * ''Maître Adam Le calabrais'', [[1840]] * ''Les Aventures de John Davys'', [[1840]] * ''Le Maître d’armes'', [[1840]]-[[1841]] * ''Praxède'', [[1841]] * ''Nouvelles Impressions de Voyage (Midi de la France)'', [[1841]] * ''Excursions sur les bords du Rhin'', [[1841]] * ''Souvenirs de voyage - Une année à Florence '', [[1841]] * ''Jehanne la pucelle 1429-1431'', [[1842]] * ''Le Speronare'', [[1842]] * ''Le Capitaine Arena'', [[1842]] * ''Le Chevalier d'Harmental'', [[1842]]. * ''Le Corricolo'', [[1843]] * ''Des Demoiselles de Saint-Cyr'' (teatro), [[1843]] * ''Filles, lorettes et courtisanes'', [[1843]] * ''Georges'' , [[1843]] * ''Sylvandire'', [[1844]] * ''Fernande'', [[1844]] * ''Les trois mousquetaires'' ([[La tri musketeroj]]), [[1844]] * ''Le château d’Eppstein'', [[1844]] * ''Cécile'', [[1844]] * ''Gabriel Lambert'', [[1844]] * ''Louis XIV et son siècle'', [[1844]] * ''Vingt ans après'', [[1845]] * ''[[Le Comte de Monte-Cristo]]'', [[1845]] – [[1846]] * ''Une fille du régent'', [[1845]] * ''La Reine Margot'', [[1845]] * ''Les Médicis'', [[1845]] * ''Les Frères corses'', [[1845]] * ''Le Chevalier de Maison-Rouge'', [[1845]]-[[1846]] * ''La Dame de Monsoreau'', [[1846]] * ''Le Bâtard de Mauléon'', [[1846]] * ''Joseph Balsamo'', [[1846]], laŭ la vivo de [[Giuseppe Balsamo]] * ''Les deux Diane'', [[1846]] * ''Impressions de voyage, De Paris à Cadix'', [[1847]] * ''Les Quarante-cinq'', [[1847]] * ''Le Vicomte de Bragelonne'', [[1848]] (fama sub la nomo ''L'homme au masque de fer'') * ''Les mille et un fantômes'', [[1849]] * ''Le Collier de la reine'', [[1849]] * ''La Femme au collier de velours'', [[1850]] * ''La Tulipe noire'', [[1850]] * ''Le Trou de l’enfer'', [[1850]] * ''La colombe'', [[1850]] * ''Le Drame de Quatre Vingt Treize'', [[1851]] * ''Impression de voyage (en Suisse)'', [[1851]] * ''Ange Pitou'', [[1851]] * ''Olympe de Clèves'', [[1851]] * ''La Comtesse de Charny'', [[1853]] * ''Le Pasteur d’Ashbourne'', [[1853]] * ''Isaac Laquedem'', [[1853]] * ''Les Drames de la mer'', [[1853]] * ''Ingénue'', [[1853]] * ''Conversations à Turin avec Teofilo Barla'', [[1853]] * ''La Jeunesse de Pierrot'', [[1854]] * ''El salteador'', [[1855]] * ''Une Vie d’artiste'', [[1854]] * ''Catherine Blum'', [[1854]] * ''Saphir'', [[1854]] * ''Vie et Aventures de la princesse de Monaco'', [[1854]] * ''Les Mohicans de Paris'', [[1854]]-[[1855]] * ''Souvenirs de 1830 à 1842'', [[1854]] * ''La Jeunesse de Louis XIV'' (teatro), [[1854]] * ''La dernière année de Marie Dorval'', [[1855]] * ''Marie Giovanni, journal d’une parisienne'', [[1855]] * ''Le Page du duc de Savoir'', [[1855]] * ''Les Grands Hommes en robe de chambre, César, Henri IV, Richelieu'', [[1855]] –[[1856]] * ''Madame du Deffand'', [[1856]] * ''Les compagnons de Jéhu'', [[1856]] * ''L’homme aux contes'', [[1857]] * ''Charles le Téméraire'', [[1857]] * ''Le Meneur de loups'', [[1857]] * ''La Dame de volupté'', [[1857]] * ''Les Louves de Machecoul'' (La Lupinoj de Maŝkul), [[1858]] * ''De Paris à Astrakan'', [[1859]] * ''Jane'', [[1859]] * ''Histoire d’un cabanon et d’un chalet'', [[1859]] * ''La Maison de glace'', [[1860]] * ''La Route de Varennes'', [[1860]] * ''Mémoires de Garibaldi'', [[1860]] * ''Une aventure d’amour'', [[1860]] * ''Le Père Gigogne, contes pour les enfants'', [[1860]] * ''La Marquise d’Escoman'', [[1860]] * ''Une Nuit à Florence sous Alexandre de Médicis'', [[1861]] * ''Les Morts vont vite'', [[1861]] * ''Bric à Brac'', [[1861]] * ''La Princesse Flora'', [[1863]] * ''La San-Felice'', [[1863]] * ''La boule de neige'', [[1863]] * ''Les Blancs et les Bleus''[[1867]] * ''Les Hommes de fer'', [[1867]] * ''La Terreur prussienne, souvenirs dramatiques'', [[1868]] === Postmortaj verkoj === * ''Le Grand Dictionnaire de cuisine'', [[1871]] * ''Création et rédemption'', [[1863]] * ''La Fille du marquis'', [[1863]] * ''Le prince des Voleurs'', [[1863]] * ''Robin Hood le proscrit'', [[1863]] * ''L’Île de feu'', [[1863]] * ''Le Chevalier de Sainte-Hermine'', [[1869]] (publikigita en [[2005]]) {{Div col end}} === En Esperanto aperis === * ''Frostiĝinta nazo'' (tr. Edmond Sós, La Marto, 1912, januaro, p.&nbsp;12-13) * ''Tri rakontoj'', tr. E. Deligny, Sain-Omer, 1932 (La timema azeno, De Chamonix al Londono, La bifteko de urso) * ''Tri musketeroj'', kvina ĉapitro de la unua volumo ([https://web.archive.org/web/20060108032356/http://82.182.30.179/inko/153-4.pdf Internacia Krestomatio] de [[Kabe]]) * ''Vilhelmo Mona'', tr. F. Lallemant, Lingvo Internacia, 1901, p.&nbsp;10-12 * ''La grafo de Monte-Kristo'', tr. [[Daniel Moirand]], Antverpeno: [[Flandra Esperanto-Ligo]], 2010<ref>{{Citaĵo el la reto |url= https://www.esperanto.be/fel/mon/rec/grafo.php|titolo= Intervjue pri la grafo de Monte-Kristo|alirdato=2013-06-02 |formato= |verko= |lingvo={{eo}} }}</ref> == Referencoj == {{referencoj}} == Vidu ankaŭ == * ''[[Cherchez la femme]]'' * [[Karl May]] * [[Jules Verne]] * [[The Musketeer (filmo)]] * [[Alexandre Dumas (pariza metrostacio)]] * [[9059 Dumas]] * [[D'Artagnan]] * [[:Kategorio:Libroj de Alexandre Dumas (patro)]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * http://www.biblioweb.org/-DUMAS-Alexandre-.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060309102006/http://www.biblioweb.org/-DUMAS-Alexandre-.html |date=2006-03-09 }} * {{Gutenberg|d#a492}} * http://www.dumaspere.com * [http://www.intratext.com/Catalogo/Autori/AUT139.HTM Verkoj de Alexandre Dumas] * [http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=e2h&datum=1911&page=14&size=45 Frostiĝinta nazo] {{Sepultitoj en Pantheon}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Dumas, Alexandre}} [[Kategorio:Francaj verkistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj la 24-an de julio]] [[Kategorio:Mortintoj la 5-an de decembro]] [[Kategorio:Entombigitoj en la Panteono de Parizo]] oipjwojisx9xhdx3g7zd2k7ox8sz9v5 0 716 9377963 9300357 2026-05-19T20:51:19Z Näin on näreet 255377 9377963 wikitext text/x-wiki {{Informkesto lando |sen banderolo=jes | nomoenlokalingvo = République centrafricaine<br />Ködörösêse tî Bêafrîka | eonomo = Centr-Afrika Respubliko | flago =[[Dosiero:Flago-de-la-Centr-Afrika-Respubliko.svg|125ra]] | blazono = [[Dosiero:Coat of arms of the Central African Republic.svg|125ra]] | nacia himno = La Renaissance (franclingve)<br />E Zingo (sangolingve) | nacia devizo = "Unité, Dignité, Travail"<br />"Unueco, Digno, Laboro" | lokigo-bildo = [[Dosiero:LocationCentralAfricanRepublic.svg|255ra|Situo de CAR en Afriko]] | oficiala lingvo = la [[franca lingvo|franca]] kaj [[sangoa lingvo|sangoa]] | lingvoj = pli ol 80 | ĉefurbo = [[Bango]] ([[france]] ''Bangui'', [[sangoe]] ''Bangî'') | religio = 35% indiĝenaj, 25% katolikaj, 25% protestantaj, 15% islamaj | km2 = 622.984 | akvo = 0 | loĝantoj = centrafrikanoj | loĝantaro = 4.216.666 laŭ takso de [[2007]], inter ili 33% estas [[gbajaoj]], 27% [[bandaoj]], la cetero diversaj aliaj etnoj. | loĝdenso = 6,77 | vivlongeco = | valuto = centrafrika franko (XAF) | valuta kodo = XAF | horzono = +1 | ttt = | landkodo = CF | tel = +236 | politika sistemo = [[Prezidenta respubliko]] | ŝtatestro = [[Faustin-Archange Touadéra]] | ĉefministro = [[Félix Moloua]] | nacia tago = [[1-a de decembro]] | sendependeco = [[13-a de aŭgusto]] [[1960]] | de kiu = [[Francio]] | esperanto-asocio = | MEP = 1,48 miliardoj da USD | MEP jaro = 2006 | MEP pokapa = 355 USD }} '''Centrafriko'''<ref name="PIV1">[https://vortaro.net/#Centrafriko_kd Centrafriko] en [[PIV]] ĉe Vortaro.net.</ref> aŭ '''Centr-Afriko'''<ref>[https://www.akademio-de-esperanto.org/decidoj/landnomoj/listo_de_rekomendataj_landnomoj/index.html ''Centr-Afriko'' proponatas en la Listo de rekomendataj landonomoj] de la [[Akademio de Esperanto]]</ref>, oficiale '''Centrafrika Respubliko'''<ref name="PIV2">[https://vortaro.net/#Centrafrika%20Respubliko_kd Centrafrika Respubliko] en [[PIV]] ĉe Vortaro.net.</ref> aŭ '''Centr-Afrika Respubliko (CAR)''' (en 1976–1979 ''Centr-Afrika Imperio''), estas ŝtato en mez-[[Afriko]]. Ĉirkaŭas ĝin la landoj [[Kameruno]] (okcidente), [[Ĉado]] (norde), [[Sudano]] (nordoriente), [[Demokratia Respubliko Kongo]] (sude), kaj [[Respubliko Kongo]] (sudokcidente). Ĉar plejparto de la teritorio de CAR situas en la [[riverbaseno]]j de [[Ŝari]] kaj [[Ubangi]], la francoj nomis la kolonion, kiun ili starigis tie, [[Ubangi-Ŝari]] (''Oubangui-Chari'' franclingve). Tiu francia kolonio Ubangi-Ŝari fariĝis aŭtonoma teritorio de la [[Franca Komunumo]] en [[1958]] kaj [[sendependeco|sendependa]] nacio en [[1960]]. Dum pli ol tri jardekoj post sendependiĝo, regis la "respublikon" prezidentoj, kiujn oni ne elektis per vere demokratiaj balotoj, aŭ kiuj prenis potencon perforte. Centr-Afrika Respubliko estas unu el la plej malriĉaj lokoj de la mondo, kaj unu el la 10 plej malriĉaj nacioj en Afriko, sed en [[2001]] la anglalingva revuo ''[[The Ecologist]]'' taksis, ke CAR estas la plej bona lando de la mondo ĉe [[daŭripovo|daŭripova evoluo]]. == Geografio == Centr-Afrika Respubliko estas lando tute sen [[marbordo]]j. Grandan parton de la lando okupas plataj aŭ malebenaj [[savano]]j, plej ofte ĉirkaŭ 500 metrojn super la [[marnivelo]]. En la nordoriento troviĝas la montetoj ''Fetit'', kaj en la nordokcidenta parto estas la [[granito|granita]] [[altebenaĵo]] ''Jade-Masif'', kiu altas 1143 metrojn super la marnivelo. La [[klimato]] de CAR estas ĝenerale [[tropiko|tropika]]. La vento [[Harmatano]], kiu estas seka kaj polvoplena vintra vento, blovas tra norda CAR. La norda parto de la lando ankaŭ estas sub influo de [[dezertiĝado]], kaj la nordorienta jam estas [[dezerto]]. La cetero de la lando estas [[inundo|inundiĝema]] pro la proksimaj [[rivero]]j. Proksimume du trionoj de la lando kuŝas en la [[baseno]]j de rivero [[Ubangi]], kiu fluas suden en riveron [[Kongo (rivero)|Kongo]], kaj la cetera triono troviĝas en la baseno de la rivero [[Ŝari]], kiu norden fluas en [[lago Ĉado|lagon Ĉado]]. CAR estas la 43-a plej granda nacio de la mondo, kaj estas komparebla laŭ area grandeco al [[Ukrainio]]. {| |[[Dosiero:Central_African_Republic_Topography.png|400ra|<center>alteca mapo de CAR]] [[Dosiero:Centra Afrika Respubliko.png|250ra|<center>politika mapo, ekde 2011, kun suda Sudano]] |} === [[Administra divido]] ''Vidu ankaŭ : '''[[Prefektujoj de Centr-Afrika Respubliko]]''''' === Centr-Afrika Respubliko estas dividita en 14 administrajn [[prefektujo]]jn (''préfectures''), 2 "ekonomiajn prefektujojn" (''préfectures economiques''), nome [[Nana-Grébizi]] kaj [[Sangha-Mbaéré]], kaj unu aŭtonoman komunumon (''comune autonome''), kiu estas la ĉefurba regiono [[Bango]]. La prefektujoj estas plu subdividita en 71 sub-prefektujojn (''sous-préfectures''). La [[prefektujoj de Centr-Afrika Respubliko|prefektujoj]] estas: {{Kolumnoj-listo|2| * [[Bamingui-Bangoran]] * [[Basse-Kotto]] * [[Haute-Kotto]] * [[Haut-Mbomou]] * [[Kémo]] * [[Lobaye]] * [[Mambéré-Kadéï]] * [[Mbomou]] * [[Nana-Mambéré]] * [[Ombella-M'Poko]] * [[Ouaka]] * [[Ouham]] * [[Ouham-Pendé]] * [[Vakaga]] }} == Historio == === Eksteraj kontaktoj === Ĝis la frua [[19-a jarcento]], la popoloj de (hodiaŭ nomata) Centr-Afrika Respubliko loĝis ekster la plivastiĝanta limo de la [[Islamo|islama]] regiono ĉirkaŭ [[Sudano]], kaj tial havis relative malmultajn kontaktojn kun [[Abrahama religio|abrahamaj religioj]] aŭ nordaj ekonomioj. Dum la unuaj jardekoj de la 19-a jarcento, tamen, islamaj komercistoj pli kaj pli penetris la regionon kaj prilaboris rilatojn kun lokaj gvidistoj por faciligi sian komercon kaj setladon. La unuaj alvenoj de islamaj komercistoj estis iom pacaj kaj dependas de la subteno de la lokaj popoloj, sed post ĉirkaŭ [[1850]], [[sklavkomerco|sklavkomercistoj]] kune kun bone armitaj soldadoj eniris la regionon. De ĉirkaŭ [[1860]] ĝis [[1910]], sklavistoj el [[Sudano]], [[Ĉado]], [[Kameruno]], [[Dar-al-Ĥuti]] (en norda CAR), kaj la [[nzakaroj]] kaj [[azandeoj]] (en suda CAR) "eksportis" tre multe da loĝantaro de orienta CAR, kiu rezulte havas tre malmultajn loĝantojn eĉ hodiaŭ. === Franca koloniismo === [[Dosiero:Oubangui-Chari.jpg|eta|250ra|Franclingva mapo pri iama kolonio Ubangi-Ŝari]] Eŭropa penetrado en centrafrikan teritorion komenciĝis en la malfrua [[19-a jarcento]] dum la tiel nomata [[disdivido de Afriko]] (de ĉirkaŭ 1875-1900). Grafo [[Savorgnan de Brazza]] helpis establi la [[francia Kongo|francian Kongon]] kaj ĝian estrejon en la urbo nomata pro si, [[Brazavilo]], kaj sendis ekspediciojn por peni plivastigi la teritoriajn pretendojn de [[Francio]] en Centr-Afriko. [[Germanio]], la [[Unuiĝinta Reĝlando]], kaj reĝo [[Leopoldo la 2-a (Belgio)|Leopoldo la 2-a]] de [[Belgio]] ankaŭ konkuris por teritorio en la mezafrika regiono. En [[1889]] la francoj starigis antaŭpostenon ĉe la rivero Ubangi ĉe [[Bango]], kiu poste fariĝis ĉefurbo de kolonio [[Ubangi-Ŝari]] kaj post tio ĉefurbo de CAR. Grafo de Brazza en [[1890]] kaj [[1891]] sendis ekspediciojn laŭ la rivero [[Sangha (rivero)|Sangha]] en nuntempan sudokcidentan CAR-on, tra la centro de la baseno Ubangi al [[lago Ĉado]], kaj orienten laŭ rivero [[Ubangi]] al rivero [[Nilo]]. De Brazza kaj la koloniestro en Francio volis etendi la limojn de Francia Kongo por ligi la franciajn teritoriojn en [[okcidenta Afriko]], [[norda Afriko]], kaj [[orienta Afriko]]. En [[1894]], la limojn de Francia Kongo kaj tiujn de la "[[Libera Ŝtato Kongo]]" de Leopoldo la 2-a oni fiksis per [[diplomatio|diplomatiaj]] konsentoj. Kaj en [[1899]] la limon kun [[Sudano]] oni fiksis ĉe la [[akvodislimo]] Kongo-Nilo, lasinte Francion sen ĝia tre dezirita elirejo al Nilo. En [[1911]], la riverbasenojn de Sangha kaj [[Lobaye (rivero)|Lobaye]] oni cedis al Germanio pro [[traktato]], kiu donis al Francio rajton agi libere en [[Moroko]], kaj tial okcidenta Ubangi-Ŝari estis sub germania regado ĝis la [[unua mondmilito]], dum kiu Francio rekonkeris la teritorion per centrafrikanaj trupoj. En [[1925]], franca aŭtoro [[André Gide]] eldonis la libron ''[[Voyage au Congo]]'' ("Vojaĝo al Kongo"), en kiu li priskribis la firezulton de perforte devigata laborado ĉe la [[fervojo]] Kongo-Oceano, kaj elmontris la daŭrajn krimegojn, kiujn la franciaj firmaoj entreprenintaj en la kolonio faris al centrafrikanoj. En [[1928]] granda [[insurekcio]], la "[[Milito pri la rastra tenilo]]", komenciĝis en okcidenta Ubangi-Ŝari kaj daŭris kelkajn jarojn. Ĉi tio eble estis la plej granda kontraŭ-koloniisma ribelo en [[Afriko]] dum la intermondmilitaj jaroj. Dum la [[1930-aj jaroj]], [[kotono]], [[teo]], kaj [[kafo]] fariĝis gravaj eksportaj kultivaĵoj en Ubangi-Ŝari, kaj elfosado de [[diamanto]]j kaj [[oro]] komenciĝis grandskale. Al kelkaj kotonaj firmaoj oni donis ekskluzivajn rajtojn super kotonproduktado, kaj tial la firmaoj povis fiksi la [[salajro]]jn de la centrafrikanaj dungitoj por plicertigi profitojn. === Sendependiĝo === La [[1-an de decembro]] [[1958]], kolonio [[Ubangi-Ŝari]] fariĝis aŭtonoma teritorio de Francio kaj alprenis la nomon ''République centrafricaine'' ("Respubliko Centr-Afrika"), kaj la [[13-an de aŭgusto]] [[1960]], CAR fariĝis plene sendependa ŝtato disde Francio. [[David Dako]] fariĝis ĝia unua [[prezidento]] en [[1962]], post kiam li arestis sian precipan kontraŭinton [[Abel Goumba]]. Post milita renverso ŝtatpotencon prenis kolonelo [[Jean-Bedel Bokassa]] la [[31-an de decembro]] [[1965]], per la tiel nomata [[puĉo de la Sankta Silvestro]]. Li deklaris sin "eterna prezidento" en [[1972]], kaj en [[1976]] "[[imperiestro]] Bokassa la 1-a de la [[Centr-Afrika Imperio]]". En [[1979]] la imperiestron detronigis Francio, por ke David Dako estu "restarigata" al ŝtatpotenco, kaj li siaflanke mem estis renversita en [[1981]] de generalo [[André Kolingba]]. En [[1986]] oni adoptis novan konstitucion. En [[1993]] la unua ajn pli-malpli demokratia baloto de CAR okazis, kaj [[Ange-Félix Patassé]], antaŭe ĉefministro de la Centr-Afrika Imperio, gajnis la prezidentecon. En [[1995]] alia nova konstitucio alpreniĝis. En [[2001]] Patassé venkis [[puĉo]]n pere de helpo de fremdaj trupoj el [[Demokratia Respubliko Kongo]] kaj [[Libio]], sed en [[2002]] el li [[François Bozizé]] prenis ŝtatpotencon per surpriza atako, kiam Patassé estis ekster la lando. Bozizé enoficigis Abel Goumba kiel [[vicprezidento]]n. [[Dosiero:Birao_burnt_down.jpg|eta|250ra|La plejparto de Birao, ĉefurbo de Vakaga, estis bruligita en 2007 dum batalado de la Centr-Afrika enlanda milito]] === Enlanda milito === Komencis la [[Centr-Afrika enlanda milito|Centr-Afrikan enlandan militon]] ribelo en [[2003]] de la [[Unio de fortoj demokratiaj por la rekuniĝo]] ({{Lang-fr|Union des Forces Démocratiques pour le Rassemblement}}, aŭ UFDR) gvidata de [[Michel Detodia]], post kiam la nuna prezidento de CAR, François Bozizé, prenis ŝtatpotencon per puĉo. Tamen la efektiva batalado komenciĝis en [[2004]]. La enlanda milito eble estas ligita al la [[Darfura milito]] en apuda [[Sudano]] — la registaro de CAR diras, ke la ribelantoj klopodas el [[Darfuro]] per la apogo de la sudana registaro. UFDR estas alianco konsistanta el tri grupoj: la [[Grupo de agado patrujisma por la liberigo de Centr-Afriko]] (GAPLC, france ''Groupe d'action patriotique pour la liberation de Centrafrique''), la [[Movado de liberigontoj centrafrikanaj por la justeco]] (MLCJ, france ''Mouvement des libérateurs Centrafricains pour la justice''), kaj la [[Fronto demokratia centrafikana]] (FDC, france ''Front démocratique Centrafricain''). UFDR subskribis [[pacakordo]]n kun la registaro la [[13-an de aprilo]] [[2007]], en [[Birao]]. Laŭ la konsento, UFDR ricevos [[ĝenerala amnestio|ĝeneralan amnestion]], agnoskon kiel [[politika partio]], kaj ĝiaj batalistoj aliĝos al la [[armeo]]. La milito estis katastrofo por CAR, aparte en la nordaj kamparaj regionoj de tiu lando. Dekoj da miloj da homoj estis devigitaj forlasi hejmojn pro la malpaco. Vojoj, iam plenaj de vilaĝanoj vendantaj [[frukto]]jn kaj [[legomo]]jn kaj irantaj al bazaro, nun estas tute forlasitaj. Kvankam la ribeluloj ne estas senkulpaj, la plejmulton de senleĝaj mortpunoj kaj preskaŭ ĉiujn vilaĝajn bruligojn faris la trupoj de la Centr-Afrika registaro. == Politiko == ''Vidu ankaŭ : '''[[Listo de prezidantoj de Centr-Afrika Respubliko]]''''' La lando nuntempe estas sub la regado de prezidento [[François Bozizé]]. Novan [[konstitucio]]n voĉdonintoj aprobis per [[plebiscito]] la [[5-an de decembro]], [[2004]]. Plene plurpartiajn balotojn oni faris en marto [[2005]], kun dua decidiga rundo de voĉdonado maje. Bozizé estis deklarita la gajninto post la dua balota rundo. Perforto kaj malpaco daŭris post la balotado tamen. === Ekstera politiko === La Centr-Afrika Respubliko apartenas al la [[AKP-ŝtatoj]], internacia organizaĵo de momente 77 nacioj el la regionoj [[Afriko]], [[Karibio]] kaj la [[Pacifiko]]. CAR ankaŭ estas ano de la [[Afrika Unio]]. [[Dosiero:Central African Republic - Boy in Birao.jpg|eta|Knabo ludas per bruligita lanterno en la bruligita urbo Birao]] == Ekonomio == La [[ekonomio]]n de CAR superregas la [[kultivado]] kaj vendado de manĝeblaj rikoltaĵoj tiaj, kiel [[manioko]], [[ternukso]]j, [[maizo]], [[sorgo]], [[Milio (cerealo)|milio]], [[sezamo]], kaj [[banano]]j. La gravecon de manĝkultivaĵoj kontraste al eksportataj [[unukultivo]]j oni elmontras per la fakto, ke maniokon (la ĉefmanĝaĵo de plej multaj centrafrikanoj) oni produktas po inter 200.000 kaj 300.000 [[tuno]]j jare, dum [[kotono]]n (la precipa eksportata monkultivaĵo) oni produktas po inter 25.000 kaj 45.000 tunoj jare. La [[MEP|pokapan MEP-on]] de centrafrikanoj oni ofte registras kiel proksimume 350 [[usona dolaro|dolaro]]jn jare, unu el la plej malalta en la mondo, sed tiu statistiko estas surbaza de raportitaj vendoj kaj ĝenerale ignoras la pli gravan sed ne-registratan vendadon de manĝaĵoj, tie-produktataj [[alkoholaĵo]]j (ekz. [[sorg-biero]]), [[diamanto]]j, [[eburo]], [[viando]] de sovaĝaj bestoj, [[tradicia medikamento]], ktp. La [[neformala ekonomio]] de CAR estas pli grava ol la formala ekonomio por plej multaj centrafrikanoj. == Esperantistoj == * [[Luc Fedengai]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == {{Projektoj |n=Kategorio:Centr-Afriko |ReVo=afrik.CentrA0o}} * [[Listo de urboj laŭ lando]] * [[Landnomoj]] * [[Ekvatora Franca Afriko]] * [[Ubangi-Ŝari]] {{Afrika Unio}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Centr-Afrika Respubliko|!]] [[Kategorio:Etnoj en Centr-Afrika Respubliko]] [[Kategorio:Centra Afriko]] [[Kategorio:Landoj sen maraliro]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1960]] 4koxqzo8l0t922527op448cm159fxma 0 869 9377940 9139248 2026-05-19T19:53:56Z Bret Sterling 194489 /* En Esperanto */ forigis superfluan ligon al la artikolo pri Esperanto, ĉar ĉiu leganta tion ĉi scias kio ĝi estas 9377940 wikitext text/x-wiki {{Informkesto libro}}'''Daŭdeĝingo''' ([[ĉina lingvo|ĉine]]: 道德經, [[Pinyin]] ''dàodé jīng''; [[Wade-Giles]] '' tao⁴ tê² ching¹''; [[Esperantigo de vortoj el ĉina fonto#Sistemo_de_El_Popola_Ĉinio|EPĈ-pinjin-metode]] ''daŭdeĝjingo'') "La sankta skribo pri la Vojo kaj la Virto" estas la plej konata fontoteksto de [[taoismo]]. Ĝi estas tre mallonga libro – ĝi enhavas nur 5467 vortojn – kaj estas skribita en iafoje mistera kaj tre antikva [[klasika ĉina lingvo]]. Tamen, ĝi estas libro tre profunda kaj tre saĝa. Escepte de la [[Biblio]], ĝi estas la plej ofte tradukita libro de la mondo. == Tao == En la libro temas pri '''[[Tao]]''' (ĉine ''dao/tao'', "Vojo") kaj [[Deo]] (ĉine ''de/teh'', "Virto"). Tao estas super la kapablo de vortoj, ekster tempo kaj spaco. "Tao eldirebla ne estas la eterna Tao," diris [[Laozio]]. Tao naskis la ĉielon kaj la [[tero]]n kaj ĉiun kreaĵon, sed ne, kiel la [[kristanismo|kristana]] [[Dio]], ne kiel ĉarpentisto faras tablon, sed kiel disvolviĝado de si mem. Tao ne estas persono, kiel la kristana Dio, sed forto sen vizaĝo. Ĝiaj efiko kaj maniero estas videblaj en la agoj de la ĉielo kaj la tero, sed ne en la agoj de homoj. [[Homo]]j senĉese strebas – al riĉo, honoro, famo, eĉ al scio kaj sankteco. Sed tia strebado agas kontraŭ Tao, kontraŭ la Vojo, la vojo videbla en la ĉielo kaj la tero. Tial tia strebado estas, en la fino, vana, estas la vojeto de homo, vojeto de larmoj kaj trompo. La vera sanktulo – ne la sanktulo laŭ la estimo de homoj, sed la sanktulo kiu sekvas la Taon – ne vane strebas, sed agas kaj vivas laŭ Tao, agas, paradokse, per '''senago''' (ĉine, ''wu wei''): <blockquote> ;38-a: <em> La vera sanktulo ne konscias pri sia boneco,<br /> tial li estas bona.<br /> La malsaĝulo penas esti bona, <br /> kaj tial ne estas bona.<br /> La vera sanktulo faras nenion, <br /> sed nenio estas nefarita. </em> ;8: <em> La plej alta bono estas kiel akvo<br /> Akvo donas vivon al la miriadaĵoj kaj ne strebas. <br /> Ĝi fluas en lokojn malŝatatajn de homoj<br /> tial ĝi estas kiel la Tao. <br /> En loĝado, estu proksime al la tero. <br /> En konduto kun aliaj, estu milda kaj kompata. <br /> En parolado, estu vera. <br /> En regado, estu justa. <br /> En komercado, estu kompetenta. <br /> En agado, estu ĝustatempa. <br /> Ne batalo, ne kulpo. </em> ;48: <em> En celado de klereco, ĉiutage iu estas havigita. <br /> En celado de la Tao, ĉiutage iu estas malhavigita. <br /> Malpli kaj malpli estas farita, <br /> Ĝis senagado estas atingita. <br /> Kiam nenio estas farita, nenio estas nefarita.<br /> La subĉiela estas prenita per senagado.<br /> Atingi ĝin per agado ne sufiĉas por preni la subĉielan. </em> </blockquote> ('''Notu :''' la ĉisupraj ne estas tradukitaj el la ĉina de la originalo, sed plejparte el la angla traduko de Gia-Fu Feng kaj Jane English). Al la vera sanktulo, estas tri juveloj: '''kompato''', '''modereco''' kaj '''humileco'''. La kontraŭo al ĉiu estas sinamo. == La Laoco == '''La Laoco tao-te-ĉing aŭ la libro de moralo''' estas verko atribuita al [[Laŭzio]] kiu konsistas el 81 alineoj pri [[moralo]] kaj vivkompreno. Ĝi intencas instrui [[konduto]]n al [[homo]] kaj partikulare al la [[reganto]].<ref name="Laoco" >''La Laoco tao-te-ĉing'' aŭ ''la libro de moralo'' (trad. Seiho Nishi, Amika Esperanto-Rondo / Laŭte!, Beauville 1996, 25 p.)</ref> === Alineoj === {{Div col|cols = 2}} Resumo de la 81 alineoj povas esti jena:<ref>Tamen temas pri nur izolaj ideoj elprenitaj de traduko.</ref> * 1.- ''Tao'' estas la [[vojo]] de kapableco kaj ''Ming'' la vojo de ĉiamvolemo. * 2.- Kunekzistas la malo kun la malmalo, la esto kun malesto. * 3.- La [[reganto]] regu por la popolo. * 4.- ''Tao'' estas plena kaj malplena, prapraa. * 5.- Naturo kaj saĝa reganto estas semkompataj. * 6.- [[Valo]] kaj ino estas senmortaj, "La pordo de la mistera ino estas la [[radiko]] de l'universo."<ref>paĝo 4</ref> * 7.- Ĉielo kaj tero estas senfinaj, la saĝa reganto metas sin ekster la afero. * 8.- Plejbono estas kvazaŭ [[akvo]], ne trovas baron. * 9.- Pleno estas neeltenebla. * 10.- Unuigo de la [[korpo]] kun la Unu (Tao). Sensciulo ne posedas. * 11.- Truo, kavaĵo, [[spaco]]: esto efikas, ĉar malesto agas. * 12.- Koloroj, gustoj; la saĝa reganto forlasas tion. * 13.- [[Honoro]] kaj malhonoro. * 14.-La [[Nenio]]. * 15.- Taoisto ne volas esti plenplena, sed plenigebla. * 16.- En malpleno, trankvilo. Reveni al [[radiko]]. * 17.- Plejbona reganto. * 18.- Kiam ĉio malbonas, aperas lojaloj. * 19.- Estu naiva kaj simplanima. * 20.- Senemocia. * 21.- Tao estas [[ĥaoso]], spirito estas vereco. * 22.- Sanktulo kaj eminenta reganto obeas al Unu (Tao) kaj fariĝas modelo de la popolo. * 23.- [[Naturo]] kaj homo faras nenion daŭre. * 24.- Kiu fieras, ne meritas. * 25.- Ĥaoso sennoma dekomence. Homo = Tero = Ĉielo = Tao = Naturo. * 26.- La pezaĵo subtenas la malpezaĵon kiel radiko. * 27.- La sanktulo utiligas ĉion kaj forĵetas nenion. * 28.- Kiu kondutas tiel kaj maltiel samtempe, "fariĝos valo de la popolo". * 29- La sanktulo evitas ekstremon. * 30.- Kontraŭ [[milito]]. * 31.- Taoisto ne volas esti militisto, ne ŝatas homomortigon. * 32.- Kiam la reganto obeas al Tao, la popolo propravole obeas al li. Tao estas "komparebla al riverego kaj maro, en kiujn ĉiuj riveretoj kaj valoj enfluas".<ref>P. 11.</ref> * 33.- Kiu obeas al sia destino, vivas longe. * 34.- Tao superfluas, akceptas ĉion. * 35.- Oni regu la popolon laŭ Tao, nevidebla, neaŭdebla sed ne konsumebla. * 36.- Oni ne elmontru la sekreton de la regado. * 37.- Ĉio okazas per si mem; Tao estas senvola; la [[popolo]] estas per si mem trankvila. * 38.- La virtulo ne volas esti virtema. * 39.- Pra tempe ekzistis Unu (Tao). * 40.- Reago estas la ago de Tao. * 41.- Tao estas transsensa kaj nenomebla. * 42.- Ĉiu estaĵo konsistas do el negativo, pozitivo kaj [[harmonio]]. * 43.- Nefaro estas utila. * 44.- Kiu multe avaras, multe elspezas. * 45.- Perfekto ŝajnas difekta. * 46.- [[Avareco]] estas [[peko]] plej granda. * 47.- Sanktulo faras ĉion ne farante mem. * 48.- Plu pri neniofarado. * 49.- La sanktulo ne posedas sian propran koron, donas ĝin al la popolo. * 50.- Vivorajto, troa prizorgo de vivo. * 51.- Nenio ekzistas sendepende de Tao. * 52.- Ĉies patrino estas Tao. * 53.- La granda vojo estas ebena. Oni ne regu per "[[lukso]] de rabisto". * 54.- Bonkontruado. Tao faras nenion kaj faras ĉion. * 55.- Kiu vivas virteme, estas komparebla al infaneto. * 56.- Kiu scias, ne parolas. * 57.- Nenio estas absoluta. * 58.- Regado estus grandanima. Kontraŭ malpermesoj, [[intelektulo]]j, teknikistoj, [[leĝo]]j. * 59.- Popolo estas naturo. * 60.- Granda regno estas kvazaŭ kuiri [[fiŝo]]n; oni regu la popolon laŭ Tao. * 61.- Granda regno estas kiel malsupra parto de [[rivero]]: kunfluejo. * 62.- Tao troviĝas en la profundejo de ĉiuj estaĵoj. * 63.- Faru nefarante, * 64.- Ĉio stabila estas daŭrema. Kiu intencas fari, malsukcesos. * 65.- La popolo ne estu saĝa; ĉiela leĝo, pravirto. * 66.- Kiu volas regi la popolon, humiligu sin. * 67.- Humaneco, modesteco kaj humileco. * 68.- Nek fanfaronu, nek koleru nek konkuru. * 69.- Retiriĝo. * 70.- Tio estas facile komprenebla. * 71.- Pli ol scifiero, suferscio. * 72.- La popolo timu reĝan dignon. * 73.- Kuraĝo neperforta estas sekura. * 74.- La popolo timu [[morto]]n. * 75.- Plibone senzorge ol zorgeme. * 76.- La rigideco estas [[signo]] de morto, fleksebleco de vivo. * 77.- Taoisto donas al la popolo sian superfluon. * 78.- Kontraŭ malmoleco, mola [[akvo]]; malforto superas [[forto]]n. * 79.- [[Ĉielo]] estas senpartia. * 80.- Lando estas malvasta: [[utopio]]. * 81.- Sanktulo nur servas, ne pretendas. {{Div col end}} == En Esperanto == La tuta verko de la Daŭdeĝingo ekzistas en Esperanto sub la titolo ''Dao de jing.'' Ĝin tradukis [[WANG Chongfang]], tradukinto de [[Kamelo Ŝjangzi]] kaj la [[Analektoj de Konfuceo]], sub la titolo ''Dao de jing. Wang'' tradukis rekte el la originala klasikĉina lingvo al Esperanto kaj al la nuntempa [[ĉina normlingvo]] (''Putonghua'')<ref>(eo) Petro Desmet, [https://www.esperanto.be/fel/publika/012811p.php Ĉina monumento - Tutmonda monumento], [[Monato (gazeto)|Monato]], la 6-an de januaro 2021.</ref>. Alia traduko estas ''La Laoco tao-te-ĉing'' aŭ ''la libro de moralo'' de Seiho Nishi.<ref name="Laoco"/> Alia versio ŝuldiĝas al [[Jamaga Taiĵi]]. Tiu ĉi traduko servis kiel pontotraduko por fari version en la [[hispana lingvo|hispanan lingvon]], fare de [[Eduardo Vivancos]]. == Notoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://anteo.domainvalet.com/laozi/laozi.htm Kompleta Esperanta Traduko] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20020107113212/http://anteo.domainvalet.com/laozi/laozi.htm |date=2002-01-07 }} – esperanta traduko de WANG Chongfang * [http://eo.wikibooks.org/wiki/TaoTe%C4%88ing Kompleta Esperanta Traduko] – esperanta traduko de Anonimulo * [http://www.kisa.ca/taoismo.html Parta Esperanta Traduko]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} – esperanta traduko de [[Sonja Lang]] * [http://www.gb.taoism.org.hk/taoist-scriptures/major-scriptures/pg3-2-1a.htm Originala Ĉina] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20020519000616/http://www.gb.taoism.org.hk/taoist-scriptures/major-scriptures/pg3-2-1a.htm |date=2002-05-19 }} * [http://www.zhongwen.com/dao.htm Originala Ĉina] (kun anglaj klarigoj) * [http://www.human.toyogakuen-u.ac.jp/~acmuller/contao/laotzu.htm angla traduko] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20031001221258/http://www.human.toyogakuen-u.ac.jp/~acmuller/contao/laotzu.htm |date=2003-10-01 }} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Libroj]] [[Kategorio:Verkoj el la esperantigita ĉinlingva literaturo]] 2ap7ton7fklky5xpqbb2aje3kf1nizh 0 1670 9377924 8832739 2026-05-19T19:35:42Z Sj1mor 12103 9377924 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Henryk Adam Aleksander Pius SIENKIEWICZ''', kaŝnomo: „Litwos”, „Musagetes”, „Juliusz Polkowski”, „K. Dobrzyński” (naskiĝis la [[5-an de majo]] [[1846]] en vilaĝo Wola Okrzejska ([[distrikto Łukowski]]), [[Pollando]]; mortis la [[15-an de novembro]] [[1916]] en [[Vevey|Vevej]], [[Svislando]]) estis [[Tataroj|tatardevena]] [[Pollando|pola]] vojaĝisto, ĵurnalisto kaj verkisto-erudiciulo, laŭreato de la [[Nobel-premio pri literaturo]] (1905). Dum la lastaj 20 jaroj lia [[historia romano]] ''[[Quo vadis?]]'' estis eldonata du mil fojojn en la mondo. == Vivo == Henryk Sienkiewicz en la aĝo de 10 jaroj komencis legi [[Tacito (verkisto)|Taciton]] en la [[latina lingvo]], ekŝatante [[kulturo]]jn de [[antikva Romo]] kaj [[antikva Grekio]]. Ekstudis [[medicino]]n, sed transiris al [[juro]] kaj la pola [[filologio]] en tiam ruslingva [[Varsovia universitato]]. Kunlaboris kun [[pozitivismo|pozitivismaj]] gazetoj, en la jaroj 1876-1878 restis en Usono, kien iris kun [[Helena Modrzejewska]] kaj grupo de konatoj. En 1877 publikigis en [[ĵurnalo]] "Daily Evening Post" [[Artikolo (periodaĵo)|artikolo]]n "Poland and Russia" ([[Pollando]] kaj [[Rusio]]), en kiu atakis duvizaĝan [[politiko]]n de rusaj regopovoj, kiuj sur [[Balkana duoninsulo]] aperis kiel defendantoj de [[slavoj]], kaj en [[Pola Reĝlando]] persekutis kaj [[reprezalio|reprezaliis]] [[poloj]]n. Poste revenis [[Varsovio]]n, sed ofte vojaĝis tra [[Eŭropo]] ([[Italio]], [[Grekio]], [[Turkio]], [[Hispanio]]) kaj [[Afriko]]. Sian aŭtoritaton li plene oferis en la servojn de la [[sendependeco|nacia liberigo]]. Post eksplodo de la [[unua mondmilito]] forveturis al [[Svislando]], kie kune kun [[Ignacy Jan Paderewski]] organizis helpon al polaj [[viktimo]]j de la [[milito]]. Li mortis en Svislando, sed en 1924 lia korpo estis transportita al la patrujo. == Verkado == Liaj {{J|historia romano}} elstaras pro bildiga stilo, per kiu li sciis elvoki forte vivajn scenojn. La plej fama estas ''[[Quo vadis?]]'' el la [[antikva Romo]], majstre esperantigita de [[Lidia Zamenhof]], kaj romanoj el la pola [[historio]] ''La kruckavaliroj'' kaj trilogio: ''Per fajro kaj glavo'', ''[[La diluvo (novelo)|La diluvo]]'' kaj ''Sinjoro Volodijovski''. El la dua ero de tiu ĉi trilogio oni produktis filmon ''[[La diluvo (filmo 1974)|La diluvo]]'' reĝisoritan de [[Jerzy Hoffman]]. Grandan popularecon atingis aventura romano por geknaboj ''[[Tra dezerto kaj praarbaro]]'' (dufoje esperantigita). == Famaj verkoj == * ''[[Janko-Muzikanto]] (Janko Muzykant)'' (1879) * ''La lanternisto (Latarnik)'' (1882) * ''Trilogio (Trylogia)'' ** ''Per fajro kaj glavo (Ogniem i mieczem)'' (1884) ** ''[[La diluvo (novelo)|La diluvo]] (Potop)'' (1886) ** ''Sinjoro Volodijovski (Pan Wołodyjowski)'' (1888) * ''Ŝi, la tria (Ta trzecia)'' (1888) * ''Sen dogmo (Bez dogmatu)'' (1891) * ''Ni sekvu Lin (Pójdźmy za Nim)'' (1892) * ''La familio Polanjecki (Rodzina Połanieckich)'' (1894) * ''[[Quo vadis?]]'' (1895) * ''[[La kruckavaliroj (romano)]]'' (1900) – kunigita al [[La kruckavaliroj (filmo)|samnoma filmadapto]] de [[Aleksander Ford]] * ''[[Tra dezerto kaj praarbaro]] (W pustyni i w puszczy)'' (1912) * ''Kio okazis foje en Sidono (Co się raz stało w Sydonie)'' == En Esperanto aperis == [[Dosiero:1925 Noveloj (Henryk Sienkiewicz).jpg|eta|220px|Kovrilpaĝo de Henryk Sienkiewicz: ''[[Noveloj (Henryk Sienkiewicz)|Noveloj]]''; trad: Lidja Zamenhof; eld: Ferdinand Hirt 1925, Leipzig]] * ''[[Noveloj (Henryk Sienkiewicz)|Noveloj]]'' (tradukis [[Lidja Zamenhof]], [[Internacia Mondliteraturo]] 16, 64 paĝoj, Leipzig 1925) * ''[[Janko-Muzikanto]]'' (noveleto) ** tradukis [[Antoni Grabowski|Antoni Grabovski]] ([[Biblioteko de la Lingvo Internacia Esperanto]] 42) – 20 paĝoj, Nurenbergo 1891 ** tradukis [[Danuta Kowalska|Danuta Kovalska]] – [https://web.archive.org/web/20070928015925/http://www.esperanto.pl/page.php?tid=311130 rete legebla] * ''La juĝo de [[Zeus|Zeŭs]]'' (Antoni Grabovski, Esperantisto, 5,6/1892) * ''[http://edu.i-lo.tarnow.pl/esp/lern/librejo/0007/index.php La lanternisto ] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20141221004947/http://edu.i-lo.tarnow.pl/esp/lern/librejo/0007/index.php |date=2014-12-21 }} (Latarnik)'' (rakonto, tradukis [[Kabe]], Amsterdam 1905) * ''[[Ŝi, la tria]]'' (tradukis Antoni Grabovski, Varsovio 1913) * ''Ni sekvu Lin'' (tradukis [[Bronislaw Kuhl|Bronislavo Kuhl]], 61 paĝoj, Varsovio 1909) * ''[[Quo vadis?]]'' ([http://i-espero.info/files/elibroj/eo%20-%20sienkiewiccz,%20henryk%20-%20quo%20vadis%201.pdf unua parto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120119044543/http://i-espero.info/files/elibroj/eo%20-%20sienkiewiccz,%20henryk%20-%20quo%20vadis%201.pdf |date=2012-01-19 }}, [http://i-espero.info/files/elibroj/eo%20-%20sienkiewiccz,%20henryk%20-%20quo%20vadis%202.pdf dua parto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120119023317/http://i-espero.info/files/elibroj/eo%20-%20sienkiewiccz,%20henryk%20-%20quo%20vadis%202.pdf |date=2012-01-19 }}) (tradukis Lidja Zamenhof, dua eldono, Varsovio 1957; tria eldono, Bjalistoko 2016) * ''Duelo - El "Per fajro kaj glavo'' (fragmento en Heroldo de Esperanto, 16 julio 1939, n-ro 1031, p. 3, tr. M. Chmielinski) * ''[http://eduinf.waw.pl/esp/lern/librejo/0001/index.php Tra dezerto kaj praarbaro]'' (tradukis [[Mieczysław Sygnarski|Mjeĉislavo Signarski]], Varsovio 1978) * ''Kaptitaj en [[Nubio]]'' (fragmentoj el ''Tra dezerto kaj praarbaro'', tradukis [[Wigbertus van Zon|Vigbertus van Zon]], Vught 1936) * ''[[La juĝo de Oziris]]'' (tradukis Antoni Grabovski, Varsovio 1908) * ''Kio okazis foje en [[Sidono]]'' (humoresko, tradukis Antoni Grabovski, 24 paĝoj, Varsovio 1909) * ''Kiu estas kulpa?'' (dramo, tradukis [[Bronislaw Kuhl|Bronislavo Kuhl]], 24 paĝoj, Wolfenbüttel 1911 (?)) * ''Orso'' (rakonto, tradukis [[Adolf Oberrotman|Adolfo Oberrotman]], 31 paĝoj, Kolonjo 1933) * ''La Fabelo'' (tradukis [[Maciej Zgondek|Matiaso Zgondek]]) * ''Leteroj el la vojaĝo al Ameriko – Pri edukado kaj virinoj'' (tradukis [[Józef Żytyński|Jozefo Zitinski]], Heroldo de Esperanto, 16 okrobro 1977) ===Recenzoj=== Pri 'Kaptitaj en Nubio'' {{citaĵo| Porinfana novelo pri la aventuroj de pola junulo kaj angla knabino en Nordafriko. La [[rakonto]] estas interesa kaj ekscitoplena; tamen oni sentas en ĝi ian nerealecon. Ĉu la originalo estas verkita pole aŭ germane, oni ne diras. Ne estas facile sekvi ĉiun aludon al personoj aŭ [[loko]]j, kaj la mapo ne tre helpas tiurilate. Bona papero kaj preso. Multe da piednotoj klarigas vortojn sufiĉe ordinarajn ; tamen pri kelkaj vortoj neoftaj ili mankas. Notinda estas la formo ''ĵunglo''. |[[Montagu Christie Butler]]. [[La Brita Esperantisto]] - Numero 380, Decembro (1936)}} == Kritiko == {{mankas fonto|Kritikistoj emis paroli pri kiĉoj kaj plagiatoj, aliflanke oni riproĉas al li, ke li naciisme perfortis historion, ĉar priskribante konfliktojn inter [[poloj]] kaj [[ukrainoj]] li skizis polojn kiel heroojn kaj ukrainojn kiel [[kanajlo]]jn. Ĉu prave? Post lia morto ukrainaj naciistoj baldaŭ kaŭzis t.n. [[Volinia masakro|Volinian masakron]] - la kruelan [[genocido]]n de poloj.|dato=majo 2020}} == Distingoj == * Kavaliro de [[Honora legio]] (Francio). * [[Honora doktoreco]] de [[Jagelona Universitato]] (1900). * Honora civitaneco de [[Lvovo]] kaj Medalo de urbo Lvovo (la 30-an de julio 1902, diplomon oni enmanigis la 18-an de februaro 1904 en [[Krakovo]]). * Por [[voĉdono]]j de [[Senato (Pollando)|Pola Senato]] de la 18-a de decembro 2015 kaj de [[Sejmo (Pollando)|Pola Sejmo]] de la 22-a de decembro 2015 jaro 2016 estis proklamita Jaro de Henryk Sienkiewicz. == Vidu ankaŭ == * [[Respubliko de Ambaŭ Nacioj]] * [[Sveda diluvo]] * [[Dispartigoj de Pollando-Litovio]] * [[Renouveau catholique]] == Eksteraj ligiloj == * [[s:Noveloj (Sienkiewicz)/Henryk Sienkiewicz|Biografieto de Sienkiewicz]] verkita de [[Lidja Zamenhof]] * [http://culture.pl/pl/tworca/henryk-sienkiewicz Henryk Sienkiewicz] vivo kaj verko (kun fotoj) * [http://literat.ug.edu.pl/autors/sienk.htm Henryk Sienkiewicz] kun bibliografio (pole kaj angle) * [http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno?aid=e2j&datum=19390716&seite=3&zoom=33 Duelo en Heroldo de Esperanto 1939] {{projektoj|s=Aŭtoro:Henryk Sienkiewicz}} {{Portantoj de Nobel-premio por literaturo 1901-1925}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Sienkiewicz, Henryk}} [[Kategorio:Nobel-premiitoj pri literaturo]] [[Kategorio:Historiaj romanoj]] [[Kategorio:Polaj verkistoj]] [[Kategorio:Pollingvaj verkistoj]] [[Kategorio:Kavaliroj de la Honora Legio]] [[Kategorio:Membroj de Rusia Akademio de Sciencoj]] oh9jda5yuzidsqlm966mxr2enxs78ff 0 1789 9377944 9319397 2026-05-19T19:59:00Z Kani 670 /* Bibliografio */ 9377944 wikitext text/x-wiki {{Informkesto lando | nomoenlokalingvo = {{lang-he|מדינת ישראל|t=''Medinat Jisra'el''}}<br />{{lang-ar|دولة إسرائيل|t=''Daŭlat Isrâ'îl''}} | eonomo = Ŝtato Israelo | flago = [[Dosiero:Flago-de-Israelo.svg|150px|Flago de Israelo]][[Flago de Israelo]] | blazono = [[Dosiero:Coat of arms of Israel.svg|120px|Blazono de Israelo]] | nacia himno = [[Hatikva]] (La Espero) | nacia devizo = | bildo=IL-mapo.png | bildo-larĝeco=250px | bildo-priskribo=Esperanta mapo | lokigo-bildo = [[Dosiero:Israel (orthographic projection).svg|270px|Lokigo]] | lingvoj = [[hebrea lingvo|hebrea]]; tamen la [[araba lingvo|araba]] havas "specialan statuson" | ĉefurbo = [[Jerusalemo|Jerusalemo (internacie nerekonata)]] (504 mil) | religio = plejparte [[juda]], krome [[islama]], [[kristana]] kaj aliaj | areo= 22145 | akvo = 2 | loĝantaro = 9449000 | loĝantaro-jaro = 2021 | loĝdenso = 340 | areo-komento = <small>loĝdenso kalkulita el la fakta areo de 27 799 km²</small> | valuto = [[Nova israela siklo]] aŭ ''ŝekelo'' | valuta kodo = ILS aŭ NIS | horzono = [[UTC+2|+2]] <br />[[UTC+3]] (somere) | ttt = il | landkodo = IL | tel = 972 | aŭtokodo = IL | politika sistemo = Parlamenta [[respubliko]] | ŝtatestro = prezidento [[Isaac Herzog]] | ĉefministro = [[Benjamin Netanjahu]] | parlamento = [[Kneset]] | nacia tago = | sendependeco = [[1948]] | MEP = 353,390 milionoj da [[Usona dolaro|USD]] | MEP pokapa = 37,446 [[Usona dolaro|USD]] | MEP jaro = 2020<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/01/weodata/weorept.aspx?sy=2007&ey=2007&ssd=1&sort=country&ds=%2C&br=0&c=512%2C446%2C914%2C666%2C612%2C668%2C614%2C672%2C311%2C946%2C213%2C137%2C911%2C962%2C193%2C674%2C122%2C676%2C912%2C548%2C313%2C556%2C419%2C678%2C513%2C181%2C316%2C682%2C913%2C684%2C124%2C273%2C339%2C921%2C638%2C948%2C514%2C943%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C522%2C692%2C622%2C694%2C156%2C142%2C624%2C449%2C626%2C564%2C628%2C283%2C228%2C853%2C924%2C288%2C233%2C293%2C632%2C566%2C636%2C964%2C634%2C182%2C238%2C453%2C662%2C968%2C960%2C922%2C423%2C714%2C935%2C862%2C128%2C716%2C611%2C456%2C321%2C722%2C243%2C942%2C248%2C718%2C469%2C724%2C253%2C576%2C642%2C936%2C643%2C961%2C939%2C813%2C644%2C199%2C819%2C184%2C172%2C524%2C132%2C361%2C646%2C362%2C648%2C364%2C915%2C732%2C134%2C366%2C652%2C734%2C174%2C144%2C328%2C146%2C258%2C463%2C656%2C528%2C654%2C923%2C336%2C738%2C263%2C578%2C268%2C537%2C532%2C742%2C944%2C866%2C176%2C369%2C534%2C744%2C536%2C186%2C429%2C925%2C178%2C746%2C436%2C926%2C136%2C466%2C343%2C112%2C158%2C111%2C439%2C298%2C916%2C927%2C664%2C846%2C826%2C299%2C542%2C582%2C443%2C474%2C917%2C754%2C544%2C698%2C941&s=NGDPD%2CNGDPDPC&grp=0&a=&pr1.x=29&pr1.y=7|titolo=International Monetary Fund, World Economic Outlook Database, April 2008|alirdato=[[15-a de februaro]] [[2023]]|lingvo=en}}</ref> | esperanto-asocio = [[Esperanto-Ligo en Israelo]]<br />[[Junulara Esperanto-Ligo Israela]] }} [[Dosiero:BritishMandatePalestine1920.png|eta|La origina teritorio de la [[Mandata Palestino|brita mandato de palestino]], kiel ordonis la [[Ligo de Nacioj|Ligo de nacioj]]]] [[Dosiero:Kp142-israelo.opus|eta|Epizodo de [[podkasto]] [[Kern.punkto]] pri Israelo. Ni parolis kun Israelano Dror Gaon pri la historio kiel ekestis la nuna situacio de Israelo (2018). Komencante antaŭ la cionismo de la 19a jarcento, preterirante du mondmilitojn ĝis la fondiĝo de la nuna ŝato Israelo en 1948. Ni priparolas kiel ekde tiam Israelo spertis tri militojn kun la najbaraj landoj. Fine ni diskutas la nunan situacion de Israelo kaj la rilaton al la najbaroj.]] '''Israelo'''<ref name=PIV2020> aŭ '''Izraelio''' {{citaĵo el la reto|titolo=PIV 2020 — Izraelio|lingvo=eo|url=https://vortaro.net/#Izraelio_kd|alirdato=[[15-a de februaro]] 2023}} - tamen atentindas ke en Vikipedio ankoraŭ ekzistas pliaj tekstoj [[Izraela reĝlando]] kaj [[Izraela reĝlando]], kaj tutsame iu metanto de vorto "Izraelio" eble celis unu el tiuj tekstoj. </ref> ({{lang-he|מדינת ישראל|t=, ''Medinat Jisra'el''}}, {{lang-ar|دولة إسرائيل|t=''Daŭlat Isrâ'îl''}}, signifante Ŝtato Israelo) estas lando en Sud-Okcidenta [[Azio]], la naskiĝejo kaj [[Sankta Lando|sankta lando]] de [[Judismo]], la tria plej sankta loko por [[Islamo]] (post [[Mekko]] kaj [[Medino]]) kaj tre grava lando al aliaj [[Monoteismo|monoteismaj religioj]] – la diversaj eklezioj de [[Kristanismo]] (ĉefe la [[Rom-katolika eklezio|rom-katolika]] kaj la [[Orientaj katolikaj eklezioj|orientaj]]) kaj de la [[Bahaa Kredo]]. La financa kaj teknologia ĉefurbo de Israelo estas [[Tel-Avivo]] <ref name="lboro.ac.uk">{{cite web |title=GaWC&nbsp;– The World According to GaWC 2008 |work=Globalization and World Cities Research Network |accessdate=1a de marto 2009 |url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160811203314/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |archivedate=2016-08-11 }}</ref> kaj ĝia ĉefurbo estas [[Jerusalemo]], kvankam ne ĉiuj landoj agnoskas la israelan [[suvereneco]]n super tiu urbo.<ref group="noto">La [[Jerusalema Leĝo]] diras, ke "Jerusalemo, kompleta kaj unuiĝinta, estas la ĉefurbo de Israelo", kaj la urbo servas kiel la [[sidejo]] de la registaro, la hejmo de la prezidenta loĝejo, registaraj oficejoj, supera kortumo kaj parlamento. La sekureca rezolucio 478 de la [[Unuiĝintaj Nacioj]] (20-a aŭgusto 1980; 14-0, Usono sin detenis) esprimis malaprobon de la Jerusalema Leĝo kaj alvokis, ke membraj ŝtatoj fortiru siajn diplomatiajn misiojn el Jerusalemo. Multaj landoj tenas siajn ambasadorejojn en aliaj urboj kiel Tel-Avivo, [[Ramat Gan]], kaj [[Herzlija]] (vidu la [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html CIA-Faktlibron] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181225080845/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html%20 |date=2018-12-25 }} kaj [http://www.un.org/Depts/Cartographic/map/profile/israel.pdf Mapon de Israelo]). Tamen en la 21-a jarcento kelkaj landoj (notinde, Usono) movis siajn ambasadejojn al Jerusalemo, konfirmante ĝian statuson de la ĉefurbo de Israelo.</ref><ref>{{citaĵo el la reto|url=https://www.knesset.gov.il/laws/special/eng/basic10_eng.htm |titolo='&#39;Basic Law: Jerusalem, Capital of Israel'&#39; |eldonejo=Knesset.gov.il |alirdato=14-a de oktobro 2013}}</ref> La ŝtato Israelo estas [[demokratio]] kun [[parlamenta sistemo]], [[proporcia balotsistemo]], kaj [[universala voĉdonrajto]].<ref>{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/article/global-survey-2006-middle-east-progress-amid-global-gains-freedom |title=Global Survey 2006: Middle East Progress Amid Global Gains in Freedom |accessdate=20a de Marto 2012 |date=19a de Decembro 2005 |publisher=Freedom House |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-16 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120623031255/http://www.freedomhouse.org/article/global-survey-2006-middle-east-progress-amid-global-gains-freedom |arkivdato=2012-06-23 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.freedomhouse.org/article/global-survey-2006-middle-east-progress-amid-global-gains-freedom |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-16 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120623031255/http://www.freedomhouse.org/article/global-survey-2006-middle-east-progress-amid-global-gains-freedom |arkivdato=2012-06-23 }}</ref> La [[Ĉefministroj de Israelo|Ĉefministro]] estas la estro de la [[registaro]] kaj la [[Kneset]] estas la [[parlamento]]. Kun [[loĝantaro]] de ĉirkaŭ 9 milionoj en 2019,<ref>{{Cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/latest-population-statistics-for-israel|title=Latest Population Statistics for Israel|website=www.jewishvirtuallibrary.org|access-date=23a de Marto 2019}}</ref> Israelo estas [[Industrilando|disvolviĝinta lando]] kaj membro de la [[Organizaĵo pri Ekonomiaj Kunlaboro kaj Evoluigo]] (OEKE).<ref name="OECD">{{cite web |url=http://www.oecd.org/israel/israelsaccessiontotheoecd.htm |title=Israel's accession to the OECD |publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development |accessdate=12a de Aŭgusto 2012}}</ref> Ĝi havas la [[Listo de landoj laŭ MEP (ĝenerale)|31-e plej grandan ekonomion laŭ MEP]] en la mondo kaj estas [[Landoj laŭ indico de homa disvolviĝo|disvolviĝinta]] lando en daŭra [[milito|milita konflikto]].<ref>{{Cite web|url=https://www.acleddata.com/curated-data-files/|title=Current conflicts|last=|first=|date=|website=|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> Ĝi havas [[Landoj laŭ indico de homa disvolviĝo|la plej altan]] [[vivnivelo]]n en la [[Mezoriento]] (sen kalkuli la [[Arabaj landoj|arabajn landojn]] de la [[Persa Golfo]] kaj [[Saudarabio]]n<ref name="HDI">[http://hdr.undp.org/en/composite/HDI "Human Development Index and its components".] United Nations Development Programme. 2018. Alirita la 16an de Novembro 2020.</ref>) kaj rangas inter la pintaj landoj en la mondo laŭ [[militisto|procento de loĝantoj kun militista trejnado]],<ref name=IISS_military>[[IISS]]: ''IISS 2018'', pp. 339-340</ref> [[universitato|procento de loĝantoj kun universitataj studoj]],<ref name="OECD_education">15a de Septembro 2016, Education at a Glance: Israel [http://www.keepeek.com/Digital-Asset-Management/oecd/education/education-at-a-glance-2016/israel_eag-2016-63-en] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20171110050434/http://www.keepeek.com/Digital-Asset-Management/oecd/education/education-at-a-glance-2016/israel_eag-2016-63-en|date=2017-11-10}} publikigita de Organisation for Economic Co-operation and Development en la 18a de Januaro 2017.</ref> elspezo en [[esplorado]],<ref name=OECD_R&D>{{Cite web|url=https://data.oecd.org/rd/gross-domestic-spending-on-r-d.htm|title=Research and development (R&D) - Gross domestic spending on R&D - OECD Data|website=data.oecd.org|access-date=10a de Februaro 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170114013730/https://data.oecd.org/rd/gross-domestic-spending-on-r-d.htm|archivedate=2017-01-14}}</ref> kaj [[vivodaŭro]].<ref name=OECD_life_expec/> La moderna ŝtato Israelo identigas siajn radikojn kun la malnova [[Tero de Izraelo]] (''Erec Jisrael''), centra koncepto de la [[Judismo]] de antaŭ tri mil jaroj. Post la [[Unua Mondmilito]], la [[Ligo de Nacioj]] aprobis la [[Brita mandato Palestino|Britan mandaton Palestinon]] ene de la [[Koloniismo|koloniisma]] intenco kontroli teritoriojn en strategia areo ĝis tiam kontrolita de la [[Otomana Imperio]]. Tio koincidis kun la intenco de diversaj judaj kaj pro-judaj sektoroj krei „hejmon por la [[juda popolo]]“, kion post la persekutado kontraŭ judoj ([[Holokaŭsto]]) fare de la [[Nazia Germanio]] dum la [[Dua Mondmilito]] ricevis fortan subtenon. En 1947, la [[Unuiĝintaj Nacioj]] (UN) aprobis la dividon de [[Palestino]] en du ŝtatojn, nome unu juda kaj alia araba. La 14-an de majo de 1948, la ŝtato Israelo deklaris sian sendependecon, kiu estis sekvita de la Milito de Sendependeco kontraŭ la apudaj arabaj ŝtatoj, kiuj malakceptis la planon de la UN. En [[1949]] Israelo estiĝis membro de la UN. La pluaj venkoj en serio de postaj militoj konfirmis ĝian sendependecon kaj plivastigis la limojn de la juda ŝtato trans tio, kion intencis la [[Plano de UN por la dispartigo de Palestino|Plano de Divido de la Unuiĝintaj Nacioj]]. De tiam, Israelo estas en konflikto kontraŭ multaj de la najbaraj arabaj landoj (vidu [[Araba-israela konflikto]] kaj [[Arabaj-israelaj militoj]]) kaj precipe kontraŭ la araba loĝantaro de la [[Palestiniaj teritorioj]], kiuj [[Israele okupataj teritorioj|estas okupaciitaj]] ekde [[1967]] sed daŭre ne [[Anekso|aneksataj]] (vidu [[Israel–Palestina konflikto]]). La ĉefa [[malplimulto]] estas la [[Arabaj israelanoj]] (aktuale en [[2020]] ili nombras 2 milionoj, ĉ. 20% de la landa loĝantaro), kies [[nacia identeco]] samas kiel la [[palestinanoj]] <ref name="Bligh2004">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=Ho-RAgAAQBAJ|titolo=The Israeli Palestinians: An Arab Minority in the Jewish State|aŭtoro=Alexander Bligh|dato=2a de Aŭgusto 2004|eldoninto=Routledge|ISBN=978-1-135-76077-9}}</ref>, rilatoj estas pli bonaj kaj daŭre pliboniĝantaj <ref>{{cite web|last=Berger|first=Miriam|title=Palestinian in Israel|website=Foreign Policy|date=2019-01-18|url=https://foreignpolicy.com/2019/01/18/palestinian-in-israel/|ref=harv|access-date=2020-01-26}}</ref>. De ĝia fondo, la landlimoj de Israelo kaj eĉ ĝia rajto ekzisti estis temo de disputadoj, speciale inter ĝiaj arabaj najbaroj, sed ne nur. Tamen, Israelo subskribis [[Packontrakto|packontraktojn]] kun kaj [[Egiptio]] kaj [[Jordanio]], kaj penadojn estas faritaj por atingi permanentan interkonsenton kun la [[Palestina Aŭtonomec-Aŭtoritato]], dum plue okupacias ties teritorion kaj malhelpas la normalan funkciadon de la [[Ŝtato Palestino]], ĉefe per instalado de [[setlejo]]j de [[judaj israelanoj]] en tiuj teritorioj. == Historio == {{Ĉefartikolo|Historio de Israelo}} === El la antikvo ĝis la 19-a jarcento === {{Ĉefartikolo|Historio de Antikva Israelo}} La malnova tero de [[Kanaano]], lokita je la sudokcidento de la nomita [[Fekunda duonluno]], estis ekde la antikva tempo, tero de trafiko kaj intera punkto inter la [[Mezopotamio|mezopotamiaj]] civilizacioj de la riveroj [[Tigriso]] kaj [[Eŭfrato]], unuflanke, kaj [[Antikva Egiptio]] en la valo de la [[Nilo]] por la alia. La regiono estis dividita en malgrandaj [[Urboŝtato|urbo-ŝtatoj]] aŭ sendependaj lokaj reĝlandoj, kiel [[Moabo]] kaj [[Edomo]] ĉe la oriento, [[Reĝlando de Judujo|Judao]] kaj [[Antikva Israelo|Israelo]] en la centro, [[Arameoj|Aramo]] kaj [[Fenicio]] en la nordo, kiuj devis fari portempaj aliancoj per kunigo de iliaj [[militfortoj]] kontraŭ la daŭraj invadoj de [[imperio]]j (de [[Egiptio]], [[Asirio]] aŭ [[Babilonio]]), kiel de [[Beduenoj|arabaj nomadoj]] kaj la [[Popoloj de la Maro]], la [[filiŝtoj]]. En tiu tero oni vidis la lumon de du la plej grandaj mejloŝtonoj de la [[okcidenta civilizacio]]: la [[Ŝemida lingvaro|ŝemida alfabeto]], origino de multaj malnovaj kaj modernaj [[alfabeto]]j, kaj [[monoteismo]] de kiu devenas la [[abrahamaj religioj]], kaj poste etendiĝis ambaŭ atingoj tra la tuta [[Okcidento]]. Ĝi ankaŭ vidis la naskiĝo de kelkaj el la unuaj [[urbo]]j de la mondo (kiel [[Jeriko]]), kiu jam aĝas sep mil jarojn, en plena [[neolitika revolucio]], tiel kiel unu el la unuaj [[havenurbo]]j de la mondo, nome la malnova [[Jafo]]. Dum la [[Helenisma epoko|Helenisma klasika periodo]], [[Regno de Judujo|Jehudo]] estis absorbita en la postaj [[Diadoĥoj|Helenismaj regnoj]] kiuj sekvis la konkerojn de [[Aleksandro la Granda]], sed en la 2-a jarcento a.K. la Judoj ribeliĝis kontraŭ la [[Seleŭkia Imperio]] kaj kreis la [[Makabea dinastio|Hasmonean]] regnon. Tiu, la lasta teorie sendependa regno de [[Izraela Lando|Israelo]], grade perdis sian sendependon ekde la 63 a.K. pro sia konkero fare de [[Pompejo]] por la [[Romia Imperio]], iĝante Romia kaj poste Partia klienta ŝtato. Post la instalado de klientaj regnoj sub la [[Heroda dinastio]], la [[Judeo (romia provinco)|Provinco Judea]] estis skuita per enlandaj tumultoj, kiuj finis per la [[Unua Juda-Romia Milito]], la detruo de la [[Dua Templo]], la apero de la [[Rabena judismo]] kaj de la [[Prakristanismo]]. La nomo Judeo aŭ Judea ([[Latina lingvo|latine]], Iudaea) ne plu estis uzita de [[Grek-romia mondo|grek-romianoj]] ([[Orienta Romia Imperio]]) post la [[Bar-Koĥba-ribelo]] de la jaro 135 n.e. Post tio okazis la [[juda diasporo]]. En la [[7-a jarcento]], la tuta [[Levantenio]] de la [[Bizanca Imperio]] (posteulo de la [[Romia Imperio]]) estis konkerita fare de la [[Araboj|araba ekspansio]] kaj restis en islamana kontrolo ĝis la [[Unua Krucmilito]] nome en 1099, sekvita de konkero fare de arabaj [[Ajubidoj]] en 1187. La [[Mamlukoj|Mamluka]] [[Mamluka Sultanlando (Kairo)|Sultanlando de Egiptio]] etendis sian kontrolon super Levantenio en la [[13-a jarcento]] ĝis sia malvenko fare de la [[Otomana Imperio]] en 1517. La situacio apenaŭ ŝanĝiĝis dum kelkaj jarcentoj kaj la tuta Levantenio restis dume en kontakto kun la ceteraj arabaj kaj islamaj landoj de [[Orienta Mediteraneo]]. Dum la [[19-a jarcento]], en Eŭropo kaj iom en Nordameriko naskiĝis la ĝermo de nacia sento inter judoj kio kondukis al la establado de nova soci-politik-religi-kultura movado nome [[Cionismo]] kiu celis ĉefe enmigradon al [[Palestino]] por konstrui tie novan politikan [[ento]]n. === Moderna epoko === En la fino de la [[19-a jarcento]] en [[Ĥibat Cion|Ĥoveve Cion]] (Cionista Movado) nome la unua tia societo en Varsovio partoprenis [[L. L. Zamenhof]]. La movado fondis unuajn dekomencajn koloniojn en Palestino. En [[1897]] Kongreso de Cionistoj en [[Bazelo]] ([[Svislando]]) sub prezidanteco de D-ro [[Theodor Herzl]] akceptis „Bazelan Programon“ (La Cionismo celas la formadon de publike garantiita hejmo por la Juda popolo en Palestino). En [[1909]] tiukadre okazis la fondo de [[Tel-Avivo]] (oni povis vidi sur tiu loko ĝis tiam nenion krom [[sabloduno]]j). Post la [[Unua mondmilito]] Palestino ĉesis esti provinco de Turkio kaj venis sub la [[protektorato]]n de Britio. Fakte la [[2-an de novembro]] [[1917]] la [[Balfour-deklaro|Balfoura Deklaro]] (fakte simpla letero de eksterafera ministro [[Arthur James Balfour|Balfour]] al lordo [[Lionel Walter Rothschild|Rothschild]], barono Rothschild la 2-a) asertis la jenon: La registaro de Lia Reĝa Moŝto rigardas kun favoro la fondon de Nacia Hejmo por la Hebrea Popolo en Palestino, kaj faros sian eblon por faciligi la atingon de tiu ĉi celo, kun klaresprimita kompreno, ke nenio estos farata, kio povus malutili al la ekzistantaj civilaj kaj religiaj rajtoj de la ne-hebreaj komunumoj en Palestino aŭ al la rajtoj kaj politika leĝostato, kiujn la Hebreoj ĝuas en iu alia lando. Tio unuflanke estis komprenita kiel promeso de kreado de aparta juda ŝtato, dum aliflanke oni komprenis nur la promeson faciligi la setladon de judoj en la teritorio. En [[aprilo]] [[1921]] „Keren Hajesod“ (Fundamenta Kaso de Palestino) organizaĵo de hebreoj en la tuta mondo kolektis 2 milionojn da pundoj. Samtempe ekzistis alia financa organizo, Hebrea Nacia Kaso, kies tasko estis aĉeti bienojn, sur kiuj la [[kolonio]]j ([[moŝavao]]) formiĝu. Per la helpo de tiuj ĉi du kasoj dum du jaroj 18 kolonioj estis formitaj. La [[Valo de Jizre'el|Valo de Jesreel]], bone konata en la Biblia historio, estis tiutempe dense loĝata de pli ol 80 judaj kolonioj (kune kun la antaŭmilitaj, malnova [[Jiŝuv]] en la kvar sanktaj urboj), kvankam antaŭ kelkaj jaroj tiu ĉi valo estis tute malplena kaj neprilaborata. La [[30-an de junio]] [[1922]] la [[Kongreso de Usono]] unuvoĉe akceptis la Lodge–Fish rezolucion konforman al la judfavora kompreno de la Balfoura Deklaro. La [[24-an de julio]] [[1922]] la [[Ligo de Nacioj]] konfirmis la aserton de la Balfoura Deklaro cedante mandaton por Palestino al [[Granda Britujo]]. Organizaĵo Ĥalucim de junularaj pioniroj komencis entrepreni iniciatojn por konstrui la landon. Preskaŭ ĉie, kie la Pioniroj komencis laboron, ili trovis [[marĉo]]jn kaj rokarojn, kiuj estis konsiderataj ne kultureblaj de multaj antaŭmilitaj esplorantoj. <!--Oni tiel skribis pri ili: „Sed jen ili venis, kaj metis en la teron tiel arde amatan la tutan amon, la tutan entuziasmon, kiu povas plenigi junajn korojn, por trahaki rokojn, sekigi la marĉojn kaj planti arbojn kaj legomojn en tiaj lokoj, kie dum jarmiloj eĉ herbeto ne kreskis.“POR PLUTENI TIUN CITAJXON NECESAS LA REFERENCO: de kie gxi venas?--> En [[1925]] en Palestino vivis 600 mil homoj, el ili 150 mil judoj. [[Tel-Avivo|Tel Aviv]] havis 30 mil loĝantojn, pli ol mil domojn, plurajn [[fabriko]]jn, elektran lumon. Laborista Banko posedis kapitalon de 60 mil pundoj. Rutenberg Elektriga Kompanio provizis Tel-Avivon kaj [[Ĥajfo]]n per [[elektro]] kaj planis elektrizi la tutan landon utiligante akvenergion de [[rivero Jordano]]. Cionisma Medicina Organizaĵo „Hadassa“ sukcese batalis kontraŭ [[malario]] kaj [[trakomo]] de okuloj. En [[aprilo]] de [[1925]] en [[Jerusalemo]] malfermiĝis la [[Hebrea Universitato de Jerusalemo|Hebrea Universitato]] je ĉeesto de pli ol 10 mil judoj de ĉiuj landoj. Dum la [[Dua Mondmilito]] la tuta areo kiel kontrolita de [[Unuiĝinta Reĝlando]] estis zono de batalkampo. === Vojo al sendependigo === {{Ĉefartikolo|Israel–Palestina konflikto}} [[Dosiero:Arab volunteers.jpg|eta|maldekstre|250px|Arabaj volontuloj en Palestino, 1947.]] En novembro [[1947]] [[Unuiĝintaj Nacioj]] decidis dividi la ĝistiaman teritorion de Palestino en du duonojn: nome la araba ŝtato ĉe la rivero [[Jordano]] kaj la [[juda ŝtato]] kun 56 % de la teritorio. La judaj gvidantoj akceptis la decidon. La gvidantoj de la lokaj araboj rifuzis akcepti ĝin kaj la saman tagon komencis ataki la judan loĝantaron. Komenciĝis [[Enlanda Milito dum la Mandato Palestino|milito inter la lokaj judoj kaj la lokaj araboj]]. En majo [[1948]] oni proklamis en Tel-Avivo la [[Deklaro de sendependo de Israelo|fondon de la juda ŝtato Israelo]]. La saman tagon kelkaj arabaj najbaraj ŝtatoj (Egiptio, Jordanio, [[Sirio]] ktp) ekatakis Israelon kaj tiam plilarĝiĝis la konflikto al la [[Arab-israela milito de 1948|araba-israela milito]], la unua milito en serio de militoj inter Israelo kaj ĝia najbaraj arabaj landoj. En marto [[1949]] finiĝis la milito per venko de la [[israela armeo]]. Unu el ĝiaj ĉefaj rezultoj estis, ke centmiloj da lokaj araboj („Palestinanoj“) forlasis siajn hejmojn kaj ekloĝis en aliaj partoj de Palestino aŭ en la najbaraj arabaj landoj („Palestinaj rifuĝintoj“). Parto de ili mem forlasis/forfuĝis dum la milito, dum alia parto estis forpelita de la israelaj soldatoj dum la bataloj. Alia grava rezulto: ne fondiĝis la araba ŝtato de la lokaj palestinanoj. Ĝiaj planitaj teritorioj estis regataj de tiam parte fare de Israelo kaj parte fare de Jordanio ([[Cisjordanio]]), inklude la disdividon de Jerusalemo inter Israelo, ĉe la okcidento, kaj Jordanio, ĉe la [[Orienta Jerusalemo|oriento]], inkluzive de la [[Malnova Urbo (Jerusalemo)|malnova urbo]]. El [[1948]] ĝis [[1952]] estis [[Ĥajim Vajzman]] la unua israela prezidento. El [[1949]] ĝis [[1953]] estis [[David Ben-Gurion]] la unua israela ĉefministro (vidu artikolon [[Ĉefministroj de Israelo]]). En [[1949]] okazis la akcepto de Israelo kiel membro de [[Unuiĝintaj Nacioj]]. En [[1956]], samtempe kun la [[sueza krizo]], okazis la Sinaja kampanjo. En [[1967]] pro la [[Sestaga Milito]] Israelo ricevis kontrolon [[Orienta Jerusalemo|Orientan Jerusalemon]], [[Cisjordanio]]n de Jordanio, la [[Gaza Sektoro|sektoron de Gaza]], la duoninsulon de [[Sinajo]] de Egiptio kaj la [[Golanaj Altaĵoj]] de Sirio. La milito komenciĝis kiam la egiptaj kaj siriaj armeoj grandpotence alproksimiĝis la israelajn limojn minacante konkeri ĝin pro kio la israela armeo ekatakis la unua. En [[1973]] okazis la [[Milito de Jom Kippur]] kontraŭ [[Sirio]] kaj [[Egiptio]]. En [[1978]] oni komencis la negocojn al la [[Interkonsento de Camp-David|interkonsenton de Camp David]], la unuan [[packontrakto]]n kun araba lando, per kiuj Israelo redonis [[Sinajo]]n al Egiptio. En [[1982]] okazis militoperaco nomita de Israelo ''Paco al Galileo'', kio rezultis en la [[Libana milito de 1982]], nome invado fare de Israelo en Libanon, detruo de palestinanaj militbazoj en [[suda Libano]] kaj komenco de Israela okupacio de tiu regiono ĝis la retiriĝo en 2000. Israelo plutenis la [[Israele okupataj teritorioj|disputitajn teritoriojn]], kaj kvankam en [[1994]] oni kreis ĝermon de araba regiono, nome [[Palestina Aŭtonomio]] en [[Gazaa Sektoro]] kaj [[Cisjordanio]], pluis la konfliktoj inter la ŝtato Israelo kaj la palestinaj loĝantoj kontraŭisraelaj, dum Israelo konstruis [[Cisjordania Murego|apartisman muregon]] ene de Cisjordanio kaj plimultigis [[Israelaj setlejoj|israelajn setlejojn]] en tiu teritorio. == Geografio == {{Ĉefartikolo|Geografio de Israelo}} [[Dosiero:JordanRiver en.svg|eta|dekstre|250px|La rivero Jordano estas la celita orienta limo de Israelo.]] En Israelo distingiĝas tri regionoj de Okcidento al Oriento, nome la jenaj: * la ebenaĵo ĉe la mediteranea marbordo, * la centra montoĉeno kaj la * [[Jordana Rift-Valo|Jordana Valo]]. Al ĉi tiuj tri regionoj, oni devas aldoni tiun de la [[dezerto Negevo]], lokita sude de Israelo. La aridaj regionoj okupas pli ol duonon de la teritorio de Israelo. Kvankam granda parto de tiu teritorio estas senhoma, en la valoj abundas la iridojn, kaj ankaŭ la arboj kiel [[pino]]j, [[eŭkalipto]]j, [[olivujo]]j kaj [[akacio]]j. Israelo estas en la zono de [[Levantenio]] de la mondoregiono konata kiel [[Fekunda duonluno]] de [[Azio]]. La lando estas en la [[Orienta Mediteraneo|orienta pinto]] de la [[Mediteranea Maro]], limigita de [[Libano]] norde, [[Sirio]] nordoriente, [[Jordanio]] kaj [[Cisjordanio]] oriente, kaj [[Egiptio]] kaj la [[Gaza Zono]] sudokcidente. Ĝi kuŝas inter latitudoj 29° kaj 34° N, kaj longitudoj 34° kaj 36° E (Or). La suverena teritorio de Israelo (laŭ la limigaj linioj de la [[Rodoso|rodosaj]] Interkonsentoj por [[Batalhalto]] de [[1949]] kaj eksklzivante ĉiujn teritoriojn konkeritajn de Israelo dum la [[Sestaga Milito]] de [[1967]]) estas proksimume 20 770&nbsp;km² de surfaco, el kio du procento estas akvo.<ref name="cia">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html "Israel".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181225080845/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html%20 |date=2018-12-25 }} The World Factbook. Central Intelligence Agency. Alirita la 16an de novembro 2020.</ref> Tamen Israelo estas tiom mallarĝa (100&nbsp;km je la plej larĝa punkto, kompare kun 500&nbsp;km el nordo al sudo) ke la [[Ekskluziva ekonomia zono]] en la Mediteraneo estas duoble pli granda ol la terareo de la lando.<ref>{{cite news |url=http://www.haaretz.com/print-edition/news/israel-navy-to-devote-majority-of-missile-boats-to-secure-offshore-drilling-rafts-1.406203 |title=Israel Navy to devote majority of missile boats to secure offshore drilling rafts |first=Gili |last=Cohen |date=9a de Januaro 2012 |newspaper=Haaretz}}</ref> La totala areo sub la "[[de facto]]" juro de Israelo, inkludante la zonon de [[Orienta Jerusalemo]] kaj la areon de la [[Golanaj Altaĵoj]], estas 22 072&nbsp;km² ampleksa,<ref>{{cite web |url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st01_01&CYear=2012 |title=Area of Districts, Sub-Districts, Natural Regions and Lakes |date=11a de Septembro 2012 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |accessdate=13a de Junio 2013}}</ref> kaj la totala areo sub "[[de facto]]" kontrolo de Israelo, inklude la milit-kontrolita kaj nur parte [[Palestina aŭtonomio|Palestin-regata]] teritorio de la [[Cisjordanio|Okcidenta Riverbordo]], estas 27 799&nbsp;km² ampleksa.<ref name="loc-geo">{{cite journal |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/iltoc.html |date=7a de Majo 2009 |title=Israel (Geography) |journal=Country Studies |accessdate=12a de Februaro 2010 }}</ref> [[Dosiero:Southern District in Israel.svg|eta|dekstra|150px|La [[Suda distrikto de Israelo]], kiu inkludas sude la dezerton [[Negevo]] kaj en ties suda pinto aliron al la [[Akaba Golfo]] kaj al la [[Ruĝa Maro]].]] Spite sian malgrandan grandon, Israelo estas hejmo de vario de geografiaj trajtoj, el la [[Dezerto Negevo]] en la sudo al la interna fekunda [[Valo de Jizre'el]], la montaroj de [[Galileo]], [[Karmel (montaro)|Karmelo]] kaj al la [[Golanaj Altaĵoj|Golano]] en la nordo. La Israela [[Marborda ebenaĵo|Marborda Ebenaĵo]] laŭ la bordoj de la Mediteranea Maro estas hejmo de plej el la landa loĝantaro.<ref>{{cite web |url=http://goisrael.com/Tourism_Eng/Tourist%20Information/Discover%20Israel/Geographic%20Regions/pages/The%20coastal%20plain.aspx |title=The Coastal Plain |publisher=Israel Ministry of Tourism |access-date=6a de Januaro 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170107171405/http://goisrael.com/Tourism_Eng/Tourist%20Information/Discover%20Israel/Geographic%20Regions/pages/The%20coastal%20plain.aspx |archive-date=7a de Januaro 2017 |url-status=dead |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-11 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20170107171405/http://goisrael.com/Tourism_Eng/Tourist%20Information/Discover%20Israel/Geographic%20Regions/pages/The%20coastal%20plain.aspx |arkivdato=2017-01-07 }}</ref> Oriente de la centraj altaj teroj estas la [[Jordana Valo]], kiu formas malgrandan apartan parton de la 6 500&nbsp;km longa [[Grand-Rifta Valo]]. La [[Jordana rivero]] fluas laŭlonge de la Jordana Valo, el la [[Monto Hermon]] tra la [[Hulaha Valo]] kaj la [[Maro de Galileo]] ĝis la [[Morta Maro]], nome la plej malalta punkto de la surfaco de la [[Tero]].<ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/livingwatersmyth0000krei |publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs |accessdate=20a de Julio 2007 |year=1999 |title=The Living Dead Sea |isbn=978-0-8264-0406-0 |url-access=registration }}</ref> Pli sude estas la [[Arabaha Valo]], kiu finas en la [[Akaba Golfo]], kiu estas parto de la [[Ruĝa Maro]]. Unika de Israelo kaj de la [[Sinajo|Sinaja Duoninsulo]] estas la "maĥteŝ", aŭ tipaj [[Erozio|eroziejoj]].<ref>{{cite book |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1486/ |publisher=UNESCO |title=Makhteshim Country |accessdate=19a de Septembro 2007 |isbn=978-954-642-135-7 |year=2001 }}</ref> La plej granda "maĥteŝ" en la mondo estas la [[Maĥteŝ Ramon]] en Negevo,<ref>Jacobs 1998 [https://books.google.com/books?id=TRc9ea_CKOUC&pg=PA284 284]. "The extraordinary Makhtesh Ramon&nbsp;– the largest natural crater in the world&nbsp;..." {{Cite book|url=https://archive.org/details/israelpalestinia00jaco |title=Israel and the Palestinian Territories |accessdate=24a de Februaro 2016 |isbn=978-1-85828-248-0 |last1=Jacobs |first1=Daniel |last2=Eber |first2=Shirley |last3=Silvani |first3=Francesca |last4=(Firm) |first4=Rough Guides |year=1998 |page= }}</ref> kiu estas 40 por 8&nbsp;km ampleksa.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vie/Ramon.html |encyclopedia=Jewish Virtual Library |title=Makhtesh Ramon |accessdate=12a de Februaro 2010 }}</ref> Israela informo pri la media statuso de la [[Mediteranea Baseno]] asertas, ke Israelo havas la plej grandan nombron de plantospecioj por kvadrata metro el ĉiuj landoj de la baseno.<ref name=rinat>{{cite news |last=Rinat |first=Zafrir |title=More endangered than rain forests? |newspaper=Haaretz |location=Tel Aviv |accessdate=20a de Marto 2012 |date=29a de Majo 2008 |url=http://www.haaretz.com/print-edition/features/more-endangered-than-rain-forests-1.246839}}</ref> === Klimato === Lokita inter la [[dezerto]]j de Afriko kaj Azio de unu parto, kaj de la Mediteranea, varma kaj humida maro de la alia, Israelo troviĝas en [[vojkruciĝo]] de klimataj influoj, kiuj permesas distingi ĝis kvardek [[Mikroklimato|malsamajn tipojn de klimato]] en tiel reduktita surfaco. La temperatura reĝimo varias notinde depende de la alteco, speciale en vintro: de la okcidento al la oriento la klimato transiĝas de tipe [[Mediteranea klimato|mediteranea]] al [[Kontinenta klimato|kontinenta]]. La montaj regionoj kutimas esti ventosuferaj kaj tre malvarmaj, kelkfoje kun neĝofaloj. La pinto de la [[monto Hermono]] estas kovrita de [[neĝo]] dum la plej granda parto de la jaro, kaj Jerusalemo ĝenerale ricevas almenaŭ unu neĝofalon ĉiujare. La klimato de Israelo estas karakterizita de varmaj someroj kaj mildaj vintroj. Pluvokvanto varias signife trans la lando kaj de jaro al jaro. === Naturo === [[Dosiero:Hoopoe with insect.jpg|eta|maldekstre|La [[Upupo]] – nome [[Simbolaj bestoj de ŝtatoj|nacia birdo]] de Israelo<ref>[https://www.pri.org/stories/2013-09-29/12-countries-have-cooler-national-animals-united-states 12 countries that have cooler national animals than the United States] alirita en 22a de januaro 2020, ĉe Public Radio International.</ref>|alt=]] La faŭno kaj flaŭro de Israelo enhavas tre varian aron de plantoj kaj animaloj pro la loko de la lando inter [[Tropikoj|tropikaj]] kaj moderklimataj zonoj, borde kun [[Mediteraneo]] okcidente kaj kun [[Arida klimato|dezertaj zonoj]] oriente kaj sude.<ref> ''Israel Journal of Zoology''. 49-50. Cornell University. Weizmann Science Press of Israel. 2003. </ref> Unu de la trajtoj de la regiono kiu plej multe helpas la diversecon de birdospecioj estas ties funkciado kiel ripozejo de la [[migrobirdo]]j en ilia migrado inter la nordo de Eŭrazio kaj [[Orienta Afriko]] kaj la Nordo kaj [[Centra Azio]], kaj revene, en la nura migrovojo de Mediteraneo kiu ne postulas flugadon super maro. Multaj birdospecioj nestumas en zonoj kiel ĉe la marĉaj areoj de la [[Hula Valo]]. Sed aliflanke, multaj aliaj historiaj specioj de la regiono, kiel la [[Bruna urso|siria bruna urso]] kaj la [[Araba struto|siria struto]], jam estas [[formortinta]]j en Israelo pro la [[habitatodetruo]]<ref>[https://www.iucnredlist.org/en «The IUCN Red List of Threatened Species».] ''IUCN Red List of Threatened Species''. Konsultita la 13an de februaro 2020. </ref> kaj la [[ĉasado]].<ref>[https://nnhc.huji.ac.il/birds/?p=106&lang=en «The Ostriches of the Middle-East | Birds Collection» (en angla)]. Konsultita la 13an de februaro 2020. </ref> Spite la relativan malgrandon de la lando, Israelo enhavas grandan varion de cento da mamuloj.<ref> Menache, Susan (2002). [https://books.google.de/books/about/The_Mammals_of_Israel.html?id=x8xFAAAAYAAJ&source=kp_book_description&redir_esc=y ''The Mammals of Israel'' (en angla).] Gefen Pub. ISBN 978-965-229-278-0. Konsultita la 18an de januaro 2020. </ref> Tiu diverseco rilatas ĉefe al ties aparta loko inter diversaj klimataj kaj [[Biogeografio|biogeografiaj zonoj]]. Por multaj specioj tiu lando estas zono lima de habitato: la teritorioj de [[Palearkto|palearktaj specioj]] finiĝas en la dezertaj zonoj de la lando, dum la teritorioj de specioj indiĝenaj de la dezertoj de Afriko finiĝas en la mediteraneaj marbordoj. La plimulto de mamuloj de Israelo estas palearktaj, el kiuj deckono estas [[endemio]]j de la mondoregiono. [[Dosiero:Reem-Lavan001.jpg|thumb|dekstre|[[Arabia orikso]] en la natura rezervejo Jotvata.]] Eble la plej abunda speciaro de mamuloj en Israelo estas la [[vesperto]]j, kiuj, havante 33 speciojn, el kiuj la plejmulto estas [[insektomanĝanto]]j, estas troveblaj en diferencaj habitatoj tra la tuta lando. Tiu abundo kondukis al multaj lokaj esploroj pri tiuj animaloj kaj specife pri ties komunikado kaj flugado.<ref>[https://www.enlacejudio.com/2017/01/10/decodifican-en-israel-lenguaje-los-murcielagos-se-dicen/ «Decodifican en Israel el lenguaje de los murciélagos».] Enlace Judío. 10a de januaro 2017. Konsultita la 28an de aprilo 2020. </ref>​ Ĉiuokaze eble la [[gazelo]] estas tamen la plej simbola mamulo de la lando, kun populacioj el la [[Golanaj Altaĵoj]] norde ĝis la dezerto [[Negev]] sude, kaj la [[Morta Maro]] oriente. Totale temas pri tri specioj de gazelo kaj kelkaj subespecioj, el kiuj kelkaj estas kunhavataj kun Palestino kaj Jordanio, kaj ankaŭ kelkaj estas minacataj pro loka [[formorto en naturo]]. == Politiko == [[Dosiero:Knesset in Jerusalem Israel.jpg|300px|maldekstra|eta|La ''[[Kneset]]'', la parlamento de Israelo.]] Israelo estas [[parlamenta demokratio]] kun sistemo de multaj partioj kaj [[Disigo de povoj|disigo de povoj]] kun [[universala voĉdonado]]. La politikan sistemon de Israelo estas formita el la [[Leĝofara povo|leĝfara povo]], la [[plenuma povo]] kaj la [[justica povo]]. Ĝiaj plej gravaj institucioj estas la ''[[Prezidanto de Israelo|prezidanto]]'', kiu estas la estro de la ŝtato, la ''[[Kneset]]'', kiu estas la [[parlamento]] de la lando kun 120 membroj, la ĉefministro kaj lia/ŝia kabineto, kiu formas la ''registaron'', kaj la justica sistemo, kies plej alta tribunalo estas la [[Supera Kortumo de Israelo]], laŭleĝe sendependa de la registaro. En lando kun tiom komplika situacio en la internacia konsidero kaj speciale kun proksimaj landoj kaj aliaj potencoj, ludas gravan rolon la [[Ministerio de Eksteraj Aferoj de Israelo|Ministerio de Eksteraj Aferoj]]. === Administra divido === Israelo estas dividita en ses [[distriktoj de Israelo|distriktojn]]: * [[Suda distrikto de Israelo|suda]] * [[Centra distrikto de Israelo|centra]] * [[Norda distrikto de Israelo|norda]] * [[Distrikto Jerusalemo|Jerusalemo]] * [[Distrikto Tel-Avivo|Tel-Avivo]] * [[Distrikto Ĥajfo|Ĥajfo]] La plej grandaj urboj de Israelo estas Jerusalemo (504 mil), [[Tel-Avivo]] (321 mil) kaj [[Ĥajfo]] (223 mil). === Konfliktoj === {{Ĉefartikolo|Arab–Israela konflikto}} [[Dosiero:6dayswar1.jpg|dekstra|eta|250px|Oficiroj de la Israela Aerarmeo apud detruita egipta aviadilo dum la [[Sestaga milito]] de junio de [[1967]].]] Israelo estas malgranda lando je la orienta bordo de la [[Mediteraneo]]. La moderna lando formiĝis je la [[14-a de majo]], [[1948]], kiel patrujo por la [[judoj]] el la tuta mondo. Je [[1947]] [[UNO]] voĉdonis fini la [[Britio|britian]] regadon de [[Palestino]], kaj decidis dividi la regionon en du partojn, Israelo unuflanke kaj ŝtato araba aliflanke. Alvenis multaj da enmigrintoj de [[Eŭropo]], [[Azio]], [[Afriko]] kaj [[Ameriko]] al Israelo. Dum la [[Sestaga milito]] de junio de [[1967]], la israelanoj pliigis multe la amplekson de sia teritorio, kaj ekregis sur orienta [[Jerusalemo]], kiu poste estis aneksita kaj deklarita kiel parto de la unuigita ĉefurbo. Estis kaj estas multaj konfliktoj inter la [[palestinanoj]] kaj la judoj pri la regado kaj admnistracio de la [[Gazaa Sektoro|Gazaa sektoro]], la Okcidenta Bordo ([[Cisjordanio]]) kaj precipe pri la plurkultura urbo [[Jerusalemo]], kaj pri la kreo de la ŝtato de Israelo mem. Ankaŭ la Golana Montaro, kiu apartenis al [[Sirio]], estis post milito okupaciita de Israelo. Dum jardekoj [[Unuiĝintaj Nacioj]] kontraŭis la agadon de la israela ŝtato, kiu neniam akceptis ties rezoluciojn. La plej danĝera sia kontraŭulo en la regiono Israelo konsideras [[Irano]]n (nek araba nek najbara), kiun ĝi ofte akuzas pri subtenado de kontraŭisraela terorismo kaj strebo krei nuklean armilon, dum Israelo delonge havas tion. Pro tiuj klopodoj estis starigitaj internaciaj sankcioj kontraŭ Irano, kiuj funkcias dum jardekoj. En [[januaro 2020]] Israelo asertis, ke fine de 2020 Irano havos pliriĉigitan [[uranio]]n en kvanto [[:n:Israelo avertas ke antaŭ la jarfino Irano kapablos fari la unuan atombombon|sufiĉa por konstrui atombombon]]. La israela ĉefministro [[Benjamin Netanjahu]] ofte diris, ke Israelo ne permesos al Irano fariĝi nuklea potenco. En 2020 tri arabaj landoj anoncis normaligon de rilatoj kun Israelo: nome [[:n:Historia interkonsento inter Israelo kaj la Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj|Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj]], [[:n:Israelo kaj Barejno interkonsentis normaligi rilatojn|Barejno]] kaj [[:n:Sudano normaligos rilatojn kun Israelo|Sudano]]. Ekde la fino de [[2023]] la plej grava konflikto rilatas al la [[Gazaa Sektoro|Gazaa sektoro]], de kie eliris atako fare de [[Hamas]] kontraŭ israela teritorio, kiu rezultis en centoj da mortintoj kaj pli ol cent kaptitoj, kiuj estis metitaj ostaĝe en kaŝejoj de la sektoro. Kiel reprezalio kaj serĉe de la ostaĝoj, la israela armeo entreprenis atakon kontraŭ la sektoro, bombardadis, invadis, detruegis la urbojn, loĝejojn kaj instalaĵojn, inter kiuj lernejoj, hospitaloj, bazaroj ktp. Je la 29a de Junio 2024, mortintaj palestinanoj estis 37 834.<ref>[https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/6/27/israel-war-on-gaza-live-children-buried-as-us-to-support-israel-build-up?update=3007434 "Gaza's death toll rises".] [[Al Jazeera]]. 29a de Junio 2024. </ref> === Ekspansiismo === ==== Sestaga milito ==== {{Ĉefartikolo|Sestaga milito}} [[Dosiero:Zones A and B in the occupied palestinian territories.svg|300|eta|maldekstre|Administra divido de Cisjordanio laŭ interkonsento "Oslo 2". Fakte la nuraj teritorioj sub teoria palestina administracio estas tiuj markitaj ruĝe, dum la cetero estas fakte okupaciita de Israelo, kies armeanoj kutime eniras kaj agadas eĉ en la ruĝe markitaj teritorioj.]] Dum la [[Sestaga milito]] de 1967, Israelo konkeris Cisjordanion el [[Jordanio]], konkeris la sektoron de Gazao kaj la [[Sinajo|duoninsulon Sinajan]] el Egiptio, kaj la [[Golanaj Altaĵoj|Golanajn Altaĵojn]] el Sirio, kaj metis tiujn teritoriojn sub [[Okupado|milita okupacio]]. Israelo kaj la [[Palestiniaj teritorioj|palestinaj teritorioj]] reokupis tiam la areon limigitan per la landlimoj de la iama [[Mandato de la Ligo de Nacioj|Palestino sub brita mandato]]. Egiptio rezignis pri eblaj reklamoj pri la Sektoro de Gazao pere de la pac-traktato egipt-israela de [[1979]]. En 1988, ankaŭ Jordanio rezignis pri eblaj reklamoj por Cisjordanio,<ref> Kifner, John (1a de aŭgusto 1988). [https://www.nytimes.com/1988/08/01/world/hussein-surrenders-claims-west-bank-plo-us-peace-plan-jeopardy-internal-tensions.html «HUSSEIN SURRENDERS CLAIMS ON WEST BANK TO THE P.L.O.; U.S. PEACE PLAN IN JEOPARDY; Internal Tensions»] (en angla). [[New York Times]]. Konsultita la 11an de novembro 2017. </ref> interkonsento kiu formaliĝis en la pactraktato israel-jordana de 1994. La nomita Verda Linio konstituas la landlimon disputatan de Israelo kontraŭ la teritorioj de Palestino. Tuj post la [[Sestaga milito]] de 1967, Israelo etendis la limojn de la municipo Jerusalemo kaj ekaplikis siajn leĝojn, sian jurisdikcion kaj sian administracion al [[Orienta Jerusalemo]] kaj eĉ al la apudaj zonoj. En 1980, la parlamenta [[Knesset]] aprobis la [[Jerusalema Leĝo|Jerusaleman Leĝon]] kaj deklaris, ke Jerusalemo estas la ĉefurbo «kompleta kaj unuigita» de Israelo. La israela registaro proponis la israelan ŝtatanecon al la palestinaj loĝantoj. Tiu plimulte malakceptis tion kaj estas konsiderataj kiel permanentaj loĝantoj kongrue kun la israela juro. Laŭ la israela organizaĵo por la homaj rajtoj Hamoked kiu aliris al dokumentoj de la israela ministerio pri internaj aferoj pere de la ''Freedom of Information Act'' (Leĝo por la Informlibereco), se tiuj palestinoj loĝas eksterlande sep jarojn, aŭ ricevas ŝtatanecon aŭ lograjton en alia lando, perdas sian israelan lograjton.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/8390717.stm «Surge in East Jerusalem Palestinians losing residency»] (en angla). [[BBC]] News. 2a de decembro 2009. Konsultita la 11an de novembro 2017. </ref><ref> Korman, Sharon (2005). ''The right to conquest: the acquisition of territory by force in international law and practice''. Usono: Oxford University Press US. p. 250–260. ISBN 978-0-19-828007-1. </ref> La planitan aneksadon de Orienta Jerusalemo kondamnis la [[Konsilio pri Sekureco de Unuiĝintaj Nacioj]] kiel «rompo de la internacia juro» kaj oni deklaris ĝin «sen leĝa efiko» (''null and void'') pere de la Rezolucio 478a de la Konsilio pri Sekureco de Unuiĝintaj Nacioj. Ĝin ne agnoskas la [[internacia komunumo]] pro kio dukomence neniu ŝtato havis ambasadon en Jerusalemo, sed en [[Telavivo]]. Ĉiuokaze instaliĝis multaj konsulejoj en Jerusalemo, el kiuj iom post iom kelkaj iĝis ambasadejoj, kiel apogo al aŭ akcepto de la israela politiko.<ref>[https://www.science.co.il/Embassies.php «Tourism : Embassies and Consulates in Israel»] (en angla). Israel Science and Technology Directory. Konsultita la 11an de novembro 2017. </ref><ref> Briney, Amanda (3a de marto 2017). [https://www.thoughtco.com/embassy-and-consulate-overview-1435412 «Embassy and Consulate - An Overview»] (en angla). ThoughtCo. Konsultita la 11an de novembro 2017. </ref> ==== Okupacioj kaj negocadoj en la 21-a jarcento ==== [[Dosiero:Israel Blank Map (de facto borders).png|eta|305x305px|Malhelverde estas la teritorioj kiuj praktike okupas Israelo, dum helverde estas la teritorioj teorie administraciataj de Palestino, sed praktike same kontrolataj de Israelo.]] La landlimoj de la [[Ŝtato Palestino]] kun Israelo dependas de la negocado kadre de la pacprocezo israel-palestina. En 2006 la tiam ĉefministro [[Ehud Olmert]] deklaris, ke la [[Cisjordania Murego|israela bariero de Cisjordanio]] – kiu ĉirkaŭas preskaŭ ĉiuj [[Israelaj setlejoj|judajn setlejojn]], tri gravajn urbojn, same kiel kelkajn malgrandajn palestinajn setlejojn por inkludi ilin en israela teritorio — povus esti la bazo de estonta israela kandlimo.<ref> Myre, Greg (10a de marto 2006). [https://www.nytimes.com/2006/03/10/world/middleeast/olmert-outlines-plans-for-israels-borders.html «Olmert Outlines Plans for Israel's Borders»] (en angla). [[New York Times]]. Konsultita la 11an de novembro 2017. </ref> En 2014, la israela ministro pri eksteraj aferoj nome [[Avigdor Lieberman]] ripetis sian planon de 2004 kiu proponis translokigi la landliman regionon konata kiel Triangulo (ĉe nordokcidenta Cisjordanio kun araba loĝantaro) al Palestino, interŝanĝe por la blokoj de judaj setlejoj truditaj trans la limo kun Cisjordanio. La proponon malakceptis kaj la israela ĉefministro [[Benjamin Netanyahu]] kaj la palestina prezidanto [[Maĥmud Abbas]].<ref> Winer, Stuart (8a de januaro 2014). [https://www.timesofisrael.com/liberman-defends-his-population-transfer-plan/ «Liberman defends his population transfer plan»] (en angla). The Times of Israel. Konsultita la 11an de novembro 2017. </ref> ==== Israela projekto aneksadi parton de Cisjordanio ==== La sinteno de la Ŝtato Palestino pri siaj landlimoj estas apogita de la Araba Paciniciato (''Arab Peace Initiative'') de 2002 kiu proponas, ke Israel revenu al la «limoj de 1967». Dume, Israelo deziras aneksadi la [[Israelaj setlejoj|judajn setlejojn]] de Cisjordanio kaj konservi [[Orienta Jerusalemo|Orientan Jerusalemon]], dum iliaj limoj Gaza-Israelo plifiksigis ekde la Pacfara Pintokunveno de Camp David (2000), kaj aparte post la [[Retiro de Israelo el Gazao]] (2005). Post la israela ĝenerala balotado de [[2019]] kaj la formado de nova registaro de [[Benjamin Netanyahu]] post interkonsento kun [[Benny Gantz]], ambaŭ reasertis sian intencon etendi la israelan suveranecon ne nur ĉe la judaj setlejoj de Cisjordanio (kolektive alinomitaj fare de Israelo kiel Judeo kaj Samario) sed ankaŭ ĉe la [[Jordana valo|valo de la rivero Jordano]], kio gravas por la kontrolo de la [[irigacio]], kaj kio estus la aneksado al Israelo de 30% de la palestina teritorio de Cisjordaniao.<ref> Sanz, Juan Carlos (17a de majo 2020). [https://elpais.com/internacional/2020-05-17/netanyahu-defiende-la-anexion-de-cisjordania-al-presentar-su-nuevo-gobierno.html «Netanyahu defiende la anexión de Cisjordania al presentar su nuevo Gobierno».] [[El País]]. Konsultita la 5an de junio 2020. </ref> ==== Gaza-sektoro kaj milito de 2023-2024 ==== Dum 2008 kaj komenco de 2009 okazis konstantaj atakoj kaj bombardadoj inter Israelo kaj la hegemonia organizaĵo Hamaso el la [[Gaza-sektoro]], kio rezultis en 14 mortoj el kiuj 11 militistoj en Israelo kaj mortoj de pli ol 1 300 palestinanoj, el kiuj la plimulto estis civiluloj, krom la detruo de nombraj konstruaĵoj kaj infrastrukturoj.<ref>[https://www.amnesty.org/en/documents/mde15/015/2009/en/ «Israel/Gaza: Operation "Cast Lead": 22 days of death and destruction».] ''Amnesty International'' (en angla). Konsultita la 8an de oktobro 2021 kaj la 10an de julio 2024. </ref><ref>[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28252155 «Gaza-Israel conflict: Is the fighting over?».] [[BBC]] News. 26a de aŭgusto 2014. Konsultita la 8an de oktobro 2021 kaj la 10an de julio 2024. </ref><ref>[https://elpais.com/internacional/2008/12/29/actualidad/1230505213_850215.html «Ban Ki-moon condena "el exceso de fuerza" israelí en Gaza».] [[El País]]. 29a de decembro 2008. ISSN 1134-6582. Konsultita la 8an de oktobro 2021 kaj la 10an de julio 2024. </ref> Krom aliaj konfliktoj kaj bataletoj, denove en 2014, okazis plua interpafado inter Hamaso kaj israela armeo, kio rezultis en la morto de pli ol 70 israelanoj (el kiuj la plejmulto soldatoj), kaj de pli ol 2 300 palestinanoj (el kiuj la plejmulto civiluloj), krom la detruo de miloj da loĝejoj kaj de nombraj infrastrukturoj.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2015/mar/27/israel-kills-more-palestinians-2014-than-any-other-year-since-1967 «Israel killed more Palestinians in 2014 than in any other year since 1967».] [[the Guardian]]. 27a de marto 2015. Konsultita la 8an de oktobro 2021 kaj la 10an de julio 2024. </ref><ref> Redacción LA NACION (2a de aŭgusto 2014). [https://www.lanacion.com.ar/el-mundo/las-escalofriantes-cifras-en-gaza-muertos-destruccion-y-economia-en-crisis-nid1715253/ «Las escalofriantes cifras en Gaza: muertos, destrucción y economía en crisis».] La Nación. ISSN 0325-0946. Konsultita la 8an de oktobro 2021 kaj la 10an de julio 2024. </ref> {{Ĉefartikolo|Atako de Hamaso kontraŭ Israelo|Israela invado de Gazaa sektoro (2023)}} La 7an de oktobro [[2023]], diversaj [[Paramilitismo|paramilitaj]] palestinaj grupoj estritaj de [[Hamaso]] lanĉis [[Atako de Hamaso kontraŭ Israelo|grandskalan atakon]] kontraŭ ĉelimaj komunumoj de Israelo, kun rezulto de la morto de ĉirkaŭ 1 200 personoj, el kiuj unu triono estis militistoj, kaj la kidnapo de ĉirkaŭ 240 personoj, kaj militistoj kaj civiluloj, kiuj estis portitaj al la interno de la [[Gaza-sektoro]]. Israelo deklaris la [[milita stato|militan staton]], ekbombardadis la Gazaan sektoron, kaj finfine startigis invadon de tiu regiono de [[Palestino]] la 27an de oktobro 2023, kio estis la komenco de la [[Israel-hamasa milito de 2023]].<ref> Leatherby, Lauren (25a de novembro 2023). [https://www.nytimes.com/2023/11/25/world/middleeast/israel-gaza-death-toll.html «Gaza Civilians, Under Israeli Barrage, Are Being Killed at Historic Pace».] [[The New York Times]]. Konsultita la 10an de decembro 2023. </ref>​ La invado rezultis en [[masakro]] en la [[Gaza-sektoro]], ĉar ĝis julio 2024 estis mortigita pli ol 37 372 personoj, la granda plimulto civiluloj, inter kiuj 15 000 infanoj kaj pli ol 10 000 virinoj, dum pliaj 10 000 personoj estas malaperintaj kaj eble mortintaj sub la ruinoj de la detruitaj konstruaĵoj. Meze de decembro 2023, Israelo estis lanĉinta 29 000 tunojn da bomboj sur Gazaa sektoro, detruante aŭ damaĝante 70 % de la loĝejoj. Fakuloj asertas, ke la skalo kaj ritmo de la detruado en Gazaa estas inter la plej gravaj de la ĵusa tutmonda historio.<ref> Burke, Jason (22a de novembro 2023). [https://www.theguardian.com/world/2023/nov/22/israel-hamas-war-hostages-freed-deal-ceasefire «Israel and Hamas agree deal for release of some hostages and four-day ceasefire».] [[The Guardian]]. ISSN 0261-3077. Konsultita la 10an de februaro 2024. </ref><ref>[https://web.archive.org/web/20231222012633/https://apnews.com/article/israel-gaza-bombs-destruction-death-toll-scope-419488c511f83c85baea22458472a796 «Israel's military campaign in Gaza seen as among the most destructive in recent history, experts say».] AP News. 21a de decembro 2023. Arkivita el originalo la 22an de decembro 2023. Konsultita la 22an de decembro 2023. </ref> Dum la invado, Israelo detruis almenaŭ unu trionon de la loĝejoj de la regiono kaj centojn da kulturaj monumentoj kaj profanis dekojn da tombejoj.<ref> Wintour, Patrick (7a de decembro 2023). [https://www.theguardian.com/world/2023/dec/07/widespread-destruction-in-gaza-puts-concept-of-domicide-in-focus «Widespread destruction in Gaza puts concept of ‘domicide’ in focus».] [[The Guardian]]. ISSN 0261-3077. Konsultita la 10an de februaro 2024. </ref><ref> Saber, Indlieb Farazi. [https://www.aljazeera.com/news/2024/1/14/a-cultural-genocide-which-of-gazas-heritage-sites-have-been-destroyed «A ‘cultural genocide’: Which of Gaza’s heritage sites have been destroyed?».] [[Al Jazeera]]. Konsultita la 10an de februaro 2024. </ref><ref> Diamond, Jeremy (20a de januaro 2024). [https://edition.cnn.com/2024/01/20/middleeast/israel-gaza-cemeteries-desecrated-investigation-intl-cmd/index.html «At least 16 cemeteries in Gaza have been desecrated by Israeli forces, satellite imagery and videos reveal».] [[CNN]]. Konsultita la 10an de februaro 2024. </ref> Siaflanke en Israelo okazis dum tiu duonjaro nombraj protestoj kaj manifestacioj cele al instigo, ke la israela registaro haltigu la militon por rekuperi la kaptitajn israelajn ostaĝojn. Dum Israelo pluis la militagadon kaj en Gazaa sektoro (ĉefe bombardado) kaj en Cisjordanio (invadoj, atakoj, arestoj, kaj murdoj) nova areo de konflikto disvolviĝis inter norda Israelo kaj [[suda Libano]]. Tie interpafado fare de [[Hizbulaho]] unuflanke kaj la israela armeo aliflanke rezultis en fortega reago israela. Inter la 17-a kaj 18-a de septembro 2024 almenaŭ 37 personoj estis mortigitaj kaj pli ol 3 400 estis vunditaj post miloj da televokiloj, uzitaj de membroj de Hizbulaho eksplodis en Libano kaj Sirio. La 24-an de septembro 2024 okazis atakondo de Israelo kontraŭ sudo kaj oriento da Libano kio okazigis pli ol milon da mortoj, milojn da vunditoj kaj ĉirkaŭ milionon da fuĝintoj ĉefe al Bejruto. La 27-an de septembro 2024 nova atako de Israelo en Bejruto mortigis [[Hassan Nasrallah]], la estro de Hizbulaho. Per tia militagado Israelo klopodas apartigi la libanan loĝantaron disde la ŝijaisma organizo, masakri ĉefe ties estrojn kaj provoki reagon de Irano, ĉefa apoginto de Hizbulaho. Tio sumiĝis al la pli ol 41 500 palestinoj mortintaj en unu militjaro en Gazao.<ref>Juan Antonio Sanz [https://www.publico.es/internacional/israel-descabeza-hizbula-apunta-iran-siguiente-paso-rehacer-mapa-oriente-medio.html#md=modulo-portada-bloque:2col-t4;mm=mobile-big Israel descabeza Hizbulá y apunta a Irán como siguiente paso para rehacer el mapa de Oriente Medio] [[Público]] 29/09/2024 Alirita samtage </ref> === Internaciaj konsideroj === [[Dosiero:Bethlehem Wall Graffiti - Ich bin ein Berliner.jpg|thumb|maldekstre|Grafitio sur la Cisjordania Murego survoje al [[Bet-Leĥem]] en Cisjordanio diranta "[[Ich bin ein Berliner]]"]] La [[Internacia Kortumo]] diris en deklaro de 2004 pri la laŭleĝeco de la konstruado de la [[Cisjordania Murego]], ke la teroj kaptitaj de Israelo en la Sestaga Milito, inklude Orientan Jerusalemon, estas okupaciitaj teritorioj, kaj ke la konstruado de la murego ene de okupaciitaj palestinaj teritorioj perfortas la [[internacia juro|internacian juron]].<ref>{{cite news |title=Arabs will ask U.N. to seek razing of Israeli wall |url=http://www.nbcnews.com/id/5400559/ |publisher=NBC News |date=9a de Julio 2004 |access-date=9a de Februaro 2013}}</ref> Plimulto de negocado rilate al la teritorioj okazis sur la bazo de la Rezolucio 242a de la Konsilio pri Sekureco de Unuiĝintaj Nacioj, kiu emfazas "la neakcepteblecon de la akiro de teritorio pere de milito", kaj alvokas Israelon retiriĝi el okupaciitaj teritorioj por reveni al normaligo de rilatoj kun arabaj ŝtatoj ("Teron kontraŭ paco").<ref>{{cite news |title=Olmert: Willing to trade land for peace |work=Ynetnews |date =16a de Decembro 2006 |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3340641,00.html |access-date=26a de Septembro 2007 }}</ref><ref>{{cite news |title=Syria ready to discuss land for peace |newspaper=The Jerusalem Post |date=12a de Junio 2007 |url=http://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=64667 |access-date=20a de Marto 2012}}</ref><ref>{{cite news |title=Egypt: Israel must accept the land-for-peace formula |newspaper=The Jerusalem Post |date=15a de Marto 2007 |url=http://www.jpost.com/MiddleEast/Article.aspx?id=54876 |access-date=20a de Marto 2012}}</ref> Israelo ricevis kritikojn, ke ĝi engaĝiĝis en sistemaj kaj disvastigitaj malrespektoj kontraŭ la [[homaj rajtoj]] en la [[Palestiniaj teritorioj]] okupaciitaj de Israelo, inkludante la okupacion mem,<ref>{{cite web|title=A/RES/36/147. Report of the Special Committee to Investigate Israeli Practices Affecting the Human Rights of the Population of the Occupied Territories |url=https://www.un.org/documents/ga/res/36/a36r147.htm|access-date=12a de Februaro 2017}}</ref> kaj [[militkrimo]]jn kontraŭ civiluloj.<ref name="tny1">{{cite news |last1=Rudoren |first1=Jodi |last2=Sengupta |first2=Somini |date=22a de Junio 2015 |title=U.N. Report on Gaza Finds Evidence of War Crimes by Israel and by Palestinian Militants |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2015/06/23/world/middleeast/israel-gaza-report.html |access-date=12a de Februaro 2017}}</ref><ref>{{cite web |date=23a de Julio 2014 |title=Human Rights Council establishes Independent, International Commission of Inquiry for the Occupied Palestinian Territory |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2014/07/human-rights-council-establishes-independent-international-commission |access-date=12a de Februaro 2017 |publisher= Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights}}</ref><ref>{{cite news|title=UN condemns Israel's West Bank settlement plans|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-38740712|publisher=BBC News|access-date=12a de Februaro 2017 |date=25a de Januaro 2017}}</ref><ref>{{cite web |date=22a de Decembro 1987 |title=The Avalon Project: United Nations Security Council Resolution 605 |url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/un605.asp |access-date=12a de Februaro 2017 |website=avalon.law.yale.edu}}</ref> Tiuj akuzoj inkludas malobeojn al la internacia humanitara juro<ref>{{cite web|title=Faced with Israeli denial of access to Occupied Palestinian Territory, UN expert resigns |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=52935|archive-url=https://web.archive.org/web/20161205095623/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=52935|archive-date=5a de Decembro 2016 |date=4a de Januaro 2016}}</ref> fare de la [[Konsilio pri Homaj Rajtoj ĉe Unuiĝintaj Nacioj|Konsilio pri Homaj Rajtoj de la Unuiĝintaj Nacioj]],<ref>{{cite web|title=Human Rights Council adopts six resolutions and closes its thirty-first regular session |url=http://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=18535&LangID=E |access-date=12a de Februaro 2017}}</ref> La [[Usona Departemento de Ŝtato]] konsideris la informojn pri la gravaj perfortoj kontraŭ la homaj rajtoj de Palestinanoj "kredindaj" kaj ene de Israelo<ref>'Significant human rights issues included credible reports of: unlawful or arbitrary killings; arbitrary detention, often extraterritorial detention of Palestinians from the occupied territories in Israel; restrictions on Palestinians residing in Jerusalem including arbitrary or unlawful interference with privacy, family, and home; substantial interference with the freedom of association; arbitrary or unlawful interference with privacy; harassment of nongovernmental organizations; significant restrictions on freedom of movement within the country; violence against asylum seekers and irregular migrants; violence or threats of violence against national, racial, or ethnic minority groups; and labor rights abuses against foreign workers and Palestinians from the West Bank.' [https://www.state.gov/wp-content/uploads/2022/04/313615_ISRAEL-2021-HUMAN-RIGHTS-REPORT.pdf ''Israel 2021 Human Rights Report,''] [[United States Department of State]] 17a de Aprilo 2021.</ref> kaj en la okupaciitaj teritorioj.<ref>'With respect to Israeli security forces in the West Bank: credible reports of unlawful or arbitrary killings due to unnecessary or disproportionate use of force by Israeli officials; torture or cruel, inhuman, or degrading treatment or punishment by Israeli officials; arbitrary arrest or detention; arbitrary or unlawful interference with privacy; restrictions on free expression and media, including violence, threats of violence, unjustified arrests and prosecutions against journalists, and censorship; restrictions on internet freedom; restrictions on Palestinians residing in Jerusalem, including arbitrary or unlawful interference with privacy, family, and home; substantial interference with the rights of peaceful assembly and freedom of association, including harassment of nongovernmental organizations; and restrictions on freedom of movement and residence.' [https://www.state.gov/reports/2021-country-reports-on-human-rights-practices/israel-west-bank-and-gaza/west-bank-and-gaza/ 2021 ''Country Reports on Human Rights Practices: Israel, West Bank and Gaza,''] [[United States Department of State]] 12a de Aprilo 2022</ref> [[Amnesty International]] kaj aliaj NRO-oj dokumentis arbitrajn amasarestojn, torturon, eksterleĝajn mortigojn, sistemajn misuzojn kaj senpunecon<ref>{{cite news|last1=Heyer |first1=Julia Amalia|title=Kids Behind Bars: Israel's Arbitrary Arrests of Palestinian Minors |work=Der Spiegel |url=http://www.spiegel.de/international/world/israeli-military-arrest-large-numbers-of-palestinian-children-a-995758.html |access-date=23a de Aprilo 2017|date=7a de Oktobro 2014}}</ref><ref>{{cite web|title=Israel and Occupied Palestinian Territories 2016/2017 |url=https://www.amnesty.org/en/countries/middle-east-and-north-africa/israel-and-occupied-palestinian-territories/report-israel-and-occupied-palestinian-territories/|publisher=Amnesty International|access-date=23a de Aprilo 2017|language=en}}</ref><ref>{{cite web|last1=Isfahan|first1=Ali |title=Why Israel's Impunity Goes Unpunished by International Authorities |url=https://www.foreignpolicyjournal.com/2014/08/11/why-israels-impunity-goes-unpunished-by-international-authorities/ |publisher=Foreign Policy Journal|access-date=23a de Aprilo 2017|date=11a de Aŭgusto 2014}}</ref><ref>{{cite news |last1=Barghouti |first1=Marwan|date=16a de Aprilo 2017 |title=Why We Are on Hunger Strike in Israel's Prisons |url=https://www.nytimes.com/2017/04/16/opinion/palestinian-hunger-strike-prisoners-call-for-justice.html|newspaper=The New York Times |access-date=23a de Aprilo 2017}}</ref> kune kun la delonga malakcepto de la rajto de [[Palestinanoj]] al [[Rajto de memdetermino|memdeterminado]].<ref>{{cite news |last1=Dorfman|first1=Zach |title=George Mitchell wrote 'A Path to Peace' about Israel and Palestine. Is there one?|url=http://www.latimes.com/books/jacketcopy/la-ca-jc-mitchell-peace-20170127-story.html|newspaper=Los Angeles Times|access-date=1a de Februaro 2017}}</ref><ref>{{cite web|title=Outrage over Maimane's visit to Israel |url=http://www.iol.co.za/news/politics/outrage-over-maimanes-visit-to-israel-7397147|access-date=1a de Februaro 2017}}</ref><ref>{{cite web|title=The subordination of Palestinian rights must stop |url=http://www.thenational.ae/opinion/comment/the-subordination-of-palestinian-rights-must-stop|access-date=1a de Februaro 2017|publisher=The National}}</ref><ref>{{cite web|title=Palestine-Israel Journal: Settlements and the Palestinian Right to Self-Determination |website=pij.org |url=http://www.pij.org/details.php?id=478 |access-date=1a de Februaro 2017}}</ref><ref>{{cite web|last1=Hammond |first1=Jeremy R.|title=The Rejection of Palestinian Self Determination |url=http://www.foreignpolicyjournal.com/wp-content/uploads/2014/02/Hammond-Rejection-Palestinian-Self-Determination.pdf|access-date=1a de Februaro 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170203161044/http://www.foreignpolicyjournal.com/wp-content/uploads/2014/02/Hammond-Rejection-Palestinian-Self-Determination.pdf|archive-date=3a de Februaro 2017}}</ref> Ĉefministro Netanjahu defendis la sekurecfortojn de Israelo kiu protektas senkulpulojn el teroristoj<ref>{{cite news|title=Top US senator clashes with Netanyahu over Israeli rights record |url=http://www.politico.eu/article/patrick-leahy-clashes-with-netanyahu-over-israeli-rights-record-human-rights-violations/ |work=Politico|access-date=12a de Februaro 2017|date=31a de Marto 2016}}</ref> kaj montris malaprezon por tio kion li priskribas kiel manko de zorgo pri la perforto de la homaj rajtoj farer de "kriminalaj murdistoj".<ref>{{cite news|title=Allegations of Israeli Human Rights Violations Closely Scrutinized, Says U.S. State Department |language=en|url=http://www.haaretz.com/israel-news/1.718320 |newspaper=Haaretz|access-date=12a de Februaro 2017 |date=6a de Majo 2017}}</ref> La [[internacia komunumo]] atente rigardas la israelajn setlejojn en la okupaciitaj teritorioj eksterleĝaj laŭ la [[internacia juro]].<ref>{{Cite journal |title=Israel: The security barrier—between international law, constitutional law, and domestic judicial review |last=Barak-Erez |first=Daphne |journal=International Journal of Constitutional Law |date=1a de Julio 2006 |volume=4 |issue=3 |page=548| doi=10.1093/icon/mol021 |doi-access=free |quote=The real controversy hovering over all the litigation on the security barrier concerns the fate of the Israeli settlements in the occupied territories. Since 1967, Israel has allowed and even encouraged its citizens to live in the new settlements established in the territories, motivated by religious and national sentiments attached to the history of the Jewish nation in the land of Israel. This policy has also been justified in terms of security interests, taking into consideration the dangerous geographic circumstances of Israel before 1967 (where Israeli areas on the Mediterranean coast were potentially threatened by Jordanian control of the West Bank ridge). The international community, for its part, has viewed this policy as patently illegal, based on the provisions of the Fourth Geneva Convention that prohibit moving populations to or from territories under occupation. | issn=1474-2640 }}</ref> La Rezolucio 2334a de la [[Konsilio pri Sekureco de Unuiĝintaj Nacioj]] (aprobita en 2016) asertas, ke la setliga agado fare de Israelo estas "evidenta perforto" kontraŭ la [[internacia juro]] kaj petas, ke Israelo haltigu tian agadon kaj plenumu siajn devojn kiel [[Okupado|okupacianta povo]] laŭ la [[Kvara Ĝeneva Konvencio]].<ref name=toi>{{cite news|title=Choosing not to veto, Obama lets anti-settlement resolution pass at UN Security Council |url=http://www.timesofisrael.com/choosing-not-to-veto-obama-lets-anti-settlement-resolution-pass-at-un-security-council/|access-date=23a de Decembro 2016|work=The Times of Israel}}</ref> Speciala raportisto de [[Unuiĝintaj Nacioj]] konkludis, ke la setliga programo estas [[militkrimo]] laŭ la [[Statuto de Romo]],<ref>{{cite web |last=Nebehay |first=Stephanie |title=Israeli settlements amount to war crime – U.N. rights expert |website=Reuters |date=9a de Julio 2021 |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israeli-settlements-amount-war-crime-un-rights-expert-2021-07-09/ |access-date=6a de Aprilo 2023}}</ref> kaj [[Amnesty International]] asertis, ke la setliga programo estas eksterleĝa entrudado de civiluloj en okupaciita teritorio kaj "rabado", kiu estas malpermesita de la Hagaj Konvencioj de 1899 kaj 1907 kaj de la [[Konvencioj de Ĝenevo]] kaj estas militkrimo laŭ la Roma Statuto.<ref>{{cite web |title=Chapter 3: Israeli Settlements and International Law |website=Amnesty International |date=30a de Januaro 2019 |url=https://www.amnesty.org/en/latest/campaigns/2019/01/chapter-3-israeli-settlements-and-international-law/ |access-date=6a de Aprilo 2023}}</ref> ====Apartismo==== La traktado al Palestinanoj fare de Israelo ene de la okupaciitaj teritorioj kondukis al ampleksaj akuzoj, ke Israelo estas kulpa pri la krimo [[apartismo]], kaj pri [[krimoj kontraŭ la homeco]] laŭ la Roma Statuto kaj la Internacia Konvencio por Elimino kaj Puno de la Krimo Apartismo, aprobita de la [[Ĝenerala Asembleo de Unuiĝintaj Nacioj]] (1973-1976).<ref>{{cite journal |last=Shakir |first=Omar |date=27a de Aprilo 2021 |title=A Threshold Crossed |url=https://www.hrw.org/report/2021/04/27/threshold-crossed/israeli-authorities-and-crimes-apartheid-and-persecution |journal=Human Rights Watch |access-date=6a de Aprilo 2023}}</ref><ref name=ATC>{{cite web |date=27a de Aprilo 2021 |title=Israel committing crimes of apartheid and persecution – HRW |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-56898864 |access-date=6a de Aprilo 2023 |website=BBC News}}</ref> Studo de fakuloj kaj akademiaj specialistoj pri Mezoriento fare de ''The Washington Post'' en [[2021]] trovis pliigon el 59% ĝis 65% de tiuj fakuloj kiuj priskribis Israelon kiel "unu-ŝtata realaĵo klina al apartismo".<ref>{{cite news |date=16a de Februaro 2021 |title=Here's how experts on the Middle East see the region's key issues, our new survey finds |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/politics/2021/02/16/heres-how-experts-middle-east-see-regions-key-issues-our-new-survey-finds/|archive-url=https://archive.today/20210218195818/https://www.washingtonpost.com/politics/2021/02/16/heres-how-experts-middle-east-see-regions-key-issues-our-new-survey-finds/|archive-date=18a de Februaro 2021}}</ref><ref>{{cite news |date=17a de Septembeo 2021 |title=Academic experts believe that Middle East politics are actually getting worse |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/politics/2021/09/17/academic-experts-believe-that-middle-east-politics-are-actually-getting-worse/|archive-url=https://archive.today/20210917111222/https://www.washingtonpost.com/politics/2021/09/17/academic-experts-believe-that-middle-east-politics-are-actually-getting-worse/|archive-date=17a de Septembro 2021}}</ref> La plendo ke la politiko de Israelo rilata al la [[Arabaj israelanoj|Palestinanoj en Israelo]] egalas al [[apartismo]] estis asertita de israela organizaĵo por homaj rajtoj nome [[B'Tselem]] kaj de internaciaj organizaĵoj por homaj rajtoj kiel [[Amnesty International]] kaj [[Human Rights Watch]].<ref name=ATC/><ref name=Arno>{{Cite news|last=Rosenfeld|first=Arno|date=27a de Aprilo 2021|title=Israel is committing 'crime of apartheid,' Human Rights Watch says|url=https://forward.com/news/468473/israel-apartheid-human-rights-watch/|access-date=15a de Februaro 2022|work=[[The Forward]] |language=en-US}}</ref> Ankaŭ la israela organizaĵo por homaj rajtoj nome Jeŝ Din akuzis Israelon je apartismo.<ref name=Arno/> La postulo de Amnesty estis kritikita aŭ nuancigita de politikistoj kaj reprezentantoj el Israelo kaj ĝiaj aliancanoj kiel Usono,<ref>{{Cite news |title=U.S. State Department Rejects Amnesty's Apartheid Claim Against Israel |language=en |work=Haaretz |url=https://www.haaretz.com/us-news/u-s-state-department-rejects-amnesty-s-apartheid-claims-against-israel-1.10583830 |access-date=16a de Februaro 2022}}</ref> Unuiĝinta Reĝlando,<ref>{{Cite news |last=Elgot |first=Jessica |date=2022-04-28 |title=Keir Starmer hosts Israeli Labor party in charm offensive ahead of local elections |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/politics/2022/apr/28/keir-starmer-hosts-israeli-labor-party-in-charm-offensive-ahead-of-local-elections |access-date=2023-10-25 |issn=0261-3077}}</ref> la [[Eŭropa Komisiono]],<ref>{{Cite web |date=2023-01-20 |title=Parliamentary question E-000932/2022(ASW) {{!}} Answer given by High Representative/Vice-President Borrell i Fontelles on behalf of the European Commission |url=https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/E-9-2022-000932-ASW_EN.html |access-date=2023-10-25 |website=[[Eŭropa Parlamento]] |language=en}}</ref> Aŭstralio,<ref>{{Cite web |last=Andrew Tillett |date=2022-02-02 |title=PM, Labor defend Israel over apartheid claim |url=https://www.afr.com/politics/federal/pm-labor-defend-israel-over-apartheid-claim-20220202-p59t33 |access-date=2023-10-25 |website= Australian Financial Review |language=en}}</ref> Nederlando<ref>{{Cite news |title=Netherlands rejects Amnesty report accusing Israel of apartheid |work=The Jerusalem Post |url=https://www.jpost.com/israel-news/article-705664 |access-date=2a de Majo 2022}}</ref> kaj Germanio,<ref>{{Cite news |date=2a de Februaro 2022 |title=Germany rejects use of word 'apartheid' in connection with Israel |language=en |publisher=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/europe/germany-rejects-use-word-apartheid-connection-with-israel-2022-02-02/ |access-date=16a de Februaro 2022}}</ref> dum tiaj akuzoj estis bone ricevitaj de Palestinanoj,<ref>{{Cite news |date=1a de Februaro 2022 |title=Israeli policies against Palestinians amount to apartheid – Amnesty |language=en-GB |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-60197918 |access-date=15a de Februaro 2022}}</ref> reprezentantoj de aliaj ŝtatoj, kaj organizaĵoj kiuj defendas aŭ apogas ilin, kiel la [[Araba Ligo]].<ref>{{Cite news |url=https://arab.news/mggnn |title=Arab League, OIC welcome Amnesty's report on Israel's 'apartheid' against Palestinians|date=3a de Februaro 2022 |website=Arab News}}</ref> En 2022, Michael Lynk, kanada profesoro pri juro, nomumita raportisto pri palestinanoj kaj Israelo fare de la [[Konsilio pri Homaj Rajtoj ĉe Unuiĝintaj Nacioj]] diris, ke la situacio kongruas kun la jura difino de apartismo, kaj konkludis: "Israelo trudis al Palestino apartisman realon en post-apartisma mondo".<ref>{{Cite web |last=Kingsley |first=Patrick |date=23a de Marto 2022 |title=U.N. Investigator Accuses Israel of Apartheid, Citing Permanence of Occupation |url=https://www.nytimes.com/2022/03/23/world/middleeast/israel-apatheid-un.html |website=[[The New York Times]]}}</ref><ref>{{cite news |last1=Berman |first1=Lazar |title=UN Human Rights Council report accuses Israel of apartheid |url=https://www.timesofisrael.com/un-human-rights-council-report-accuses-israel-of-apartheid/ |access-date=2a de Junio 2024 |work=The Times of Israel |date=23a de Marto 2022}}</ref> Postaj reportoj el lia sukcedanto, nome itala Francesca Albanese kaj el la proparolanto de la Permanenta Misio de Unuiĝintaj Nacioj por Faktoj en la Israel-Palestina konflikto nome Navi Pillay ripetis tiujn asertojn.<ref>{{Cite web |url=https://www.newarab.com/news/un-report-urges-plan-end-israeli-colonialism-apartheid|title=UN report urges plan to 'end Israeli colonialism, apartheid'|website=The New Arab|date=19a de Oktobro 2022 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.timesofisrael.com/un-commission-says-it-will-investigate-apartheid-charges-against-israel/|title=UN commission says it will investigate 'apartheid' charges against Israel|first=Luke|last=Tress|website=The Times of Israel |date=28a de Oktobro 2022}}</ref> En Februaro 2024, la [[Internacia Kortumo]] okazigis publikajn akuzojn pri la juraj konsekvencoj pro la politikoj kaj praktikoj de Israelo en la okupaciitaj Palestinaj teritorio inklude Orientan Jerusalemon. Dum la akuzoj, 24 ŝtatoj kaj tri internaciaj organizaĵoj diris, ke Israelaj praktikoj egalas al rompo de la malpermeso de apartismo kaj/aŭ egalas al malpermesitaj agoj de rasa [[diskriminacio]].<ref>{{Cite web|url=https://www.justsecurity.org/93403/the-implications-of-an-icj-finding-that-israel-is-committing-the-crime-against-humanity-of-apartheid-2/|title=The Implications of An ICJ Finding that Israel is Committing the Crime Against Humanity of Apartheid|first=Victor|last=Kattan|date=20a de Marto 2024|website=Just Security}}</ref> == Demografio == [[Dosiero:Aliyah 1948-2015.png|upright=1.35|eta|Enmigrado en Israelon en la jaroj 1948–2015. La du pintoj koincidas kun 1949 kaj 1990.]][[Dosiero:Israelpop.svg|eta|Populacipiramido de Israelo.]] [[Dosiero:Inglehart_Values_Map.svg|eta|Politikkultura mapo de la mondo laŭ la enketo pri monda valoroj de Inglehart-Welzel, bazita sur datumoj de la ''World Values Survey'' en 2004. Notu la pozicion de Israelo kiel tuton ĉe egaleco en "Racia-laikaj valoroj" kaj ankaŭ preskaŭ ĉe egaleco en "Mem-esprimaj valoroj".]] La historio de Israelo dum la 20-a jarcento suferis multajn gravajn kaj ne ĉiam pacajn ŝanĝojn en la demografio. Dekomence loĝata ĉefe de [[araboj]], duarange de [[judoj]], sed ankaŭ de aliaj popoloj, nome okcidenteŭropanoj, grekoj, turkoj, armenoj (Vidu artikolon [[Armenoj en Israelo]]) ktp., la posta elmigrado de judoj kaj kreado de la ŝtato Israelo ŝanĝis la situacion, malprofite al araboj kun postaj envenoj de judaj enmigrantoj de tre diversaj devenoj: centreŭropanoj, rusoj, el arabaj landoj, partikulare el [[Jemeno]], el [[Etiopio]], el [[Argentino]], el [[Usono]] ktp. En 2020, la loĝantaro de Israelo estis ĉirkaŭkalkulita je 9,277,200, el kiuj 74.2% estis registritaj de la civila registaro kiel [[Israelaj judoj|judoj]].<ref name="population_stat2019">[https://www.cbs.gov.il/he/mediarelease/DocLib/2019/134/11_19_134b.pdf Israel's Independence Day 2019] 6a de Majo 2019, Israel Central Bureau of Statistics, alirita la 7an de majo 2019.</ref> [[Arabaj israelanoj|Araboj]] estas 20.9% de la loĝantaro, dum ne-arabaj kristanoj kaj personoj kiuj ne havas religion listita en la civila registrejo formas ĝis 4.8%.<ref name="population_stat2019" /> Komence de la 21-a jarcento grandaj nombroj de migrantaj laboristoj el [[Rumanio]], [[Tajlando]], [[Ĉinio]], Afriko kaj Sudameriko setliĝis en Israelo. La preciza nombro estas nekonata, ĉar multaj el ili estas loĝantaj en la lando eksterleĝe,<ref>{{cite news |url=http://www.irinnews.org/Report/85270/ISRAEL-Crackdown-on-illegal-migrants-and-visa-violators |title=ISRAEL: Crackdown on illegal migrants and visa violators |newspaper=IRIN |date=14a de Julio 2009}}</ref> sed la ĉirkaŭkalkuloj iras el 166 000<ref name="population_stat2019" /> ĝis 203,000.<ref name="Adriana Kemp">Adriana Kemp, "Labour migration and racialisation: labour market mechanisms and labour migration control policies in Israel", ''Social Identities'' 10:2, 267–292, 2004</ref> Ĉirkaŭ Junio 2012, proksimume 60 000 afrikaj migrantoj estis enirantaj en Israelon.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/2012/06/11/us-israel-africans-idUSBRE85A0VI20120611 |title=Israel rounds up African migrants for deportation |newspaper=Reuters |date=[[11-a de junio]] [[2012]]|titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-11 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150924164444/http://www.reuters.com/article/2012/06/11/us-israel-africans-idUSBRE85A0VI20120611 |arkivdato=2015-09-24 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.reuters.com/article/2012/06/11/us-israel-africans-idUSBRE85A0VI20120611 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-08-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150924164444/http://www.reuters.com/article/2012/06/11/us-israel-africans-idUSBRE85A0VI20120611 |arkivdato=2015-09-24 }}</ref> Ĉirkaŭ 92% de israelanoj loĝas en urbaj areoj.<ref>{{cite web |url=http://mfa.gov.il/MFA/AboutIsrael/Land/Pages/THE%20LAND-%20Urban%20Life.aspx |publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs |title=The Land: Urban Life |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130607003443/http://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/land/pages/the%20land-%20urban%20life.aspx |archivedate=7a de Junio 2013 }}</ref> Informoj publikigitaj de la [[Organizaĵo pri Ekonomiaj Kunlaboro kaj Evoluigo|OEKE]] en 2016 ĉirkaŭkalkulis la averaĝan [[vivodaŭro]]n de israelanoj je 82.5 jaroj, kio faras ĝin la 6-a plej alta lando en la mondo pri vivodaŭro.<ref name="OECD_life_expec">[https://data.oecd.org/healthstat/life-expectancy-at-birth.htm "Health status - Life expectancy at birth - OECD Data".] theOECD. Alirita la 16an de novembro 2020.</ref> La ŝtato Israelo estis planita kaj kreita kiel hejmlando por [[judoj]] kaj tial ĝi estas ofte referencata kiel "juda ŝtato". La israela [[Leĝo de Reveno]] garantiis al ĉiuj judoj kaj al tiuj de juda praularo la rajton al la israela ŝtataneco.<ref>{{cite web |url=https://www.knesset.gov.il/laws/special/eng/return.htm |publisher=Knesset |title=The Law of Return |accessdate=14a de Aŭgusto 2007 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20051127033448/http://www.irac.org/article_e.asp?artid=199 |archivedate=27a de Novembro 2005 |df= }}</ref> Pligrandigo de la juda israela loĝantaro ekde 1948 estas multe pli granda, se komparita kun aliaj landoj kiuj same ricevis amasan enmigradon.<ref>{{cite book |last= DellaPergola |first= Sergio |authorlink= |contribution= Still Moving: Recent Jewish Migration in Comparative Perspective |editor=Daniel J. Elazar |editor2=Morton Weinfeld|title= The Global Context of Migration to Israel |origyear= 2000 |edition= |series= |year= 2000|publisher=Transaction Publishers |location= New Brunswick, NJ |isbn= 978-1-56000-428-8 |pages= 13–60 }}</ref> Juda elmigrado el Israelo (nomita ''ĝerida'' en hebrea), ĉefe al Usono kaj Kanado, estas priskribita de demografoj kiel malgranda,<ref>Herman, Pini, The Myth of the Israeli Expatriate, Moment Magazine, volume 8, issue 8, pp. 62–63, 1a de Septembro 1983.</ref> sed estas ofte citita de la israelaj registaraj ministerioj kiel grava minaco por la estonteco de Israelo.<ref>{{cite journal |last1=Gould |first1=Eric D. |last2=Moav |first2=Omer |year=2007 |title=Israel's Brain Drain |journal=Israel Economic Review |volume=5 |issue=1 |pages=1–22 |ssrn=2180400 }}</ref><ref>{{cite news |last=Rettig Gur |first=Haviv |title=Officials to US to bring Israelis home |newspaper=The Jerusalem Post |date=6a de Aprilo 2008 |url=http://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=97254 |accessdate=20a de Marto 2012}}</ref> Tri kvaronoj de la loĝantaro de Israelo estas de judoj de [[Etnaj dividoj de la judismo|diversaj judaj devenoj]]. Proksimume 75% de la israelaj judoj estas [[Sabra|naskiĝintaj en Israelo]],<ref name="population_stat2019" /> 16% estas enmigrantoj el Eŭropo kaj Ameriko, kaj nur 7% estas enmigrantoj el Azio kaj Afriko (inklude el la [[Araba mondo]]).<ref>{{cite web |url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_09&CYear=2017 |title=Jews, by Continent of Origin, Continent of Birth & Period of Immigration |date=6a de Septembro 2017 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=19a de Septembro 2017}}</ref> Judoj el Eŭropo kaj el la iama [[Sovetunio]] kaj ties posteuloj naskiĝintaj en Israelo, kiel la [[Aŝkenazoj]], konstituas proksimume 50% de la judaj israelanoj. Judoj el arabaj kaj aliaj islamaj landoj kaj ties posteuloj, kiel [[Mizraĥoj|Mizraĥaj]] kaj [[Sefardoj|Sefardaj]] Judoj,<ref>{{cite journal |url=http://muse.jhu.edu/journals/jss/summary/v015/15.1.goldberg.html |title=From Sephardi to Mizrahi and Back Again: Changing Meanings of "Sephardi" in Its Social Environments|journal=Jewish Social Studies|volume=15|issue=1|pages=165–188|year=2008|last1=Goldberg|first1=Harvey E.}}</ref> formas plej el la cetero de la juda loĝantaro.<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2009/apr/03/israel-arab-jewish-mizrahi |title=The myth of the Mizrahim |work=The Guardian |date=3a de Aprilo 2009 |location=London}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/jewref.html |title=Jewish Refugees from Arab Countries |last=Shields |first=Jacqueline |encyclopedia=Jewish Virtual Library |accessdate=26a de Aprilo 2012}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.jewcy.com/post/missing_mizrahim |title= Missing Mizrahim|date= 31a de Aŭgusto 2009}}</ref> Proporcio de judaj intergeedzecoj estis ĉirkaŭ 35% kaj ĵusaj studoj sugestas, ke la procento de israelanoj devenaj el kaj Sefardoj kaj Aŝkenazoj pliiĝas je ĉirkaŭ 0.5 procento ĉiujare, kaj ĉirkaŭ 25% de la lernejaj infanoj nuntempe originiĝas el ambaŭ komunumoj.<ref>{{cite web |url=http://sociology.huji.ac.il/docs/Okun-paper-2006-01.pdf |title=Socioeconomic Status and Demographic Behavior of Adult Multiethnics: Jews in Israel |last1=Okun |first1=Barbara S. |last2=Khait-Marelly |first2=Orna |year=2006 |publisher=Hebrew University of Jerusalem |accessdate=26a de Majo 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131029210049/http://sociology.huji.ac.il/docs/Okun-paper-2006-01.pdf |archivedate=[[29-a de oktobro]] [[2013]]|titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-11 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20131029210049/http://sociology.huji.ac.il/docs/Okun-paper-2006-01.pdf |arkivdato=2013-10-29 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://sociology.huji.ac.il/docs/Okun-paper-2006-01.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-11 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20131029210049/http://sociology.huji.ac.il/docs/Okun-paper-2006-01.pdf |arkivdato=2013-10-29 }}</ref> Ĉirkaŭ 4% el israelanoj (300 000), etne difinitaj kiel "aliaj", estas rusaj posteuloj el Sovetunio pro enmigrado de 1990-aj jaroj de juda deveno aŭ familio ne estas judoj laŭ la rabena juro, sed estas elekteblaj por israela ŝtataneco laŭ la Leĝo de Reveno.<ref name="DellaPergola, Sergio 2011">{{cite web | url=http://jppi.org.il/uploads/Jewish_Demographic_Policies.pdf | title=Jewish Demographic Policies | publisher=The Jewish People Policy Institute |year=2011 | author=DellaPergola, Sergio}}</ref><ref name="Israel people">{{cite encyclopedia | url=http://www.encyclopedia.com/topic/Israel_(people).aspx | title=Israel (people) | encyclopedia=Encyclopedia.com |year=2007}}</ref><ref>{{cite news|author=Yoram Ettinger|title=Defying demographic projections|url=http://www.israelhayom.com/site/newsletter_opinion.php?id=3913|accessdate=29a de Oktobro 2013|newspaper=[[Israel Hayom]]|date=5a de Aprilo 2013}}</ref> === Israelaj setlejoj === La totala nombro de [[Israela kolonio|israelaj setlejoj]] trans la Verda Linio de 1949 estas ĉirkaŭ 600 000 (≈10% de la juda israela loĝantaro).<ref>Gorenberg, Gershom, 26a de Junio 2017, Settlements: The Real Story [http://prospect.org/article/settlements-real-story] The American Prospect, alirita la 25an de Aŭgusto 2017</ref> En 2016, ĉirkaŭ 399 300 israelanoj loĝis en setlejoj de [[Cisjordanio]],<ref name="districts_pop">[https://www.cbs.gov.il/he/pages/default.aspx "Loĝlokoj kaj populacio, laŭ Populacigrupo, Distrikto, Sub-Distrikto kaj Natura Regiono". Israela Centra Buroo de Statistiko. 6a de Septembro 2017. Alirita la 16an de Novembro 2020. ]</ref> inklude tiujn de antaŭ la establado de la Ŝtato Israelo kaj kiuj estis re-establitaj post la [[Sestaga Milito]], en urboj kiel [[Hebron]] kaj setlejoj kiel Guŝ Etzion. Aldone al la setlejoj de la Cisjordanio, estis pli ol 200 000 judoj kiuj loĝas en [[Orienta Jerusalemo]],<ref name="jerusalem_pop">[https://web.archive.org/web/20170924044837/http://www.jerusaleminstitute.org.il/.upload/yearbook/2017/shnaton_C1017.pdf "Population of Jerusalem, by Age, Religion and Geographical Spreading, 2015" (PDF).] Jerusalem Institute for Israel Studies. Arkivita el la originalo (PDF) en 24a de Septembro 2017. Alirita la 16an de Novembro 2020.</ref> kaj 22 000 en la [[Golanaj Altaĵoj]].<ref name="districts_pop" /><ref>{{Cite web|url=https://www.dailysabah.com/op-ed/2019/05/07/the-golan-heights-factor-and-the-future-of-destabilized-syria|title=The Golan Heights factor and the future of destabilized Syria|last=Beat|first=Maria|date=7a de Majo 2019|website=Daily Sabah|access-date=9a de Majo 2019}}</ref> Proksimume 7 800 israelanoj loĝis en setlejoj de la Gaza Strio, konata kiel [[Guŝ Katif]], ĝis ili estis evakuataj de la registaro kiel parto de la israela plano de 2005 por foriro el la Gaza Strio.<ref>{{cite web |url=http://www.fmep.org/settlement_info/settlement-info-and-tables/stats-data/settlements-in-the-gaza-strip-1 |title=Settlements in the Gaza Strip |accessdate=12a de Decembro 2007 |website=Settlement Information |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130826025402/http://www.fmep.org/settlement_info/settlement-info-and-tables/stats-data/settlements-in-the-gaza-strip-1 |archivedate=26a de Aŭgusto 2013 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-11 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130826025402/http://www.fmep.org/settlement_info/settlement-info-and-tables/stats-data/settlements-in-the-gaza-strip-1 |arkivdato=2013-08-26 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130826025402/http://www.fmep.org/settlement_info/settlement-info-and-tables/stats-data/settlements-in-the-gaza-strip-1 |date=2013-08-26 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.fmep.org/settlement_info/settlement-info-and-tables/stats-data/settlements-in-the-gaza-strip-1 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-11 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130826025402/http://www.fmep.org/settlement_info/settlement-info-and-tables/stats-data/settlements-in-the-gaza-strip-1 |arkivdato=2013-08-26 }}</ref> En la rakonto "La viro kiu ne mortis" el la rakontaro "''12 موت سرير رقم''" (Mortinto en lito n-ro 12) la palestina verkisto [[Ghassan Kanafani]] priskribas la okazaĵojn kiuj ebligis la kreadon de la ŝtato Israelo: la vendo de tero fare de arabaj posedantoj al judaj setlantoj. La intrigo de la verko klare pruvas, ke la formado de Israelo estis rekta sekvo de la nekunordigitaj agoj kaj nerespondecaj agoj de la palestinanoj mem. == Sociaj aferoj == La sociaj protestoj komencitaj dum la somero 2011 depostulante [[Socia justeco|socian justecon]] (loĝado, monpovo…) disvolviĝis ĝis la manifestacio de la [[3-a de septembro]], kiu kunigis 400 000 anojn; tiuj-ĉi multnombriĝis interalie en la urbo [[Tel-Avivo]] <ref>{{fr}} [http://www.20minutes.fr/monde/780628-israel-manifestations-sociales-record-maintenant ISRAEL - Un vaste programme de réformes devrait voir le jour d'ici deux semaines...]</ref>. Ĝenerale estas granda kultura kaj politika diferenco inter la plej [[Ortodoksa Judismo|ortodoksaj sektoroj de judoj]] kaj la plej toleremaj kaj eĉ laikaj aŭ preskaŭ ne religiaj; tio pli kaj pli koincidas kun la diferencoj kiuj estas en aliaj landoj inter [[dekstro kaj maldekstro]]. == Edukado == {{Ĉefartikolo|Edukado en Israelo}} == Ekonomio == [[Dosiero:View of Diamond Exchange Center from Azrieli Center.jpg|maldekstra|eta|250px|La diamantkomerca kvartalo de la urbo [[Ramat Gan]].]] Israelo estas konsiderita kiel la plej progresinta lando en [[Sudokcidenta Azio]] en ekonomia kaj industria evoluo. La lando estis plej alte en la regiono en la Indekso de Facileco de Komerco de la Monda Banko, kiel en la Indekso de tutmonda konkurencivo de la [[Monda Ekonomia Forumo]]. Ĝi havas la duan plej grandan nombron da [[ekfirmao]]j en la mondo (post Usono) kaj la plej grandan nombron da kompanioj listigitaj sur la [[borso]] [[NASDAQ]] ekster [[Nordameriko]]. En 2007, Israelo vicigis [[Listo de landoj laŭ MEP por kapo|44-a plej alta en la MEP]] kaj la 22-a plej alta malneta enlanda produkto ''pokape'' (en aĉetpova egaleco) je 232,7 miliardoj USD kaj 33,299 USD, respektive. En 2014 ĝi jam estis la 39-a ekonomio laŭ volumo de MEP. En 2007, Israelo estis invitita aliĝi al la [[Organizo por ekonomia kunlaboro kaj evoluo|Organizo por Ekonomia Kunlaboro kaj Evoluo]]. [[Dosiero:Israel_Product_Exports_(2019).svg|eta|Proporcia reprezento de eksportataj produktoj de Israelo, 2019]] Malgraŭ ĝia malfacila historio, Israelo sukcesis krei stabilan kaj fortan ekonomion ene de kelkaj jardekoj, sub kondiĉoj de sekureca necerteco dum administrado de pluraj militoj kiuj postulis ĝeneralan rezervan [[Mobilizo|mobilizadon]], dum ĝia populacio kreskis rapide. La ekonomio de Israelo elstaras pro sia forto kompare kun siaj najbaroj: la MEP de Israelo staris je 481 miliardoj da [[usona dolaro|dolaro]]j en 2022, [[Listo de landoj laŭ MEP (ĝenerale)|28-a loko en la mondo]].<ref>[https://databank.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD/1ff4a498/Popular-Indicators World Development Indicators | DataBank], databank.worldbank.org</ref> La MEP pokape estis 51,430 dolaroj jare (en 2021), kaj Israelo estas poziciigita 19-a en la [[indico de homa disvolviĝo]]. En 2006 Israelo estis la 15-a en la mondo en la indekso de [[tutmondiĝo]] de la usona ĵurnalo [[Foreign Policy]]. Israelo havas malmultajn mineralojn kiuj estas grava fonto kaj bazo por israela industrio. Tamen Israelo produktas [[bromo]]n, [[kalio]]n, [[sulfuro]]n, [[fosfato]]n kaj [[tergaso]]n el sia grundo, kiu estis malkovrita en grandaj kvantoj en 2009 ĉe la marbordo de Ĥajfo kaj Hadera, igante Israelon provizanto de tergaso. Tiuj mineraloj disponigas infrastrukturon por la agado de multaj fabrikoj, kiuj formas la spinon de industrio en Israelo, tamen Israelo daŭre estas tre dependa de eksterlandoj por provizi ĝin per metaloj kaj energiresursoj - kiel ekzemple [[petrolo]] kaj [[karbo]]. Pro la malmultaj mineraloj kaj ĝia malgranda areo, la ekonomio de Israelo emfazas la homan faktoron: scio-intensaj industrioj kiel ekzemple [[Alta teknologio|altteknologio]], [[medicina teknologio]] kaj [[armea teknologio]] kiuj respondecas pri signifa parto de industriaj eksportaĵoj. Notindas ke Israelo estas la plej granda komerca centro en la mondo por poluritaj diamantoj, kaj ĉi tiu industrio respondecas pri ĉirkaŭ 28% de la totalaj israelaj eksportaĵoj. La due plej granda industrio estas la eksportado kaj produktado de kemiaĵoj kaj kemiaj produktoj, kiu inkludas [[Rafinejo|naftodistilaĵojn]] kaj [[farmaciaĵo]]jn (24% de israelaj eksportaĵoj). Escepto de la ekonomia pejzaĝo estas la milita industrio (IAS, IAI, Rafael, Elbit Systems, ktp.), kiu prosperas malgraŭ sia dependeco de importitaj krudaĵoj. Israelo investis en ĉi tiu industrio pro siaj internaj bezonoj, kaj pro la kvalito kaj altnivela teknologio de siaj militaj produktoj, kaj sekve multaj landoj aĉetas ĝiajn produktojn de Israelo. Vendo alportas profitojn kaj fremdajn valutojn al la lando, kaj influas la daŭrigon de [[:en:Research and development|esploro kaj disvolviĝo]]. Rezulte Israelo estas unu el la plej grandaj armileksportantoj en la mondo kaj estas en oka loko kun 3% de la monda armila merkato (2019). Krome, la ekonomio de Israelo povis kreski danke al financaj fontoj, kiuj venis de ekstere. La tuta usona helpo ekde la fondiĝo de la lando jam sumiĝas al pli ol cent miliardoj da dolaroj. Diasporaj judoj ankaŭ kontribuis enormajn sumojn al la ŝtato kaj ĝiaj institucioj, dank'al kiuj lernejoj, organizoj kaj institucioj estis establitaj kiuj kontribuis al la akcelita ekonomia evoluo de la ŝtato. Aldone al tio, Israelo vendis [[obligacio]]jn al judoj en la Diasporo tra la Bundes-organizo kaj tiel plue evoluigis sian ekonomion. Tamen, Israelo kutime elspezis pli da mono ol ĝi havis - tial ĝi pruntis grandegajn monsumojn. En la lastaj jardekoj, kiam la Ŝtato de Israelo ekonomie plifortiĝis, ĝi iom post iom repagas sian [[Ekstera ŝuldo|eksteran ŝuldon]]. Ĉirkaŭ kvinono de la [[ŝtata buĝeto]] en 2018 estas dediĉita al repago de ŝuldoj kaj [[interezo]]j. La ekonomio de Israelo estas karakterizita per relative granda publika elspezo de proksimume 54%. Ĉi tio estas ĉefe pro la grandaj sekurecaj kaj bonfaraj buĝetoj. En la pasinteco, la lando estis pli socialisma – tio estas, la publika elspezo estis pli granda kaj la ekonomio estis pli centralizita. En la lastaj jardekoj, la israela ekonomio estis karakterizita per liberaligo, tio estas, redukto de impostoj - kaj imposto sur kompanioj kaj imposto sur individuoj, la ekonomio iĝis malpli centralizita - pli kaj pli da registaraj entreprenoj estis privatigitaj, kaj ankaŭ publikaj elspezoj estis reduktitaj, kiel sekureco kaj bonfarto. En 2002, Israelo atingis severan ekonomian krizon post la [[Intifado|dua intifado]], la efiko de la eksplodo de la tutmonda krizo de [[:en:Dot-com bubble|punktokomveziko]] en 2000, kaj pro la tutmonda recesio kiu eksplodis pro la [[atencoj de la 11-a de septembro 2001]]. Ekde 2007 okazis laŭpaŝa pliiĝo en loĝprezoj kaj ĝenerala prezaltiĝo en Israelo. La kresko de prezoj estis pro diversaj kialoj, inkluzive de malaltaj interezoprocentoj kaj manko de loĝejoj, ĉefe en la centro de la lando, ĉirkaŭ [[Tel-Avivo]]. Dum 2010, malgraŭ la tutmonda ekonomia krizo, Israelo transiris de la statuso de evoluanta ekonomio al [[evoluinta lando]]. En 2011, Israelo estis akceptita kiel membro de la Organizo por Ekonomia Kunlaboro kaj Evoluo ([[OECD]]). En la jaroj 2009-2012, kelkaj signifaj naturgasrezervoj estis malkovritaj en la teritoriaj akvoj de Israelo. La gasrezervoj fortigis la [[Geopolitiko|geopolitikan]] pozicion de Israelo. La gaso estas liverita al [[Jordanio]] kaj [[Egiptio]] per jordania gasdukto. Israelo [[Eksporto|eksportas]] poluritajn [[diamanto]]jn (31,7 % el la enspezo), elektronikaĵojn kaj teknikaĵojn (ĉefe [[Softvaro]]), maŝinindustriajn produktaĵojn, fruktojn, legomojn, naftoproduktojn kaj [[kemiaĵo]]jn. La ĉefaj [[Importo|importantaj]] landoj estas [[Usono]] (45 %), [[Eŭropa Unio]], [[Honkongo]], ktp. Israelo importas polurotajn diamantojn, manĝaĵojn, karburaĵojn kaj aliajn, ĉefe el Usono, [[Belgio]] kaj [[Germanio]]. === Valuto === [[Dosiero:Money IL WV.JPG|eta|dekstre|Moneroj kaj monbiletoj de [[Nova israela siklo|nova siklo]], la israela valuto.|228x228px]] [[Dosiero:Stamp of Israel - Coins Doar Ivri 1948 - 15mil wrong tab.jpg|120px|eta|maldekstre|"Hebrea poŝto", nome [[poŝtmarko]] de la unua kaj provizora serio de poŝtmarkoj de la Ŝtato Israelo, publikigita horojn post la deklaro de sendependeco.]] Ekde 1985, la valuto de Israelo estas la [[Nova israela siklo|nova siklo]] (שקל חדש; NIS; simbolo: ₪). Ĝia deveno datiĝas de la epoko de [[Mezopotamio]], kie ĝi estis uzita mezurunuo, kaj nur en la 1980-aj aroj la siklo anstataŭis la pundon kiel valuto de Israelo. Unu nova siklo dividiĝas en 100 "agorot" (en singularo "agorá"). Estas monbiletoj de 20, 50, 100 kaj 200 novaj sikloj. Ĉe moneroj, estas de 1 nova siklo, 2, 5 kaj 10 novaj sikloj, kaj de 10 kaj 50 "agorot". La [[Banko de Israelo]] estas la institucio kiu zorgas pri la eldonado de valutoj. En ĝia retejo oni povas konsulti katalogon de moneroj kaj monbiletoj el 1948 ĝis nun.<ref>[https://www.boi.org.il/ oficiala retejo]</ref> Rajtas eniri en Israelon portante senliman kontantan kvanton de mono en eksterlandaj valutoj, veturĉekoj, kreditdokumentoj ktp. Kvankam plimulton de pagoj oni povas fari en [[eŭro]]j aŭ [[dolaro]]j, la ŝanĝon oni donos ĉiam en [[Nova israela siklo|novaj sikloj]]. Por fari valutŝanĝojn oni devas fari tion ĉe bankoj, monŝanĝejoj, poŝtoficejoj kaj kelkaj hoteloj. === Turismo === [[Turismo]] estas fundamenta enspezofonto de Israelo. En diversaj lokoj estas eblaj aliroj por la publiko al gravaj arkeologiejoj de la civilizacioj kaj de la [[Romia Imperio]] kaj de la [[Bizanca Imperio]]. Ĉar Israelo estas en [[Sankta Tero]], ĝi havigas grandan varion de religiaj, historiaj kaj arkeologiaj lokoj. Krome, ĝi disponas de modernaj turismejoj en strandoj kaj aliaj regionoj por realigi [[ekoturismo]]n. Menciendas la kreskiĝanta gravon de la turismo nomita "de suno kaj strando", ĉefe en la zono de la [[Morta maro]] kaj la [[Mediteraneo]] proksime al la urbo [[Telavivo]]. En tiu zono estas ankaŭ nombraj banlokoj kaj ''[[Spa (kuracloko)|spaoj]]''. Ĉiujare alvenas miloj da kristanaj, judaj kaj islamaj pilgrimantoj al siaj sanktaj lokoj. El Israelo viziteblas ekzemple la Preĝejo de la Kristnasko en [[Bet-Leĥem]] (fakte en [[Cisjordanio]]), kiu estas konstruita supozeble sur la loko kie laŭ la [[Evangelio]]j naskiĝis Jesuo, kaj la [[Manuskriptoj de la Morta Maro]] en la Muzeo de la Templo de la Libro de Jerusalemo. En [[Nazareto]] viziteblas la Baziliko de la [[Anunciacio]], konstruita sur la loko kie laŭ la religiaj skribaĵoj la [[Ĉefanĝelo Gabrielo]] aperis antaŭ la [[Dipatrino]] por anonci ŝian gravedecon kaj la alvenon de Jesuo. En Jerusalemo, la [[Kupolo de la Roko]] kaj la [[Moskeo Al-Aksa]] sur la [[Templa Monto]], estas la tria loko plej grava por islamanoj (malantaŭ [[Mekko]] kaj [[Medino]]), sed kontrolita de Israelo, kaj okupas la lokon el kiu denove laŭ religiaj skribaĵoj oni supozas, ke [[Mohamedo]] ascendis al la ĉielo. La [[Baziliko de la Sankta Tombo]] estas sur loko, kiun plimulto de loĝantoj adoras kiel [[Golgoto]]n aŭ [[Kalvario]]n, kie laŭ la [[Nova testamento]] estis krucumita [[Jesuo Kristo]] kaj de kie li ascendis al la ĉielo. La judoj venas preĝi al la [[Muro de lamentadoj]], lasta restaĵo de la dua [[Templo de Jerusalemo]]. == Kulturo == [[Dosiero:Shabbat_table_setting.jpg|eta|maldekstre|Aranĝo por [[Ŝabato]].]] La kulturo de Israelo estas nedisigebla de la historio de judismo kaj de la [[juda popolo]]. La [[kultura diverseco]] de Israelo derivas de la diverseco de ĝia loĝantaro: judoj de ĉie alportis siajn kulturajn kaj religiajn tradiciojn kun si, kreante fandujon de kutimoj kaj kredoj de la juda kulturo.<ref>[https://web.archive.org/web/20071010072008/http://www.iyfnet.org/document.cfm/92/97/243 «Immigration and Social and Cultural Diversity Among the Jewish Population».] ''International Youth Foundation''. Arkivita el la originalo la 10an de oktobro 2007. Konsultita la 6an de septembro 2007. </ref> Israelo estas la sola lando de la mondo, kie la vivo ĝiras ĉirkaŭ la [[hebrea kalendaro]]. La [[Statuto|statutaj]] kaj la lernejaj ferioj estas determinitaj de la [[judaj festoj]], kaj la oficiala tago de ripozo estas la [[Ŝabato]].<ref>[https://www.gov.il/en/departments/ministry_of_foreign_affairs/govil-landing-page «Jewish Festivals and Days of Remembrance in Israel».] Israela Ministerio de Eksterlandaj Aferoj. Konsultita la 16an de septembro 2007. </ref> La grava araba minoritato de Israelo ankaŭ lasis sian stampon en la israela kulturo en sferoj kiel la [[arkitekturo]],<ref> Ran, Ami (25a de aŭgusto 1998). [http://www.israel-mfa.gov.il/MFA/MFA+Publications/Photo+exhibits/Encounters-+The+Vernacular+Paradox+of+Israeli+Arch-+Intro.htm «Encounters: The Vernacular Paradox of Israeli Architecture».] Israela Ministerio de Eksterlandaj Aferoj. Konsultita la 6an de septembro 2007. </ref> [[muziko]]<ref> Brinn, David (23a de oktobro 2005). [https://web.archive.org/web/20080620043118/http://www.israel21c.org/bin/en.jsp?enDispWho=Articles%5El1126&enPage=BlankPage&enDisplay=view&enDispWhat=object&enVersion=0&enZone=Culture Israeli, Palestinian and Jordanian DJs create bridge for peace.] Israel21c. Arkivita el originalo la 20an de junio 2008. Konsultita la 16an de septembro 2007. </ref> kaj [[kuirarto]].<ref> Dolev, Yael. [https://web.archive.org/web/20080123113731/http://www.med.umich.edu/umim/clinical/pyramid/global.htm «Some Thoughts About Israeli Cuisine».] University of Michigan Integrative Medicine. The University of Michigan. Arkivita el la originalo la 23an de januaro 2008. Konsultita la 6an de septembro 2007. </ref> La [[israela kuirarto]] (en la hebrea המטבח הישראלי ha-mitbach-ha yisra'eli) konsistas el lokaj [[plado]]j de la indiĝenaj homoj de Israelo kaj pladoj alportitaj al Israelo de la judoj de la diasporo. Ekde antaŭ la kreo de la ŝtato Israelo en 1948, kaj precipe ekde la fino de la 1970-aj jaroj, israela juda fuziiga kuirarto evoluis. ===Literaturo=== [[Dosiero:Amós Oz no Fronteiras do Pensamento São Paulo 2017 (35627967185) (cropped).jpg|eta|dekstra|200ra|{{centre|Amos Oz en 2017}}]] La israela [[literaturo]] estas ĉefe la poezio kaj la prozo verkita en [[hebrea]], kiel parto de la renaskigo de la hebrea kiel lingvo ekparolata nur ekde la mezo de la 19-a jarcento, kaj disvastigita ĉefe laŭlonge de la 20-a jarcento, kvankam malgranda areo de la literaturo estas publikigita ankaŭ en aliaj lingvoj, kiel la araba kaj la angla. Laŭleĝe, oni devas deponi du ekzemplerojn de ĉiuj presaĵoj publikigitaj en Israelo kaj en la [[Nacia Biblioteko de Israelo]] kaj en la [[Hebrea Universitato de Jerusalemo]]. En 2001, la leĝo estis amendita por inklusi registraĵojn de sono kaj filmo same kiel ankaŭ el aliaj nepresitaj komunikiloj.<ref>[https://archive.ph/20120529153016/http://jnul.huji.ac.il/eng/lgd.html «Depositing Books to The Jewish National & University Library».] ''Jewish National and University Library''. Arkivita el la originalo la 29an de majo 2012. Konsultita la 21an de aŭgusto 2007. </ref>​ En 2006, ĉirkaŭ 85 porcento de la 8 000 libroj translokigitaj al la biblioteko estis en hebrea.<ref>[https://www.nli.org.il/en/at-your-service/who-we-are] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220302022104/https://www.nli.org.il/en/at-your-service/who-we-are |date=2022-03-02 }}[[Nacia Biblioteko de Israelo]]<span> en angla</span></ref>​ La Semajno de la Hebrea Libro (en hebrea: שבוע הספר‎) estas okazigita en junio pere de la tipaj librofoiroj, publikaj legeventoj kaj apero de israelaj verkistoj tra la tuta lando. Dum la semajno, oni atribuas la ĉefan literaturan premion de Israelo, nome Premio Sapir. En 1966 [[Samuel Josef Agnon]] kunhavis la [[Nobel-premio pri literaturo|Nobel-premion pri literaturo]] kun la jud-germana verkistino [[Nelly Sachs]].<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1966/summary/ «The Nobel Prize in Literature 1966».] Nobel Foundation. Konsultita la 12an de aŭgusto 2007. </ref> Verkistoj kiel [[Amos Oz]], [[David Grossman]], [[Abraham B. Jehoŝua]], [[Aharon Appelfeld]], [[Meir Shalev]] kaj la poetino [[Margalit Matitiahu]] (kiu verkas kaj en hebrea kaj en [[Judhispana lingvo|ladino]]), estis konsiderataj ĉefaj reprezentantoj de la nuntempa israela literaturo.<ref> Erlij, Evelyn (2a de majo 2010). [http://diario.elmercurio.cl/detalle/index.asp?id={b74c5782-18fa-4a9b-a226-5c58d1276d27} «Amos Oz: Mi libro puede construir puentes».] Revista de Libros. ''[[El Mercurio (Ĉilio)|El Mercurio]]''. Konsultita la 27an de decembro 2010. </ref><ref> Benarroch, Moshé. «La literatura israelí en el siglo veinte». anajnu.cl. Konsultita la 27an de decembro 2010. </ref> === Arto === Kvankam la partopreno de Israelo en la tutmonda arta etoso estis relative minora, Israelo havas unikajn artajn tradiciojn, kiel ekzemple la juda mistikisma arto, inspirita en la [[Kabalo]] kaj la [[Zohar]]. Alia arta movado kiu havas gravan efikon estis la Skolo de Parizo, Ĉiuokaze la israela arto estis forte influita de juddevenaj artomajstroj, kiel [[Ĥaim Sutin|Sutin]], Michel Kikoïne, [[Isaac Frenkel Frenel|Frenkel]], [[Marc Chagall|Chagall]] kaj aliaj.<ref>[https://www.mkm.org.il/eng/Exhibitions/353/After_the_School_of_Paris%3A_Israeli_Art_in_the_1930s_and_1940s After the School of Paris: Israeli Art in the 1930s and 1940s]</ref><ref>[https://mushecht.haifa.ac.il/?option=com_content&view=article&id=57%3A2015-01-27-09-53-19&catid=208&Itemid=169 «The School of Paris in Safed, 1950s and 1960s».]</ref> La israela arto montris kaj ricevis enhavajn influojn el la [[Holokaŭsto]], la militoj kaj la bibliaj historioj. [[Akademio de Arto kaj Dezajno de Bezalel|Bezalel]] estis la unua arta altlernejo en Israelo. En la 1920-aj jaroj [[Isaac Frenkel Frenel|Isaac Frenkel]] estis pioniro en la enkonduko de la [[moderna arto]], forte influita de la Skolo de Parizo. <ref>[https://www.tidhar.tourolib.org/tidhar/view/4/1883 «1883 | Encyclopedia of the Founders and Builders of Israel».] www.tidhar.tourolib.org. Konsultita la 19an de oktobro 2023. </ref><ref>[https://ecoledeparis.org/fr/alexandre-frenel/ «Alexandre Frenel, Ecole de Paris».] Alirita la 29an de Junio 2024.</ref><ref>[https://issuu.com/benurigallery/docs/chaim_soutine___from_russia_to_paris «Chaim Soutine – From Russia to Paris by Ben Uri Research Unit - Issuu».] issuu.com (en angla). 25a de majo 2023. Konsultita la 19an de oktobro 2023. </ref> Aktuale, la israela arto estis kreskiĝinta ĝis enhavi ampleksan varion, inklude la [[Optika arto|optika arto]], la cifereca arto, la arto kreita per [[Artefarita intelekto|artefarita intelekto]] kaj eĉ la [[skulptarto]] el [[salo]]. === Muziko kaj danco === [[Dosiero:Israel Philharmonic Orchestra.jpg|eta|maldekstre|Israela Filharmonia Orkestro dirigentita de Zubin Mehta.]] La israela muziko enhavas grandan varion de influoj devenaj de la [[Diasporo]], ekzemple jemena muziko, hasidiaj melodioj, araba muziko, greka muziko, [[ĵazo]] kaj [[Pop-rokmuziko]], [[klezmero]], kaj ĉiuj estas partoj de la muzika etoso, kaj samtempe ĉiuj aligas elementojn de la moderna kulturo.<ref>{{harvnb|Broughton|Ellingham|Trillo|1999|p=365–9}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20071105191800/http://worldmusic.nationalgeographic.com/worldmusic/view/page.basic/country/content.country/israel_36 «Israel».] World Music. National Geographic Society. Arkivita el la originalo la 5an de novembro 2007. Konsultita la 13an de aŭgusto 2007. </ref> La naciaj popularaj kantoj konataj en hebrea kiel שירי ארץ ישראל (''Ŝirei Eretz Israel'' aŭ ''"Kantoj de la Tero de Israelo"''), rakontas la historiojn de la pioniroj en la konstruado de la juda patrio, nome ''[[Eretz Israel]]''.<ref>[https://web.archive.org/web/20070810044927/http://worldmusic.nationalgeographic.com/worldmusic/view/page.basic/genre/content.genre/israeli_folk_735 «Israeli Folk».] World Music. National Geographic Society. Arkivita el la originalo la 10an de aŭgusto 2007. Konsultita la 13an de aŭgusto 2007. </ref> [[Dosiero:Batsheva Dance Company by David Shankbone.jpg|eta|dekstre|Dancokompanio Batŝeva en [[Telavivo]].]] Inter israelanoj famaj tutmonde<ref>[https://web.archive.org/web/20071130183030/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761575008_4/Israel.html «Israel (country)».] Encarta. Microsoft. 2007. Arkivita el la originalo la 30an de novembro 2007. Konsultita la 13an de aŭgusto 2007. </ref> menciendas la Filarmonia Orkestro de Israelo, kiu funkcias aktive dum poli ol sep jardekoj kaj lastatempe faras pli ol ducent koncertojn ĉiujare.<ref> Davis, Barry (5a de februaro 2007) «Israel Philharmonic Orchestra celebrates 70th anniversary». Ministerio de Eksterlandaj Aferoj (el Israel21c). Konsultita la 13an de aŭgusto 2007. </ref> Israelo estis hejmo ankaŭ de multaj famaj muzikistoj, el kiuj kelkaj iĝis internaciaj steluloj. [[Noa (kantistino)|Noa]], Uzi Hitman, Itzhak Perlman, [[Ofra Haza]] kaj Pinchas Zukerman estas kelkaj de la muzikistoj [[Sabra|naskiĝintaj en Israelo]] laŭditaj internacie; elstaras ankaŭ la kompanio de perkutad-teatro kaj danco [[Mayumana]] kaj la kantistino [[Dana International]]. {{Ĉefartikolo|Israelo en la Eŭrovido-Kantokonkurso}} [[Dosiero:ESC 2008 - Israel - Boaz Mauda, 1st semifinal.jpg|eta|dekstra|220px||[[Boaz Mauda]] en [[Beogrado]] (2008).]] Krome, Israelo partoprenis en la [[Eŭrovizia Kantokonkurso]] preskaŭ ĉiujare ekde 1973, kaj venkis en la konkurenco kvur fojojn (1978, 1979, 1998 kaj 2018) kaj dufoje la sidejo de la konkurenco estis [[Jerusalemo]]<ref>[https://web.archive.org/web/20070622035651/http://www.eurovision.tv/content/view/537/1 «Israel».] Eurovision Song Contest. Eurovision Broadcasting Union. Arkivita el la originalo la 22an de junio 2007. Konsultita la 13an de aŭgusto 2007. </ref> La partopreno de Israelo en la konkurenco rezultis en kelkaj polemikaj momentoj kaj en la pasinteco kaj lastatempe. La unua apero de la lando okazis en 1973, malpli ol unu jaron post la [[Masakro de Munkena Olimpiko]], rezulte en pliiĝintaj sekurecfortoj en la evento en [[Luksemburgo]].{{sfn|O'Connor|2010|pp=52–55}}<ref name="Luxembourg 73" >[https://eurovision.tv/event/luxembourg-1973 "Eurovision Song Contest: Luxembourg 1973".] Eurovision Song Contest. Alirita la 4an de Julio 2020. </ref>{{sfn|West|2020|pp=83–86}} La unua venko de Israelo en 1978 montriĝis polemika por la [[Araba mondo|arabaj ŝtatoj]] kiuj elsendis la konkurencon kaj tranĉis ĝin al [[reklamado]] kiam Israelo ludis pro manko de agnosko de Israelo fare de multaj landoj, kaj kiam evidentiĝis, ke Israelo povis venki, multaj el tiuj elsendantaj landoj tranĉis la elsendadon antaŭ la fino de la voĉdonado.<ref name="Paris 78">{{Cite web |title=Eurovision Song Contest: Paris 1978 |url=https://eurovision.tv/event/paris-1978 |access-date=7a de Julio 2020 |publisher=Eurovision Song Contest}}</ref>{{sfn|O'Connor|2010|pp=72–75}}<ref name="Roxburgh 2">{{Cite book |last=Roxburgh |first=Gordon |title=Songs for Europe: The United Kingdom at the Eurovision Song Contest |date=2014 |publisher=Telos Publishing |isbn=978-1-84583-093-9 |volume=Two: The 1970s |location=Prestatyn}}</ref> Arabaj ŝtatoj, kiuj estis elekteblaj por konkurenci, malakceptis partopreni pro la ĉeesto de Israelo, kaj [[Maroko]] estis la nura araba ŝtato kiu eniris en Eŭrovidon nur unufoje en 1980, fakte kiam Israelo forestis.{{sfn|O'Connor|2010|pp=80–83}}<ref name="The Hague 80">{{Cite web |title=Eurovision Song Contest: The Hague 1980 |url=https://eurovision.tv/event/the-hague-1980 |access-date=7a de Julio 2020 |publisher=Eurovision Song Contest}}</ref> La partoprenon de Israelo kritikis kiuj opoziciis la registarajn politikojn, kio rezultis en alvokoj fare de politikaj grupoj por [[bojkoto]] al la evento de 2019 en [[Telavivo]], kiel protestoj pro la politikoj kontraŭ [[Palestinanoj]] en [[Cisjordanio]] kaj [[Gazaa Sektoro|Gazao]] kaj kontraŭ la [[GLAT|GLAT-komunumo]].<ref>{{Cite web |last=Farrell |first=Stephen |date=10a de Majo 2019 |title=Israel counters Eurovision boycott campaign with Google ads |url=https://www.reuters.com/article/us-music-eurovision-israel-preparations/israel-counters-eurovision-boycott-campaign-with-google-ads-idUSKCN1SG11L |access-date=7a de Julio 2020 |website=[[Reuters]]}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Maikey |first1=Haneen |last2=Aked |first2=Hilary |date=4a de Marto 2019 |title=L'Eurovision comme occasion de pinkwashing pour Israël – la communauté LGBT+ devrait le boycotter |trans-title=Eurovision as a pinkwashing opportunity for Israel – the LGBT+ community should boycott it |url=http://agencemediapalestine.fr/blog/2019/03/04/15797/ |access-date=7a de Julio 2020 |website=agencemediapalestine.fr/ |publisher=Agence Médias Palestine |language=fr}}</ref> Aliaj kampanjis kontraŭ bojkoto, asertante, ke ajna kultura boikoto malhelpis pacon en la regionon.<ref>{{Cite web |last=Sherwin |first=Adam |date=30 April 2019 |title=Eurovision 2019: Stephen Fry & Sharon Osbourne lead celebrities rejecting boycott of Israel Song Contest |url=https://inews.co.uk/news/stephen-fry-sharon-osbourne-lead-celebrities-rejecting-boycott-of-israel-eurovision-song-contest-285507 |access-date=7a de Julio 2020 |website= gazeto i}}</ref><ref>{{Cite web |last=Snapes |first=Laura |date=30a de Aprilo 2019 |title=Celebrities denounce proposed boycott of Eurovision in Israel |url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2019/apr/30/celebrities-denounce-proposed-boycott-of-eurovision-in-israel-stephen-fry |access-date=12a de Marto 2021 |website=[[The Guardian]]}}</ref> La partopreno de Israelo en la konkurenco estis denove polemika post la eksplodo de la [[Israel-hamasa milito de 2023|Israel–Hamasa milito]] en Oktobro 2023, kiam okazis novaj alvokoj por la forigo de Israelo por la konkurenco de 2024; la kanto de Israelo nome "Hurricane" de [[Eden Golan]] estis akceptita de EBU,<ref>{{cite news |last1=Savage |first1=Mark |title=Israel chooses Eurovision 2024 entrant amid calls for a boycott |url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-68238270 |access-date=11a de Aprilo 2024 |work=[[BBC]] News |date=8a de Februaro 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=FAQ: Israel at the Eurovision Song Contest 2024 - Eurovision Song Contest |url=https://eurovision.tv/mediacentre/frequently-asked-questions-israel-24 |publisher=Eurovision Song Contest |access-date=11a de Aprilo 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240409150921/https://eurovision.tv/mediacentre/frequently-asked-questions-israel-24 |archive-date=9a de Aprilo 2024 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=EBU Statement on abuse and harassment of ESC 2024 Artists |url=https://eurovision.tv/mediacentre/release/ebu-statement-esc-2024-artists |publisher=Eurovision Song Contest |access-date=11a de Aprilo 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240409150742/https://eurovision.tv/mediacentre/release/ebu-statement-esc-2024-artists |archive-date=9a de Aprilo 2024 |date=9a de Aprilo 2024 |url-status=live}}</ref> nur kiam oni postulis revortumadon por eviti politikajn aludojn, kiuj estis referencoj al la [[Atako de Hamaso kontraŭ Israelo]] de la 7a de Oktobro fare de [[Hamas]]-kondukitaj palestinaj aktivuloj.<ref>{{cite news |last1=Savage |first1=Mark |title=Israel reveals Eurovision song after weeks of wrangling |url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-68533031 |access-date=11a de Aprilo 2024 |work=[[BBC]] News |date=11a de Marto 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=Israel: KAN Confirms Changes to Previously Rejected Eurovision Songs |url=https://eurovoix.com/2024/03/03/changes-to-previously-rejected-eurovision-songs/ |publisher=Eurovoix |access-date=11a de Aprilo 2024 |date=3a de Marto 2024}}</ref><ref>{{Cite news |last=Bryant |first=Miranda |date=2024-04-07 |title='We are not the arena to solve a Middle East conflict': Sweden braced for a politically charged Eurovision |url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2024/apr/07/eurovision-sweden-middle-east-conflict-israel |access-date=2024-04-12 |work=The Observer |language=en-GB |issn=0029-7712}}</ref> === Teatro kaj kino === [[Dosiero:Habima Theatre building-Tel Aviv.jpg|eta|maldekstre|220ra|Teatro Habima de [[Telavivo]].]] En Israelo ekzistas aparta nacia teatro, nome [[Habima]], en Telavivo kie oni ludas teatraĵojn de juda temaro. Tie oni ludas ankaŭ klasikaĵojn en hebrea lingvo, ĉu dramoj, komedioj aŭ muzikaloj. Krome estas la [[Teatro Kameri]] nome kvarsalona komplekso, kreita en 1970. En [[Hajfo]] estas municipa teatro, en kiu oni ludas teatraĵojn kaj israelajn kaj eksterlandajn ĉu klasikajn ĉu modernajn.<ref> [http://embassies.gov.il/mexico-city/AboutIsrael/Culture/Pages/CULTURA-Teatro.aspx «Teatro en Israel».] 24/6. Konsultita la 24/6/2024. </ref> Sekvante la tradicion de la [[teatro]] en [[jida]] en [[Orienta Eŭropo]], Israelo bontenas viglan teatran etoson. Fondita en 1918, la Teatro [[Habima]] de [[Telavivo]] estas la plej antikva kompanio de klasika teatro same kiel de nacia teatro.<ref>(en hebrea) [https://www.habima.co.il/ «התיאטרון הלאומי הבימה».] Habima Nacia Teatro. Konsultita la 13an de aŭgusto 2007. </ref> Aliaj teatroj estas Ohel kaj Geŝer.<ref>[https://www.jewishvirtuallibrary.org/theatre-in-israel "Theatre in Israel".] jewishvirtuallibrary.org. Alirita la 19an de Oktobro 2023. </ref><ref>[https://web.archive.org/web/20150318093329/http://myjewishlearning.com/culture/2/Theatre_and_Dance/Theatre/Israel.shtml "Israeli Theatre".] ''My Jewish Learning''. Arkivita el la originalo la 18an de Marto 2015. Alirita la 19an de Oktobro 2023. </ref> Dek israelaj [[filmo]]j estis nomumitaj por la [[Akademia premio por la plej bona fremdlingva filmo]]. Palestinaj israelaj kinistoj faris [[filmo]]jn kiuj temas pri la arab-israela konflikto kaj la statuso de palestinanoj ene de Israelo, kiel ''Jenin, Jenin'' de Mohammad Bakri de 2002 kaj [[Kala Ha-Surit, Ha|La siria fianĉino]] de [[Eran Riklis]]. === Arkitekturo === [[File:מוזיאון הבאוהאוס1.jpg|thumb|Fondaĵo Bauhaus, [[Telavivo]].]] Pro la enmigrado de judaj arkitektoj, arkitekturo en Israelo montris eĉ dekomence diferencajn stilojn. Jam komence de la 20-a jarcento judaj arkitektoj klopodis por kombini okcidentan kaj orientan arkitekturojn produktante konstruaĵojn kiuj montris multajn fuziitajn stilojn.<ref>{{Cite web |title=Eclectic–Modern \ Tel Aviv Museum of Art |url=https://www.tamuseum.org.il/en/exhibition/eclecticmodern/ |access-date=2023-10-22 |website=tamuseum.org.il |language=en}}</ref> La [[Eklektika arkitekturo|eklektika]] stilo lasis vojon al la modernisma stilo [[Bauhaus]] pro la influo de germanjudaj arkitektoj (inter kiuj [[Erich Mendelsohn]]) kiuj fuĝis el [[Nazia Germanio|Nazia persekutado]].<ref>{{Cite web |title="Erich Mendelsohn: Berlin – Jerusalem" Photography by Carsten Krohn {{!}} Bauhaus Center Tel Aviv |url=https://bauhaus-center.com/gallery-art-exhibition/erich-mendelsohn-berlin-jerusalem-photography-by-carsten-krohn/ |access-date=2023-10-27 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Erich Mendelsohn |url=https://wis-wander.weizmann.ac.il/about/erich-mendelsohn |access-date=2023-10-27 |website=Weizmann Wonder Wander |language=en}}</ref> La Blanka Urbo de Telavivo estas [[Monda heredaĵo de Unesko]].<ref>{{Cite web |last=Centre |first=UNESCO World Heritage |title=White City of Tel-Aviv – the Modern Movement |url=https://whc.unesco.org/en/list/1096/ |access-date=2023-10-22 |website=UNESCO World Heritage Centre |language=en}}</ref> Post la sendependigo, oni komisiis multajn registarajn projektojn, grandparte konstruitaj laŭ "brutalisma" stilo kun forta emfazo al la uzado de [[cemento]] kaj kongruigo kun la israeldezerta klimato.<ref>{{Cite web |last=Constantinoiu |first=Marina |date=2021-04-21 |title=In Tel Aviv, amazing Brutalist architecture hides in plain sight |url=https://www.israel21c.org/in-tel-aviv-amazing-brutalist-architecture-hides-in-plain-sight/ |access-date=2023-10-22 |website=ISRAEL21c |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2019-01-12 |title=Beyond Bauhaus – The allure of Israeli Brutalism |url=https://www.jpost.com/israel-news/brutally-beautiful-576859 |access-date=2023-10-22 |website=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |language=en-US}}</ref> Kelkaj novaj ideoj kiel la [[Ĝardena urbo|ĝardenaj urboj]] plibonigis la vivnivelon de israelaj urboj; la Plano Geddes por Telavivo famiĝis internacie pro sia revolucia dezajno kaj adaptiĝo al la loka klimato.<ref>{{Cite web |title=Sir Patrick Geddes Plan for Tel-Aviv |url=https://magazine.esra.org.il/posts/entry/sir-patrick-geddes.html |access-date=2023-10-22 |website=ESRAmagazine |language=en-gb}}</ref> La dezajno de [[kibuco]]j montris ideologioj, kiel ekzemple pere de la planado de la cirkla kibuco Nahalal fare de Richard Kauffmann.<ref>{{Cite journal |last1=Amir |first1=Eyal |last2=Churchman |first2=Arza |last3=Wachman |first3=Avraham |date=Oktobro 2005 |journal=Housing Theory and Society |volume=22 |issue=3 |pages=147–165 |doi=10.1080/14036090510040313 |url=https://www.researchgate.net/publication/248979674 |title=The Kibbutz Dwelling: Ideology and Design|s2cid=145220156 }}</ref> === Amaskomunikiloj === En la Indico de Gazetarlibereco de 2024 fare de [[Raportistoj sen limoj|Senlimaj Ĵurnalistoj]], Israelo estis metita la 101a el 180 landoj, dua en la mondoregiono de Mezoriento kaj Nordafriko malantaŭ nur [[Kataro]].<ref>{{cite web |date=2024 |title=2024 World Press Freedom Index |url=https://rsf.org/en/index?year=2024 |access-date=30a de Majo 2024 |publisher=Reporters Without Borders}}</ref><ref name=RSFNAME>{{cite web |date=2024 |title=Middle East - North Africa Journalism throttled by political pressure |url=https://rsf.org/en/classement/2024/middle-east-north-africa |access-date=30a de Majo 2024 |publisher=Reporters Without Borders}}</ref> Senlimaj Ĵurnalistoj notis, ke la [[Israelaj Defendaj Fortoj|Israelaj Armitaj Fortoj]] estis mortigintaj pli ol 100 ĵurnalistojn en Gazao kaj ke ekde la starto de la [[Israel-hamasa milito de 2023|Israel–Gazaa milito]], Israelo estis "klopodante subpremadi la informadon venantan de la sieĝita enklavo dum la misinformado enfiltriĝa en ĝia propra amaskomunikila ekosistemo."<ref name=RSFNAME /> La 5an de Majo 2024, Israelo fermis la lokajn oficejojn de [[Al Jazeera]]; poste en tiu sama monato, Israelo por mallonge kaptis ekipaĵaron apartenantan al [[Associated Press]], rezulte en interveno fare de la usona registaro.<ref>{{Cite news |last=Beaumont |first=Peter |date=2024-05-30 |title=Israeli journalist describes threats over reporting on spy chief and ICC |url=https://www.theguardian.com/world/article/2024/may/30/journalist-threatened-over-reporting-on-spy-chief-and-icc-israeli-newspaper-says |access-date=2024-05-30 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Muzeoj === [[Telavivo]], [[Hajfo]], [[Herzlija]] kaj [[Jerusalemo]] posedas la plej gravajn artajn kaj historiajn [[muzeo]]jn, kaj ankaŭ multaj urbetoj, vilaĝoj kaj eĉ [[kibuco]]j disponas de muzeetoj. [[Dosiero:Billy Rose Art Garden (14755133799).jpg|thumb|maldekstre|[[Sanktejo de la Libro]], stokejo de la [[Manuskriptoj de la Morta Maro]] en Jerusalemo.]] La [[Nacia Muzeo de Israelo]] en [[Jerusalemo]] estas unu de la plej gravaj kulturaj institucioj de Israelo,<ref name="imj">[https://web.archive.org/web/20070206172904/http://www.imj.org.il/eng/about/index.html «About the Museum».] The Israel Museum, Jerusalemo. Arkivita el la originalo la 6an de februaro 2007. Konsultita la 13an de aŭgusto 2007. </ref> kiu estas la hejmo de la [[Manuskriptoj de la Morta Maro]]<ref>[https://web.archive.org/web/20070228232740/http://www.imj.org.il/eng/shrine/index.html «Shrine of the Book».] The Israel Museum, Jerusalemo. Arkivita el la originalo la 28an de februaro 2007. Konsultita la 13an de aŭgusto 2007. </ref> kun ampleksa kolekto de populara kaj religia juda arto kaj eŭropa arto.<ref name="imj" /> La Nacia Muzeo pri la [[Holokaŭsto]], [[Jad Vaŝem]], estas la plej granda stokejo de la mondo por arkivoj rilataj kun la informaro pri la Holokaŭsto.<ref>[https://web.archive.org/web/20070217113512/http://www1.yadvashem.org/about_yad/index_about_yad.html «About Yad Vashem: The Yad Vashem Library».] Yad Vashem. Arkivita el la originalo la 17an de februaro 2007. Konsultita la 13an de aŭgusto 2007. </ref> La ''Beth Hatefutsoth'' ([[Diaspora Muzeo]]), en la kampuso de la [[Universitato de Tel-Avivo]], estas muzeo por interagado dediĉita al la historio de la judaj komunumoj de la tuta mondo.<ref>[https://www.anumuseum.org.il/plan-your-visit/ «Museum Information».] Beth Hatefutsoth. Konsultita la 13an de aŭgusto 2007. </ref> Krom la ĉefaj muzeoj en la grandaj urboj, estas bonkvalitaj ''lokoj por arto'' en multaj urbetoj kaj eĉ kibucoj. Ekzemple ''Miŝkan Le'Omanut'' en la kibuco Ein Harod Meuhad estas la plej granda artomuzeo en la nordo de la lando.<ref>[https://web.archive.org/web/20081227232936/http://www.ilmuseums.com/museum_eng.asp?id=183 «Mishkan LeOmanut, Ein Harod».] Arkivita el la originalo la 27an de decembro 2008. Konsultita la 20an de decembro 2008. </ref> Israelo havas la plej altan nombron de muzeoj porpersona.<ref>{{cite web |url=http://travel.cnn.com/best-israel-museums-361281/ |title=10 of Israel's best museums |last=Ahituv |first=Netta |date=29a de Januaro 2013 |publisher=CNN |access-date=9a de Januaro 2017}}</ref> Kelkaj israelaj muzeoj estas dediĉitaj al la islama kulturo, kiel la [[Muzeo Rockefeller]] kaj la Muzeo L. A. Mayer por Islama Arto, ambaŭ en Jerusalemo. La Rockefeller specializiĝas en arkeologiaj restaĵoj de la historio de Mezoriento. Ĝi estas ankaŭ la hejmo de la unua fosilia kranio de [[homedo]] troviĝinta en Okcidenta Azio, nome Galilea Homo el Mugharet el-Zuttiyeh.<ref>{{cite book|url={{Google books|4Z0YrPfeHa8C|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Through the Ages in Palestinian Archaeology: An Introductory Handbook |page=50|first=Walter E.|last=Rast|year=1992|isbn=978-1-56338-055-6|publisher=Continuum International Publishing Group}} "Galilee man" (lowercase "m") in this source is a typo&nbsp;– ref. Solo Man, Peking Man kaj tiel plu.</ref> === Israela kuirarto === {{Ĉefartikolo|Israela kuirarto}} [[Dosiero:Food in Israel.jpg|eta|250px|Plado el falafelo, humuso kaj salato israela.]] La [[israela kuirarto]] (en la hebrea המטבח הישראלי ha-mitbach-ha yisra'eli) konsistas el lokaj pladoj de la indiĝenaj homoj de Israelo kaj pladoj alportitaj al Israelo de la [[judoj]] de la [[diasporo]]. Ekde antaŭ la kreo de la ŝtato Israelo en 1948, kaj precipe ekde la fino de la [[1970-aj jaroj]], israela juda fuziiga kuirarto evoluis.<ref> Yael Raviv, [https://books.google.es/books?id=KjuYCgAAQBAJ&pg=PT119&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Falafel Nation,] University of Nebraska Press, 2015 </ref> Israela kuirarto adoptis kaj daŭre adoptas elementojn de diversaj stiloj de juda kuirarto kaj [[Mezorienta kuirarto]], precipe la [[Juda kuirarto|juda]], [[Mizraĥoj|misraĥa]], [[Sefardoj|sefarda]] kaj [[Aŝkenazoj|aŝkenaza]] stiloj. Ĝi enkorpigas multajn manĝaĵojn tradicie manĝitaj en [[Levantena kuirarto|levantena]], [[Araba kuirarto|araba]], [[Mezorienta kuirarto|mezorienta]] kaj [[mediteranea kuirarto]]j. Tiukadre manĝaĵoj kiel [[Kikerbulo|falafelo]], [[Kikerkaĉo|humuso]], [[ŝakŝuko]], [[Kuskuso (manĝaĵo)|kuskuso]], [[sabiĥo]] kaj [[zaataro]] estas vaste popularaj en Israelo hodiaŭ. Krome ankaŭ ''[[Schnitzel]]'', [[pico]], [[hamburgero]]j, [[terpomfingroj]], [[rizo]] kaj [[salato]]j estas facile troveblaj en Israelo. Ĉirkaŭ duono de la israel-juda populacio konfirmas obei [[koŝero]]n hejme.<ref>Uzi Rebhun, Lilakh Lev Ari, [https://books.google.com/books?id=CG-WQZDJdo8C&pg=PA113 ''American Israelis: Migration, Transnationalism, and Diasporic Identity,''] Brill, 2010 pp. 112–113.</ref><ref name="bernstein 227, 233–234">{{harvnb|Bernstein|2010|pp=[https://books.google.com/books?id=FYXlAgAAQBAJ&pg=PA227 227], [https://books.google.com/books?id=FYXlAgAAQBAJ&pg=PA233 233–234]}}</ref> Koŝeraj [[restoracio]]j estis ĉirkaŭ kvarono de la totalo en 2015.<ref name=raviv>Yael Raviv, [https://books.google.com/books?id=KjuYCgAAQBAJ&pg=PT119 ''Falafel Nation,''] University of Nebraska Press, 2015</ref> Kun nekoŝeraj fiŝoj, kunikloj kaj strutoj, [[porko]] — ofte nomita "blanka viando" en Israelo<ref name=bernstein-231>{{harvnb|Bernstein|2010|pp=[https://books.google.com/books?id=FYXlAgAAQBAJ&pg=PA232 231–233]}}</ref>— estas produktita kaj konsumita, kvankam ĝi estas malpermesita kaj de Judismo kaj de Islamo.<ref>{{cite news |author=Jeffrey Yoskowitz |url=http://www.slate.com/articles/life/faithbased/2012/08/israel_s_pork_problem_and_what_it_means_for_the_country_s_christian_arabs_.single.html|work= gazetoj Slate |title=Israel's Pork Problem|date=8a de Aŭgusto 2012 |access-date=28a de Decembro 2015}}</ref> ===Sportoj=== [[File:ירוק עולה.jpg|thumb|maldekstre|Sekvantoj de Maccabi Haifa F.C. en la Stadiono Sammy Ofer en la urbo Hajfo.]] La plej populara spektitaj sportoj en Israelo estas [[futbalo]] kaj [[korbopilko]].{{sfn|Torstrick|2004|p=141}} La Israela Unua Ligo estas la ĉefa futbala ligo de la lando, kaj la Israela Korbopilka Unua Ligo estas la ĉefa korbopilka ligo de la lando.<ref>{{cite web |url=http://www.basket.co.il/Data.asp?id=1&lang=en |publisher=Winner Basketball Super League |title=Basketball Super League Profile |access-date=13a de Aŭgusto 2007 }}</ref> Maccabi Haifa, Maccabi Tel Aviv, Hapoel Tel Aviv kaj Beitar Jerusalem estas la plej grandaj [[futbalklubo]]j en la lando. Maccabi Tel Aviv, Maccabi Haifa kaj Hapoel Tel Aviv konkurencis en la [[Ligo de Ĉampionoj de UEFA|Ĉampioneco de UEFA]] kaj Hapoel Tel Aviv atingis la kvaronfinalon de la [[UEFA-pokalo]]. Israelo gastis kaj venkis la [[Azia Pokalo|Azian Pokalon]] de [[1964]]; en 1970 la Israela nacia futbala teamo partoprenis en la [[Futbala Mondpokalo 1970]], nome la nura fojo en kiu ĝi povis partopreni en la [[Futbala Mondpokalo]]. La [[Aziaj Ludoj]] de [[1974]], okazintaj en Teherano, estis la lastaj Aziaj Ludoj en kiuj Israelo partoprenis, kaj tie fakte multaj arabaj kaj islamaj landoj malakceptis konkurenci kun Israelo. Tial Israelo estis ekskludita el la Aziaj Ludoj de [[1978]] kaj ekde tiam ĝi jam ne konkurencis en aziaj sporteventoj.<ref>{{cite web |url=http://www.jta.org/1976/07/26/archive/israel-barred-from-asian-games |title=Israel Barred from Asian Games |publisher=Jewish Telegraphic Agency |date=26a de Julio 1976 |access-date=11a de Aprilo 2014}}</ref> En 1994, [[UEFA]] akceptis Israelon, kaj ekde tiam la israelaj futbalteamoj konkurencas en Eŭropo. Maccabi Tel Aviv venkis en la FIBA Eŭropa Ĉampioneco en korbopilko ses fojojn.<ref>{{cite web|url=http://www.euroleague.net/final-four/milan-2014/maccabi-electra-tel-aviv |title=Maccabi Electra Tel Aviv – Welcome to EUROLEAGUE BASKETBALL |access-date=30a de Oktobro 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140625083458/http://www.euroleague.net/final-four/milan-2014/maccabi-electra-tel-aviv |archive-date=25a de Junio 2014 }}</ref> Israelo atingis [[Israelo en la Olimpikoj|naŭn Olimpikajn medalojn]] ekde sia unua atingo en la [[Somera Olimpiko 1992]], inllude oran medalon en [[tabulvelado]] en la [[Somera Olimpiko 2004]].<ref>{{cite web |url=http://www.olympic.org/israel |publisher=International Olympic Committee |title=Israel |access-date=20a de Marto 2012}}</ref> Israelo atingis ĉirkaŭ 100 ormedalojn en la [[Paralimpiko]] kaj estis rangigita la 20a en la ĝenerala medalaro. La Paralimpiko de [[1968]] estis gastigita de Israelo.<ref>{{cite web |url=http://www.paralympic.org/paralympic-games/tel-aviv-1968 |title=Tel Aviv 1968 |publisher=International Paralympic Committee |access-date=20a de Marto 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120320024849/http://www.paralympic.org/paralympic-games/tel-aviv-1968 |archive-date=20a de Marto 2012 }}</ref> La Makabiaj Ludoj, nome Olimpik-stila evento por [[judoj|judaj]] kaj israelaj atletoj, estis inaŭguritaj en la 1930-aj jaroj, kaj okazis ĉiun kvaran jaron ekde tiam. [[Kravmagao]], nome batalarto disvolviĝinta ĉe judaj defendantoj dum la luktado kontraŭ [[faŝismo]] en Eŭropo, estas uzata de la israelaj sekurecfortoj kaj policanoj.<ref>Ellis, Judy (4a de Majo 1998). [https://time.com/archive/6732713/choke-gouge-smash/ "Choke! Gouge! Smash!".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20240630200736/https://time.com/archive/6732713/choke-gouge-smash/ |date=2024-06-30 }} gazeto [[Time]]. Alirita la 1an de Januaro 2017.</ref> [[Ŝako]] estas grava sporto en Israelo. Estas multaj israelaj grandmajstroj kaj israelaj ŝakludantoj atingis nombrajn junajn mondajn ĉampionecojn.<ref>{{cite news | url=http://www.haaretz.com/print-edition/news/pawn-stars-shine-in-new-national-sport-1.317002 | title=Pawn stars shine in new 'national sport' | newspaper=Haaretz | access-date=21a de Majo 2012| date=4a de Oktobro 2010 }}</ref> == Religio == [[Dosiero:Judaica.jpg|eta|dekstra|250px|Judaĵoj (horloĝdirekten desupre): [[Ŝabato|ŝabataj]] [[kandelingo]]j, vazo por lavado de la manoj, [[Humaŝ]] kaj [[Tanaĥo]], montrilo, [[ŝofaro]], kaj [[etrogo|etrogujo]].]] Laŭ multaj judoj, la [[Eternulo]] promesis la Palestinan regionon al la judoj antaŭ pli ol 3 000 jaroj, eĉ antaŭ la erao de [[reĝo Davido]], kiam [[Izraelo]] estis grava kaj potenca ŝtato. Post 2 000 jaroj de [[diasporo]] kaj [[persekuto]], la kreo de moderna, prospera, fekunda lando, kaj la revivigo de la morta, antikva [[hebrea lingvo]] ŝajnas esti vera miraklo. Sed laŭ la palestinanoj, la invado de ilia lando fare de la judoj, kaj la rego de la judoj tie estas grava maljustaĵo. Laŭ unu kompreno la regadsistemo estas [[Etnokratio|etnokratia]]. La konflikto en Israelo estas ankaŭ religia. Multaj lokoj, precipe en Jerusalemo kaj [[Bet-Leĥem]], estas sanktaj al la judoj, al la [[islamo|islamanoj]], kaj ankaŭ al la [[kristanoj]]. == Vidindaĵoj == * [[Jerusalemo]] ([[Muro de lamentadoj]], [[Kupolo de la Roko]], [[Baziliko de la Sankta Tombo]], ''[[Via Dolorosa]]'', Kruca monaĥejo), * [[Morta Maro]] ([[Masada]] kastelo), * kristanaj lokoj ([[Bet-Leĥem]], [[Nazareto]], ''[[Kapernaum]]''). == Notoj == <references group="noto"/> == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Bibliografio == ===En Esperanto== * [[Jorge Camacho]], ''Palestino strangolata''. Kun antaŭparolo de Lee Miller. Kov­rilo de Pedro de Arce Trujillo. [[Monda Asembleo Socia|MAS]], 2016, 72 p., ISBN 978-2-36960-049-7 * Waleed Saleh, "La vero, la plej malbona malamiko de Israelo", [[Sennaciulo]], 1444-1446, oktobro-decembro 2025, pp. 13-14. * Víctor López, "Israelo, ok jardekoj de malobeo kontraŭ la internacia juro", [[Sennaciulo]], 1444-1446, oktobro-decembro 2025, pp. 15-16. * CoReP, "La Trump-Plano: usona imperiismo helpas la cionistojn dispremi la palestinanojn", [[Sennaciulo]], 1444-1446, oktobro-decembro 2025, pp. 17-18. ==Aliaj lingvoj=== * Gérard Araud, ''Israël: Le piège de l'Histoire'', eld. Tallandier, 2024 [https://www.laprocure.com/product/1514523/araud-gerard-israel-le-piege-de-l-histoire en La Procure], marto 2024. * Barton, John; Bowden, Julie (2004). ''The Original Story: God, Israel and the World''. Wm. B. Eerdmans Publishing Company. ISBN 978-0-8028-2900-9. * Culla, Joan B. ''La tierra más disputada: El sionismo, Israel y el conflicto de Palestina''. Madrid, Alianza, 2005. * Georg Fohrer: ''Geschichte Israels. Von den Anfängen bis zur Gegenwart''. 6. Auflage. Quelle & Meyer, UTB für Wissenschaft, Wiesbaden 1995, ISBN 3-8252-0708-0. * Martine Gozlan, ''Israël. 70 ans. : 7 clés pour comprendre'', Paris/37-Monts, Archipel, coll. «Essais, documents», 2a de majo 2018, 160 p. (ISBN 978-2-8098-2440-7 kaj 2-8098-2440-1) * [[Theodor Herzl|Herzl, Theodor]] (1946). ''The Jewish State''. American Zionist Emergency Council. ISBN 978-0-486-25849-2. * Morris, Benny (2008). [https://books.google.es/books?id=J5jtAAAAMAAJ&redir_esc=y 1948: A History of the First Arab–Israeli War.] Yale University Press. ISBN 978-0-300-14524-3. * Sanguinetti, Julio María, ''La trinchera de occidente. A 70 años del Estado de Israel''. Montevideo, Taurus, 2018. * Claudio Vercelli, ''Breve storia dello stato di Israele, 1948-2008'', Carocci, 2008, ISBN 9788843044849. * Dieter Vieweger: ''Streit um das Heilige Land''. Gütersloher Verlag, 7. Auflage, Gütersloh 2019, ISBN 978-3-579-06757-5. {{Projektoj |commonscat=Israel |wikiquote=Kategorio:Israelo |wikinewscat=Israelo |ReVo=Israelo }} == Vidu ankaŭ == * [[Masakro en la muzika festivalo de Re'im]] * [[Israel-hamasa milito de 2023]] * [[Standing Together (movado)]] * [[Portalo:Judismo]] * [[Historio de la Esperanto-movado en Israelo (Wandel)]] * ''[[Israel Loves Iran]]'' * [[Juda Virtuala Biblioteko]] * [[Listo de urboj de Israelo]] * [[Mezoriento]] * [[Palestino]] * [[Enlanda Milito dum la Mandato Palestino]] == Eksteraj ligiloj == * {{ueavikio|{{paĝonomo}}|{{paĝonomo}}}} {{eo}} * (en) ''[[:en:Languages_of_Israel|Languages of Israel]]'' (Lingvoj de Israelo) == Noto == * {{Tradukita|lingvo= en |artikolo=Israel |revizio=988383786}} {{Israelaj regionoj}} {{Ŝtatoj en Azio}} {{OECD}} {{Leginda|jaro=2021 |monato=2 |tago=18}} {{ADLM|2024|10}} {{Havenda artikolo|Israelo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Israelo| ]] [[Kategorio:Palestino]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1948]] gz0siax1h1w6p8yo7k303hy1cp5m0h6 9377947 9377944 2026-05-19T20:00:12Z Kani 670 /* =En Esperanto */ 9377947 wikitext text/x-wiki {{Informkesto lando | nomoenlokalingvo = {{lang-he|מדינת ישראל|t=''Medinat Jisra'el''}}<br />{{lang-ar|دولة إسرائيل|t=''Daŭlat Isrâ'îl''}} | eonomo = Ŝtato Israelo | flago = [[Dosiero:Flago-de-Israelo.svg|150px|Flago de Israelo]][[Flago de Israelo]] | blazono = [[Dosiero:Coat of arms of Israel.svg|120px|Blazono de Israelo]] | nacia himno = [[Hatikva]] (La Espero) | nacia devizo = | bildo=IL-mapo.png | bildo-larĝeco=250px | bildo-priskribo=Esperanta mapo | lokigo-bildo = [[Dosiero:Israel (orthographic projection).svg|270px|Lokigo]] | lingvoj = [[hebrea lingvo|hebrea]]; tamen la [[araba lingvo|araba]] havas "specialan statuson" | ĉefurbo = [[Jerusalemo|Jerusalemo (internacie nerekonata)]] (504 mil) | religio = plejparte [[juda]], krome [[islama]], [[kristana]] kaj aliaj | areo= 22145 | akvo = 2 | loĝantaro = 9449000 | loĝantaro-jaro = 2021 | loĝdenso = 340 | areo-komento = <small>loĝdenso kalkulita el la fakta areo de 27 799 km²</small> | valuto = [[Nova israela siklo]] aŭ ''ŝekelo'' | valuta kodo = ILS aŭ NIS | horzono = [[UTC+2|+2]] <br />[[UTC+3]] (somere) | ttt = il | landkodo = IL | tel = 972 | aŭtokodo = IL | politika sistemo = Parlamenta [[respubliko]] | ŝtatestro = prezidento [[Isaac Herzog]] | ĉefministro = [[Benjamin Netanjahu]] | parlamento = [[Kneset]] | nacia tago = | sendependeco = [[1948]] | MEP = 353,390 milionoj da [[Usona dolaro|USD]] | MEP pokapa = 37,446 [[Usona dolaro|USD]] | MEP jaro = 2020<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/01/weodata/weorept.aspx?sy=2007&ey=2007&ssd=1&sort=country&ds=%2C&br=0&c=512%2C446%2C914%2C666%2C612%2C668%2C614%2C672%2C311%2C946%2C213%2C137%2C911%2C962%2C193%2C674%2C122%2C676%2C912%2C548%2C313%2C556%2C419%2C678%2C513%2C181%2C316%2C682%2C913%2C684%2C124%2C273%2C339%2C921%2C638%2C948%2C514%2C943%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C522%2C692%2C622%2C694%2C156%2C142%2C624%2C449%2C626%2C564%2C628%2C283%2C228%2C853%2C924%2C288%2C233%2C293%2C632%2C566%2C636%2C964%2C634%2C182%2C238%2C453%2C662%2C968%2C960%2C922%2C423%2C714%2C935%2C862%2C128%2C716%2C611%2C456%2C321%2C722%2C243%2C942%2C248%2C718%2C469%2C724%2C253%2C576%2C642%2C936%2C643%2C961%2C939%2C813%2C644%2C199%2C819%2C184%2C172%2C524%2C132%2C361%2C646%2C362%2C648%2C364%2C915%2C732%2C134%2C366%2C652%2C734%2C174%2C144%2C328%2C146%2C258%2C463%2C656%2C528%2C654%2C923%2C336%2C738%2C263%2C578%2C268%2C537%2C532%2C742%2C944%2C866%2C176%2C369%2C534%2C744%2C536%2C186%2C429%2C925%2C178%2C746%2C436%2C926%2C136%2C466%2C343%2C112%2C158%2C111%2C439%2C298%2C916%2C927%2C664%2C846%2C826%2C299%2C542%2C582%2C443%2C474%2C917%2C754%2C544%2C698%2C941&s=NGDPD%2CNGDPDPC&grp=0&a=&pr1.x=29&pr1.y=7|titolo=International Monetary Fund, World Economic Outlook Database, April 2008|alirdato=[[15-a de februaro]] [[2023]]|lingvo=en}}</ref> | esperanto-asocio = [[Esperanto-Ligo en Israelo]]<br />[[Junulara Esperanto-Ligo Israela]] }} [[Dosiero:BritishMandatePalestine1920.png|eta|La origina teritorio de la [[Mandata Palestino|brita mandato de palestino]], kiel ordonis la [[Ligo de Nacioj|Ligo de nacioj]]]] [[Dosiero:Kp142-israelo.opus|eta|Epizodo de [[podkasto]] [[Kern.punkto]] pri Israelo. Ni parolis kun Israelano Dror Gaon pri la historio kiel ekestis la nuna situacio de Israelo (2018). Komencante antaŭ la cionismo de la 19a jarcento, preterirante du mondmilitojn ĝis la fondiĝo de la nuna ŝato Israelo en 1948. Ni priparolas kiel ekde tiam Israelo spertis tri militojn kun la najbaraj landoj. Fine ni diskutas la nunan situacion de Israelo kaj la rilaton al la najbaroj.]] '''Israelo'''<ref name=PIV2020> aŭ '''Izraelio''' {{citaĵo el la reto|titolo=PIV 2020 — Izraelio|lingvo=eo|url=https://vortaro.net/#Izraelio_kd|alirdato=[[15-a de februaro]] 2023}} - tamen atentindas ke en Vikipedio ankoraŭ ekzistas pliaj tekstoj [[Izraela reĝlando]] kaj [[Izraela reĝlando]], kaj tutsame iu metanto de vorto "Izraelio" eble celis unu el tiuj tekstoj. </ref> ({{lang-he|מדינת ישראל|t=, ''Medinat Jisra'el''}}, {{lang-ar|دولة إسرائيل|t=''Daŭlat Isrâ'îl''}}, signifante Ŝtato Israelo) estas lando en Sud-Okcidenta [[Azio]], la naskiĝejo kaj [[Sankta Lando|sankta lando]] de [[Judismo]], la tria plej sankta loko por [[Islamo]] (post [[Mekko]] kaj [[Medino]]) kaj tre grava lando al aliaj [[Monoteismo|monoteismaj religioj]] – la diversaj eklezioj de [[Kristanismo]] (ĉefe la [[Rom-katolika eklezio|rom-katolika]] kaj la [[Orientaj katolikaj eklezioj|orientaj]]) kaj de la [[Bahaa Kredo]]. La financa kaj teknologia ĉefurbo de Israelo estas [[Tel-Avivo]] <ref name="lboro.ac.uk">{{cite web |title=GaWC&nbsp;– The World According to GaWC 2008 |work=Globalization and World Cities Research Network |accessdate=1a de marto 2009 |url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160811203314/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |archivedate=2016-08-11 }}</ref> kaj ĝia ĉefurbo estas [[Jerusalemo]], kvankam ne ĉiuj landoj agnoskas la israelan [[suvereneco]]n super tiu urbo.<ref group="noto">La [[Jerusalema Leĝo]] diras, ke "Jerusalemo, kompleta kaj unuiĝinta, estas la ĉefurbo de Israelo", kaj la urbo servas kiel la [[sidejo]] de la registaro, la hejmo de la prezidenta loĝejo, registaraj oficejoj, supera kortumo kaj parlamento. La sekureca rezolucio 478 de la [[Unuiĝintaj Nacioj]] (20-a aŭgusto 1980; 14-0, Usono sin detenis) esprimis malaprobon de la Jerusalema Leĝo kaj alvokis, ke membraj ŝtatoj fortiru siajn diplomatiajn misiojn el Jerusalemo. Multaj landoj tenas siajn ambasadorejojn en aliaj urboj kiel Tel-Avivo, [[Ramat Gan]], kaj [[Herzlija]] (vidu la [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html CIA-Faktlibron] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181225080845/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html%20 |date=2018-12-25 }} kaj [http://www.un.org/Depts/Cartographic/map/profile/israel.pdf Mapon de Israelo]). Tamen en la 21-a jarcento kelkaj landoj (notinde, Usono) movis siajn ambasadejojn al Jerusalemo, konfirmante ĝian statuson de la ĉefurbo de Israelo.</ref><ref>{{citaĵo el la reto|url=https://www.knesset.gov.il/laws/special/eng/basic10_eng.htm |titolo='&#39;Basic Law: Jerusalem, Capital of Israel'&#39; |eldonejo=Knesset.gov.il |alirdato=14-a de oktobro 2013}}</ref> La ŝtato Israelo estas [[demokratio]] kun [[parlamenta sistemo]], [[proporcia balotsistemo]], kaj [[universala voĉdonrajto]].<ref>{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/article/global-survey-2006-middle-east-progress-amid-global-gains-freedom |title=Global Survey 2006: Middle East Progress Amid Global Gains in Freedom |accessdate=20a de Marto 2012 |date=19a de Decembro 2005 |publisher=Freedom House |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-16 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120623031255/http://www.freedomhouse.org/article/global-survey-2006-middle-east-progress-amid-global-gains-freedom |arkivdato=2012-06-23 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.freedomhouse.org/article/global-survey-2006-middle-east-progress-amid-global-gains-freedom |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-16 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120623031255/http://www.freedomhouse.org/article/global-survey-2006-middle-east-progress-amid-global-gains-freedom |arkivdato=2012-06-23 }}</ref> La [[Ĉefministroj de Israelo|Ĉefministro]] estas la estro de la [[registaro]] kaj la [[Kneset]] estas la [[parlamento]]. Kun [[loĝantaro]] de ĉirkaŭ 9 milionoj en 2019,<ref>{{Cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/latest-population-statistics-for-israel|title=Latest Population Statistics for Israel|website=www.jewishvirtuallibrary.org|access-date=23a de Marto 2019}}</ref> Israelo estas [[Industrilando|disvolviĝinta lando]] kaj membro de la [[Organizaĵo pri Ekonomiaj Kunlaboro kaj Evoluigo]] (OEKE).<ref name="OECD">{{cite web |url=http://www.oecd.org/israel/israelsaccessiontotheoecd.htm |title=Israel's accession to the OECD |publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development |accessdate=12a de Aŭgusto 2012}}</ref> Ĝi havas la [[Listo de landoj laŭ MEP (ĝenerale)|31-e plej grandan ekonomion laŭ MEP]] en la mondo kaj estas [[Landoj laŭ indico de homa disvolviĝo|disvolviĝinta]] lando en daŭra [[milito|milita konflikto]].<ref>{{Cite web|url=https://www.acleddata.com/curated-data-files/|title=Current conflicts|last=|first=|date=|website=|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> Ĝi havas [[Landoj laŭ indico de homa disvolviĝo|la plej altan]] [[vivnivelo]]n en la [[Mezoriento]] (sen kalkuli la [[Arabaj landoj|arabajn landojn]] de la [[Persa Golfo]] kaj [[Saudarabio]]n<ref name="HDI">[http://hdr.undp.org/en/composite/HDI "Human Development Index and its components".] United Nations Development Programme. 2018. Alirita la 16an de Novembro 2020.</ref>) kaj rangas inter la pintaj landoj en la mondo laŭ [[militisto|procento de loĝantoj kun militista trejnado]],<ref name=IISS_military>[[IISS]]: ''IISS 2018'', pp. 339-340</ref> [[universitato|procento de loĝantoj kun universitataj studoj]],<ref name="OECD_education">15a de Septembro 2016, Education at a Glance: Israel [http://www.keepeek.com/Digital-Asset-Management/oecd/education/education-at-a-glance-2016/israel_eag-2016-63-en] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20171110050434/http://www.keepeek.com/Digital-Asset-Management/oecd/education/education-at-a-glance-2016/israel_eag-2016-63-en|date=2017-11-10}} publikigita de Organisation for Economic Co-operation and Development en la 18a de Januaro 2017.</ref> elspezo en [[esplorado]],<ref name=OECD_R&D>{{Cite web|url=https://data.oecd.org/rd/gross-domestic-spending-on-r-d.htm|title=Research and development (R&D) - Gross domestic spending on R&D - OECD Data|website=data.oecd.org|access-date=10a de Februaro 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170114013730/https://data.oecd.org/rd/gross-domestic-spending-on-r-d.htm|archivedate=2017-01-14}}</ref> kaj [[vivodaŭro]].<ref name=OECD_life_expec/> La moderna ŝtato Israelo identigas siajn radikojn kun la malnova [[Tero de Izraelo]] (''Erec Jisrael''), centra koncepto de la [[Judismo]] de antaŭ tri mil jaroj. Post la [[Unua Mondmilito]], la [[Ligo de Nacioj]] aprobis la [[Brita mandato Palestino|Britan mandaton Palestinon]] ene de la [[Koloniismo|koloniisma]] intenco kontroli teritoriojn en strategia areo ĝis tiam kontrolita de la [[Otomana Imperio]]. Tio koincidis kun la intenco de diversaj judaj kaj pro-judaj sektoroj krei „hejmon por la [[juda popolo]]“, kion post la persekutado kontraŭ judoj ([[Holokaŭsto]]) fare de la [[Nazia Germanio]] dum la [[Dua Mondmilito]] ricevis fortan subtenon. En 1947, la [[Unuiĝintaj Nacioj]] (UN) aprobis la dividon de [[Palestino]] en du ŝtatojn, nome unu juda kaj alia araba. La 14-an de majo de 1948, la ŝtato Israelo deklaris sian sendependecon, kiu estis sekvita de la Milito de Sendependeco kontraŭ la apudaj arabaj ŝtatoj, kiuj malakceptis la planon de la UN. En [[1949]] Israelo estiĝis membro de la UN. La pluaj venkoj en serio de postaj militoj konfirmis ĝian sendependecon kaj plivastigis la limojn de la juda ŝtato trans tio, kion intencis la [[Plano de UN por la dispartigo de Palestino|Plano de Divido de la Unuiĝintaj Nacioj]]. De tiam, Israelo estas en konflikto kontraŭ multaj de la najbaraj arabaj landoj (vidu [[Araba-israela konflikto]] kaj [[Arabaj-israelaj militoj]]) kaj precipe kontraŭ la araba loĝantaro de la [[Palestiniaj teritorioj]], kiuj [[Israele okupataj teritorioj|estas okupaciitaj]] ekde [[1967]] sed daŭre ne [[Anekso|aneksataj]] (vidu [[Israel–Palestina konflikto]]). La ĉefa [[malplimulto]] estas la [[Arabaj israelanoj]] (aktuale en [[2020]] ili nombras 2 milionoj, ĉ. 20% de la landa loĝantaro), kies [[nacia identeco]] samas kiel la [[palestinanoj]] <ref name="Bligh2004">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=Ho-RAgAAQBAJ|titolo=The Israeli Palestinians: An Arab Minority in the Jewish State|aŭtoro=Alexander Bligh|dato=2a de Aŭgusto 2004|eldoninto=Routledge|ISBN=978-1-135-76077-9}}</ref>, rilatoj estas pli bonaj kaj daŭre pliboniĝantaj <ref>{{cite web|last=Berger|first=Miriam|title=Palestinian in Israel|website=Foreign Policy|date=2019-01-18|url=https://foreignpolicy.com/2019/01/18/palestinian-in-israel/|ref=harv|access-date=2020-01-26}}</ref>. De ĝia fondo, la landlimoj de Israelo kaj eĉ ĝia rajto ekzisti estis temo de disputadoj, speciale inter ĝiaj arabaj najbaroj, sed ne nur. Tamen, Israelo subskribis [[Packontrakto|packontraktojn]] kun kaj [[Egiptio]] kaj [[Jordanio]], kaj penadojn estas faritaj por atingi permanentan interkonsenton kun la [[Palestina Aŭtonomec-Aŭtoritato]], dum plue okupacias ties teritorion kaj malhelpas la normalan funkciadon de la [[Ŝtato Palestino]], ĉefe per instalado de [[setlejo]]j de [[judaj israelanoj]] en tiuj teritorioj. == Historio == {{Ĉefartikolo|Historio de Israelo}} === El la antikvo ĝis la 19-a jarcento === {{Ĉefartikolo|Historio de Antikva Israelo}} La malnova tero de [[Kanaano]], lokita je la sudokcidento de la nomita [[Fekunda duonluno]], estis ekde la antikva tempo, tero de trafiko kaj intera punkto inter la [[Mezopotamio|mezopotamiaj]] civilizacioj de la riveroj [[Tigriso]] kaj [[Eŭfrato]], unuflanke, kaj [[Antikva Egiptio]] en la valo de la [[Nilo]] por la alia. La regiono estis dividita en malgrandaj [[Urboŝtato|urbo-ŝtatoj]] aŭ sendependaj lokaj reĝlandoj, kiel [[Moabo]] kaj [[Edomo]] ĉe la oriento, [[Reĝlando de Judujo|Judao]] kaj [[Antikva Israelo|Israelo]] en la centro, [[Arameoj|Aramo]] kaj [[Fenicio]] en la nordo, kiuj devis fari portempaj aliancoj per kunigo de iliaj [[militfortoj]] kontraŭ la daŭraj invadoj de [[imperio]]j (de [[Egiptio]], [[Asirio]] aŭ [[Babilonio]]), kiel de [[Beduenoj|arabaj nomadoj]] kaj la [[Popoloj de la Maro]], la [[filiŝtoj]]. En tiu tero oni vidis la lumon de du la plej grandaj mejloŝtonoj de la [[okcidenta civilizacio]]: la [[Ŝemida lingvaro|ŝemida alfabeto]], origino de multaj malnovaj kaj modernaj [[alfabeto]]j, kaj [[monoteismo]] de kiu devenas la [[abrahamaj religioj]], kaj poste etendiĝis ambaŭ atingoj tra la tuta [[Okcidento]]. Ĝi ankaŭ vidis la naskiĝo de kelkaj el la unuaj [[urbo]]j de la mondo (kiel [[Jeriko]]), kiu jam aĝas sep mil jarojn, en plena [[neolitika revolucio]], tiel kiel unu el la unuaj [[havenurbo]]j de la mondo, nome la malnova [[Jafo]]. Dum la [[Helenisma epoko|Helenisma klasika periodo]], [[Regno de Judujo|Jehudo]] estis absorbita en la postaj [[Diadoĥoj|Helenismaj regnoj]] kiuj sekvis la konkerojn de [[Aleksandro la Granda]], sed en la 2-a jarcento a.K. la Judoj ribeliĝis kontraŭ la [[Seleŭkia Imperio]] kaj kreis la [[Makabea dinastio|Hasmonean]] regnon. Tiu, la lasta teorie sendependa regno de [[Izraela Lando|Israelo]], grade perdis sian sendependon ekde la 63 a.K. pro sia konkero fare de [[Pompejo]] por la [[Romia Imperio]], iĝante Romia kaj poste Partia klienta ŝtato. Post la instalado de klientaj regnoj sub la [[Heroda dinastio]], la [[Judeo (romia provinco)|Provinco Judea]] estis skuita per enlandaj tumultoj, kiuj finis per la [[Unua Juda-Romia Milito]], la detruo de la [[Dua Templo]], la apero de la [[Rabena judismo]] kaj de la [[Prakristanismo]]. La nomo Judeo aŭ Judea ([[Latina lingvo|latine]], Iudaea) ne plu estis uzita de [[Grek-romia mondo|grek-romianoj]] ([[Orienta Romia Imperio]]) post la [[Bar-Koĥba-ribelo]] de la jaro 135 n.e. Post tio okazis la [[juda diasporo]]. En la [[7-a jarcento]], la tuta [[Levantenio]] de la [[Bizanca Imperio]] (posteulo de la [[Romia Imperio]]) estis konkerita fare de la [[Araboj|araba ekspansio]] kaj restis en islamana kontrolo ĝis la [[Unua Krucmilito]] nome en 1099, sekvita de konkero fare de arabaj [[Ajubidoj]] en 1187. La [[Mamlukoj|Mamluka]] [[Mamluka Sultanlando (Kairo)|Sultanlando de Egiptio]] etendis sian kontrolon super Levantenio en la [[13-a jarcento]] ĝis sia malvenko fare de la [[Otomana Imperio]] en 1517. La situacio apenaŭ ŝanĝiĝis dum kelkaj jarcentoj kaj la tuta Levantenio restis dume en kontakto kun la ceteraj arabaj kaj islamaj landoj de [[Orienta Mediteraneo]]. Dum la [[19-a jarcento]], en Eŭropo kaj iom en Nordameriko naskiĝis la ĝermo de nacia sento inter judoj kio kondukis al la establado de nova soci-politik-religi-kultura movado nome [[Cionismo]] kiu celis ĉefe enmigradon al [[Palestino]] por konstrui tie novan politikan [[ento]]n. === Moderna epoko === En la fino de la [[19-a jarcento]] en [[Ĥibat Cion|Ĥoveve Cion]] (Cionista Movado) nome la unua tia societo en Varsovio partoprenis [[L. L. Zamenhof]]. La movado fondis unuajn dekomencajn koloniojn en Palestino. En [[1897]] Kongreso de Cionistoj en [[Bazelo]] ([[Svislando]]) sub prezidanteco de D-ro [[Theodor Herzl]] akceptis „Bazelan Programon“ (La Cionismo celas la formadon de publike garantiita hejmo por la Juda popolo en Palestino). En [[1909]] tiukadre okazis la fondo de [[Tel-Avivo]] (oni povis vidi sur tiu loko ĝis tiam nenion krom [[sabloduno]]j). Post la [[Unua mondmilito]] Palestino ĉesis esti provinco de Turkio kaj venis sub la [[protektorato]]n de Britio. Fakte la [[2-an de novembro]] [[1917]] la [[Balfour-deklaro|Balfoura Deklaro]] (fakte simpla letero de eksterafera ministro [[Arthur James Balfour|Balfour]] al lordo [[Lionel Walter Rothschild|Rothschild]], barono Rothschild la 2-a) asertis la jenon: La registaro de Lia Reĝa Moŝto rigardas kun favoro la fondon de Nacia Hejmo por la Hebrea Popolo en Palestino, kaj faros sian eblon por faciligi la atingon de tiu ĉi celo, kun klaresprimita kompreno, ke nenio estos farata, kio povus malutili al la ekzistantaj civilaj kaj religiaj rajtoj de la ne-hebreaj komunumoj en Palestino aŭ al la rajtoj kaj politika leĝostato, kiujn la Hebreoj ĝuas en iu alia lando. Tio unuflanke estis komprenita kiel promeso de kreado de aparta juda ŝtato, dum aliflanke oni komprenis nur la promeson faciligi la setladon de judoj en la teritorio. En [[aprilo]] [[1921]] „Keren Hajesod“ (Fundamenta Kaso de Palestino) organizaĵo de hebreoj en la tuta mondo kolektis 2 milionojn da pundoj. Samtempe ekzistis alia financa organizo, Hebrea Nacia Kaso, kies tasko estis aĉeti bienojn, sur kiuj la [[kolonio]]j ([[moŝavao]]) formiĝu. Per la helpo de tiuj ĉi du kasoj dum du jaroj 18 kolonioj estis formitaj. La [[Valo de Jizre'el|Valo de Jesreel]], bone konata en la Biblia historio, estis tiutempe dense loĝata de pli ol 80 judaj kolonioj (kune kun la antaŭmilitaj, malnova [[Jiŝuv]] en la kvar sanktaj urboj), kvankam antaŭ kelkaj jaroj tiu ĉi valo estis tute malplena kaj neprilaborata. La [[30-an de junio]] [[1922]] la [[Kongreso de Usono]] unuvoĉe akceptis la Lodge–Fish rezolucion konforman al la judfavora kompreno de la Balfoura Deklaro. La [[24-an de julio]] [[1922]] la [[Ligo de Nacioj]] konfirmis la aserton de la Balfoura Deklaro cedante mandaton por Palestino al [[Granda Britujo]]. Organizaĵo Ĥalucim de junularaj pioniroj komencis entrepreni iniciatojn por konstrui la landon. Preskaŭ ĉie, kie la Pioniroj komencis laboron, ili trovis [[marĉo]]jn kaj rokarojn, kiuj estis konsiderataj ne kultureblaj de multaj antaŭmilitaj esplorantoj. <!--Oni tiel skribis pri ili: „Sed jen ili venis, kaj metis en la teron tiel arde amatan la tutan amon, la tutan entuziasmon, kiu povas plenigi junajn korojn, por trahaki rokojn, sekigi la marĉojn kaj planti arbojn kaj legomojn en tiaj lokoj, kie dum jarmiloj eĉ herbeto ne kreskis.“POR PLUTENI TIUN CITAJXON NECESAS LA REFERENCO: de kie gxi venas?--> En [[1925]] en Palestino vivis 600 mil homoj, el ili 150 mil judoj. [[Tel-Avivo|Tel Aviv]] havis 30 mil loĝantojn, pli ol mil domojn, plurajn [[fabriko]]jn, elektran lumon. Laborista Banko posedis kapitalon de 60 mil pundoj. Rutenberg Elektriga Kompanio provizis Tel-Avivon kaj [[Ĥajfo]]n per [[elektro]] kaj planis elektrizi la tutan landon utiligante akvenergion de [[rivero Jordano]]. Cionisma Medicina Organizaĵo „Hadassa“ sukcese batalis kontraŭ [[malario]] kaj [[trakomo]] de okuloj. En [[aprilo]] de [[1925]] en [[Jerusalemo]] malfermiĝis la [[Hebrea Universitato de Jerusalemo|Hebrea Universitato]] je ĉeesto de pli ol 10 mil judoj de ĉiuj landoj. Dum la [[Dua Mondmilito]] la tuta areo kiel kontrolita de [[Unuiĝinta Reĝlando]] estis zono de batalkampo. === Vojo al sendependigo === {{Ĉefartikolo|Israel–Palestina konflikto}} [[Dosiero:Arab volunteers.jpg|eta|maldekstre|250px|Arabaj volontuloj en Palestino, 1947.]] En novembro [[1947]] [[Unuiĝintaj Nacioj]] decidis dividi la ĝistiaman teritorion de Palestino en du duonojn: nome la araba ŝtato ĉe la rivero [[Jordano]] kaj la [[juda ŝtato]] kun 56 % de la teritorio. La judaj gvidantoj akceptis la decidon. La gvidantoj de la lokaj araboj rifuzis akcepti ĝin kaj la saman tagon komencis ataki la judan loĝantaron. Komenciĝis [[Enlanda Milito dum la Mandato Palestino|milito inter la lokaj judoj kaj la lokaj araboj]]. En majo [[1948]] oni proklamis en Tel-Avivo la [[Deklaro de sendependo de Israelo|fondon de la juda ŝtato Israelo]]. La saman tagon kelkaj arabaj najbaraj ŝtatoj (Egiptio, Jordanio, [[Sirio]] ktp) ekatakis Israelon kaj tiam plilarĝiĝis la konflikto al la [[Arab-israela milito de 1948|araba-israela milito]], la unua milito en serio de militoj inter Israelo kaj ĝia najbaraj arabaj landoj. En marto [[1949]] finiĝis la milito per venko de la [[israela armeo]]. Unu el ĝiaj ĉefaj rezultoj estis, ke centmiloj da lokaj araboj („Palestinanoj“) forlasis siajn hejmojn kaj ekloĝis en aliaj partoj de Palestino aŭ en la najbaraj arabaj landoj („Palestinaj rifuĝintoj“). Parto de ili mem forlasis/forfuĝis dum la milito, dum alia parto estis forpelita de la israelaj soldatoj dum la bataloj. Alia grava rezulto: ne fondiĝis la araba ŝtato de la lokaj palestinanoj. Ĝiaj planitaj teritorioj estis regataj de tiam parte fare de Israelo kaj parte fare de Jordanio ([[Cisjordanio]]), inklude la disdividon de Jerusalemo inter Israelo, ĉe la okcidento, kaj Jordanio, ĉe la [[Orienta Jerusalemo|oriento]], inkluzive de la [[Malnova Urbo (Jerusalemo)|malnova urbo]]. El [[1948]] ĝis [[1952]] estis [[Ĥajim Vajzman]] la unua israela prezidento. El [[1949]] ĝis [[1953]] estis [[David Ben-Gurion]] la unua israela ĉefministro (vidu artikolon [[Ĉefministroj de Israelo]]). En [[1949]] okazis la akcepto de Israelo kiel membro de [[Unuiĝintaj Nacioj]]. En [[1956]], samtempe kun la [[sueza krizo]], okazis la Sinaja kampanjo. En [[1967]] pro la [[Sestaga Milito]] Israelo ricevis kontrolon [[Orienta Jerusalemo|Orientan Jerusalemon]], [[Cisjordanio]]n de Jordanio, la [[Gaza Sektoro|sektoron de Gaza]], la duoninsulon de [[Sinajo]] de Egiptio kaj la [[Golanaj Altaĵoj]] de Sirio. La milito komenciĝis kiam la egiptaj kaj siriaj armeoj grandpotence alproksimiĝis la israelajn limojn minacante konkeri ĝin pro kio la israela armeo ekatakis la unua. En [[1973]] okazis la [[Milito de Jom Kippur]] kontraŭ [[Sirio]] kaj [[Egiptio]]. En [[1978]] oni komencis la negocojn al la [[Interkonsento de Camp-David|interkonsenton de Camp David]], la unuan [[packontrakto]]n kun araba lando, per kiuj Israelo redonis [[Sinajo]]n al Egiptio. En [[1982]] okazis militoperaco nomita de Israelo ''Paco al Galileo'', kio rezultis en la [[Libana milito de 1982]], nome invado fare de Israelo en Libanon, detruo de palestinanaj militbazoj en [[suda Libano]] kaj komenco de Israela okupacio de tiu regiono ĝis la retiriĝo en 2000. Israelo plutenis la [[Israele okupataj teritorioj|disputitajn teritoriojn]], kaj kvankam en [[1994]] oni kreis ĝermon de araba regiono, nome [[Palestina Aŭtonomio]] en [[Gazaa Sektoro]] kaj [[Cisjordanio]], pluis la konfliktoj inter la ŝtato Israelo kaj la palestinaj loĝantoj kontraŭisraelaj, dum Israelo konstruis [[Cisjordania Murego|apartisman muregon]] ene de Cisjordanio kaj plimultigis [[Israelaj setlejoj|israelajn setlejojn]] en tiu teritorio. == Geografio == {{Ĉefartikolo|Geografio de Israelo}} [[Dosiero:JordanRiver en.svg|eta|dekstre|250px|La rivero Jordano estas la celita orienta limo de Israelo.]] En Israelo distingiĝas tri regionoj de Okcidento al Oriento, nome la jenaj: * la ebenaĵo ĉe la mediteranea marbordo, * la centra montoĉeno kaj la * [[Jordana Rift-Valo|Jordana Valo]]. Al ĉi tiuj tri regionoj, oni devas aldoni tiun de la [[dezerto Negevo]], lokita sude de Israelo. La aridaj regionoj okupas pli ol duonon de la teritorio de Israelo. Kvankam granda parto de tiu teritorio estas senhoma, en la valoj abundas la iridojn, kaj ankaŭ la arboj kiel [[pino]]j, [[eŭkalipto]]j, [[olivujo]]j kaj [[akacio]]j. Israelo estas en la zono de [[Levantenio]] de la mondoregiono konata kiel [[Fekunda duonluno]] de [[Azio]]. La lando estas en la [[Orienta Mediteraneo|orienta pinto]] de la [[Mediteranea Maro]], limigita de [[Libano]] norde, [[Sirio]] nordoriente, [[Jordanio]] kaj [[Cisjordanio]] oriente, kaj [[Egiptio]] kaj la [[Gaza Zono]] sudokcidente. Ĝi kuŝas inter latitudoj 29° kaj 34° N, kaj longitudoj 34° kaj 36° E (Or). La suverena teritorio de Israelo (laŭ la limigaj linioj de la [[Rodoso|rodosaj]] Interkonsentoj por [[Batalhalto]] de [[1949]] kaj eksklzivante ĉiujn teritoriojn konkeritajn de Israelo dum la [[Sestaga Milito]] de [[1967]]) estas proksimume 20 770&nbsp;km² de surfaco, el kio du procento estas akvo.<ref name="cia">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html "Israel".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181225080845/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html%20 |date=2018-12-25 }} The World Factbook. Central Intelligence Agency. Alirita la 16an de novembro 2020.</ref> Tamen Israelo estas tiom mallarĝa (100&nbsp;km je la plej larĝa punkto, kompare kun 500&nbsp;km el nordo al sudo) ke la [[Ekskluziva ekonomia zono]] en la Mediteraneo estas duoble pli granda ol la terareo de la lando.<ref>{{cite news |url=http://www.haaretz.com/print-edition/news/israel-navy-to-devote-majority-of-missile-boats-to-secure-offshore-drilling-rafts-1.406203 |title=Israel Navy to devote majority of missile boats to secure offshore drilling rafts |first=Gili |last=Cohen |date=9a de Januaro 2012 |newspaper=Haaretz}}</ref> La totala areo sub la "[[de facto]]" juro de Israelo, inkludante la zonon de [[Orienta Jerusalemo]] kaj la areon de la [[Golanaj Altaĵoj]], estas 22 072&nbsp;km² ampleksa,<ref>{{cite web |url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st01_01&CYear=2012 |title=Area of Districts, Sub-Districts, Natural Regions and Lakes |date=11a de Septembro 2012 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |accessdate=13a de Junio 2013}}</ref> kaj la totala areo sub "[[de facto]]" kontrolo de Israelo, inklude la milit-kontrolita kaj nur parte [[Palestina aŭtonomio|Palestin-regata]] teritorio de la [[Cisjordanio|Okcidenta Riverbordo]], estas 27 799&nbsp;km² ampleksa.<ref name="loc-geo">{{cite journal |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/iltoc.html |date=7a de Majo 2009 |title=Israel (Geography) |journal=Country Studies |accessdate=12a de Februaro 2010 }}</ref> [[Dosiero:Southern District in Israel.svg|eta|dekstra|150px|La [[Suda distrikto de Israelo]], kiu inkludas sude la dezerton [[Negevo]] kaj en ties suda pinto aliron al la [[Akaba Golfo]] kaj al la [[Ruĝa Maro]].]] Spite sian malgrandan grandon, Israelo estas hejmo de vario de geografiaj trajtoj, el la [[Dezerto Negevo]] en la sudo al la interna fekunda [[Valo de Jizre'el]], la montaroj de [[Galileo]], [[Karmel (montaro)|Karmelo]] kaj al la [[Golanaj Altaĵoj|Golano]] en la nordo. La Israela [[Marborda ebenaĵo|Marborda Ebenaĵo]] laŭ la bordoj de la Mediteranea Maro estas hejmo de plej el la landa loĝantaro.<ref>{{cite web |url=http://goisrael.com/Tourism_Eng/Tourist%20Information/Discover%20Israel/Geographic%20Regions/pages/The%20coastal%20plain.aspx |title=The Coastal Plain |publisher=Israel Ministry of Tourism |access-date=6a de Januaro 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170107171405/http://goisrael.com/Tourism_Eng/Tourist%20Information/Discover%20Israel/Geographic%20Regions/pages/The%20coastal%20plain.aspx |archive-date=7a de Januaro 2017 |url-status=dead |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-11 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20170107171405/http://goisrael.com/Tourism_Eng/Tourist%20Information/Discover%20Israel/Geographic%20Regions/pages/The%20coastal%20plain.aspx |arkivdato=2017-01-07 }}</ref> Oriente de la centraj altaj teroj estas la [[Jordana Valo]], kiu formas malgrandan apartan parton de la 6 500&nbsp;km longa [[Grand-Rifta Valo]]. La [[Jordana rivero]] fluas laŭlonge de la Jordana Valo, el la [[Monto Hermon]] tra la [[Hulaha Valo]] kaj la [[Maro de Galileo]] ĝis la [[Morta Maro]], nome la plej malalta punkto de la surfaco de la [[Tero]].<ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/livingwatersmyth0000krei |publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs |accessdate=20a de Julio 2007 |year=1999 |title=The Living Dead Sea |isbn=978-0-8264-0406-0 |url-access=registration }}</ref> Pli sude estas la [[Arabaha Valo]], kiu finas en la [[Akaba Golfo]], kiu estas parto de la [[Ruĝa Maro]]. Unika de Israelo kaj de la [[Sinajo|Sinaja Duoninsulo]] estas la "maĥteŝ", aŭ tipaj [[Erozio|eroziejoj]].<ref>{{cite book |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1486/ |publisher=UNESCO |title=Makhteshim Country |accessdate=19a de Septembro 2007 |isbn=978-954-642-135-7 |year=2001 }}</ref> La plej granda "maĥteŝ" en la mondo estas la [[Maĥteŝ Ramon]] en Negevo,<ref>Jacobs 1998 [https://books.google.com/books?id=TRc9ea_CKOUC&pg=PA284 284]. "The extraordinary Makhtesh Ramon&nbsp;– the largest natural crater in the world&nbsp;..." {{Cite book|url=https://archive.org/details/israelpalestinia00jaco |title=Israel and the Palestinian Territories |accessdate=24a de Februaro 2016 |isbn=978-1-85828-248-0 |last1=Jacobs |first1=Daniel |last2=Eber |first2=Shirley |last3=Silvani |first3=Francesca |last4=(Firm) |first4=Rough Guides |year=1998 |page= }}</ref> kiu estas 40 por 8&nbsp;km ampleksa.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vie/Ramon.html |encyclopedia=Jewish Virtual Library |title=Makhtesh Ramon |accessdate=12a de Februaro 2010 }}</ref> Israela informo pri la media statuso de la [[Mediteranea Baseno]] asertas, ke Israelo havas la plej grandan nombron de plantospecioj por kvadrata metro el ĉiuj landoj de la baseno.<ref name=rinat>{{cite news |last=Rinat |first=Zafrir |title=More endangered than rain forests? |newspaper=Haaretz |location=Tel Aviv |accessdate=20a de Marto 2012 |date=29a de Majo 2008 |url=http://www.haaretz.com/print-edition/features/more-endangered-than-rain-forests-1.246839}}</ref> === Klimato === Lokita inter la [[dezerto]]j de Afriko kaj Azio de unu parto, kaj de la Mediteranea, varma kaj humida maro de la alia, Israelo troviĝas en [[vojkruciĝo]] de klimataj influoj, kiuj permesas distingi ĝis kvardek [[Mikroklimato|malsamajn tipojn de klimato]] en tiel reduktita surfaco. La temperatura reĝimo varias notinde depende de la alteco, speciale en vintro: de la okcidento al la oriento la klimato transiĝas de tipe [[Mediteranea klimato|mediteranea]] al [[Kontinenta klimato|kontinenta]]. La montaj regionoj kutimas esti ventosuferaj kaj tre malvarmaj, kelkfoje kun neĝofaloj. La pinto de la [[monto Hermono]] estas kovrita de [[neĝo]] dum la plej granda parto de la jaro, kaj Jerusalemo ĝenerale ricevas almenaŭ unu neĝofalon ĉiujare. La klimato de Israelo estas karakterizita de varmaj someroj kaj mildaj vintroj. Pluvokvanto varias signife trans la lando kaj de jaro al jaro. === Naturo === [[Dosiero:Hoopoe with insect.jpg|eta|maldekstre|La [[Upupo]] – nome [[Simbolaj bestoj de ŝtatoj|nacia birdo]] de Israelo<ref>[https://www.pri.org/stories/2013-09-29/12-countries-have-cooler-national-animals-united-states 12 countries that have cooler national animals than the United States] alirita en 22a de januaro 2020, ĉe Public Radio International.</ref>|alt=]] La faŭno kaj flaŭro de Israelo enhavas tre varian aron de plantoj kaj animaloj pro la loko de la lando inter [[Tropikoj|tropikaj]] kaj moderklimataj zonoj, borde kun [[Mediteraneo]] okcidente kaj kun [[Arida klimato|dezertaj zonoj]] oriente kaj sude.<ref> ''Israel Journal of Zoology''. 49-50. Cornell University. Weizmann Science Press of Israel. 2003. </ref> Unu de la trajtoj de la regiono kiu plej multe helpas la diversecon de birdospecioj estas ties funkciado kiel ripozejo de la [[migrobirdo]]j en ilia migrado inter la nordo de Eŭrazio kaj [[Orienta Afriko]] kaj la Nordo kaj [[Centra Azio]], kaj revene, en la nura migrovojo de Mediteraneo kiu ne postulas flugadon super maro. Multaj birdospecioj nestumas en zonoj kiel ĉe la marĉaj areoj de la [[Hula Valo]]. Sed aliflanke, multaj aliaj historiaj specioj de la regiono, kiel la [[Bruna urso|siria bruna urso]] kaj la [[Araba struto|siria struto]], jam estas [[formortinta]]j en Israelo pro la [[habitatodetruo]]<ref>[https://www.iucnredlist.org/en «The IUCN Red List of Threatened Species».] ''IUCN Red List of Threatened Species''. Konsultita la 13an de februaro 2020. </ref> kaj la [[ĉasado]].<ref>[https://nnhc.huji.ac.il/birds/?p=106&lang=en «The Ostriches of the Middle-East | Birds Collection» (en angla)]. Konsultita la 13an de februaro 2020. </ref> Spite la relativan malgrandon de la lando, Israelo enhavas grandan varion de cento da mamuloj.<ref> Menache, Susan (2002). [https://books.google.de/books/about/The_Mammals_of_Israel.html?id=x8xFAAAAYAAJ&source=kp_book_description&redir_esc=y ''The Mammals of Israel'' (en angla).] Gefen Pub. ISBN 978-965-229-278-0. Konsultita la 18an de januaro 2020. </ref> Tiu diverseco rilatas ĉefe al ties aparta loko inter diversaj klimataj kaj [[Biogeografio|biogeografiaj zonoj]]. Por multaj specioj tiu lando estas zono lima de habitato: la teritorioj de [[Palearkto|palearktaj specioj]] finiĝas en la dezertaj zonoj de la lando, dum la teritorioj de specioj indiĝenaj de la dezertoj de Afriko finiĝas en la mediteraneaj marbordoj. La plimulto de mamuloj de Israelo estas palearktaj, el kiuj deckono estas [[endemio]]j de la mondoregiono. [[Dosiero:Reem-Lavan001.jpg|thumb|dekstre|[[Arabia orikso]] en la natura rezervejo Jotvata.]] Eble la plej abunda speciaro de mamuloj en Israelo estas la [[vesperto]]j, kiuj, havante 33 speciojn, el kiuj la plejmulto estas [[insektomanĝanto]]j, estas troveblaj en diferencaj habitatoj tra la tuta lando. Tiu abundo kondukis al multaj lokaj esploroj pri tiuj animaloj kaj specife pri ties komunikado kaj flugado.<ref>[https://www.enlacejudio.com/2017/01/10/decodifican-en-israel-lenguaje-los-murcielagos-se-dicen/ «Decodifican en Israel el lenguaje de los murciélagos».] Enlace Judío. 10a de januaro 2017. Konsultita la 28an de aprilo 2020. </ref>​ Ĉiuokaze eble la [[gazelo]] estas tamen la plej simbola mamulo de la lando, kun populacioj el la [[Golanaj Altaĵoj]] norde ĝis la dezerto [[Negev]] sude, kaj la [[Morta Maro]] oriente. Totale temas pri tri specioj de gazelo kaj kelkaj subespecioj, el kiuj kelkaj estas kunhavataj kun Palestino kaj Jordanio, kaj ankaŭ kelkaj estas minacataj pro loka [[formorto en naturo]]. == Politiko == [[Dosiero:Knesset in Jerusalem Israel.jpg|300px|maldekstra|eta|La ''[[Kneset]]'', la parlamento de Israelo.]] Israelo estas [[parlamenta demokratio]] kun sistemo de multaj partioj kaj [[Disigo de povoj|disigo de povoj]] kun [[universala voĉdonado]]. La politikan sistemon de Israelo estas formita el la [[Leĝofara povo|leĝfara povo]], la [[plenuma povo]] kaj la [[justica povo]]. Ĝiaj plej gravaj institucioj estas la ''[[Prezidanto de Israelo|prezidanto]]'', kiu estas la estro de la ŝtato, la ''[[Kneset]]'', kiu estas la [[parlamento]] de la lando kun 120 membroj, la ĉefministro kaj lia/ŝia kabineto, kiu formas la ''registaron'', kaj la justica sistemo, kies plej alta tribunalo estas la [[Supera Kortumo de Israelo]], laŭleĝe sendependa de la registaro. En lando kun tiom komplika situacio en la internacia konsidero kaj speciale kun proksimaj landoj kaj aliaj potencoj, ludas gravan rolon la [[Ministerio de Eksteraj Aferoj de Israelo|Ministerio de Eksteraj Aferoj]]. === Administra divido === Israelo estas dividita en ses [[distriktoj de Israelo|distriktojn]]: * [[Suda distrikto de Israelo|suda]] * [[Centra distrikto de Israelo|centra]] * [[Norda distrikto de Israelo|norda]] * [[Distrikto Jerusalemo|Jerusalemo]] * [[Distrikto Tel-Avivo|Tel-Avivo]] * [[Distrikto Ĥajfo|Ĥajfo]] La plej grandaj urboj de Israelo estas Jerusalemo (504 mil), [[Tel-Avivo]] (321 mil) kaj [[Ĥajfo]] (223 mil). === Konfliktoj === {{Ĉefartikolo|Arab–Israela konflikto}} [[Dosiero:6dayswar1.jpg|dekstra|eta|250px|Oficiroj de la Israela Aerarmeo apud detruita egipta aviadilo dum la [[Sestaga milito]] de junio de [[1967]].]] Israelo estas malgranda lando je la orienta bordo de la [[Mediteraneo]]. La moderna lando formiĝis je la [[14-a de majo]], [[1948]], kiel patrujo por la [[judoj]] el la tuta mondo. Je [[1947]] [[UNO]] voĉdonis fini la [[Britio|britian]] regadon de [[Palestino]], kaj decidis dividi la regionon en du partojn, Israelo unuflanke kaj ŝtato araba aliflanke. Alvenis multaj da enmigrintoj de [[Eŭropo]], [[Azio]], [[Afriko]] kaj [[Ameriko]] al Israelo. Dum la [[Sestaga milito]] de junio de [[1967]], la israelanoj pliigis multe la amplekson de sia teritorio, kaj ekregis sur orienta [[Jerusalemo]], kiu poste estis aneksita kaj deklarita kiel parto de la unuigita ĉefurbo. Estis kaj estas multaj konfliktoj inter la [[palestinanoj]] kaj la judoj pri la regado kaj admnistracio de la [[Gazaa Sektoro|Gazaa sektoro]], la Okcidenta Bordo ([[Cisjordanio]]) kaj precipe pri la plurkultura urbo [[Jerusalemo]], kaj pri la kreo de la ŝtato de Israelo mem. Ankaŭ la Golana Montaro, kiu apartenis al [[Sirio]], estis post milito okupaciita de Israelo. Dum jardekoj [[Unuiĝintaj Nacioj]] kontraŭis la agadon de la israela ŝtato, kiu neniam akceptis ties rezoluciojn. La plej danĝera sia kontraŭulo en la regiono Israelo konsideras [[Irano]]n (nek araba nek najbara), kiun ĝi ofte akuzas pri subtenado de kontraŭisraela terorismo kaj strebo krei nuklean armilon, dum Israelo delonge havas tion. Pro tiuj klopodoj estis starigitaj internaciaj sankcioj kontraŭ Irano, kiuj funkcias dum jardekoj. En [[januaro 2020]] Israelo asertis, ke fine de 2020 Irano havos pliriĉigitan [[uranio]]n en kvanto [[:n:Israelo avertas ke antaŭ la jarfino Irano kapablos fari la unuan atombombon|sufiĉa por konstrui atombombon]]. La israela ĉefministro [[Benjamin Netanjahu]] ofte diris, ke Israelo ne permesos al Irano fariĝi nuklea potenco. En 2020 tri arabaj landoj anoncis normaligon de rilatoj kun Israelo: nome [[:n:Historia interkonsento inter Israelo kaj la Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj|Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj]], [[:n:Israelo kaj Barejno interkonsentis normaligi rilatojn|Barejno]] kaj [[:n:Sudano normaligos rilatojn kun Israelo|Sudano]]. Ekde la fino de [[2023]] la plej grava konflikto rilatas al la [[Gazaa Sektoro|Gazaa sektoro]], de kie eliris atako fare de [[Hamas]] kontraŭ israela teritorio, kiu rezultis en centoj da mortintoj kaj pli ol cent kaptitoj, kiuj estis metitaj ostaĝe en kaŝejoj de la sektoro. Kiel reprezalio kaj serĉe de la ostaĝoj, la israela armeo entreprenis atakon kontraŭ la sektoro, bombardadis, invadis, detruegis la urbojn, loĝejojn kaj instalaĵojn, inter kiuj lernejoj, hospitaloj, bazaroj ktp. Je la 29a de Junio 2024, mortintaj palestinanoj estis 37 834.<ref>[https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/6/27/israel-war-on-gaza-live-children-buried-as-us-to-support-israel-build-up?update=3007434 "Gaza's death toll rises".] [[Al Jazeera]]. 29a de Junio 2024. </ref> === Ekspansiismo === ==== Sestaga milito ==== {{Ĉefartikolo|Sestaga milito}} [[Dosiero:Zones A and B in the occupied palestinian territories.svg|300|eta|maldekstre|Administra divido de Cisjordanio laŭ interkonsento "Oslo 2". Fakte la nuraj teritorioj sub teoria palestina administracio estas tiuj markitaj ruĝe, dum la cetero estas fakte okupaciita de Israelo, kies armeanoj kutime eniras kaj agadas eĉ en la ruĝe markitaj teritorioj.]] Dum la [[Sestaga milito]] de 1967, Israelo konkeris Cisjordanion el [[Jordanio]], konkeris la sektoron de Gazao kaj la [[Sinajo|duoninsulon Sinajan]] el Egiptio, kaj la [[Golanaj Altaĵoj|Golanajn Altaĵojn]] el Sirio, kaj metis tiujn teritoriojn sub [[Okupado|milita okupacio]]. Israelo kaj la [[Palestiniaj teritorioj|palestinaj teritorioj]] reokupis tiam la areon limigitan per la landlimoj de la iama [[Mandato de la Ligo de Nacioj|Palestino sub brita mandato]]. Egiptio rezignis pri eblaj reklamoj pri la Sektoro de Gazao pere de la pac-traktato egipt-israela de [[1979]]. En 1988, ankaŭ Jordanio rezignis pri eblaj reklamoj por Cisjordanio,<ref> Kifner, John (1a de aŭgusto 1988). [https://www.nytimes.com/1988/08/01/world/hussein-surrenders-claims-west-bank-plo-us-peace-plan-jeopardy-internal-tensions.html «HUSSEIN SURRENDERS CLAIMS ON WEST BANK TO THE P.L.O.; U.S. PEACE PLAN IN JEOPARDY; Internal Tensions»] (en angla). [[New York Times]]. Konsultita la 11an de novembro 2017. </ref> interkonsento kiu formaliĝis en la pactraktato israel-jordana de 1994. La nomita Verda Linio konstituas la landlimon disputatan de Israelo kontraŭ la teritorioj de Palestino. Tuj post la [[Sestaga milito]] de 1967, Israelo etendis la limojn de la municipo Jerusalemo kaj ekaplikis siajn leĝojn, sian jurisdikcion kaj sian administracion al [[Orienta Jerusalemo]] kaj eĉ al la apudaj zonoj. En 1980, la parlamenta [[Knesset]] aprobis la [[Jerusalema Leĝo|Jerusaleman Leĝon]] kaj deklaris, ke Jerusalemo estas la ĉefurbo «kompleta kaj unuigita» de Israelo. La israela registaro proponis la israelan ŝtatanecon al la palestinaj loĝantoj. Tiu plimulte malakceptis tion kaj estas konsiderataj kiel permanentaj loĝantoj kongrue kun la israela juro. Laŭ la israela organizaĵo por la homaj rajtoj Hamoked kiu aliris al dokumentoj de la israela ministerio pri internaj aferoj pere de la ''Freedom of Information Act'' (Leĝo por la Informlibereco), se tiuj palestinoj loĝas eksterlande sep jarojn, aŭ ricevas ŝtatanecon aŭ lograjton en alia lando, perdas sian israelan lograjton.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/8390717.stm «Surge in East Jerusalem Palestinians losing residency»] (en angla). [[BBC]] News. 2a de decembro 2009. Konsultita la 11an de novembro 2017. </ref><ref> Korman, Sharon (2005). ''The right to conquest: the acquisition of territory by force in international law and practice''. Usono: Oxford University Press US. p. 250–260. ISBN 978-0-19-828007-1. </ref> La planitan aneksadon de Orienta Jerusalemo kondamnis la [[Konsilio pri Sekureco de Unuiĝintaj Nacioj]] kiel «rompo de la internacia juro» kaj oni deklaris ĝin «sen leĝa efiko» (''null and void'') pere de la Rezolucio 478a de la Konsilio pri Sekureco de Unuiĝintaj Nacioj. Ĝin ne agnoskas la [[internacia komunumo]] pro kio dukomence neniu ŝtato havis ambasadon en Jerusalemo, sed en [[Telavivo]]. Ĉiuokaze instaliĝis multaj konsulejoj en Jerusalemo, el kiuj iom post iom kelkaj iĝis ambasadejoj, kiel apogo al aŭ akcepto de la israela politiko.<ref>[https://www.science.co.il/Embassies.php «Tourism : Embassies and Consulates in Israel»] (en angla). Israel Science and Technology Directory. Konsultita la 11an de novembro 2017. </ref><ref> Briney, Amanda (3a de marto 2017). [https://www.thoughtco.com/embassy-and-consulate-overview-1435412 «Embassy and Consulate - An Overview»] (en angla). ThoughtCo. Konsultita la 11an de novembro 2017. </ref> ==== Okupacioj kaj negocadoj en la 21-a jarcento ==== [[Dosiero:Israel Blank Map (de facto borders).png|eta|305x305px|Malhelverde estas la teritorioj kiuj praktike okupas Israelo, dum helverde estas la teritorioj teorie administraciataj de Palestino, sed praktike same kontrolataj de Israelo.]] La landlimoj de la [[Ŝtato Palestino]] kun Israelo dependas de la negocado kadre de la pacprocezo israel-palestina. En 2006 la tiam ĉefministro [[Ehud Olmert]] deklaris, ke la [[Cisjordania Murego|israela bariero de Cisjordanio]] – kiu ĉirkaŭas preskaŭ ĉiuj [[Israelaj setlejoj|judajn setlejojn]], tri gravajn urbojn, same kiel kelkajn malgrandajn palestinajn setlejojn por inkludi ilin en israela teritorio — povus esti la bazo de estonta israela kandlimo.<ref> Myre, Greg (10a de marto 2006). [https://www.nytimes.com/2006/03/10/world/middleeast/olmert-outlines-plans-for-israels-borders.html «Olmert Outlines Plans for Israel's Borders»] (en angla). [[New York Times]]. Konsultita la 11an de novembro 2017. </ref> En 2014, la israela ministro pri eksteraj aferoj nome [[Avigdor Lieberman]] ripetis sian planon de 2004 kiu proponis translokigi la landliman regionon konata kiel Triangulo (ĉe nordokcidenta Cisjordanio kun araba loĝantaro) al Palestino, interŝanĝe por la blokoj de judaj setlejoj truditaj trans la limo kun Cisjordanio. La proponon malakceptis kaj la israela ĉefministro [[Benjamin Netanyahu]] kaj la palestina prezidanto [[Maĥmud Abbas]].<ref> Winer, Stuart (8a de januaro 2014). [https://www.timesofisrael.com/liberman-defends-his-population-transfer-plan/ «Liberman defends his population transfer plan»] (en angla). The Times of Israel. Konsultita la 11an de novembro 2017. </ref> ==== Israela projekto aneksadi parton de Cisjordanio ==== La sinteno de la Ŝtato Palestino pri siaj landlimoj estas apogita de la Araba Paciniciato (''Arab Peace Initiative'') de 2002 kiu proponas, ke Israel revenu al la «limoj de 1967». Dume, Israelo deziras aneksadi la [[Israelaj setlejoj|judajn setlejojn]] de Cisjordanio kaj konservi [[Orienta Jerusalemo|Orientan Jerusalemon]], dum iliaj limoj Gaza-Israelo plifiksigis ekde la Pacfara Pintokunveno de Camp David (2000), kaj aparte post la [[Retiro de Israelo el Gazao]] (2005). Post la israela ĝenerala balotado de [[2019]] kaj la formado de nova registaro de [[Benjamin Netanyahu]] post interkonsento kun [[Benny Gantz]], ambaŭ reasertis sian intencon etendi la israelan suveranecon ne nur ĉe la judaj setlejoj de Cisjordanio (kolektive alinomitaj fare de Israelo kiel Judeo kaj Samario) sed ankaŭ ĉe la [[Jordana valo|valo de la rivero Jordano]], kio gravas por la kontrolo de la [[irigacio]], kaj kio estus la aneksado al Israelo de 30% de la palestina teritorio de Cisjordaniao.<ref> Sanz, Juan Carlos (17a de majo 2020). [https://elpais.com/internacional/2020-05-17/netanyahu-defiende-la-anexion-de-cisjordania-al-presentar-su-nuevo-gobierno.html «Netanyahu defiende la anexión de Cisjordania al presentar su nuevo Gobierno».] [[El País]]. Konsultita la 5an de junio 2020. </ref> ==== Gaza-sektoro kaj milito de 2023-2024 ==== Dum 2008 kaj komenco de 2009 okazis konstantaj atakoj kaj bombardadoj inter Israelo kaj la hegemonia organizaĵo Hamaso el la [[Gaza-sektoro]], kio rezultis en 14 mortoj el kiuj 11 militistoj en Israelo kaj mortoj de pli ol 1 300 palestinanoj, el kiuj la plimulto estis civiluloj, krom la detruo de nombraj konstruaĵoj kaj infrastrukturoj.<ref>[https://www.amnesty.org/en/documents/mde15/015/2009/en/ «Israel/Gaza: Operation "Cast Lead": 22 days of death and destruction».] ''Amnesty International'' (en angla). Konsultita la 8an de oktobro 2021 kaj la 10an de julio 2024. </ref><ref>[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28252155 «Gaza-Israel conflict: Is the fighting over?».] [[BBC]] News. 26a de aŭgusto 2014. Konsultita la 8an de oktobro 2021 kaj la 10an de julio 2024. </ref><ref>[https://elpais.com/internacional/2008/12/29/actualidad/1230505213_850215.html «Ban Ki-moon condena "el exceso de fuerza" israelí en Gaza».] [[El País]]. 29a de decembro 2008. ISSN 1134-6582. Konsultita la 8an de oktobro 2021 kaj la 10an de julio 2024. </ref> Krom aliaj konfliktoj kaj bataletoj, denove en 2014, okazis plua interpafado inter Hamaso kaj israela armeo, kio rezultis en la morto de pli ol 70 israelanoj (el kiuj la plejmulto soldatoj), kaj de pli ol 2 300 palestinanoj (el kiuj la plejmulto civiluloj), krom la detruo de miloj da loĝejoj kaj de nombraj infrastrukturoj.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2015/mar/27/israel-kills-more-palestinians-2014-than-any-other-year-since-1967 «Israel killed more Palestinians in 2014 than in any other year since 1967».] [[the Guardian]]. 27a de marto 2015. Konsultita la 8an de oktobro 2021 kaj la 10an de julio 2024. </ref><ref> Redacción LA NACION (2a de aŭgusto 2014). [https://www.lanacion.com.ar/el-mundo/las-escalofriantes-cifras-en-gaza-muertos-destruccion-y-economia-en-crisis-nid1715253/ «Las escalofriantes cifras en Gaza: muertos, destrucción y economía en crisis».] La Nación. ISSN 0325-0946. Konsultita la 8an de oktobro 2021 kaj la 10an de julio 2024. </ref> {{Ĉefartikolo|Atako de Hamaso kontraŭ Israelo|Israela invado de Gazaa sektoro (2023)}} La 7an de oktobro [[2023]], diversaj [[Paramilitismo|paramilitaj]] palestinaj grupoj estritaj de [[Hamaso]] lanĉis [[Atako de Hamaso kontraŭ Israelo|grandskalan atakon]] kontraŭ ĉelimaj komunumoj de Israelo, kun rezulto de la morto de ĉirkaŭ 1 200 personoj, el kiuj unu triono estis militistoj, kaj la kidnapo de ĉirkaŭ 240 personoj, kaj militistoj kaj civiluloj, kiuj estis portitaj al la interno de la [[Gaza-sektoro]]. Israelo deklaris la [[milita stato|militan staton]], ekbombardadis la Gazaan sektoron, kaj finfine startigis invadon de tiu regiono de [[Palestino]] la 27an de oktobro 2023, kio estis la komenco de la [[Israel-hamasa milito de 2023]].<ref> Leatherby, Lauren (25a de novembro 2023). [https://www.nytimes.com/2023/11/25/world/middleeast/israel-gaza-death-toll.html «Gaza Civilians, Under Israeli Barrage, Are Being Killed at Historic Pace».] [[The New York Times]]. Konsultita la 10an de decembro 2023. </ref>​ La invado rezultis en [[masakro]] en la [[Gaza-sektoro]], ĉar ĝis julio 2024 estis mortigita pli ol 37 372 personoj, la granda plimulto civiluloj, inter kiuj 15 000 infanoj kaj pli ol 10 000 virinoj, dum pliaj 10 000 personoj estas malaperintaj kaj eble mortintaj sub la ruinoj de la detruitaj konstruaĵoj. Meze de decembro 2023, Israelo estis lanĉinta 29 000 tunojn da bomboj sur Gazaa sektoro, detruante aŭ damaĝante 70 % de la loĝejoj. Fakuloj asertas, ke la skalo kaj ritmo de la detruado en Gazaa estas inter la plej gravaj de la ĵusa tutmonda historio.<ref> Burke, Jason (22a de novembro 2023). [https://www.theguardian.com/world/2023/nov/22/israel-hamas-war-hostages-freed-deal-ceasefire «Israel and Hamas agree deal for release of some hostages and four-day ceasefire».] [[The Guardian]]. ISSN 0261-3077. Konsultita la 10an de februaro 2024. </ref><ref>[https://web.archive.org/web/20231222012633/https://apnews.com/article/israel-gaza-bombs-destruction-death-toll-scope-419488c511f83c85baea22458472a796 «Israel's military campaign in Gaza seen as among the most destructive in recent history, experts say».] AP News. 21a de decembro 2023. Arkivita el originalo la 22an de decembro 2023. Konsultita la 22an de decembro 2023. </ref> Dum la invado, Israelo detruis almenaŭ unu trionon de la loĝejoj de la regiono kaj centojn da kulturaj monumentoj kaj profanis dekojn da tombejoj.<ref> Wintour, Patrick (7a de decembro 2023). [https://www.theguardian.com/world/2023/dec/07/widespread-destruction-in-gaza-puts-concept-of-domicide-in-focus «Widespread destruction in Gaza puts concept of ‘domicide’ in focus».] [[The Guardian]]. ISSN 0261-3077. Konsultita la 10an de februaro 2024. </ref><ref> Saber, Indlieb Farazi. [https://www.aljazeera.com/news/2024/1/14/a-cultural-genocide-which-of-gazas-heritage-sites-have-been-destroyed «A ‘cultural genocide’: Which of Gaza’s heritage sites have been destroyed?».] [[Al Jazeera]]. Konsultita la 10an de februaro 2024. </ref><ref> Diamond, Jeremy (20a de januaro 2024). [https://edition.cnn.com/2024/01/20/middleeast/israel-gaza-cemeteries-desecrated-investigation-intl-cmd/index.html «At least 16 cemeteries in Gaza have been desecrated by Israeli forces, satellite imagery and videos reveal».] [[CNN]]. Konsultita la 10an de februaro 2024. </ref> Siaflanke en Israelo okazis dum tiu duonjaro nombraj protestoj kaj manifestacioj cele al instigo, ke la israela registaro haltigu la militon por rekuperi la kaptitajn israelajn ostaĝojn. Dum Israelo pluis la militagadon kaj en Gazaa sektoro (ĉefe bombardado) kaj en Cisjordanio (invadoj, atakoj, arestoj, kaj murdoj) nova areo de konflikto disvolviĝis inter norda Israelo kaj [[suda Libano]]. Tie interpafado fare de [[Hizbulaho]] unuflanke kaj la israela armeo aliflanke rezultis en fortega reago israela. Inter la 17-a kaj 18-a de septembro 2024 almenaŭ 37 personoj estis mortigitaj kaj pli ol 3 400 estis vunditaj post miloj da televokiloj, uzitaj de membroj de Hizbulaho eksplodis en Libano kaj Sirio. La 24-an de septembro 2024 okazis atakondo de Israelo kontraŭ sudo kaj oriento da Libano kio okazigis pli ol milon da mortoj, milojn da vunditoj kaj ĉirkaŭ milionon da fuĝintoj ĉefe al Bejruto. La 27-an de septembro 2024 nova atako de Israelo en Bejruto mortigis [[Hassan Nasrallah]], la estro de Hizbulaho. Per tia militagado Israelo klopodas apartigi la libanan loĝantaron disde la ŝijaisma organizo, masakri ĉefe ties estrojn kaj provoki reagon de Irano, ĉefa apoginto de Hizbulaho. Tio sumiĝis al la pli ol 41 500 palestinoj mortintaj en unu militjaro en Gazao.<ref>Juan Antonio Sanz [https://www.publico.es/internacional/israel-descabeza-hizbula-apunta-iran-siguiente-paso-rehacer-mapa-oriente-medio.html#md=modulo-portada-bloque:2col-t4;mm=mobile-big Israel descabeza Hizbulá y apunta a Irán como siguiente paso para rehacer el mapa de Oriente Medio] [[Público]] 29/09/2024 Alirita samtage </ref> === Internaciaj konsideroj === [[Dosiero:Bethlehem Wall Graffiti - Ich bin ein Berliner.jpg|thumb|maldekstre|Grafitio sur la Cisjordania Murego survoje al [[Bet-Leĥem]] en Cisjordanio diranta "[[Ich bin ein Berliner]]"]] La [[Internacia Kortumo]] diris en deklaro de 2004 pri la laŭleĝeco de la konstruado de la [[Cisjordania Murego]], ke la teroj kaptitaj de Israelo en la Sestaga Milito, inklude Orientan Jerusalemon, estas okupaciitaj teritorioj, kaj ke la konstruado de la murego ene de okupaciitaj palestinaj teritorioj perfortas la [[internacia juro|internacian juron]].<ref>{{cite news |title=Arabs will ask U.N. to seek razing of Israeli wall |url=http://www.nbcnews.com/id/5400559/ |publisher=NBC News |date=9a de Julio 2004 |access-date=9a de Februaro 2013}}</ref> Plimulto de negocado rilate al la teritorioj okazis sur la bazo de la Rezolucio 242a de la Konsilio pri Sekureco de Unuiĝintaj Nacioj, kiu emfazas "la neakcepteblecon de la akiro de teritorio pere de milito", kaj alvokas Israelon retiriĝi el okupaciitaj teritorioj por reveni al normaligo de rilatoj kun arabaj ŝtatoj ("Teron kontraŭ paco").<ref>{{cite news |title=Olmert: Willing to trade land for peace |work=Ynetnews |date =16a de Decembro 2006 |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3340641,00.html |access-date=26a de Septembro 2007 }}</ref><ref>{{cite news |title=Syria ready to discuss land for peace |newspaper=The Jerusalem Post |date=12a de Junio 2007 |url=http://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=64667 |access-date=20a de Marto 2012}}</ref><ref>{{cite news |title=Egypt: Israel must accept the land-for-peace formula |newspaper=The Jerusalem Post |date=15a de Marto 2007 |url=http://www.jpost.com/MiddleEast/Article.aspx?id=54876 |access-date=20a de Marto 2012}}</ref> Israelo ricevis kritikojn, ke ĝi engaĝiĝis en sistemaj kaj disvastigitaj malrespektoj kontraŭ la [[homaj rajtoj]] en la [[Palestiniaj teritorioj]] okupaciitaj de Israelo, inkludante la okupacion mem,<ref>{{cite web|title=A/RES/36/147. Report of the Special Committee to Investigate Israeli Practices Affecting the Human Rights of the Population of the Occupied Territories |url=https://www.un.org/documents/ga/res/36/a36r147.htm|access-date=12a de Februaro 2017}}</ref> kaj [[militkrimo]]jn kontraŭ civiluloj.<ref name="tny1">{{cite news |last1=Rudoren |first1=Jodi |last2=Sengupta |first2=Somini |date=22a de Junio 2015 |title=U.N. Report on Gaza Finds Evidence of War Crimes by Israel and by Palestinian Militants |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2015/06/23/world/middleeast/israel-gaza-report.html |access-date=12a de Februaro 2017}}</ref><ref>{{cite web |date=23a de Julio 2014 |title=Human Rights Council establishes Independent, International Commission of Inquiry for the Occupied Palestinian Territory |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2014/07/human-rights-council-establishes-independent-international-commission |access-date=12a de Februaro 2017 |publisher= Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights}}</ref><ref>{{cite news|title=UN condemns Israel's West Bank settlement plans|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-38740712|publisher=BBC News|access-date=12a de Februaro 2017 |date=25a de Januaro 2017}}</ref><ref>{{cite web |date=22a de Decembro 1987 |title=The Avalon Project: United Nations Security Council Resolution 605 |url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/un605.asp |access-date=12a de Februaro 2017 |website=avalon.law.yale.edu}}</ref> Tiuj akuzoj inkludas malobeojn al la internacia humanitara juro<ref>{{cite web|title=Faced with Israeli denial of access to Occupied Palestinian Territory, UN expert resigns |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=52935|archive-url=https://web.archive.org/web/20161205095623/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=52935|archive-date=5a de Decembro 2016 |date=4a de Januaro 2016}}</ref> fare de la [[Konsilio pri Homaj Rajtoj ĉe Unuiĝintaj Nacioj|Konsilio pri Homaj Rajtoj de la Unuiĝintaj Nacioj]],<ref>{{cite web|title=Human Rights Council adopts six resolutions and closes its thirty-first regular session |url=http://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=18535&LangID=E |access-date=12a de Februaro 2017}}</ref> La [[Usona Departemento de Ŝtato]] konsideris la informojn pri la gravaj perfortoj kontraŭ la homaj rajtoj de Palestinanoj "kredindaj" kaj ene de Israelo<ref>'Significant human rights issues included credible reports of: unlawful or arbitrary killings; arbitrary detention, often extraterritorial detention of Palestinians from the occupied territories in Israel; restrictions on Palestinians residing in Jerusalem including arbitrary or unlawful interference with privacy, family, and home; substantial interference with the freedom of association; arbitrary or unlawful interference with privacy; harassment of nongovernmental organizations; significant restrictions on freedom of movement within the country; violence against asylum seekers and irregular migrants; violence or threats of violence against national, racial, or ethnic minority groups; and labor rights abuses against foreign workers and Palestinians from the West Bank.' [https://www.state.gov/wp-content/uploads/2022/04/313615_ISRAEL-2021-HUMAN-RIGHTS-REPORT.pdf ''Israel 2021 Human Rights Report,''] [[United States Department of State]] 17a de Aprilo 2021.</ref> kaj en la okupaciitaj teritorioj.<ref>'With respect to Israeli security forces in the West Bank: credible reports of unlawful or arbitrary killings due to unnecessary or disproportionate use of force by Israeli officials; torture or cruel, inhuman, or degrading treatment or punishment by Israeli officials; arbitrary arrest or detention; arbitrary or unlawful interference with privacy; restrictions on free expression and media, including violence, threats of violence, unjustified arrests and prosecutions against journalists, and censorship; restrictions on internet freedom; restrictions on Palestinians residing in Jerusalem, including arbitrary or unlawful interference with privacy, family, and home; substantial interference with the rights of peaceful assembly and freedom of association, including harassment of nongovernmental organizations; and restrictions on freedom of movement and residence.' [https://www.state.gov/reports/2021-country-reports-on-human-rights-practices/israel-west-bank-and-gaza/west-bank-and-gaza/ 2021 ''Country Reports on Human Rights Practices: Israel, West Bank and Gaza,''] [[United States Department of State]] 12a de Aprilo 2022</ref> [[Amnesty International]] kaj aliaj NRO-oj dokumentis arbitrajn amasarestojn, torturon, eksterleĝajn mortigojn, sistemajn misuzojn kaj senpunecon<ref>{{cite news|last1=Heyer |first1=Julia Amalia|title=Kids Behind Bars: Israel's Arbitrary Arrests of Palestinian Minors |work=Der Spiegel |url=http://www.spiegel.de/international/world/israeli-military-arrest-large-numbers-of-palestinian-children-a-995758.html |access-date=23a de Aprilo 2017|date=7a de Oktobro 2014}}</ref><ref>{{cite web|title=Israel and Occupied Palestinian Territories 2016/2017 |url=https://www.amnesty.org/en/countries/middle-east-and-north-africa/israel-and-occupied-palestinian-territories/report-israel-and-occupied-palestinian-territories/|publisher=Amnesty International|access-date=23a de Aprilo 2017|language=en}}</ref><ref>{{cite web|last1=Isfahan|first1=Ali |title=Why Israel's Impunity Goes Unpunished by International Authorities |url=https://www.foreignpolicyjournal.com/2014/08/11/why-israels-impunity-goes-unpunished-by-international-authorities/ |publisher=Foreign Policy Journal|access-date=23a de Aprilo 2017|date=11a de Aŭgusto 2014}}</ref><ref>{{cite news |last1=Barghouti |first1=Marwan|date=16a de Aprilo 2017 |title=Why We Are on Hunger Strike in Israel's Prisons |url=https://www.nytimes.com/2017/04/16/opinion/palestinian-hunger-strike-prisoners-call-for-justice.html|newspaper=The New York Times |access-date=23a de Aprilo 2017}}</ref> kune kun la delonga malakcepto de la rajto de [[Palestinanoj]] al [[Rajto de memdetermino|memdeterminado]].<ref>{{cite news |last1=Dorfman|first1=Zach |title=George Mitchell wrote 'A Path to Peace' about Israel and Palestine. Is there one?|url=http://www.latimes.com/books/jacketcopy/la-ca-jc-mitchell-peace-20170127-story.html|newspaper=Los Angeles Times|access-date=1a de Februaro 2017}}</ref><ref>{{cite web|title=Outrage over Maimane's visit to Israel |url=http://www.iol.co.za/news/politics/outrage-over-maimanes-visit-to-israel-7397147|access-date=1a de Februaro 2017}}</ref><ref>{{cite web|title=The subordination of Palestinian rights must stop |url=http://www.thenational.ae/opinion/comment/the-subordination-of-palestinian-rights-must-stop|access-date=1a de Februaro 2017|publisher=The National}}</ref><ref>{{cite web|title=Palestine-Israel Journal: Settlements and the Palestinian Right to Self-Determination |website=pij.org |url=http://www.pij.org/details.php?id=478 |access-date=1a de Februaro 2017}}</ref><ref>{{cite web|last1=Hammond |first1=Jeremy R.|title=The Rejection of Palestinian Self Determination |url=http://www.foreignpolicyjournal.com/wp-content/uploads/2014/02/Hammond-Rejection-Palestinian-Self-Determination.pdf|access-date=1a de Februaro 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170203161044/http://www.foreignpolicyjournal.com/wp-content/uploads/2014/02/Hammond-Rejection-Palestinian-Self-Determination.pdf|archive-date=3a de Februaro 2017}}</ref> Ĉefministro Netanjahu defendis la sekurecfortojn de Israelo kiu protektas senkulpulojn el teroristoj<ref>{{cite news|title=Top US senator clashes with Netanyahu over Israeli rights record |url=http://www.politico.eu/article/patrick-leahy-clashes-with-netanyahu-over-israeli-rights-record-human-rights-violations/ |work=Politico|access-date=12a de Februaro 2017|date=31a de Marto 2016}}</ref> kaj montris malaprezon por tio kion li priskribas kiel manko de zorgo pri la perforto de la homaj rajtoj farer de "kriminalaj murdistoj".<ref>{{cite news|title=Allegations of Israeli Human Rights Violations Closely Scrutinized, Says U.S. State Department |language=en|url=http://www.haaretz.com/israel-news/1.718320 |newspaper=Haaretz|access-date=12a de Februaro 2017 |date=6a de Majo 2017}}</ref> La [[internacia komunumo]] atente rigardas la israelajn setlejojn en la okupaciitaj teritorioj eksterleĝaj laŭ la [[internacia juro]].<ref>{{Cite journal |title=Israel: The security barrier—between international law, constitutional law, and domestic judicial review |last=Barak-Erez |first=Daphne |journal=International Journal of Constitutional Law |date=1a de Julio 2006 |volume=4 |issue=3 |page=548| doi=10.1093/icon/mol021 |doi-access=free |quote=The real controversy hovering over all the litigation on the security barrier concerns the fate of the Israeli settlements in the occupied territories. Since 1967, Israel has allowed and even encouraged its citizens to live in the new settlements established in the territories, motivated by religious and national sentiments attached to the history of the Jewish nation in the land of Israel. This policy has also been justified in terms of security interests, taking into consideration the dangerous geographic circumstances of Israel before 1967 (where Israeli areas on the Mediterranean coast were potentially threatened by Jordanian control of the West Bank ridge). The international community, for its part, has viewed this policy as patently illegal, based on the provisions of the Fourth Geneva Convention that prohibit moving populations to or from territories under occupation. | issn=1474-2640 }}</ref> La Rezolucio 2334a de la [[Konsilio pri Sekureco de Unuiĝintaj Nacioj]] (aprobita en 2016) asertas, ke la setliga agado fare de Israelo estas "evidenta perforto" kontraŭ la [[internacia juro]] kaj petas, ke Israelo haltigu tian agadon kaj plenumu siajn devojn kiel [[Okupado|okupacianta povo]] laŭ la [[Kvara Ĝeneva Konvencio]].<ref name=toi>{{cite news|title=Choosing not to veto, Obama lets anti-settlement resolution pass at UN Security Council |url=http://www.timesofisrael.com/choosing-not-to-veto-obama-lets-anti-settlement-resolution-pass-at-un-security-council/|access-date=23a de Decembro 2016|work=The Times of Israel}}</ref> Speciala raportisto de [[Unuiĝintaj Nacioj]] konkludis, ke la setliga programo estas [[militkrimo]] laŭ la [[Statuto de Romo]],<ref>{{cite web |last=Nebehay |first=Stephanie |title=Israeli settlements amount to war crime – U.N. rights expert |website=Reuters |date=9a de Julio 2021 |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israeli-settlements-amount-war-crime-un-rights-expert-2021-07-09/ |access-date=6a de Aprilo 2023}}</ref> kaj [[Amnesty International]] asertis, ke la setliga programo estas eksterleĝa entrudado de civiluloj en okupaciita teritorio kaj "rabado", kiu estas malpermesita de la Hagaj Konvencioj de 1899 kaj 1907 kaj de la [[Konvencioj de Ĝenevo]] kaj estas militkrimo laŭ la Roma Statuto.<ref>{{cite web |title=Chapter 3: Israeli Settlements and International Law |website=Amnesty International |date=30a de Januaro 2019 |url=https://www.amnesty.org/en/latest/campaigns/2019/01/chapter-3-israeli-settlements-and-international-law/ |access-date=6a de Aprilo 2023}}</ref> ====Apartismo==== La traktado al Palestinanoj fare de Israelo ene de la okupaciitaj teritorioj kondukis al ampleksaj akuzoj, ke Israelo estas kulpa pri la krimo [[apartismo]], kaj pri [[krimoj kontraŭ la homeco]] laŭ la Roma Statuto kaj la Internacia Konvencio por Elimino kaj Puno de la Krimo Apartismo, aprobita de la [[Ĝenerala Asembleo de Unuiĝintaj Nacioj]] (1973-1976).<ref>{{cite journal |last=Shakir |first=Omar |date=27a de Aprilo 2021 |title=A Threshold Crossed |url=https://www.hrw.org/report/2021/04/27/threshold-crossed/israeli-authorities-and-crimes-apartheid-and-persecution |journal=Human Rights Watch |access-date=6a de Aprilo 2023}}</ref><ref name=ATC>{{cite web |date=27a de Aprilo 2021 |title=Israel committing crimes of apartheid and persecution – HRW |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-56898864 |access-date=6a de Aprilo 2023 |website=BBC News}}</ref> Studo de fakuloj kaj akademiaj specialistoj pri Mezoriento fare de ''The Washington Post'' en [[2021]] trovis pliigon el 59% ĝis 65% de tiuj fakuloj kiuj priskribis Israelon kiel "unu-ŝtata realaĵo klina al apartismo".<ref>{{cite news |date=16a de Februaro 2021 |title=Here's how experts on the Middle East see the region's key issues, our new survey finds |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/politics/2021/02/16/heres-how-experts-middle-east-see-regions-key-issues-our-new-survey-finds/|archive-url=https://archive.today/20210218195818/https://www.washingtonpost.com/politics/2021/02/16/heres-how-experts-middle-east-see-regions-key-issues-our-new-survey-finds/|archive-date=18a de Februaro 2021}}</ref><ref>{{cite news |date=17a de Septembeo 2021 |title=Academic experts believe that Middle East politics are actually getting worse |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/politics/2021/09/17/academic-experts-believe-that-middle-east-politics-are-actually-getting-worse/|archive-url=https://archive.today/20210917111222/https://www.washingtonpost.com/politics/2021/09/17/academic-experts-believe-that-middle-east-politics-are-actually-getting-worse/|archive-date=17a de Septembro 2021}}</ref> La plendo ke la politiko de Israelo rilata al la [[Arabaj israelanoj|Palestinanoj en Israelo]] egalas al [[apartismo]] estis asertita de israela organizaĵo por homaj rajtoj nome [[B'Tselem]] kaj de internaciaj organizaĵoj por homaj rajtoj kiel [[Amnesty International]] kaj [[Human Rights Watch]].<ref name=ATC/><ref name=Arno>{{Cite news|last=Rosenfeld|first=Arno|date=27a de Aprilo 2021|title=Israel is committing 'crime of apartheid,' Human Rights Watch says|url=https://forward.com/news/468473/israel-apartheid-human-rights-watch/|access-date=15a de Februaro 2022|work=[[The Forward]] |language=en-US}}</ref> Ankaŭ la israela organizaĵo por homaj rajtoj nome Jeŝ Din akuzis Israelon je apartismo.<ref name=Arno/> La postulo de Amnesty estis kritikita aŭ nuancigita de politikistoj kaj reprezentantoj el Israelo kaj ĝiaj aliancanoj kiel Usono,<ref>{{Cite news |title=U.S. State Department Rejects Amnesty's Apartheid Claim Against Israel |language=en |work=Haaretz |url=https://www.haaretz.com/us-news/u-s-state-department-rejects-amnesty-s-apartheid-claims-against-israel-1.10583830 |access-date=16a de Februaro 2022}}</ref> Unuiĝinta Reĝlando,<ref>{{Cite news |last=Elgot |first=Jessica |date=2022-04-28 |title=Keir Starmer hosts Israeli Labor party in charm offensive ahead of local elections |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/politics/2022/apr/28/keir-starmer-hosts-israeli-labor-party-in-charm-offensive-ahead-of-local-elections |access-date=2023-10-25 |issn=0261-3077}}</ref> la [[Eŭropa Komisiono]],<ref>{{Cite web |date=2023-01-20 |title=Parliamentary question E-000932/2022(ASW) {{!}} Answer given by High Representative/Vice-President Borrell i Fontelles on behalf of the European Commission |url=https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/E-9-2022-000932-ASW_EN.html |access-date=2023-10-25 |website=[[Eŭropa Parlamento]] |language=en}}</ref> Aŭstralio,<ref>{{Cite web |last=Andrew Tillett |date=2022-02-02 |title=PM, Labor defend Israel over apartheid claim |url=https://www.afr.com/politics/federal/pm-labor-defend-israel-over-apartheid-claim-20220202-p59t33 |access-date=2023-10-25 |website= Australian Financial Review |language=en}}</ref> Nederlando<ref>{{Cite news |title=Netherlands rejects Amnesty report accusing Israel of apartheid |work=The Jerusalem Post |url=https://www.jpost.com/israel-news/article-705664 |access-date=2a de Majo 2022}}</ref> kaj Germanio,<ref>{{Cite news |date=2a de Februaro 2022 |title=Germany rejects use of word 'apartheid' in connection with Israel |language=en |publisher=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/europe/germany-rejects-use-word-apartheid-connection-with-israel-2022-02-02/ |access-date=16a de Februaro 2022}}</ref> dum tiaj akuzoj estis bone ricevitaj de Palestinanoj,<ref>{{Cite news |date=1a de Februaro 2022 |title=Israeli policies against Palestinians amount to apartheid – Amnesty |language=en-GB |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-60197918 |access-date=15a de Februaro 2022}}</ref> reprezentantoj de aliaj ŝtatoj, kaj organizaĵoj kiuj defendas aŭ apogas ilin, kiel la [[Araba Ligo]].<ref>{{Cite news |url=https://arab.news/mggnn |title=Arab League, OIC welcome Amnesty's report on Israel's 'apartheid' against Palestinians|date=3a de Februaro 2022 |website=Arab News}}</ref> En 2022, Michael Lynk, kanada profesoro pri juro, nomumita raportisto pri palestinanoj kaj Israelo fare de la [[Konsilio pri Homaj Rajtoj ĉe Unuiĝintaj Nacioj]] diris, ke la situacio kongruas kun la jura difino de apartismo, kaj konkludis: "Israelo trudis al Palestino apartisman realon en post-apartisma mondo".<ref>{{Cite web |last=Kingsley |first=Patrick |date=23a de Marto 2022 |title=U.N. Investigator Accuses Israel of Apartheid, Citing Permanence of Occupation |url=https://www.nytimes.com/2022/03/23/world/middleeast/israel-apatheid-un.html |website=[[The New York Times]]}}</ref><ref>{{cite news |last1=Berman |first1=Lazar |title=UN Human Rights Council report accuses Israel of apartheid |url=https://www.timesofisrael.com/un-human-rights-council-report-accuses-israel-of-apartheid/ |access-date=2a de Junio 2024 |work=The Times of Israel |date=23a de Marto 2022}}</ref> Postaj reportoj el lia sukcedanto, nome itala Francesca Albanese kaj el la proparolanto de la Permanenta Misio de Unuiĝintaj Nacioj por Faktoj en la Israel-Palestina konflikto nome Navi Pillay ripetis tiujn asertojn.<ref>{{Cite web |url=https://www.newarab.com/news/un-report-urges-plan-end-israeli-colonialism-apartheid|title=UN report urges plan to 'end Israeli colonialism, apartheid'|website=The New Arab|date=19a de Oktobro 2022 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.timesofisrael.com/un-commission-says-it-will-investigate-apartheid-charges-against-israel/|title=UN commission says it will investigate 'apartheid' charges against Israel|first=Luke|last=Tress|website=The Times of Israel |date=28a de Oktobro 2022}}</ref> En Februaro 2024, la [[Internacia Kortumo]] okazigis publikajn akuzojn pri la juraj konsekvencoj pro la politikoj kaj praktikoj de Israelo en la okupaciitaj Palestinaj teritorio inklude Orientan Jerusalemon. Dum la akuzoj, 24 ŝtatoj kaj tri internaciaj organizaĵoj diris, ke Israelaj praktikoj egalas al rompo de la malpermeso de apartismo kaj/aŭ egalas al malpermesitaj agoj de rasa [[diskriminacio]].<ref>{{Cite web|url=https://www.justsecurity.org/93403/the-implications-of-an-icj-finding-that-israel-is-committing-the-crime-against-humanity-of-apartheid-2/|title=The Implications of An ICJ Finding that Israel is Committing the Crime Against Humanity of Apartheid|first=Victor|last=Kattan|date=20a de Marto 2024|website=Just Security}}</ref> == Demografio == [[Dosiero:Aliyah 1948-2015.png|upright=1.35|eta|Enmigrado en Israelon en la jaroj 1948–2015. La du pintoj koincidas kun 1949 kaj 1990.]][[Dosiero:Israelpop.svg|eta|Populacipiramido de Israelo.]] [[Dosiero:Inglehart_Values_Map.svg|eta|Politikkultura mapo de la mondo laŭ la enketo pri monda valoroj de Inglehart-Welzel, bazita sur datumoj de la ''World Values Survey'' en 2004. Notu la pozicion de Israelo kiel tuton ĉe egaleco en "Racia-laikaj valoroj" kaj ankaŭ preskaŭ ĉe egaleco en "Mem-esprimaj valoroj".]] La historio de Israelo dum la 20-a jarcento suferis multajn gravajn kaj ne ĉiam pacajn ŝanĝojn en la demografio. Dekomence loĝata ĉefe de [[araboj]], duarange de [[judoj]], sed ankaŭ de aliaj popoloj, nome okcidenteŭropanoj, grekoj, turkoj, armenoj (Vidu artikolon [[Armenoj en Israelo]]) ktp., la posta elmigrado de judoj kaj kreado de la ŝtato Israelo ŝanĝis la situacion, malprofite al araboj kun postaj envenoj de judaj enmigrantoj de tre diversaj devenoj: centreŭropanoj, rusoj, el arabaj landoj, partikulare el [[Jemeno]], el [[Etiopio]], el [[Argentino]], el [[Usono]] ktp. En 2020, la loĝantaro de Israelo estis ĉirkaŭkalkulita je 9,277,200, el kiuj 74.2% estis registritaj de la civila registaro kiel [[Israelaj judoj|judoj]].<ref name="population_stat2019">[https://www.cbs.gov.il/he/mediarelease/DocLib/2019/134/11_19_134b.pdf Israel's Independence Day 2019] 6a de Majo 2019, Israel Central Bureau of Statistics, alirita la 7an de majo 2019.</ref> [[Arabaj israelanoj|Araboj]] estas 20.9% de la loĝantaro, dum ne-arabaj kristanoj kaj personoj kiuj ne havas religion listita en la civila registrejo formas ĝis 4.8%.<ref name="population_stat2019" /> Komence de la 21-a jarcento grandaj nombroj de migrantaj laboristoj el [[Rumanio]], [[Tajlando]], [[Ĉinio]], Afriko kaj Sudameriko setliĝis en Israelo. La preciza nombro estas nekonata, ĉar multaj el ili estas loĝantaj en la lando eksterleĝe,<ref>{{cite news |url=http://www.irinnews.org/Report/85270/ISRAEL-Crackdown-on-illegal-migrants-and-visa-violators |title=ISRAEL: Crackdown on illegal migrants and visa violators |newspaper=IRIN |date=14a de Julio 2009}}</ref> sed la ĉirkaŭkalkuloj iras el 166 000<ref name="population_stat2019" /> ĝis 203,000.<ref name="Adriana Kemp">Adriana Kemp, "Labour migration and racialisation: labour market mechanisms and labour migration control policies in Israel", ''Social Identities'' 10:2, 267–292, 2004</ref> Ĉirkaŭ Junio 2012, proksimume 60 000 afrikaj migrantoj estis enirantaj en Israelon.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/2012/06/11/us-israel-africans-idUSBRE85A0VI20120611 |title=Israel rounds up African migrants for deportation |newspaper=Reuters |date=[[11-a de junio]] [[2012]]|titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-11 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150924164444/http://www.reuters.com/article/2012/06/11/us-israel-africans-idUSBRE85A0VI20120611 |arkivdato=2015-09-24 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.reuters.com/article/2012/06/11/us-israel-africans-idUSBRE85A0VI20120611 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-08-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150924164444/http://www.reuters.com/article/2012/06/11/us-israel-africans-idUSBRE85A0VI20120611 |arkivdato=2015-09-24 }}</ref> Ĉirkaŭ 92% de israelanoj loĝas en urbaj areoj.<ref>{{cite web |url=http://mfa.gov.il/MFA/AboutIsrael/Land/Pages/THE%20LAND-%20Urban%20Life.aspx |publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs |title=The Land: Urban Life |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130607003443/http://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/land/pages/the%20land-%20urban%20life.aspx |archivedate=7a de Junio 2013 }}</ref> Informoj publikigitaj de la [[Organizaĵo pri Ekonomiaj Kunlaboro kaj Evoluigo|OEKE]] en 2016 ĉirkaŭkalkulis la averaĝan [[vivodaŭro]]n de israelanoj je 82.5 jaroj, kio faras ĝin la 6-a plej alta lando en la mondo pri vivodaŭro.<ref name="OECD_life_expec">[https://data.oecd.org/healthstat/life-expectancy-at-birth.htm "Health status - Life expectancy at birth - OECD Data".] theOECD. Alirita la 16an de novembro 2020.</ref> La ŝtato Israelo estis planita kaj kreita kiel hejmlando por [[judoj]] kaj tial ĝi estas ofte referencata kiel "juda ŝtato". La israela [[Leĝo de Reveno]] garantiis al ĉiuj judoj kaj al tiuj de juda praularo la rajton al la israela ŝtataneco.<ref>{{cite web |url=https://www.knesset.gov.il/laws/special/eng/return.htm |publisher=Knesset |title=The Law of Return |accessdate=14a de Aŭgusto 2007 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20051127033448/http://www.irac.org/article_e.asp?artid=199 |archivedate=27a de Novembro 2005 |df= }}</ref> Pligrandigo de la juda israela loĝantaro ekde 1948 estas multe pli granda, se komparita kun aliaj landoj kiuj same ricevis amasan enmigradon.<ref>{{cite book |last= DellaPergola |first= Sergio |authorlink= |contribution= Still Moving: Recent Jewish Migration in Comparative Perspective |editor=Daniel J. Elazar |editor2=Morton Weinfeld|title= The Global Context of Migration to Israel |origyear= 2000 |edition= |series= |year= 2000|publisher=Transaction Publishers |location= New Brunswick, NJ |isbn= 978-1-56000-428-8 |pages= 13–60 }}</ref> Juda elmigrado el Israelo (nomita ''ĝerida'' en hebrea), ĉefe al Usono kaj Kanado, estas priskribita de demografoj kiel malgranda,<ref>Herman, Pini, The Myth of the Israeli Expatriate, Moment Magazine, volume 8, issue 8, pp. 62–63, 1a de Septembro 1983.</ref> sed estas ofte citita de la israelaj registaraj ministerioj kiel grava minaco por la estonteco de Israelo.<ref>{{cite journal |last1=Gould |first1=Eric D. |last2=Moav |first2=Omer |year=2007 |title=Israel's Brain Drain |journal=Israel Economic Review |volume=5 |issue=1 |pages=1–22 |ssrn=2180400 }}</ref><ref>{{cite news |last=Rettig Gur |first=Haviv |title=Officials to US to bring Israelis home |newspaper=The Jerusalem Post |date=6a de Aprilo 2008 |url=http://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=97254 |accessdate=20a de Marto 2012}}</ref> Tri kvaronoj de la loĝantaro de Israelo estas de judoj de [[Etnaj dividoj de la judismo|diversaj judaj devenoj]]. Proksimume 75% de la israelaj judoj estas [[Sabra|naskiĝintaj en Israelo]],<ref name="population_stat2019" /> 16% estas enmigrantoj el Eŭropo kaj Ameriko, kaj nur 7% estas enmigrantoj el Azio kaj Afriko (inklude el la [[Araba mondo]]).<ref>{{cite web |url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_09&CYear=2017 |title=Jews, by Continent of Origin, Continent of Birth & Period of Immigration |date=6a de Septembro 2017 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=19a de Septembro 2017}}</ref> Judoj el Eŭropo kaj el la iama [[Sovetunio]] kaj ties posteuloj naskiĝintaj en Israelo, kiel la [[Aŝkenazoj]], konstituas proksimume 50% de la judaj israelanoj. Judoj el arabaj kaj aliaj islamaj landoj kaj ties posteuloj, kiel [[Mizraĥoj|Mizraĥaj]] kaj [[Sefardoj|Sefardaj]] Judoj,<ref>{{cite journal |url=http://muse.jhu.edu/journals/jss/summary/v015/15.1.goldberg.html |title=From Sephardi to Mizrahi and Back Again: Changing Meanings of "Sephardi" in Its Social Environments|journal=Jewish Social Studies|volume=15|issue=1|pages=165–188|year=2008|last1=Goldberg|first1=Harvey E.}}</ref> formas plej el la cetero de la juda loĝantaro.<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2009/apr/03/israel-arab-jewish-mizrahi |title=The myth of the Mizrahim |work=The Guardian |date=3a de Aprilo 2009 |location=London}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/jewref.html |title=Jewish Refugees from Arab Countries |last=Shields |first=Jacqueline |encyclopedia=Jewish Virtual Library |accessdate=26a de Aprilo 2012}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.jewcy.com/post/missing_mizrahim |title= Missing Mizrahim|date= 31a de Aŭgusto 2009}}</ref> Proporcio de judaj intergeedzecoj estis ĉirkaŭ 35% kaj ĵusaj studoj sugestas, ke la procento de israelanoj devenaj el kaj Sefardoj kaj Aŝkenazoj pliiĝas je ĉirkaŭ 0.5 procento ĉiujare, kaj ĉirkaŭ 25% de la lernejaj infanoj nuntempe originiĝas el ambaŭ komunumoj.<ref>{{cite web |url=http://sociology.huji.ac.il/docs/Okun-paper-2006-01.pdf |title=Socioeconomic Status and Demographic Behavior of Adult Multiethnics: Jews in Israel |last1=Okun |first1=Barbara S. |last2=Khait-Marelly |first2=Orna |year=2006 |publisher=Hebrew University of Jerusalem |accessdate=26a de Majo 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131029210049/http://sociology.huji.ac.il/docs/Okun-paper-2006-01.pdf |archivedate=[[29-a de oktobro]] [[2013]]|titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-11 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20131029210049/http://sociology.huji.ac.il/docs/Okun-paper-2006-01.pdf |arkivdato=2013-10-29 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://sociology.huji.ac.il/docs/Okun-paper-2006-01.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-11 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20131029210049/http://sociology.huji.ac.il/docs/Okun-paper-2006-01.pdf |arkivdato=2013-10-29 }}</ref> Ĉirkaŭ 4% el israelanoj (300 000), etne difinitaj kiel "aliaj", estas rusaj posteuloj el Sovetunio pro enmigrado de 1990-aj jaroj de juda deveno aŭ familio ne estas judoj laŭ la rabena juro, sed estas elekteblaj por israela ŝtataneco laŭ la Leĝo de Reveno.<ref name="DellaPergola, Sergio 2011">{{cite web | url=http://jppi.org.il/uploads/Jewish_Demographic_Policies.pdf | title=Jewish Demographic Policies | publisher=The Jewish People Policy Institute |year=2011 | author=DellaPergola, Sergio}}</ref><ref name="Israel people">{{cite encyclopedia | url=http://www.encyclopedia.com/topic/Israel_(people).aspx | title=Israel (people) | encyclopedia=Encyclopedia.com |year=2007}}</ref><ref>{{cite news|author=Yoram Ettinger|title=Defying demographic projections|url=http://www.israelhayom.com/site/newsletter_opinion.php?id=3913|accessdate=29a de Oktobro 2013|newspaper=[[Israel Hayom]]|date=5a de Aprilo 2013}}</ref> === Israelaj setlejoj === La totala nombro de [[Israela kolonio|israelaj setlejoj]] trans la Verda Linio de 1949 estas ĉirkaŭ 600 000 (≈10% de la juda israela loĝantaro).<ref>Gorenberg, Gershom, 26a de Junio 2017, Settlements: The Real Story [http://prospect.org/article/settlements-real-story] The American Prospect, alirita la 25an de Aŭgusto 2017</ref> En 2016, ĉirkaŭ 399 300 israelanoj loĝis en setlejoj de [[Cisjordanio]],<ref name="districts_pop">[https://www.cbs.gov.il/he/pages/default.aspx "Loĝlokoj kaj populacio, laŭ Populacigrupo, Distrikto, Sub-Distrikto kaj Natura Regiono". Israela Centra Buroo de Statistiko. 6a de Septembro 2017. Alirita la 16an de Novembro 2020. ]</ref> inklude tiujn de antaŭ la establado de la Ŝtato Israelo kaj kiuj estis re-establitaj post la [[Sestaga Milito]], en urboj kiel [[Hebron]] kaj setlejoj kiel Guŝ Etzion. Aldone al la setlejoj de la Cisjordanio, estis pli ol 200 000 judoj kiuj loĝas en [[Orienta Jerusalemo]],<ref name="jerusalem_pop">[https://web.archive.org/web/20170924044837/http://www.jerusaleminstitute.org.il/.upload/yearbook/2017/shnaton_C1017.pdf "Population of Jerusalem, by Age, Religion and Geographical Spreading, 2015" (PDF).] Jerusalem Institute for Israel Studies. Arkivita el la originalo (PDF) en 24a de Septembro 2017. Alirita la 16an de Novembro 2020.</ref> kaj 22 000 en la [[Golanaj Altaĵoj]].<ref name="districts_pop" /><ref>{{Cite web|url=https://www.dailysabah.com/op-ed/2019/05/07/the-golan-heights-factor-and-the-future-of-destabilized-syria|title=The Golan Heights factor and the future of destabilized Syria|last=Beat|first=Maria|date=7a de Majo 2019|website=Daily Sabah|access-date=9a de Majo 2019}}</ref> Proksimume 7 800 israelanoj loĝis en setlejoj de la Gaza Strio, konata kiel [[Guŝ Katif]], ĝis ili estis evakuataj de la registaro kiel parto de la israela plano de 2005 por foriro el la Gaza Strio.<ref>{{cite web |url=http://www.fmep.org/settlement_info/settlement-info-and-tables/stats-data/settlements-in-the-gaza-strip-1 |title=Settlements in the Gaza Strip |accessdate=12a de Decembro 2007 |website=Settlement Information |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130826025402/http://www.fmep.org/settlement_info/settlement-info-and-tables/stats-data/settlements-in-the-gaza-strip-1 |archivedate=26a de Aŭgusto 2013 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-11 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130826025402/http://www.fmep.org/settlement_info/settlement-info-and-tables/stats-data/settlements-in-the-gaza-strip-1 |arkivdato=2013-08-26 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130826025402/http://www.fmep.org/settlement_info/settlement-info-and-tables/stats-data/settlements-in-the-gaza-strip-1 |date=2013-08-26 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.fmep.org/settlement_info/settlement-info-and-tables/stats-data/settlements-in-the-gaza-strip-1 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-11 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130826025402/http://www.fmep.org/settlement_info/settlement-info-and-tables/stats-data/settlements-in-the-gaza-strip-1 |arkivdato=2013-08-26 }}</ref> En la rakonto "La viro kiu ne mortis" el la rakontaro "''12 موت سرير رقم''" (Mortinto en lito n-ro 12) la palestina verkisto [[Ghassan Kanafani]] priskribas la okazaĵojn kiuj ebligis la kreadon de la ŝtato Israelo: la vendo de tero fare de arabaj posedantoj al judaj setlantoj. La intrigo de la verko klare pruvas, ke la formado de Israelo estis rekta sekvo de la nekunordigitaj agoj kaj nerespondecaj agoj de la palestinanoj mem. == Sociaj aferoj == La sociaj protestoj komencitaj dum la somero 2011 depostulante [[Socia justeco|socian justecon]] (loĝado, monpovo…) disvolviĝis ĝis la manifestacio de la [[3-a de septembro]], kiu kunigis 400 000 anojn; tiuj-ĉi multnombriĝis interalie en la urbo [[Tel-Avivo]] <ref>{{fr}} [http://www.20minutes.fr/monde/780628-israel-manifestations-sociales-record-maintenant ISRAEL - Un vaste programme de réformes devrait voir le jour d'ici deux semaines...]</ref>. Ĝenerale estas granda kultura kaj politika diferenco inter la plej [[Ortodoksa Judismo|ortodoksaj sektoroj de judoj]] kaj la plej toleremaj kaj eĉ laikaj aŭ preskaŭ ne religiaj; tio pli kaj pli koincidas kun la diferencoj kiuj estas en aliaj landoj inter [[dekstro kaj maldekstro]]. == Edukado == {{Ĉefartikolo|Edukado en Israelo}} == Ekonomio == [[Dosiero:View of Diamond Exchange Center from Azrieli Center.jpg|maldekstra|eta|250px|La diamantkomerca kvartalo de la urbo [[Ramat Gan]].]] Israelo estas konsiderita kiel la plej progresinta lando en [[Sudokcidenta Azio]] en ekonomia kaj industria evoluo. La lando estis plej alte en la regiono en la Indekso de Facileco de Komerco de la Monda Banko, kiel en la Indekso de tutmonda konkurencivo de la [[Monda Ekonomia Forumo]]. Ĝi havas la duan plej grandan nombron da [[ekfirmao]]j en la mondo (post Usono) kaj la plej grandan nombron da kompanioj listigitaj sur la [[borso]] [[NASDAQ]] ekster [[Nordameriko]]. En 2007, Israelo vicigis [[Listo de landoj laŭ MEP por kapo|44-a plej alta en la MEP]] kaj la 22-a plej alta malneta enlanda produkto ''pokape'' (en aĉetpova egaleco) je 232,7 miliardoj USD kaj 33,299 USD, respektive. En 2014 ĝi jam estis la 39-a ekonomio laŭ volumo de MEP. En 2007, Israelo estis invitita aliĝi al la [[Organizo por ekonomia kunlaboro kaj evoluo|Organizo por Ekonomia Kunlaboro kaj Evoluo]]. [[Dosiero:Israel_Product_Exports_(2019).svg|eta|Proporcia reprezento de eksportataj produktoj de Israelo, 2019]] Malgraŭ ĝia malfacila historio, Israelo sukcesis krei stabilan kaj fortan ekonomion ene de kelkaj jardekoj, sub kondiĉoj de sekureca necerteco dum administrado de pluraj militoj kiuj postulis ĝeneralan rezervan [[Mobilizo|mobilizadon]], dum ĝia populacio kreskis rapide. La ekonomio de Israelo elstaras pro sia forto kompare kun siaj najbaroj: la MEP de Israelo staris je 481 miliardoj da [[usona dolaro|dolaro]]j en 2022, [[Listo de landoj laŭ MEP (ĝenerale)|28-a loko en la mondo]].<ref>[https://databank.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD/1ff4a498/Popular-Indicators World Development Indicators | DataBank], databank.worldbank.org</ref> La MEP pokape estis 51,430 dolaroj jare (en 2021), kaj Israelo estas poziciigita 19-a en la [[indico de homa disvolviĝo]]. En 2006 Israelo estis la 15-a en la mondo en la indekso de [[tutmondiĝo]] de la usona ĵurnalo [[Foreign Policy]]. Israelo havas malmultajn mineralojn kiuj estas grava fonto kaj bazo por israela industrio. Tamen Israelo produktas [[bromo]]n, [[kalio]]n, [[sulfuro]]n, [[fosfato]]n kaj [[tergaso]]n el sia grundo, kiu estis malkovrita en grandaj kvantoj en 2009 ĉe la marbordo de Ĥajfo kaj Hadera, igante Israelon provizanto de tergaso. Tiuj mineraloj disponigas infrastrukturon por la agado de multaj fabrikoj, kiuj formas la spinon de industrio en Israelo, tamen Israelo daŭre estas tre dependa de eksterlandoj por provizi ĝin per metaloj kaj energiresursoj - kiel ekzemple [[petrolo]] kaj [[karbo]]. Pro la malmultaj mineraloj kaj ĝia malgranda areo, la ekonomio de Israelo emfazas la homan faktoron: scio-intensaj industrioj kiel ekzemple [[Alta teknologio|altteknologio]], [[medicina teknologio]] kaj [[armea teknologio]] kiuj respondecas pri signifa parto de industriaj eksportaĵoj. Notindas ke Israelo estas la plej granda komerca centro en la mondo por poluritaj diamantoj, kaj ĉi tiu industrio respondecas pri ĉirkaŭ 28% de la totalaj israelaj eksportaĵoj. La due plej granda industrio estas la eksportado kaj produktado de kemiaĵoj kaj kemiaj produktoj, kiu inkludas [[Rafinejo|naftodistilaĵojn]] kaj [[farmaciaĵo]]jn (24% de israelaj eksportaĵoj). Escepto de la ekonomia pejzaĝo estas la milita industrio (IAS, IAI, Rafael, Elbit Systems, ktp.), kiu prosperas malgraŭ sia dependeco de importitaj krudaĵoj. Israelo investis en ĉi tiu industrio pro siaj internaj bezonoj, kaj pro la kvalito kaj altnivela teknologio de siaj militaj produktoj, kaj sekve multaj landoj aĉetas ĝiajn produktojn de Israelo. Vendo alportas profitojn kaj fremdajn valutojn al la lando, kaj influas la daŭrigon de [[:en:Research and development|esploro kaj disvolviĝo]]. Rezulte Israelo estas unu el la plej grandaj armileksportantoj en la mondo kaj estas en oka loko kun 3% de la monda armila merkato (2019). Krome, la ekonomio de Israelo povis kreski danke al financaj fontoj, kiuj venis de ekstere. La tuta usona helpo ekde la fondiĝo de la lando jam sumiĝas al pli ol cent miliardoj da dolaroj. Diasporaj judoj ankaŭ kontribuis enormajn sumojn al la ŝtato kaj ĝiaj institucioj, dank'al kiuj lernejoj, organizoj kaj institucioj estis establitaj kiuj kontribuis al la akcelita ekonomia evoluo de la ŝtato. Aldone al tio, Israelo vendis [[obligacio]]jn al judoj en la Diasporo tra la Bundes-organizo kaj tiel plue evoluigis sian ekonomion. Tamen, Israelo kutime elspezis pli da mono ol ĝi havis - tial ĝi pruntis grandegajn monsumojn. En la lastaj jardekoj, kiam la Ŝtato de Israelo ekonomie plifortiĝis, ĝi iom post iom repagas sian [[Ekstera ŝuldo|eksteran ŝuldon]]. Ĉirkaŭ kvinono de la [[ŝtata buĝeto]] en 2018 estas dediĉita al repago de ŝuldoj kaj [[interezo]]j. La ekonomio de Israelo estas karakterizita per relative granda publika elspezo de proksimume 54%. Ĉi tio estas ĉefe pro la grandaj sekurecaj kaj bonfaraj buĝetoj. En la pasinteco, la lando estis pli socialisma – tio estas, la publika elspezo estis pli granda kaj la ekonomio estis pli centralizita. En la lastaj jardekoj, la israela ekonomio estis karakterizita per liberaligo, tio estas, redukto de impostoj - kaj imposto sur kompanioj kaj imposto sur individuoj, la ekonomio iĝis malpli centralizita - pli kaj pli da registaraj entreprenoj estis privatigitaj, kaj ankaŭ publikaj elspezoj estis reduktitaj, kiel sekureco kaj bonfarto. En 2002, Israelo atingis severan ekonomian krizon post la [[Intifado|dua intifado]], la efiko de la eksplodo de la tutmonda krizo de [[:en:Dot-com bubble|punktokomveziko]] en 2000, kaj pro la tutmonda recesio kiu eksplodis pro la [[atencoj de la 11-a de septembro 2001]]. Ekde 2007 okazis laŭpaŝa pliiĝo en loĝprezoj kaj ĝenerala prezaltiĝo en Israelo. La kresko de prezoj estis pro diversaj kialoj, inkluzive de malaltaj interezoprocentoj kaj manko de loĝejoj, ĉefe en la centro de la lando, ĉirkaŭ [[Tel-Avivo]]. Dum 2010, malgraŭ la tutmonda ekonomia krizo, Israelo transiris de la statuso de evoluanta ekonomio al [[evoluinta lando]]. En 2011, Israelo estis akceptita kiel membro de la Organizo por Ekonomia Kunlaboro kaj Evoluo ([[OECD]]). En la jaroj 2009-2012, kelkaj signifaj naturgasrezervoj estis malkovritaj en la teritoriaj akvoj de Israelo. La gasrezervoj fortigis la [[Geopolitiko|geopolitikan]] pozicion de Israelo. La gaso estas liverita al [[Jordanio]] kaj [[Egiptio]] per jordania gasdukto. Israelo [[Eksporto|eksportas]] poluritajn [[diamanto]]jn (31,7 % el la enspezo), elektronikaĵojn kaj teknikaĵojn (ĉefe [[Softvaro]]), maŝinindustriajn produktaĵojn, fruktojn, legomojn, naftoproduktojn kaj [[kemiaĵo]]jn. La ĉefaj [[Importo|importantaj]] landoj estas [[Usono]] (45 %), [[Eŭropa Unio]], [[Honkongo]], ktp. Israelo importas polurotajn diamantojn, manĝaĵojn, karburaĵojn kaj aliajn, ĉefe el Usono, [[Belgio]] kaj [[Germanio]]. === Valuto === [[Dosiero:Money IL WV.JPG|eta|dekstre|Moneroj kaj monbiletoj de [[Nova israela siklo|nova siklo]], la israela valuto.|228x228px]] [[Dosiero:Stamp of Israel - Coins Doar Ivri 1948 - 15mil wrong tab.jpg|120px|eta|maldekstre|"Hebrea poŝto", nome [[poŝtmarko]] de la unua kaj provizora serio de poŝtmarkoj de la Ŝtato Israelo, publikigita horojn post la deklaro de sendependeco.]] Ekde 1985, la valuto de Israelo estas la [[Nova israela siklo|nova siklo]] (שקל חדש; NIS; simbolo: ₪). Ĝia deveno datiĝas de la epoko de [[Mezopotamio]], kie ĝi estis uzita mezurunuo, kaj nur en la 1980-aj aroj la siklo anstataŭis la pundon kiel valuto de Israelo. Unu nova siklo dividiĝas en 100 "agorot" (en singularo "agorá"). Estas monbiletoj de 20, 50, 100 kaj 200 novaj sikloj. Ĉe moneroj, estas de 1 nova siklo, 2, 5 kaj 10 novaj sikloj, kaj de 10 kaj 50 "agorot". La [[Banko de Israelo]] estas la institucio kiu zorgas pri la eldonado de valutoj. En ĝia retejo oni povas konsulti katalogon de moneroj kaj monbiletoj el 1948 ĝis nun.<ref>[https://www.boi.org.il/ oficiala retejo]</ref> Rajtas eniri en Israelon portante senliman kontantan kvanton de mono en eksterlandaj valutoj, veturĉekoj, kreditdokumentoj ktp. Kvankam plimulton de pagoj oni povas fari en [[eŭro]]j aŭ [[dolaro]]j, la ŝanĝon oni donos ĉiam en [[Nova israela siklo|novaj sikloj]]. Por fari valutŝanĝojn oni devas fari tion ĉe bankoj, monŝanĝejoj, poŝtoficejoj kaj kelkaj hoteloj. === Turismo === [[Turismo]] estas fundamenta enspezofonto de Israelo. En diversaj lokoj estas eblaj aliroj por la publiko al gravaj arkeologiejoj de la civilizacioj kaj de la [[Romia Imperio]] kaj de la [[Bizanca Imperio]]. Ĉar Israelo estas en [[Sankta Tero]], ĝi havigas grandan varion de religiaj, historiaj kaj arkeologiaj lokoj. Krome, ĝi disponas de modernaj turismejoj en strandoj kaj aliaj regionoj por realigi [[ekoturismo]]n. Menciendas la kreskiĝanta gravon de la turismo nomita "de suno kaj strando", ĉefe en la zono de la [[Morta maro]] kaj la [[Mediteraneo]] proksime al la urbo [[Telavivo]]. En tiu zono estas ankaŭ nombraj banlokoj kaj ''[[Spa (kuracloko)|spaoj]]''. Ĉiujare alvenas miloj da kristanaj, judaj kaj islamaj pilgrimantoj al siaj sanktaj lokoj. El Israelo viziteblas ekzemple la Preĝejo de la Kristnasko en [[Bet-Leĥem]] (fakte en [[Cisjordanio]]), kiu estas konstruita supozeble sur la loko kie laŭ la [[Evangelio]]j naskiĝis Jesuo, kaj la [[Manuskriptoj de la Morta Maro]] en la Muzeo de la Templo de la Libro de Jerusalemo. En [[Nazareto]] viziteblas la Baziliko de la [[Anunciacio]], konstruita sur la loko kie laŭ la religiaj skribaĵoj la [[Ĉefanĝelo Gabrielo]] aperis antaŭ la [[Dipatrino]] por anonci ŝian gravedecon kaj la alvenon de Jesuo. En Jerusalemo, la [[Kupolo de la Roko]] kaj la [[Moskeo Al-Aksa]] sur la [[Templa Monto]], estas la tria loko plej grava por islamanoj (malantaŭ [[Mekko]] kaj [[Medino]]), sed kontrolita de Israelo, kaj okupas la lokon el kiu denove laŭ religiaj skribaĵoj oni supozas, ke [[Mohamedo]] ascendis al la ĉielo. La [[Baziliko de la Sankta Tombo]] estas sur loko, kiun plimulto de loĝantoj adoras kiel [[Golgoto]]n aŭ [[Kalvario]]n, kie laŭ la [[Nova testamento]] estis krucumita [[Jesuo Kristo]] kaj de kie li ascendis al la ĉielo. La judoj venas preĝi al la [[Muro de lamentadoj]], lasta restaĵo de la dua [[Templo de Jerusalemo]]. == Kulturo == [[Dosiero:Shabbat_table_setting.jpg|eta|maldekstre|Aranĝo por [[Ŝabato]].]] La kulturo de Israelo estas nedisigebla de la historio de judismo kaj de la [[juda popolo]]. La [[kultura diverseco]] de Israelo derivas de la diverseco de ĝia loĝantaro: judoj de ĉie alportis siajn kulturajn kaj religiajn tradiciojn kun si, kreante fandujon de kutimoj kaj kredoj de la juda kulturo.<ref>[https://web.archive.org/web/20071010072008/http://www.iyfnet.org/document.cfm/92/97/243 «Immigration and Social and Cultural Diversity Among the Jewish Population».] ''International Youth Foundation''. Arkivita el la originalo la 10an de oktobro 2007. Konsultita la 6an de septembro 2007. </ref> Israelo estas la sola lando de la mondo, kie la vivo ĝiras ĉirkaŭ la [[hebrea kalendaro]]. La [[Statuto|statutaj]] kaj la lernejaj ferioj estas determinitaj de la [[judaj festoj]], kaj la oficiala tago de ripozo estas la [[Ŝabato]].<ref>[https://www.gov.il/en/departments/ministry_of_foreign_affairs/govil-landing-page «Jewish Festivals and Days of Remembrance in Israel».] Israela Ministerio de Eksterlandaj Aferoj. Konsultita la 16an de septembro 2007. </ref> La grava araba minoritato de Israelo ankaŭ lasis sian stampon en la israela kulturo en sferoj kiel la [[arkitekturo]],<ref> Ran, Ami (25a de aŭgusto 1998). [http://www.israel-mfa.gov.il/MFA/MFA+Publications/Photo+exhibits/Encounters-+The+Vernacular+Paradox+of+Israeli+Arch-+Intro.htm «Encounters: The Vernacular Paradox of Israeli Architecture».] Israela Ministerio de Eksterlandaj Aferoj. Konsultita la 6an de septembro 2007. </ref> [[muziko]]<ref> Brinn, David (23a de oktobro 2005). [https://web.archive.org/web/20080620043118/http://www.israel21c.org/bin/en.jsp?enDispWho=Articles%5El1126&enPage=BlankPage&enDisplay=view&enDispWhat=object&enVersion=0&enZone=Culture Israeli, Palestinian and Jordanian DJs create bridge for peace.] Israel21c. Arkivita el originalo la 20an de junio 2008. Konsultita la 16an de septembro 2007. </ref> kaj [[kuirarto]].<ref> Dolev, Yael. [https://web.archive.org/web/20080123113731/http://www.med.umich.edu/umim/clinical/pyramid/global.htm «Some Thoughts About Israeli Cuisine».] University of Michigan Integrative Medicine. The University of Michigan. Arkivita el la originalo la 23an de januaro 2008. Konsultita la 6an de septembro 2007. </ref> La [[israela kuirarto]] (en la hebrea המטבח הישראלי ha-mitbach-ha yisra'eli) konsistas el lokaj [[plado]]j de la indiĝenaj homoj de Israelo kaj pladoj alportitaj al Israelo de la judoj de la diasporo. Ekde antaŭ la kreo de la ŝtato Israelo en 1948, kaj precipe ekde la fino de la 1970-aj jaroj, israela juda fuziiga kuirarto evoluis. ===Literaturo=== [[Dosiero:Amós Oz no Fronteiras do Pensamento São Paulo 2017 (35627967185) (cropped).jpg|eta|dekstra|200ra|{{centre|Amos Oz en 2017}}]] La israela [[literaturo]] estas ĉefe la poezio kaj la prozo verkita en [[hebrea]], kiel parto de la renaskigo de la hebrea kiel lingvo ekparolata nur ekde la mezo de la 19-a jarcento, kaj disvastigita ĉefe laŭlonge de la 20-a jarcento, kvankam malgranda areo de la literaturo estas publikigita ankaŭ en aliaj lingvoj, kiel la araba kaj la angla. Laŭleĝe, oni devas deponi du ekzemplerojn de ĉiuj presaĵoj publikigitaj en Israelo kaj en la [[Nacia Biblioteko de Israelo]] kaj en la [[Hebrea Universitato de Jerusalemo]]. En 2001, la leĝo estis amendita por inklusi registraĵojn de sono kaj filmo same kiel ankaŭ el aliaj nepresitaj komunikiloj.<ref>[https://archive.ph/20120529153016/http://jnul.huji.ac.il/eng/lgd.html «Depositing Books to The Jewish National & University Library».] ''Jewish National and University Library''. Arkivita el la originalo la 29an de majo 2012. Konsultita la 21an de aŭgusto 2007. </ref>​ En 2006, ĉirkaŭ 85 porcento de la 8 000 libroj translokigitaj al la biblioteko estis en hebrea.<ref>[https://www.nli.org.il/en/at-your-service/who-we-are] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220302022104/https://www.nli.org.il/en/at-your-service/who-we-are |date=2022-03-02 }}[[Nacia Biblioteko de Israelo]]<span> en angla</span></ref>​ La Semajno de la Hebrea Libro (en hebrea: שבוע הספר‎) estas okazigita en junio pere de la tipaj librofoiroj, publikaj legeventoj kaj apero de israelaj verkistoj tra la tuta lando. Dum la semajno, oni atribuas la ĉefan literaturan premion de Israelo, nome Premio Sapir. En 1966 [[Samuel Josef Agnon]] kunhavis la [[Nobel-premio pri literaturo|Nobel-premion pri literaturo]] kun la jud-germana verkistino [[Nelly Sachs]].<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1966/summary/ «The Nobel Prize in Literature 1966».] Nobel Foundation. Konsultita la 12an de aŭgusto 2007. </ref> Verkistoj kiel [[Amos Oz]], [[David Grossman]], [[Abraham B. Jehoŝua]], [[Aharon Appelfeld]], [[Meir Shalev]] kaj la poetino [[Margalit Matitiahu]] (kiu verkas kaj en hebrea kaj en [[Judhispana lingvo|ladino]]), estis konsiderataj ĉefaj reprezentantoj de la nuntempa israela literaturo.<ref> Erlij, Evelyn (2a de majo 2010). [http://diario.elmercurio.cl/detalle/index.asp?id={b74c5782-18fa-4a9b-a226-5c58d1276d27} «Amos Oz: Mi libro puede construir puentes».] Revista de Libros. ''[[El Mercurio (Ĉilio)|El Mercurio]]''. Konsultita la 27an de decembro 2010. </ref><ref> Benarroch, Moshé. «La literatura israelí en el siglo veinte». anajnu.cl. Konsultita la 27an de decembro 2010. </ref> === Arto === Kvankam la partopreno de Israelo en la tutmonda arta etoso estis relative minora, Israelo havas unikajn artajn tradiciojn, kiel ekzemple la juda mistikisma arto, inspirita en la [[Kabalo]] kaj la [[Zohar]]. Alia arta movado kiu havas gravan efikon estis la Skolo de Parizo, Ĉiuokaze la israela arto estis forte influita de juddevenaj artomajstroj, kiel [[Ĥaim Sutin|Sutin]], Michel Kikoïne, [[Isaac Frenkel Frenel|Frenkel]], [[Marc Chagall|Chagall]] kaj aliaj.<ref>[https://www.mkm.org.il/eng/Exhibitions/353/After_the_School_of_Paris%3A_Israeli_Art_in_the_1930s_and_1940s After the School of Paris: Israeli Art in the 1930s and 1940s]</ref><ref>[https://mushecht.haifa.ac.il/?option=com_content&view=article&id=57%3A2015-01-27-09-53-19&catid=208&Itemid=169 «The School of Paris in Safed, 1950s and 1960s».]</ref> La israela arto montris kaj ricevis enhavajn influojn el la [[Holokaŭsto]], la militoj kaj la bibliaj historioj. [[Akademio de Arto kaj Dezajno de Bezalel|Bezalel]] estis la unua arta altlernejo en Israelo. En la 1920-aj jaroj [[Isaac Frenkel Frenel|Isaac Frenkel]] estis pioniro en la enkonduko de la [[moderna arto]], forte influita de la Skolo de Parizo. <ref>[https://www.tidhar.tourolib.org/tidhar/view/4/1883 «1883 | Encyclopedia of the Founders and Builders of Israel».] www.tidhar.tourolib.org. Konsultita la 19an de oktobro 2023. </ref><ref>[https://ecoledeparis.org/fr/alexandre-frenel/ «Alexandre Frenel, Ecole de Paris».] Alirita la 29an de Junio 2024.</ref><ref>[https://issuu.com/benurigallery/docs/chaim_soutine___from_russia_to_paris «Chaim Soutine – From Russia to Paris by Ben Uri Research Unit - Issuu».] issuu.com (en angla). 25a de majo 2023. Konsultita la 19an de oktobro 2023. </ref> Aktuale, la israela arto estis kreskiĝinta ĝis enhavi ampleksan varion, inklude la [[Optika arto|optika arto]], la cifereca arto, la arto kreita per [[Artefarita intelekto|artefarita intelekto]] kaj eĉ la [[skulptarto]] el [[salo]]. === Muziko kaj danco === [[Dosiero:Israel Philharmonic Orchestra.jpg|eta|maldekstre|Israela Filharmonia Orkestro dirigentita de Zubin Mehta.]] La israela muziko enhavas grandan varion de influoj devenaj de la [[Diasporo]], ekzemple jemena muziko, hasidiaj melodioj, araba muziko, greka muziko, [[ĵazo]] kaj [[Pop-rokmuziko]], [[klezmero]], kaj ĉiuj estas partoj de la muzika etoso, kaj samtempe ĉiuj aligas elementojn de la moderna kulturo.<ref>{{harvnb|Broughton|Ellingham|Trillo|1999|p=365–9}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20071105191800/http://worldmusic.nationalgeographic.com/worldmusic/view/page.basic/country/content.country/israel_36 «Israel».] World Music. National Geographic Society. Arkivita el la originalo la 5an de novembro 2007. Konsultita la 13an de aŭgusto 2007. </ref> La naciaj popularaj kantoj konataj en hebrea kiel שירי ארץ ישראל (''Ŝirei Eretz Israel'' aŭ ''"Kantoj de la Tero de Israelo"''), rakontas la historiojn de la pioniroj en la konstruado de la juda patrio, nome ''[[Eretz Israel]]''.<ref>[https://web.archive.org/web/20070810044927/http://worldmusic.nationalgeographic.com/worldmusic/view/page.basic/genre/content.genre/israeli_folk_735 «Israeli Folk».] World Music. National Geographic Society. Arkivita el la originalo la 10an de aŭgusto 2007. Konsultita la 13an de aŭgusto 2007. </ref> [[Dosiero:Batsheva Dance Company by David Shankbone.jpg|eta|dekstre|Dancokompanio Batŝeva en [[Telavivo]].]] Inter israelanoj famaj tutmonde<ref>[https://web.archive.org/web/20071130183030/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761575008_4/Israel.html «Israel (country)».] Encarta. Microsoft. 2007. Arkivita el la originalo la 30an de novembro 2007. Konsultita la 13an de aŭgusto 2007. </ref> menciendas la Filarmonia Orkestro de Israelo, kiu funkcias aktive dum poli ol sep jardekoj kaj lastatempe faras pli ol ducent koncertojn ĉiujare.<ref> Davis, Barry (5a de februaro 2007) «Israel Philharmonic Orchestra celebrates 70th anniversary». Ministerio de Eksterlandaj Aferoj (el Israel21c). Konsultita la 13an de aŭgusto 2007. </ref> Israelo estis hejmo ankaŭ de multaj famaj muzikistoj, el kiuj kelkaj iĝis internaciaj steluloj. [[Noa (kantistino)|Noa]], Uzi Hitman, Itzhak Perlman, [[Ofra Haza]] kaj Pinchas Zukerman estas kelkaj de la muzikistoj [[Sabra|naskiĝintaj en Israelo]] laŭditaj internacie; elstaras ankaŭ la kompanio de perkutad-teatro kaj danco [[Mayumana]] kaj la kantistino [[Dana International]]. {{Ĉefartikolo|Israelo en la Eŭrovido-Kantokonkurso}} [[Dosiero:ESC 2008 - Israel - Boaz Mauda, 1st semifinal.jpg|eta|dekstra|220px||[[Boaz Mauda]] en [[Beogrado]] (2008).]] Krome, Israelo partoprenis en la [[Eŭrovizia Kantokonkurso]] preskaŭ ĉiujare ekde 1973, kaj venkis en la konkurenco kvur fojojn (1978, 1979, 1998 kaj 2018) kaj dufoje la sidejo de la konkurenco estis [[Jerusalemo]]<ref>[https://web.archive.org/web/20070622035651/http://www.eurovision.tv/content/view/537/1 «Israel».] Eurovision Song Contest. Eurovision Broadcasting Union. Arkivita el la originalo la 22an de junio 2007. Konsultita la 13an de aŭgusto 2007. </ref> La partopreno de Israelo en la konkurenco rezultis en kelkaj polemikaj momentoj kaj en la pasinteco kaj lastatempe. La unua apero de la lando okazis en 1973, malpli ol unu jaron post la [[Masakro de Munkena Olimpiko]], rezulte en pliiĝintaj sekurecfortoj en la evento en [[Luksemburgo]].{{sfn|O'Connor|2010|pp=52–55}}<ref name="Luxembourg 73" >[https://eurovision.tv/event/luxembourg-1973 "Eurovision Song Contest: Luxembourg 1973".] Eurovision Song Contest. Alirita la 4an de Julio 2020. </ref>{{sfn|West|2020|pp=83–86}} La unua venko de Israelo en 1978 montriĝis polemika por la [[Araba mondo|arabaj ŝtatoj]] kiuj elsendis la konkurencon kaj tranĉis ĝin al [[reklamado]] kiam Israelo ludis pro manko de agnosko de Israelo fare de multaj landoj, kaj kiam evidentiĝis, ke Israelo povis venki, multaj el tiuj elsendantaj landoj tranĉis la elsendadon antaŭ la fino de la voĉdonado.<ref name="Paris 78">{{Cite web |title=Eurovision Song Contest: Paris 1978 |url=https://eurovision.tv/event/paris-1978 |access-date=7a de Julio 2020 |publisher=Eurovision Song Contest}}</ref>{{sfn|O'Connor|2010|pp=72–75}}<ref name="Roxburgh 2">{{Cite book |last=Roxburgh |first=Gordon |title=Songs for Europe: The United Kingdom at the Eurovision Song Contest |date=2014 |publisher=Telos Publishing |isbn=978-1-84583-093-9 |volume=Two: The 1970s |location=Prestatyn}}</ref> Arabaj ŝtatoj, kiuj estis elekteblaj por konkurenci, malakceptis partopreni pro la ĉeesto de Israelo, kaj [[Maroko]] estis la nura araba ŝtato kiu eniris en Eŭrovidon nur unufoje en 1980, fakte kiam Israelo forestis.{{sfn|O'Connor|2010|pp=80–83}}<ref name="The Hague 80">{{Cite web |title=Eurovision Song Contest: The Hague 1980 |url=https://eurovision.tv/event/the-hague-1980 |access-date=7a de Julio 2020 |publisher=Eurovision Song Contest}}</ref> La partoprenon de Israelo kritikis kiuj opoziciis la registarajn politikojn, kio rezultis en alvokoj fare de politikaj grupoj por [[bojkoto]] al la evento de 2019 en [[Telavivo]], kiel protestoj pro la politikoj kontraŭ [[Palestinanoj]] en [[Cisjordanio]] kaj [[Gazaa Sektoro|Gazao]] kaj kontraŭ la [[GLAT|GLAT-komunumo]].<ref>{{Cite web |last=Farrell |first=Stephen |date=10a de Majo 2019 |title=Israel counters Eurovision boycott campaign with Google ads |url=https://www.reuters.com/article/us-music-eurovision-israel-preparations/israel-counters-eurovision-boycott-campaign-with-google-ads-idUSKCN1SG11L |access-date=7a de Julio 2020 |website=[[Reuters]]}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Maikey |first1=Haneen |last2=Aked |first2=Hilary |date=4a de Marto 2019 |title=L'Eurovision comme occasion de pinkwashing pour Israël – la communauté LGBT+ devrait le boycotter |trans-title=Eurovision as a pinkwashing opportunity for Israel – the LGBT+ community should boycott it |url=http://agencemediapalestine.fr/blog/2019/03/04/15797/ |access-date=7a de Julio 2020 |website=agencemediapalestine.fr/ |publisher=Agence Médias Palestine |language=fr}}</ref> Aliaj kampanjis kontraŭ bojkoto, asertante, ke ajna kultura boikoto malhelpis pacon en la regionon.<ref>{{Cite web |last=Sherwin |first=Adam |date=30 April 2019 |title=Eurovision 2019: Stephen Fry & Sharon Osbourne lead celebrities rejecting boycott of Israel Song Contest |url=https://inews.co.uk/news/stephen-fry-sharon-osbourne-lead-celebrities-rejecting-boycott-of-israel-eurovision-song-contest-285507 |access-date=7a de Julio 2020 |website= gazeto i}}</ref><ref>{{Cite web |last=Snapes |first=Laura |date=30a de Aprilo 2019 |title=Celebrities denounce proposed boycott of Eurovision in Israel |url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2019/apr/30/celebrities-denounce-proposed-boycott-of-eurovision-in-israel-stephen-fry |access-date=12a de Marto 2021 |website=[[The Guardian]]}}</ref> La partopreno de Israelo en la konkurenco estis denove polemika post la eksplodo de la [[Israel-hamasa milito de 2023|Israel–Hamasa milito]] en Oktobro 2023, kiam okazis novaj alvokoj por la forigo de Israelo por la konkurenco de 2024; la kanto de Israelo nome "Hurricane" de [[Eden Golan]] estis akceptita de EBU,<ref>{{cite news |last1=Savage |first1=Mark |title=Israel chooses Eurovision 2024 entrant amid calls for a boycott |url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-68238270 |access-date=11a de Aprilo 2024 |work=[[BBC]] News |date=8a de Februaro 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=FAQ: Israel at the Eurovision Song Contest 2024 - Eurovision Song Contest |url=https://eurovision.tv/mediacentre/frequently-asked-questions-israel-24 |publisher=Eurovision Song Contest |access-date=11a de Aprilo 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240409150921/https://eurovision.tv/mediacentre/frequently-asked-questions-israel-24 |archive-date=9a de Aprilo 2024 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=EBU Statement on abuse and harassment of ESC 2024 Artists |url=https://eurovision.tv/mediacentre/release/ebu-statement-esc-2024-artists |publisher=Eurovision Song Contest |access-date=11a de Aprilo 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240409150742/https://eurovision.tv/mediacentre/release/ebu-statement-esc-2024-artists |archive-date=9a de Aprilo 2024 |date=9a de Aprilo 2024 |url-status=live}}</ref> nur kiam oni postulis revortumadon por eviti politikajn aludojn, kiuj estis referencoj al la [[Atako de Hamaso kontraŭ Israelo]] de la 7a de Oktobro fare de [[Hamas]]-kondukitaj palestinaj aktivuloj.<ref>{{cite news |last1=Savage |first1=Mark |title=Israel reveals Eurovision song after weeks of wrangling |url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-68533031 |access-date=11a de Aprilo 2024 |work=[[BBC]] News |date=11a de Marto 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=Israel: KAN Confirms Changes to Previously Rejected Eurovision Songs |url=https://eurovoix.com/2024/03/03/changes-to-previously-rejected-eurovision-songs/ |publisher=Eurovoix |access-date=11a de Aprilo 2024 |date=3a de Marto 2024}}</ref><ref>{{Cite news |last=Bryant |first=Miranda |date=2024-04-07 |title='We are not the arena to solve a Middle East conflict': Sweden braced for a politically charged Eurovision |url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2024/apr/07/eurovision-sweden-middle-east-conflict-israel |access-date=2024-04-12 |work=The Observer |language=en-GB |issn=0029-7712}}</ref> === Teatro kaj kino === [[Dosiero:Habima Theatre building-Tel Aviv.jpg|eta|maldekstre|220ra|Teatro Habima de [[Telavivo]].]] En Israelo ekzistas aparta nacia teatro, nome [[Habima]], en Telavivo kie oni ludas teatraĵojn de juda temaro. Tie oni ludas ankaŭ klasikaĵojn en hebrea lingvo, ĉu dramoj, komedioj aŭ muzikaloj. Krome estas la [[Teatro Kameri]] nome kvarsalona komplekso, kreita en 1970. En [[Hajfo]] estas municipa teatro, en kiu oni ludas teatraĵojn kaj israelajn kaj eksterlandajn ĉu klasikajn ĉu modernajn.<ref> [http://embassies.gov.il/mexico-city/AboutIsrael/Culture/Pages/CULTURA-Teatro.aspx «Teatro en Israel».] 24/6. Konsultita la 24/6/2024. </ref> Sekvante la tradicion de la [[teatro]] en [[jida]] en [[Orienta Eŭropo]], Israelo bontenas viglan teatran etoson. Fondita en 1918, la Teatro [[Habima]] de [[Telavivo]] estas la plej antikva kompanio de klasika teatro same kiel de nacia teatro.<ref>(en hebrea) [https://www.habima.co.il/ «התיאטרון הלאומי הבימה».] Habima Nacia Teatro. Konsultita la 13an de aŭgusto 2007. </ref> Aliaj teatroj estas Ohel kaj Geŝer.<ref>[https://www.jewishvirtuallibrary.org/theatre-in-israel "Theatre in Israel".] jewishvirtuallibrary.org. Alirita la 19an de Oktobro 2023. </ref><ref>[https://web.archive.org/web/20150318093329/http://myjewishlearning.com/culture/2/Theatre_and_Dance/Theatre/Israel.shtml "Israeli Theatre".] ''My Jewish Learning''. Arkivita el la originalo la 18an de Marto 2015. Alirita la 19an de Oktobro 2023. </ref> Dek israelaj [[filmo]]j estis nomumitaj por la [[Akademia premio por la plej bona fremdlingva filmo]]. Palestinaj israelaj kinistoj faris [[filmo]]jn kiuj temas pri la arab-israela konflikto kaj la statuso de palestinanoj ene de Israelo, kiel ''Jenin, Jenin'' de Mohammad Bakri de 2002 kaj [[Kala Ha-Surit, Ha|La siria fianĉino]] de [[Eran Riklis]]. === Arkitekturo === [[File:מוזיאון הבאוהאוס1.jpg|thumb|Fondaĵo Bauhaus, [[Telavivo]].]] Pro la enmigrado de judaj arkitektoj, arkitekturo en Israelo montris eĉ dekomence diferencajn stilojn. Jam komence de la 20-a jarcento judaj arkitektoj klopodis por kombini okcidentan kaj orientan arkitekturojn produktante konstruaĵojn kiuj montris multajn fuziitajn stilojn.<ref>{{Cite web |title=Eclectic–Modern \ Tel Aviv Museum of Art |url=https://www.tamuseum.org.il/en/exhibition/eclecticmodern/ |access-date=2023-10-22 |website=tamuseum.org.il |language=en}}</ref> La [[Eklektika arkitekturo|eklektika]] stilo lasis vojon al la modernisma stilo [[Bauhaus]] pro la influo de germanjudaj arkitektoj (inter kiuj [[Erich Mendelsohn]]) kiuj fuĝis el [[Nazia Germanio|Nazia persekutado]].<ref>{{Cite web |title="Erich Mendelsohn: Berlin – Jerusalem" Photography by Carsten Krohn {{!}} Bauhaus Center Tel Aviv |url=https://bauhaus-center.com/gallery-art-exhibition/erich-mendelsohn-berlin-jerusalem-photography-by-carsten-krohn/ |access-date=2023-10-27 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Erich Mendelsohn |url=https://wis-wander.weizmann.ac.il/about/erich-mendelsohn |access-date=2023-10-27 |website=Weizmann Wonder Wander |language=en}}</ref> La Blanka Urbo de Telavivo estas [[Monda heredaĵo de Unesko]].<ref>{{Cite web |last=Centre |first=UNESCO World Heritage |title=White City of Tel-Aviv – the Modern Movement |url=https://whc.unesco.org/en/list/1096/ |access-date=2023-10-22 |website=UNESCO World Heritage Centre |language=en}}</ref> Post la sendependigo, oni komisiis multajn registarajn projektojn, grandparte konstruitaj laŭ "brutalisma" stilo kun forta emfazo al la uzado de [[cemento]] kaj kongruigo kun la israeldezerta klimato.<ref>{{Cite web |last=Constantinoiu |first=Marina |date=2021-04-21 |title=In Tel Aviv, amazing Brutalist architecture hides in plain sight |url=https://www.israel21c.org/in-tel-aviv-amazing-brutalist-architecture-hides-in-plain-sight/ |access-date=2023-10-22 |website=ISRAEL21c |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2019-01-12 |title=Beyond Bauhaus – The allure of Israeli Brutalism |url=https://www.jpost.com/israel-news/brutally-beautiful-576859 |access-date=2023-10-22 |website=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |language=en-US}}</ref> Kelkaj novaj ideoj kiel la [[Ĝardena urbo|ĝardenaj urboj]] plibonigis la vivnivelon de israelaj urboj; la Plano Geddes por Telavivo famiĝis internacie pro sia revolucia dezajno kaj adaptiĝo al la loka klimato.<ref>{{Cite web |title=Sir Patrick Geddes Plan for Tel-Aviv |url=https://magazine.esra.org.il/posts/entry/sir-patrick-geddes.html |access-date=2023-10-22 |website=ESRAmagazine |language=en-gb}}</ref> La dezajno de [[kibuco]]j montris ideologioj, kiel ekzemple pere de la planado de la cirkla kibuco Nahalal fare de Richard Kauffmann.<ref>{{Cite journal |last1=Amir |first1=Eyal |last2=Churchman |first2=Arza |last3=Wachman |first3=Avraham |date=Oktobro 2005 |journal=Housing Theory and Society |volume=22 |issue=3 |pages=147–165 |doi=10.1080/14036090510040313 |url=https://www.researchgate.net/publication/248979674 |title=The Kibbutz Dwelling: Ideology and Design|s2cid=145220156 }}</ref> === Amaskomunikiloj === En la Indico de Gazetarlibereco de 2024 fare de [[Raportistoj sen limoj|Senlimaj Ĵurnalistoj]], Israelo estis metita la 101a el 180 landoj, dua en la mondoregiono de Mezoriento kaj Nordafriko malantaŭ nur [[Kataro]].<ref>{{cite web |date=2024 |title=2024 World Press Freedom Index |url=https://rsf.org/en/index?year=2024 |access-date=30a de Majo 2024 |publisher=Reporters Without Borders}}</ref><ref name=RSFNAME>{{cite web |date=2024 |title=Middle East - North Africa Journalism throttled by political pressure |url=https://rsf.org/en/classement/2024/middle-east-north-africa |access-date=30a de Majo 2024 |publisher=Reporters Without Borders}}</ref> Senlimaj Ĵurnalistoj notis, ke la [[Israelaj Defendaj Fortoj|Israelaj Armitaj Fortoj]] estis mortigintaj pli ol 100 ĵurnalistojn en Gazao kaj ke ekde la starto de la [[Israel-hamasa milito de 2023|Israel–Gazaa milito]], Israelo estis "klopodante subpremadi la informadon venantan de la sieĝita enklavo dum la misinformado enfiltriĝa en ĝia propra amaskomunikila ekosistemo."<ref name=RSFNAME /> La 5an de Majo 2024, Israelo fermis la lokajn oficejojn de [[Al Jazeera]]; poste en tiu sama monato, Israelo por mallonge kaptis ekipaĵaron apartenantan al [[Associated Press]], rezulte en interveno fare de la usona registaro.<ref>{{Cite news |last=Beaumont |first=Peter |date=2024-05-30 |title=Israeli journalist describes threats over reporting on spy chief and ICC |url=https://www.theguardian.com/world/article/2024/may/30/journalist-threatened-over-reporting-on-spy-chief-and-icc-israeli-newspaper-says |access-date=2024-05-30 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Muzeoj === [[Telavivo]], [[Hajfo]], [[Herzlija]] kaj [[Jerusalemo]] posedas la plej gravajn artajn kaj historiajn [[muzeo]]jn, kaj ankaŭ multaj urbetoj, vilaĝoj kaj eĉ [[kibuco]]j disponas de muzeetoj. [[Dosiero:Billy Rose Art Garden (14755133799).jpg|thumb|maldekstre|[[Sanktejo de la Libro]], stokejo de la [[Manuskriptoj de la Morta Maro]] en Jerusalemo.]] La [[Nacia Muzeo de Israelo]] en [[Jerusalemo]] estas unu de la plej gravaj kulturaj institucioj de Israelo,<ref name="imj">[https://web.archive.org/web/20070206172904/http://www.imj.org.il/eng/about/index.html «About the Museum».] The Israel Museum, Jerusalemo. Arkivita el la originalo la 6an de februaro 2007. Konsultita la 13an de aŭgusto 2007. </ref> kiu estas la hejmo de la [[Manuskriptoj de la Morta Maro]]<ref>[https://web.archive.org/web/20070228232740/http://www.imj.org.il/eng/shrine/index.html «Shrine of the Book».] The Israel Museum, Jerusalemo. Arkivita el la originalo la 28an de februaro 2007. Konsultita la 13an de aŭgusto 2007. </ref> kun ampleksa kolekto de populara kaj religia juda arto kaj eŭropa arto.<ref name="imj" /> La Nacia Muzeo pri la [[Holokaŭsto]], [[Jad Vaŝem]], estas la plej granda stokejo de la mondo por arkivoj rilataj kun la informaro pri la Holokaŭsto.<ref>[https://web.archive.org/web/20070217113512/http://www1.yadvashem.org/about_yad/index_about_yad.html «About Yad Vashem: The Yad Vashem Library».] Yad Vashem. Arkivita el la originalo la 17an de februaro 2007. Konsultita la 13an de aŭgusto 2007. </ref> La ''Beth Hatefutsoth'' ([[Diaspora Muzeo]]), en la kampuso de la [[Universitato de Tel-Avivo]], estas muzeo por interagado dediĉita al la historio de la judaj komunumoj de la tuta mondo.<ref>[https://www.anumuseum.org.il/plan-your-visit/ «Museum Information».] Beth Hatefutsoth. Konsultita la 13an de aŭgusto 2007. </ref> Krom la ĉefaj muzeoj en la grandaj urboj, estas bonkvalitaj ''lokoj por arto'' en multaj urbetoj kaj eĉ kibucoj. Ekzemple ''Miŝkan Le'Omanut'' en la kibuco Ein Harod Meuhad estas la plej granda artomuzeo en la nordo de la lando.<ref>[https://web.archive.org/web/20081227232936/http://www.ilmuseums.com/museum_eng.asp?id=183 «Mishkan LeOmanut, Ein Harod».] Arkivita el la originalo la 27an de decembro 2008. Konsultita la 20an de decembro 2008. </ref> Israelo havas la plej altan nombron de muzeoj porpersona.<ref>{{cite web |url=http://travel.cnn.com/best-israel-museums-361281/ |title=10 of Israel's best museums |last=Ahituv |first=Netta |date=29a de Januaro 2013 |publisher=CNN |access-date=9a de Januaro 2017}}</ref> Kelkaj israelaj muzeoj estas dediĉitaj al la islama kulturo, kiel la [[Muzeo Rockefeller]] kaj la Muzeo L. A. Mayer por Islama Arto, ambaŭ en Jerusalemo. La Rockefeller specializiĝas en arkeologiaj restaĵoj de la historio de Mezoriento. Ĝi estas ankaŭ la hejmo de la unua fosilia kranio de [[homedo]] troviĝinta en Okcidenta Azio, nome Galilea Homo el Mugharet el-Zuttiyeh.<ref>{{cite book|url={{Google books|4Z0YrPfeHa8C|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Through the Ages in Palestinian Archaeology: An Introductory Handbook |page=50|first=Walter E.|last=Rast|year=1992|isbn=978-1-56338-055-6|publisher=Continuum International Publishing Group}} "Galilee man" (lowercase "m") in this source is a typo&nbsp;– ref. Solo Man, Peking Man kaj tiel plu.</ref> === Israela kuirarto === {{Ĉefartikolo|Israela kuirarto}} [[Dosiero:Food in Israel.jpg|eta|250px|Plado el falafelo, humuso kaj salato israela.]] La [[israela kuirarto]] (en la hebrea המטבח הישראלי ha-mitbach-ha yisra'eli) konsistas el lokaj pladoj de la indiĝenaj homoj de Israelo kaj pladoj alportitaj al Israelo de la [[judoj]] de la [[diasporo]]. Ekde antaŭ la kreo de la ŝtato Israelo en 1948, kaj precipe ekde la fino de la [[1970-aj jaroj]], israela juda fuziiga kuirarto evoluis.<ref> Yael Raviv, [https://books.google.es/books?id=KjuYCgAAQBAJ&pg=PT119&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Falafel Nation,] University of Nebraska Press, 2015 </ref> Israela kuirarto adoptis kaj daŭre adoptas elementojn de diversaj stiloj de juda kuirarto kaj [[Mezorienta kuirarto]], precipe la [[Juda kuirarto|juda]], [[Mizraĥoj|misraĥa]], [[Sefardoj|sefarda]] kaj [[Aŝkenazoj|aŝkenaza]] stiloj. Ĝi enkorpigas multajn manĝaĵojn tradicie manĝitaj en [[Levantena kuirarto|levantena]], [[Araba kuirarto|araba]], [[Mezorienta kuirarto|mezorienta]] kaj [[mediteranea kuirarto]]j. Tiukadre manĝaĵoj kiel [[Kikerbulo|falafelo]], [[Kikerkaĉo|humuso]], [[ŝakŝuko]], [[Kuskuso (manĝaĵo)|kuskuso]], [[sabiĥo]] kaj [[zaataro]] estas vaste popularaj en Israelo hodiaŭ. Krome ankaŭ ''[[Schnitzel]]'', [[pico]], [[hamburgero]]j, [[terpomfingroj]], [[rizo]] kaj [[salato]]j estas facile troveblaj en Israelo. Ĉirkaŭ duono de la israel-juda populacio konfirmas obei [[koŝero]]n hejme.<ref>Uzi Rebhun, Lilakh Lev Ari, [https://books.google.com/books?id=CG-WQZDJdo8C&pg=PA113 ''American Israelis: Migration, Transnationalism, and Diasporic Identity,''] Brill, 2010 pp. 112–113.</ref><ref name="bernstein 227, 233–234">{{harvnb|Bernstein|2010|pp=[https://books.google.com/books?id=FYXlAgAAQBAJ&pg=PA227 227], [https://books.google.com/books?id=FYXlAgAAQBAJ&pg=PA233 233–234]}}</ref> Koŝeraj [[restoracio]]j estis ĉirkaŭ kvarono de la totalo en 2015.<ref name=raviv>Yael Raviv, [https://books.google.com/books?id=KjuYCgAAQBAJ&pg=PT119 ''Falafel Nation,''] University of Nebraska Press, 2015</ref> Kun nekoŝeraj fiŝoj, kunikloj kaj strutoj, [[porko]] — ofte nomita "blanka viando" en Israelo<ref name=bernstein-231>{{harvnb|Bernstein|2010|pp=[https://books.google.com/books?id=FYXlAgAAQBAJ&pg=PA232 231–233]}}</ref>— estas produktita kaj konsumita, kvankam ĝi estas malpermesita kaj de Judismo kaj de Islamo.<ref>{{cite news |author=Jeffrey Yoskowitz |url=http://www.slate.com/articles/life/faithbased/2012/08/israel_s_pork_problem_and_what_it_means_for_the_country_s_christian_arabs_.single.html|work= gazetoj Slate |title=Israel's Pork Problem|date=8a de Aŭgusto 2012 |access-date=28a de Decembro 2015}}</ref> ===Sportoj=== [[File:ירוק עולה.jpg|thumb|maldekstre|Sekvantoj de Maccabi Haifa F.C. en la Stadiono Sammy Ofer en la urbo Hajfo.]] La plej populara spektitaj sportoj en Israelo estas [[futbalo]] kaj [[korbopilko]].{{sfn|Torstrick|2004|p=141}} La Israela Unua Ligo estas la ĉefa futbala ligo de la lando, kaj la Israela Korbopilka Unua Ligo estas la ĉefa korbopilka ligo de la lando.<ref>{{cite web |url=http://www.basket.co.il/Data.asp?id=1&lang=en |publisher=Winner Basketball Super League |title=Basketball Super League Profile |access-date=13a de Aŭgusto 2007 }}</ref> Maccabi Haifa, Maccabi Tel Aviv, Hapoel Tel Aviv kaj Beitar Jerusalem estas la plej grandaj [[futbalklubo]]j en la lando. Maccabi Tel Aviv, Maccabi Haifa kaj Hapoel Tel Aviv konkurencis en la [[Ligo de Ĉampionoj de UEFA|Ĉampioneco de UEFA]] kaj Hapoel Tel Aviv atingis la kvaronfinalon de la [[UEFA-pokalo]]. Israelo gastis kaj venkis la [[Azia Pokalo|Azian Pokalon]] de [[1964]]; en 1970 la Israela nacia futbala teamo partoprenis en la [[Futbala Mondpokalo 1970]], nome la nura fojo en kiu ĝi povis partopreni en la [[Futbala Mondpokalo]]. La [[Aziaj Ludoj]] de [[1974]], okazintaj en Teherano, estis la lastaj Aziaj Ludoj en kiuj Israelo partoprenis, kaj tie fakte multaj arabaj kaj islamaj landoj malakceptis konkurenci kun Israelo. Tial Israelo estis ekskludita el la Aziaj Ludoj de [[1978]] kaj ekde tiam ĝi jam ne konkurencis en aziaj sporteventoj.<ref>{{cite web |url=http://www.jta.org/1976/07/26/archive/israel-barred-from-asian-games |title=Israel Barred from Asian Games |publisher=Jewish Telegraphic Agency |date=26a de Julio 1976 |access-date=11a de Aprilo 2014}}</ref> En 1994, [[UEFA]] akceptis Israelon, kaj ekde tiam la israelaj futbalteamoj konkurencas en Eŭropo. Maccabi Tel Aviv venkis en la FIBA Eŭropa Ĉampioneco en korbopilko ses fojojn.<ref>{{cite web|url=http://www.euroleague.net/final-four/milan-2014/maccabi-electra-tel-aviv |title=Maccabi Electra Tel Aviv – Welcome to EUROLEAGUE BASKETBALL |access-date=30a de Oktobro 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140625083458/http://www.euroleague.net/final-four/milan-2014/maccabi-electra-tel-aviv |archive-date=25a de Junio 2014 }}</ref> Israelo atingis [[Israelo en la Olimpikoj|naŭn Olimpikajn medalojn]] ekde sia unua atingo en la [[Somera Olimpiko 1992]], inllude oran medalon en [[tabulvelado]] en la [[Somera Olimpiko 2004]].<ref>{{cite web |url=http://www.olympic.org/israel |publisher=International Olympic Committee |title=Israel |access-date=20a de Marto 2012}}</ref> Israelo atingis ĉirkaŭ 100 ormedalojn en la [[Paralimpiko]] kaj estis rangigita la 20a en la ĝenerala medalaro. La Paralimpiko de [[1968]] estis gastigita de Israelo.<ref>{{cite web |url=http://www.paralympic.org/paralympic-games/tel-aviv-1968 |title=Tel Aviv 1968 |publisher=International Paralympic Committee |access-date=20a de Marto 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120320024849/http://www.paralympic.org/paralympic-games/tel-aviv-1968 |archive-date=20a de Marto 2012 }}</ref> La Makabiaj Ludoj, nome Olimpik-stila evento por [[judoj|judaj]] kaj israelaj atletoj, estis inaŭguritaj en la 1930-aj jaroj, kaj okazis ĉiun kvaran jaron ekde tiam. [[Kravmagao]], nome batalarto disvolviĝinta ĉe judaj defendantoj dum la luktado kontraŭ [[faŝismo]] en Eŭropo, estas uzata de la israelaj sekurecfortoj kaj policanoj.<ref>Ellis, Judy (4a de Majo 1998). [https://time.com/archive/6732713/choke-gouge-smash/ "Choke! Gouge! Smash!".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20240630200736/https://time.com/archive/6732713/choke-gouge-smash/ |date=2024-06-30 }} gazeto [[Time]]. Alirita la 1an de Januaro 2017.</ref> [[Ŝako]] estas grava sporto en Israelo. Estas multaj israelaj grandmajstroj kaj israelaj ŝakludantoj atingis nombrajn junajn mondajn ĉampionecojn.<ref>{{cite news | url=http://www.haaretz.com/print-edition/news/pawn-stars-shine-in-new-national-sport-1.317002 | title=Pawn stars shine in new 'national sport' | newspaper=Haaretz | access-date=21a de Majo 2012| date=4a de Oktobro 2010 }}</ref> == Religio == [[Dosiero:Judaica.jpg|eta|dekstra|250px|Judaĵoj (horloĝdirekten desupre): [[Ŝabato|ŝabataj]] [[kandelingo]]j, vazo por lavado de la manoj, [[Humaŝ]] kaj [[Tanaĥo]], montrilo, [[ŝofaro]], kaj [[etrogo|etrogujo]].]] Laŭ multaj judoj, la [[Eternulo]] promesis la Palestinan regionon al la judoj antaŭ pli ol 3 000 jaroj, eĉ antaŭ la erao de [[reĝo Davido]], kiam [[Izraelo]] estis grava kaj potenca ŝtato. Post 2 000 jaroj de [[diasporo]] kaj [[persekuto]], la kreo de moderna, prospera, fekunda lando, kaj la revivigo de la morta, antikva [[hebrea lingvo]] ŝajnas esti vera miraklo. Sed laŭ la palestinanoj, la invado de ilia lando fare de la judoj, kaj la rego de la judoj tie estas grava maljustaĵo. Laŭ unu kompreno la regadsistemo estas [[Etnokratio|etnokratia]]. La konflikto en Israelo estas ankaŭ religia. Multaj lokoj, precipe en Jerusalemo kaj [[Bet-Leĥem]], estas sanktaj al la judoj, al la [[islamo|islamanoj]], kaj ankaŭ al la [[kristanoj]]. == Vidindaĵoj == * [[Jerusalemo]] ([[Muro de lamentadoj]], [[Kupolo de la Roko]], [[Baziliko de la Sankta Tombo]], ''[[Via Dolorosa]]'', Kruca monaĥejo), * [[Morta Maro]] ([[Masada]] kastelo), * kristanaj lokoj ([[Bet-Leĥem]], [[Nazareto]], ''[[Kapernaum]]''). == Notoj == <references group="noto"/> == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Bibliografio == ===En Esperanto=== * [[Jorge Camacho]], ''Palestino strangolata''. Kun antaŭparolo de Lee Miller. Kov­rilo de Pedro de Arce Trujillo. [[Monda Asembleo Socia|MAS]], 2016, 72 p., ISBN 978-2-36960-049-7 * Waleed Saleh, "La vero, la plej malbona malamiko de Israelo", [[Sennaciulo]], 1444-1446, oktobro-decembro 2025, pp. 13-14. * Víctor López, "Israelo, ok jardekoj de malobeo kontraŭ la internacia juro", [[Sennaciulo]], 1444-1446, oktobro-decembro 2025, pp. 15-16. * CoReP, "La Trump-Plano: usona imperiismo helpas la cionistojn dispremi la palestinanojn", [[Sennaciulo]], 1444-1446, oktobro-decembro 2025, pp. 17-18. ==Aliaj lingvoj=== * Gérard Araud, ''Israël: Le piège de l'Histoire'', eld. Tallandier, 2024 [https://www.laprocure.com/product/1514523/araud-gerard-israel-le-piege-de-l-histoire en La Procure], marto 2024. * Barton, John; Bowden, Julie (2004). ''The Original Story: God, Israel and the World''. Wm. B. Eerdmans Publishing Company. ISBN 978-0-8028-2900-9. * Culla, Joan B. ''La tierra más disputada: El sionismo, Israel y el conflicto de Palestina''. Madrid, Alianza, 2005. * Georg Fohrer: ''Geschichte Israels. Von den Anfängen bis zur Gegenwart''. 6. Auflage. Quelle & Meyer, UTB für Wissenschaft, Wiesbaden 1995, ISBN 3-8252-0708-0. * Martine Gozlan, ''Israël. 70 ans. : 7 clés pour comprendre'', Paris/37-Monts, Archipel, coll. «Essais, documents», 2a de majo 2018, 160 p. (ISBN 978-2-8098-2440-7 kaj 2-8098-2440-1) * [[Theodor Herzl|Herzl, Theodor]] (1946). ''The Jewish State''. American Zionist Emergency Council. ISBN 978-0-486-25849-2. * Morris, Benny (2008). [https://books.google.es/books?id=J5jtAAAAMAAJ&redir_esc=y 1948: A History of the First Arab–Israeli War.] Yale University Press. ISBN 978-0-300-14524-3. * Sanguinetti, Julio María, ''La trinchera de occidente. A 70 años del Estado de Israel''. Montevideo, Taurus, 2018. * Claudio Vercelli, ''Breve storia dello stato di Israele, 1948-2008'', Carocci, 2008, ISBN 9788843044849. * Dieter Vieweger: ''Streit um das Heilige Land''. Gütersloher Verlag, 7. Auflage, Gütersloh 2019, ISBN 978-3-579-06757-5. {{Projektoj |commonscat=Israel |wikiquote=Kategorio:Israelo |wikinewscat=Israelo |ReVo=Israelo }} == Vidu ankaŭ == * [[Masakro en la muzika festivalo de Re'im]] * [[Israel-hamasa milito de 2023]] * [[Standing Together (movado)]] * [[Portalo:Judismo]] * [[Historio de la Esperanto-movado en Israelo (Wandel)]] * ''[[Israel Loves Iran]]'' * [[Juda Virtuala Biblioteko]] * [[Listo de urboj de Israelo]] * [[Mezoriento]] * [[Palestino]] * [[Enlanda Milito dum la Mandato Palestino]] == Eksteraj ligiloj == * {{ueavikio|{{paĝonomo}}|{{paĝonomo}}}} {{eo}} * (en) ''[[:en:Languages_of_Israel|Languages of Israel]]'' (Lingvoj de Israelo) == Noto == * {{Tradukita|lingvo= en |artikolo=Israel |revizio=988383786}} {{Israelaj regionoj}} {{Ŝtatoj en Azio}} {{OECD}} {{Leginda|jaro=2021 |monato=2 |tago=18}} {{ADLM|2024|10}} {{Havenda artikolo|Israelo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Israelo| ]] [[Kategorio:Palestino]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1948]] 6rkpwjv0gl0fqfb1tfjwhrty3jr1g62 9377948 9377947 2026-05-19T20:00:27Z Kani 670 /* Aliaj lingvoj= */ 9377948 wikitext text/x-wiki {{Informkesto lando | nomoenlokalingvo = {{lang-he|מדינת ישראל|t=''Medinat Jisra'el''}}<br />{{lang-ar|دولة إسرائيل|t=''Daŭlat Isrâ'îl''}} | eonomo = Ŝtato Israelo | flago = [[Dosiero:Flago-de-Israelo.svg|150px|Flago de Israelo]][[Flago de Israelo]] | blazono = [[Dosiero:Coat of arms of Israel.svg|120px|Blazono de Israelo]] | nacia himno = [[Hatikva]] (La Espero) | nacia devizo = | bildo=IL-mapo.png | bildo-larĝeco=250px | bildo-priskribo=Esperanta mapo | lokigo-bildo = [[Dosiero:Israel (orthographic projection).svg|270px|Lokigo]] | lingvoj = [[hebrea lingvo|hebrea]]; tamen la [[araba lingvo|araba]] havas "specialan statuson" | ĉefurbo = [[Jerusalemo|Jerusalemo (internacie nerekonata)]] (504 mil) | religio = plejparte [[juda]], krome [[islama]], [[kristana]] kaj aliaj | areo= 22145 | akvo = 2 | loĝantaro = 9449000 | loĝantaro-jaro = 2021 | loĝdenso = 340 | areo-komento = <small>loĝdenso kalkulita el la fakta areo de 27 799 km²</small> | valuto = [[Nova israela siklo]] aŭ ''ŝekelo'' | valuta kodo = ILS aŭ NIS | horzono = [[UTC+2|+2]] <br />[[UTC+3]] (somere) | ttt = il | landkodo = IL | tel = 972 | aŭtokodo = IL | politika sistemo = Parlamenta [[respubliko]] | ŝtatestro = prezidento [[Isaac Herzog]] | ĉefministro = [[Benjamin Netanjahu]] | parlamento = [[Kneset]] | nacia tago = | sendependeco = [[1948]] | MEP = 353,390 milionoj da [[Usona dolaro|USD]] | MEP pokapa = 37,446 [[Usona dolaro|USD]] | MEP jaro = 2020<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/01/weodata/weorept.aspx?sy=2007&ey=2007&ssd=1&sort=country&ds=%2C&br=0&c=512%2C446%2C914%2C666%2C612%2C668%2C614%2C672%2C311%2C946%2C213%2C137%2C911%2C962%2C193%2C674%2C122%2C676%2C912%2C548%2C313%2C556%2C419%2C678%2C513%2C181%2C316%2C682%2C913%2C684%2C124%2C273%2C339%2C921%2C638%2C948%2C514%2C943%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C522%2C692%2C622%2C694%2C156%2C142%2C624%2C449%2C626%2C564%2C628%2C283%2C228%2C853%2C924%2C288%2C233%2C293%2C632%2C566%2C636%2C964%2C634%2C182%2C238%2C453%2C662%2C968%2C960%2C922%2C423%2C714%2C935%2C862%2C128%2C716%2C611%2C456%2C321%2C722%2C243%2C942%2C248%2C718%2C469%2C724%2C253%2C576%2C642%2C936%2C643%2C961%2C939%2C813%2C644%2C199%2C819%2C184%2C172%2C524%2C132%2C361%2C646%2C362%2C648%2C364%2C915%2C732%2C134%2C366%2C652%2C734%2C174%2C144%2C328%2C146%2C258%2C463%2C656%2C528%2C654%2C923%2C336%2C738%2C263%2C578%2C268%2C537%2C532%2C742%2C944%2C866%2C176%2C369%2C534%2C744%2C536%2C186%2C429%2C925%2C178%2C746%2C436%2C926%2C136%2C466%2C343%2C112%2C158%2C111%2C439%2C298%2C916%2C927%2C664%2C846%2C826%2C299%2C542%2C582%2C443%2C474%2C917%2C754%2C544%2C698%2C941&s=NGDPD%2CNGDPDPC&grp=0&a=&pr1.x=29&pr1.y=7|titolo=International Monetary Fund, World Economic Outlook Database, April 2008|alirdato=[[15-a de februaro]] [[2023]]|lingvo=en}}</ref> | esperanto-asocio = [[Esperanto-Ligo en Israelo]]<br />[[Junulara Esperanto-Ligo Israela]] }} [[Dosiero:BritishMandatePalestine1920.png|eta|La origina teritorio de la [[Mandata Palestino|brita mandato de palestino]], kiel ordonis la [[Ligo de Nacioj|Ligo de nacioj]]]] [[Dosiero:Kp142-israelo.opus|eta|Epizodo de [[podkasto]] [[Kern.punkto]] pri Israelo. Ni parolis kun Israelano Dror Gaon pri la historio kiel ekestis la nuna situacio de Israelo (2018). Komencante antaŭ la cionismo de la 19a jarcento, preterirante du mondmilitojn ĝis la fondiĝo de la nuna ŝato Israelo en 1948. Ni priparolas kiel ekde tiam Israelo spertis tri militojn kun la najbaraj landoj. Fine ni diskutas la nunan situacion de Israelo kaj la rilaton al la najbaroj.]] '''Israelo'''<ref name=PIV2020> aŭ '''Izraelio''' {{citaĵo el la reto|titolo=PIV 2020 — Izraelio|lingvo=eo|url=https://vortaro.net/#Izraelio_kd|alirdato=[[15-a de februaro]] 2023}} - tamen atentindas ke en Vikipedio ankoraŭ ekzistas pliaj tekstoj [[Izraela reĝlando]] kaj [[Izraela reĝlando]], kaj tutsame iu metanto de vorto "Izraelio" eble celis unu el tiuj tekstoj. </ref> ({{lang-he|מדינת ישראל|t=, ''Medinat Jisra'el''}}, {{lang-ar|دولة إسرائيل|t=''Daŭlat Isrâ'îl''}}, signifante Ŝtato Israelo) estas lando en Sud-Okcidenta [[Azio]], la naskiĝejo kaj [[Sankta Lando|sankta lando]] de [[Judismo]], la tria plej sankta loko por [[Islamo]] (post [[Mekko]] kaj [[Medino]]) kaj tre grava lando al aliaj [[Monoteismo|monoteismaj religioj]] – la diversaj eklezioj de [[Kristanismo]] (ĉefe la [[Rom-katolika eklezio|rom-katolika]] kaj la [[Orientaj katolikaj eklezioj|orientaj]]) kaj de la [[Bahaa Kredo]]. La financa kaj teknologia ĉefurbo de Israelo estas [[Tel-Avivo]] <ref name="lboro.ac.uk">{{cite web |title=GaWC&nbsp;– The World According to GaWC 2008 |work=Globalization and World Cities Research Network |accessdate=1a de marto 2009 |url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160811203314/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |archivedate=2016-08-11 }}</ref> kaj ĝia ĉefurbo estas [[Jerusalemo]], kvankam ne ĉiuj landoj agnoskas la israelan [[suvereneco]]n super tiu urbo.<ref group="noto">La [[Jerusalema Leĝo]] diras, ke "Jerusalemo, kompleta kaj unuiĝinta, estas la ĉefurbo de Israelo", kaj la urbo servas kiel la [[sidejo]] de la registaro, la hejmo de la prezidenta loĝejo, registaraj oficejoj, supera kortumo kaj parlamento. La sekureca rezolucio 478 de la [[Unuiĝintaj Nacioj]] (20-a aŭgusto 1980; 14-0, Usono sin detenis) esprimis malaprobon de la Jerusalema Leĝo kaj alvokis, ke membraj ŝtatoj fortiru siajn diplomatiajn misiojn el Jerusalemo. Multaj landoj tenas siajn ambasadorejojn en aliaj urboj kiel Tel-Avivo, [[Ramat Gan]], kaj [[Herzlija]] (vidu la [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html CIA-Faktlibron] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181225080845/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html%20 |date=2018-12-25 }} kaj [http://www.un.org/Depts/Cartographic/map/profile/israel.pdf Mapon de Israelo]). Tamen en la 21-a jarcento kelkaj landoj (notinde, Usono) movis siajn ambasadejojn al Jerusalemo, konfirmante ĝian statuson de la ĉefurbo de Israelo.</ref><ref>{{citaĵo el la reto|url=https://www.knesset.gov.il/laws/special/eng/basic10_eng.htm |titolo='&#39;Basic Law: Jerusalem, Capital of Israel'&#39; |eldonejo=Knesset.gov.il |alirdato=14-a de oktobro 2013}}</ref> La ŝtato Israelo estas [[demokratio]] kun [[parlamenta sistemo]], [[proporcia balotsistemo]], kaj [[universala voĉdonrajto]].<ref>{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/article/global-survey-2006-middle-east-progress-amid-global-gains-freedom |title=Global Survey 2006: Middle East Progress Amid Global Gains in Freedom |accessdate=20a de Marto 2012 |date=19a de Decembro 2005 |publisher=Freedom House |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-16 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120623031255/http://www.freedomhouse.org/article/global-survey-2006-middle-east-progress-amid-global-gains-freedom |arkivdato=2012-06-23 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.freedomhouse.org/article/global-survey-2006-middle-east-progress-amid-global-gains-freedom |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-16 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120623031255/http://www.freedomhouse.org/article/global-survey-2006-middle-east-progress-amid-global-gains-freedom |arkivdato=2012-06-23 }}</ref> La [[Ĉefministroj de Israelo|Ĉefministro]] estas la estro de la [[registaro]] kaj la [[Kneset]] estas la [[parlamento]]. Kun [[loĝantaro]] de ĉirkaŭ 9 milionoj en 2019,<ref>{{Cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/latest-population-statistics-for-israel|title=Latest Population Statistics for Israel|website=www.jewishvirtuallibrary.org|access-date=23a de Marto 2019}}</ref> Israelo estas [[Industrilando|disvolviĝinta lando]] kaj membro de la [[Organizaĵo pri Ekonomiaj Kunlaboro kaj Evoluigo]] (OEKE).<ref name="OECD">{{cite web |url=http://www.oecd.org/israel/israelsaccessiontotheoecd.htm |title=Israel's accession to the OECD |publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development |accessdate=12a de Aŭgusto 2012}}</ref> Ĝi havas la [[Listo de landoj laŭ MEP (ĝenerale)|31-e plej grandan ekonomion laŭ MEP]] en la mondo kaj estas [[Landoj laŭ indico de homa disvolviĝo|disvolviĝinta]] lando en daŭra [[milito|milita konflikto]].<ref>{{Cite web|url=https://www.acleddata.com/curated-data-files/|title=Current conflicts|last=|first=|date=|website=|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> Ĝi havas [[Landoj laŭ indico de homa disvolviĝo|la plej altan]] [[vivnivelo]]n en la [[Mezoriento]] (sen kalkuli la [[Arabaj landoj|arabajn landojn]] de la [[Persa Golfo]] kaj [[Saudarabio]]n<ref name="HDI">[http://hdr.undp.org/en/composite/HDI "Human Development Index and its components".] United Nations Development Programme. 2018. Alirita la 16an de Novembro 2020.</ref>) kaj rangas inter la pintaj landoj en la mondo laŭ [[militisto|procento de loĝantoj kun militista trejnado]],<ref name=IISS_military>[[IISS]]: ''IISS 2018'', pp. 339-340</ref> [[universitato|procento de loĝantoj kun universitataj studoj]],<ref name="OECD_education">15a de Septembro 2016, Education at a Glance: Israel [http://www.keepeek.com/Digital-Asset-Management/oecd/education/education-at-a-glance-2016/israel_eag-2016-63-en] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20171110050434/http://www.keepeek.com/Digital-Asset-Management/oecd/education/education-at-a-glance-2016/israel_eag-2016-63-en|date=2017-11-10}} publikigita de Organisation for Economic Co-operation and Development en la 18a de Januaro 2017.</ref> elspezo en [[esplorado]],<ref name=OECD_R&D>{{Cite web|url=https://data.oecd.org/rd/gross-domestic-spending-on-r-d.htm|title=Research and development (R&D) - Gross domestic spending on R&D - OECD Data|website=data.oecd.org|access-date=10a de Februaro 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170114013730/https://data.oecd.org/rd/gross-domestic-spending-on-r-d.htm|archivedate=2017-01-14}}</ref> kaj [[vivodaŭro]].<ref name=OECD_life_expec/> La moderna ŝtato Israelo identigas siajn radikojn kun la malnova [[Tero de Izraelo]] (''Erec Jisrael''), centra koncepto de la [[Judismo]] de antaŭ tri mil jaroj. Post la [[Unua Mondmilito]], la [[Ligo de Nacioj]] aprobis la [[Brita mandato Palestino|Britan mandaton Palestinon]] ene de la [[Koloniismo|koloniisma]] intenco kontroli teritoriojn en strategia areo ĝis tiam kontrolita de la [[Otomana Imperio]]. Tio koincidis kun la intenco de diversaj judaj kaj pro-judaj sektoroj krei „hejmon por la [[juda popolo]]“, kion post la persekutado kontraŭ judoj ([[Holokaŭsto]]) fare de la [[Nazia Germanio]] dum la [[Dua Mondmilito]] ricevis fortan subtenon. En 1947, la [[Unuiĝintaj Nacioj]] (UN) aprobis la dividon de [[Palestino]] en du ŝtatojn, nome unu juda kaj alia araba. La 14-an de majo de 1948, la ŝtato Israelo deklaris sian sendependecon, kiu estis sekvita de la Milito de Sendependeco kontraŭ la apudaj arabaj ŝtatoj, kiuj malakceptis la planon de la UN. En [[1949]] Israelo estiĝis membro de la UN. La pluaj venkoj en serio de postaj militoj konfirmis ĝian sendependecon kaj plivastigis la limojn de la juda ŝtato trans tio, kion intencis la [[Plano de UN por la dispartigo de Palestino|Plano de Divido de la Unuiĝintaj Nacioj]]. De tiam, Israelo estas en konflikto kontraŭ multaj de la najbaraj arabaj landoj (vidu [[Araba-israela konflikto]] kaj [[Arabaj-israelaj militoj]]) kaj precipe kontraŭ la araba loĝantaro de la [[Palestiniaj teritorioj]], kiuj [[Israele okupataj teritorioj|estas okupaciitaj]] ekde [[1967]] sed daŭre ne [[Anekso|aneksataj]] (vidu [[Israel–Palestina konflikto]]). La ĉefa [[malplimulto]] estas la [[Arabaj israelanoj]] (aktuale en [[2020]] ili nombras 2 milionoj, ĉ. 20% de la landa loĝantaro), kies [[nacia identeco]] samas kiel la [[palestinanoj]] <ref name="Bligh2004">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=Ho-RAgAAQBAJ|titolo=The Israeli Palestinians: An Arab Minority in the Jewish State|aŭtoro=Alexander Bligh|dato=2a de Aŭgusto 2004|eldoninto=Routledge|ISBN=978-1-135-76077-9}}</ref>, rilatoj estas pli bonaj kaj daŭre pliboniĝantaj <ref>{{cite web|last=Berger|first=Miriam|title=Palestinian in Israel|website=Foreign Policy|date=2019-01-18|url=https://foreignpolicy.com/2019/01/18/palestinian-in-israel/|ref=harv|access-date=2020-01-26}}</ref>. De ĝia fondo, la landlimoj de Israelo kaj eĉ ĝia rajto ekzisti estis temo de disputadoj, speciale inter ĝiaj arabaj najbaroj, sed ne nur. Tamen, Israelo subskribis [[Packontrakto|packontraktojn]] kun kaj [[Egiptio]] kaj [[Jordanio]], kaj penadojn estas faritaj por atingi permanentan interkonsenton kun la [[Palestina Aŭtonomec-Aŭtoritato]], dum plue okupacias ties teritorion kaj malhelpas la normalan funkciadon de la [[Ŝtato Palestino]], ĉefe per instalado de [[setlejo]]j de [[judaj israelanoj]] en tiuj teritorioj. == Historio == {{Ĉefartikolo|Historio de Israelo}} === El la antikvo ĝis la 19-a jarcento === {{Ĉefartikolo|Historio de Antikva Israelo}} La malnova tero de [[Kanaano]], lokita je la sudokcidento de la nomita [[Fekunda duonluno]], estis ekde la antikva tempo, tero de trafiko kaj intera punkto inter la [[Mezopotamio|mezopotamiaj]] civilizacioj de la riveroj [[Tigriso]] kaj [[Eŭfrato]], unuflanke, kaj [[Antikva Egiptio]] en la valo de la [[Nilo]] por la alia. La regiono estis dividita en malgrandaj [[Urboŝtato|urbo-ŝtatoj]] aŭ sendependaj lokaj reĝlandoj, kiel [[Moabo]] kaj [[Edomo]] ĉe la oriento, [[Reĝlando de Judujo|Judao]] kaj [[Antikva Israelo|Israelo]] en la centro, [[Arameoj|Aramo]] kaj [[Fenicio]] en la nordo, kiuj devis fari portempaj aliancoj per kunigo de iliaj [[militfortoj]] kontraŭ la daŭraj invadoj de [[imperio]]j (de [[Egiptio]], [[Asirio]] aŭ [[Babilonio]]), kiel de [[Beduenoj|arabaj nomadoj]] kaj la [[Popoloj de la Maro]], la [[filiŝtoj]]. En tiu tero oni vidis la lumon de du la plej grandaj mejloŝtonoj de la [[okcidenta civilizacio]]: la [[Ŝemida lingvaro|ŝemida alfabeto]], origino de multaj malnovaj kaj modernaj [[alfabeto]]j, kaj [[monoteismo]] de kiu devenas la [[abrahamaj religioj]], kaj poste etendiĝis ambaŭ atingoj tra la tuta [[Okcidento]]. Ĝi ankaŭ vidis la naskiĝo de kelkaj el la unuaj [[urbo]]j de la mondo (kiel [[Jeriko]]), kiu jam aĝas sep mil jarojn, en plena [[neolitika revolucio]], tiel kiel unu el la unuaj [[havenurbo]]j de la mondo, nome la malnova [[Jafo]]. Dum la [[Helenisma epoko|Helenisma klasika periodo]], [[Regno de Judujo|Jehudo]] estis absorbita en la postaj [[Diadoĥoj|Helenismaj regnoj]] kiuj sekvis la konkerojn de [[Aleksandro la Granda]], sed en la 2-a jarcento a.K. la Judoj ribeliĝis kontraŭ la [[Seleŭkia Imperio]] kaj kreis la [[Makabea dinastio|Hasmonean]] regnon. Tiu, la lasta teorie sendependa regno de [[Izraela Lando|Israelo]], grade perdis sian sendependon ekde la 63 a.K. pro sia konkero fare de [[Pompejo]] por la [[Romia Imperio]], iĝante Romia kaj poste Partia klienta ŝtato. Post la instalado de klientaj regnoj sub la [[Heroda dinastio]], la [[Judeo (romia provinco)|Provinco Judea]] estis skuita per enlandaj tumultoj, kiuj finis per la [[Unua Juda-Romia Milito]], la detruo de la [[Dua Templo]], la apero de la [[Rabena judismo]] kaj de la [[Prakristanismo]]. La nomo Judeo aŭ Judea ([[Latina lingvo|latine]], Iudaea) ne plu estis uzita de [[Grek-romia mondo|grek-romianoj]] ([[Orienta Romia Imperio]]) post la [[Bar-Koĥba-ribelo]] de la jaro 135 n.e. Post tio okazis la [[juda diasporo]]. En la [[7-a jarcento]], la tuta [[Levantenio]] de la [[Bizanca Imperio]] (posteulo de la [[Romia Imperio]]) estis konkerita fare de la [[Araboj|araba ekspansio]] kaj restis en islamana kontrolo ĝis la [[Unua Krucmilito]] nome en 1099, sekvita de konkero fare de arabaj [[Ajubidoj]] en 1187. La [[Mamlukoj|Mamluka]] [[Mamluka Sultanlando (Kairo)|Sultanlando de Egiptio]] etendis sian kontrolon super Levantenio en la [[13-a jarcento]] ĝis sia malvenko fare de la [[Otomana Imperio]] en 1517. La situacio apenaŭ ŝanĝiĝis dum kelkaj jarcentoj kaj la tuta Levantenio restis dume en kontakto kun la ceteraj arabaj kaj islamaj landoj de [[Orienta Mediteraneo]]. Dum la [[19-a jarcento]], en Eŭropo kaj iom en Nordameriko naskiĝis la ĝermo de nacia sento inter judoj kio kondukis al la establado de nova soci-politik-religi-kultura movado nome [[Cionismo]] kiu celis ĉefe enmigradon al [[Palestino]] por konstrui tie novan politikan [[ento]]n. === Moderna epoko === En la fino de la [[19-a jarcento]] en [[Ĥibat Cion|Ĥoveve Cion]] (Cionista Movado) nome la unua tia societo en Varsovio partoprenis [[L. L. Zamenhof]]. La movado fondis unuajn dekomencajn koloniojn en Palestino. En [[1897]] Kongreso de Cionistoj en [[Bazelo]] ([[Svislando]]) sub prezidanteco de D-ro [[Theodor Herzl]] akceptis „Bazelan Programon“ (La Cionismo celas la formadon de publike garantiita hejmo por la Juda popolo en Palestino). En [[1909]] tiukadre okazis la fondo de [[Tel-Avivo]] (oni povis vidi sur tiu loko ĝis tiam nenion krom [[sabloduno]]j). Post la [[Unua mondmilito]] Palestino ĉesis esti provinco de Turkio kaj venis sub la [[protektorato]]n de Britio. Fakte la [[2-an de novembro]] [[1917]] la [[Balfour-deklaro|Balfoura Deklaro]] (fakte simpla letero de eksterafera ministro [[Arthur James Balfour|Balfour]] al lordo [[Lionel Walter Rothschild|Rothschild]], barono Rothschild la 2-a) asertis la jenon: La registaro de Lia Reĝa Moŝto rigardas kun favoro la fondon de Nacia Hejmo por la Hebrea Popolo en Palestino, kaj faros sian eblon por faciligi la atingon de tiu ĉi celo, kun klaresprimita kompreno, ke nenio estos farata, kio povus malutili al la ekzistantaj civilaj kaj religiaj rajtoj de la ne-hebreaj komunumoj en Palestino aŭ al la rajtoj kaj politika leĝostato, kiujn la Hebreoj ĝuas en iu alia lando. Tio unuflanke estis komprenita kiel promeso de kreado de aparta juda ŝtato, dum aliflanke oni komprenis nur la promeson faciligi la setladon de judoj en la teritorio. En [[aprilo]] [[1921]] „Keren Hajesod“ (Fundamenta Kaso de Palestino) organizaĵo de hebreoj en la tuta mondo kolektis 2 milionojn da pundoj. Samtempe ekzistis alia financa organizo, Hebrea Nacia Kaso, kies tasko estis aĉeti bienojn, sur kiuj la [[kolonio]]j ([[moŝavao]]) formiĝu. Per la helpo de tiuj ĉi du kasoj dum du jaroj 18 kolonioj estis formitaj. La [[Valo de Jizre'el|Valo de Jesreel]], bone konata en la Biblia historio, estis tiutempe dense loĝata de pli ol 80 judaj kolonioj (kune kun la antaŭmilitaj, malnova [[Jiŝuv]] en la kvar sanktaj urboj), kvankam antaŭ kelkaj jaroj tiu ĉi valo estis tute malplena kaj neprilaborata. La [[30-an de junio]] [[1922]] la [[Kongreso de Usono]] unuvoĉe akceptis la Lodge–Fish rezolucion konforman al la judfavora kompreno de la Balfoura Deklaro. La [[24-an de julio]] [[1922]] la [[Ligo de Nacioj]] konfirmis la aserton de la Balfoura Deklaro cedante mandaton por Palestino al [[Granda Britujo]]. Organizaĵo Ĥalucim de junularaj pioniroj komencis entrepreni iniciatojn por konstrui la landon. Preskaŭ ĉie, kie la Pioniroj komencis laboron, ili trovis [[marĉo]]jn kaj rokarojn, kiuj estis konsiderataj ne kultureblaj de multaj antaŭmilitaj esplorantoj. <!--Oni tiel skribis pri ili: „Sed jen ili venis, kaj metis en la teron tiel arde amatan la tutan amon, la tutan entuziasmon, kiu povas plenigi junajn korojn, por trahaki rokojn, sekigi la marĉojn kaj planti arbojn kaj legomojn en tiaj lokoj, kie dum jarmiloj eĉ herbeto ne kreskis.“POR PLUTENI TIUN CITAJXON NECESAS LA REFERENCO: de kie gxi venas?--> En [[1925]] en Palestino vivis 600 mil homoj, el ili 150 mil judoj. [[Tel-Avivo|Tel Aviv]] havis 30 mil loĝantojn, pli ol mil domojn, plurajn [[fabriko]]jn, elektran lumon. Laborista Banko posedis kapitalon de 60 mil pundoj. Rutenberg Elektriga Kompanio provizis Tel-Avivon kaj [[Ĥajfo]]n per [[elektro]] kaj planis elektrizi la tutan landon utiligante akvenergion de [[rivero Jordano]]. Cionisma Medicina Organizaĵo „Hadassa“ sukcese batalis kontraŭ [[malario]] kaj [[trakomo]] de okuloj. En [[aprilo]] de [[1925]] en [[Jerusalemo]] malfermiĝis la [[Hebrea Universitato de Jerusalemo|Hebrea Universitato]] je ĉeesto de pli ol 10 mil judoj de ĉiuj landoj. Dum la [[Dua Mondmilito]] la tuta areo kiel kontrolita de [[Unuiĝinta Reĝlando]] estis zono de batalkampo. === Vojo al sendependigo === {{Ĉefartikolo|Israel–Palestina konflikto}} [[Dosiero:Arab volunteers.jpg|eta|maldekstre|250px|Arabaj volontuloj en Palestino, 1947.]] En novembro [[1947]] [[Unuiĝintaj Nacioj]] decidis dividi la ĝistiaman teritorion de Palestino en du duonojn: nome la araba ŝtato ĉe la rivero [[Jordano]] kaj la [[juda ŝtato]] kun 56 % de la teritorio. La judaj gvidantoj akceptis la decidon. La gvidantoj de la lokaj araboj rifuzis akcepti ĝin kaj la saman tagon komencis ataki la judan loĝantaron. Komenciĝis [[Enlanda Milito dum la Mandato Palestino|milito inter la lokaj judoj kaj la lokaj araboj]]. En majo [[1948]] oni proklamis en Tel-Avivo la [[Deklaro de sendependo de Israelo|fondon de la juda ŝtato Israelo]]. La saman tagon kelkaj arabaj najbaraj ŝtatoj (Egiptio, Jordanio, [[Sirio]] ktp) ekatakis Israelon kaj tiam plilarĝiĝis la konflikto al la [[Arab-israela milito de 1948|araba-israela milito]], la unua milito en serio de militoj inter Israelo kaj ĝia najbaraj arabaj landoj. En marto [[1949]] finiĝis la milito per venko de la [[israela armeo]]. Unu el ĝiaj ĉefaj rezultoj estis, ke centmiloj da lokaj araboj („Palestinanoj“) forlasis siajn hejmojn kaj ekloĝis en aliaj partoj de Palestino aŭ en la najbaraj arabaj landoj („Palestinaj rifuĝintoj“). Parto de ili mem forlasis/forfuĝis dum la milito, dum alia parto estis forpelita de la israelaj soldatoj dum la bataloj. Alia grava rezulto: ne fondiĝis la araba ŝtato de la lokaj palestinanoj. Ĝiaj planitaj teritorioj estis regataj de tiam parte fare de Israelo kaj parte fare de Jordanio ([[Cisjordanio]]), inklude la disdividon de Jerusalemo inter Israelo, ĉe la okcidento, kaj Jordanio, ĉe la [[Orienta Jerusalemo|oriento]], inkluzive de la [[Malnova Urbo (Jerusalemo)|malnova urbo]]. El [[1948]] ĝis [[1952]] estis [[Ĥajim Vajzman]] la unua israela prezidento. El [[1949]] ĝis [[1953]] estis [[David Ben-Gurion]] la unua israela ĉefministro (vidu artikolon [[Ĉefministroj de Israelo]]). En [[1949]] okazis la akcepto de Israelo kiel membro de [[Unuiĝintaj Nacioj]]. En [[1956]], samtempe kun la [[sueza krizo]], okazis la Sinaja kampanjo. En [[1967]] pro la [[Sestaga Milito]] Israelo ricevis kontrolon [[Orienta Jerusalemo|Orientan Jerusalemon]], [[Cisjordanio]]n de Jordanio, la [[Gaza Sektoro|sektoron de Gaza]], la duoninsulon de [[Sinajo]] de Egiptio kaj la [[Golanaj Altaĵoj]] de Sirio. La milito komenciĝis kiam la egiptaj kaj siriaj armeoj grandpotence alproksimiĝis la israelajn limojn minacante konkeri ĝin pro kio la israela armeo ekatakis la unua. En [[1973]] okazis la [[Milito de Jom Kippur]] kontraŭ [[Sirio]] kaj [[Egiptio]]. En [[1978]] oni komencis la negocojn al la [[Interkonsento de Camp-David|interkonsenton de Camp David]], la unuan [[packontrakto]]n kun araba lando, per kiuj Israelo redonis [[Sinajo]]n al Egiptio. En [[1982]] okazis militoperaco nomita de Israelo ''Paco al Galileo'', kio rezultis en la [[Libana milito de 1982]], nome invado fare de Israelo en Libanon, detruo de palestinanaj militbazoj en [[suda Libano]] kaj komenco de Israela okupacio de tiu regiono ĝis la retiriĝo en 2000. Israelo plutenis la [[Israele okupataj teritorioj|disputitajn teritoriojn]], kaj kvankam en [[1994]] oni kreis ĝermon de araba regiono, nome [[Palestina Aŭtonomio]] en [[Gazaa Sektoro]] kaj [[Cisjordanio]], pluis la konfliktoj inter la ŝtato Israelo kaj la palestinaj loĝantoj kontraŭisraelaj, dum Israelo konstruis [[Cisjordania Murego|apartisman muregon]] ene de Cisjordanio kaj plimultigis [[Israelaj setlejoj|israelajn setlejojn]] en tiu teritorio. == Geografio == {{Ĉefartikolo|Geografio de Israelo}} [[Dosiero:JordanRiver en.svg|eta|dekstre|250px|La rivero Jordano estas la celita orienta limo de Israelo.]] En Israelo distingiĝas tri regionoj de Okcidento al Oriento, nome la jenaj: * la ebenaĵo ĉe la mediteranea marbordo, * la centra montoĉeno kaj la * [[Jordana Rift-Valo|Jordana Valo]]. Al ĉi tiuj tri regionoj, oni devas aldoni tiun de la [[dezerto Negevo]], lokita sude de Israelo. La aridaj regionoj okupas pli ol duonon de la teritorio de Israelo. Kvankam granda parto de tiu teritorio estas senhoma, en la valoj abundas la iridojn, kaj ankaŭ la arboj kiel [[pino]]j, [[eŭkalipto]]j, [[olivujo]]j kaj [[akacio]]j. Israelo estas en la zono de [[Levantenio]] de la mondoregiono konata kiel [[Fekunda duonluno]] de [[Azio]]. La lando estas en la [[Orienta Mediteraneo|orienta pinto]] de la [[Mediteranea Maro]], limigita de [[Libano]] norde, [[Sirio]] nordoriente, [[Jordanio]] kaj [[Cisjordanio]] oriente, kaj [[Egiptio]] kaj la [[Gaza Zono]] sudokcidente. Ĝi kuŝas inter latitudoj 29° kaj 34° N, kaj longitudoj 34° kaj 36° E (Or). La suverena teritorio de Israelo (laŭ la limigaj linioj de la [[Rodoso|rodosaj]] Interkonsentoj por [[Batalhalto]] de [[1949]] kaj eksklzivante ĉiujn teritoriojn konkeritajn de Israelo dum la [[Sestaga Milito]] de [[1967]]) estas proksimume 20 770&nbsp;km² de surfaco, el kio du procento estas akvo.<ref name="cia">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html "Israel".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181225080845/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html%20 |date=2018-12-25 }} The World Factbook. Central Intelligence Agency. Alirita la 16an de novembro 2020.</ref> Tamen Israelo estas tiom mallarĝa (100&nbsp;km je la plej larĝa punkto, kompare kun 500&nbsp;km el nordo al sudo) ke la [[Ekskluziva ekonomia zono]] en la Mediteraneo estas duoble pli granda ol la terareo de la lando.<ref>{{cite news |url=http://www.haaretz.com/print-edition/news/israel-navy-to-devote-majority-of-missile-boats-to-secure-offshore-drilling-rafts-1.406203 |title=Israel Navy to devote majority of missile boats to secure offshore drilling rafts |first=Gili |last=Cohen |date=9a de Januaro 2012 |newspaper=Haaretz}}</ref> La totala areo sub la "[[de facto]]" juro de Israelo, inkludante la zonon de [[Orienta Jerusalemo]] kaj la areon de la [[Golanaj Altaĵoj]], estas 22 072&nbsp;km² ampleksa,<ref>{{cite web |url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st01_01&CYear=2012 |title=Area of Districts, Sub-Districts, Natural Regions and Lakes |date=11a de Septembro 2012 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |accessdate=13a de Junio 2013}}</ref> kaj la totala areo sub "[[de facto]]" kontrolo de Israelo, inklude la milit-kontrolita kaj nur parte [[Palestina aŭtonomio|Palestin-regata]] teritorio de la [[Cisjordanio|Okcidenta Riverbordo]], estas 27 799&nbsp;km² ampleksa.<ref name="loc-geo">{{cite journal |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/iltoc.html |date=7a de Majo 2009 |title=Israel (Geography) |journal=Country Studies |accessdate=12a de Februaro 2010 }}</ref> [[Dosiero:Southern District in Israel.svg|eta|dekstra|150px|La [[Suda distrikto de Israelo]], kiu inkludas sude la dezerton [[Negevo]] kaj en ties suda pinto aliron al la [[Akaba Golfo]] kaj al la [[Ruĝa Maro]].]] Spite sian malgrandan grandon, Israelo estas hejmo de vario de geografiaj trajtoj, el la [[Dezerto Negevo]] en la sudo al la interna fekunda [[Valo de Jizre'el]], la montaroj de [[Galileo]], [[Karmel (montaro)|Karmelo]] kaj al la [[Golanaj Altaĵoj|Golano]] en la nordo. La Israela [[Marborda ebenaĵo|Marborda Ebenaĵo]] laŭ la bordoj de la Mediteranea Maro estas hejmo de plej el la landa loĝantaro.<ref>{{cite web |url=http://goisrael.com/Tourism_Eng/Tourist%20Information/Discover%20Israel/Geographic%20Regions/pages/The%20coastal%20plain.aspx |title=The Coastal Plain |publisher=Israel Ministry of Tourism |access-date=6a de Januaro 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170107171405/http://goisrael.com/Tourism_Eng/Tourist%20Information/Discover%20Israel/Geographic%20Regions/pages/The%20coastal%20plain.aspx |archive-date=7a de Januaro 2017 |url-status=dead |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-11 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20170107171405/http://goisrael.com/Tourism_Eng/Tourist%20Information/Discover%20Israel/Geographic%20Regions/pages/The%20coastal%20plain.aspx |arkivdato=2017-01-07 }}</ref> Oriente de la centraj altaj teroj estas la [[Jordana Valo]], kiu formas malgrandan apartan parton de la 6 500&nbsp;km longa [[Grand-Rifta Valo]]. La [[Jordana rivero]] fluas laŭlonge de la Jordana Valo, el la [[Monto Hermon]] tra la [[Hulaha Valo]] kaj la [[Maro de Galileo]] ĝis la [[Morta Maro]], nome la plej malalta punkto de la surfaco de la [[Tero]].<ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/livingwatersmyth0000krei |publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs |accessdate=20a de Julio 2007 |year=1999 |title=The Living Dead Sea |isbn=978-0-8264-0406-0 |url-access=registration }}</ref> Pli sude estas la [[Arabaha Valo]], kiu finas en la [[Akaba Golfo]], kiu estas parto de la [[Ruĝa Maro]]. Unika de Israelo kaj de la [[Sinajo|Sinaja Duoninsulo]] estas la "maĥteŝ", aŭ tipaj [[Erozio|eroziejoj]].<ref>{{cite book |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1486/ |publisher=UNESCO |title=Makhteshim Country |accessdate=19a de Septembro 2007 |isbn=978-954-642-135-7 |year=2001 }}</ref> La plej granda "maĥteŝ" en la mondo estas la [[Maĥteŝ Ramon]] en Negevo,<ref>Jacobs 1998 [https://books.google.com/books?id=TRc9ea_CKOUC&pg=PA284 284]. "The extraordinary Makhtesh Ramon&nbsp;– the largest natural crater in the world&nbsp;..." {{Cite book|url=https://archive.org/details/israelpalestinia00jaco |title=Israel and the Palestinian Territories |accessdate=24a de Februaro 2016 |isbn=978-1-85828-248-0 |last1=Jacobs |first1=Daniel |last2=Eber |first2=Shirley |last3=Silvani |first3=Francesca |last4=(Firm) |first4=Rough Guides |year=1998 |page= }}</ref> kiu estas 40 por 8&nbsp;km ampleksa.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vie/Ramon.html |encyclopedia=Jewish Virtual Library |title=Makhtesh Ramon |accessdate=12a de Februaro 2010 }}</ref> Israela informo pri la media statuso de la [[Mediteranea Baseno]] asertas, ke Israelo havas la plej grandan nombron de plantospecioj por kvadrata metro el ĉiuj landoj de la baseno.<ref name=rinat>{{cite news |last=Rinat |first=Zafrir |title=More endangered than rain forests? |newspaper=Haaretz |location=Tel Aviv |accessdate=20a de Marto 2012 |date=29a de Majo 2008 |url=http://www.haaretz.com/print-edition/features/more-endangered-than-rain-forests-1.246839}}</ref> === Klimato === Lokita inter la [[dezerto]]j de Afriko kaj Azio de unu parto, kaj de la Mediteranea, varma kaj humida maro de la alia, Israelo troviĝas en [[vojkruciĝo]] de klimataj influoj, kiuj permesas distingi ĝis kvardek [[Mikroklimato|malsamajn tipojn de klimato]] en tiel reduktita surfaco. La temperatura reĝimo varias notinde depende de la alteco, speciale en vintro: de la okcidento al la oriento la klimato transiĝas de tipe [[Mediteranea klimato|mediteranea]] al [[Kontinenta klimato|kontinenta]]. La montaj regionoj kutimas esti ventosuferaj kaj tre malvarmaj, kelkfoje kun neĝofaloj. La pinto de la [[monto Hermono]] estas kovrita de [[neĝo]] dum la plej granda parto de la jaro, kaj Jerusalemo ĝenerale ricevas almenaŭ unu neĝofalon ĉiujare. La klimato de Israelo estas karakterizita de varmaj someroj kaj mildaj vintroj. Pluvokvanto varias signife trans la lando kaj de jaro al jaro. === Naturo === [[Dosiero:Hoopoe with insect.jpg|eta|maldekstre|La [[Upupo]] – nome [[Simbolaj bestoj de ŝtatoj|nacia birdo]] de Israelo<ref>[https://www.pri.org/stories/2013-09-29/12-countries-have-cooler-national-animals-united-states 12 countries that have cooler national animals than the United States] alirita en 22a de januaro 2020, ĉe Public Radio International.</ref>|alt=]] La faŭno kaj flaŭro de Israelo enhavas tre varian aron de plantoj kaj animaloj pro la loko de la lando inter [[Tropikoj|tropikaj]] kaj moderklimataj zonoj, borde kun [[Mediteraneo]] okcidente kaj kun [[Arida klimato|dezertaj zonoj]] oriente kaj sude.<ref> ''Israel Journal of Zoology''. 49-50. Cornell University. Weizmann Science Press of Israel. 2003. </ref> Unu de la trajtoj de la regiono kiu plej multe helpas la diversecon de birdospecioj estas ties funkciado kiel ripozejo de la [[migrobirdo]]j en ilia migrado inter la nordo de Eŭrazio kaj [[Orienta Afriko]] kaj la Nordo kaj [[Centra Azio]], kaj revene, en la nura migrovojo de Mediteraneo kiu ne postulas flugadon super maro. Multaj birdospecioj nestumas en zonoj kiel ĉe la marĉaj areoj de la [[Hula Valo]]. Sed aliflanke, multaj aliaj historiaj specioj de la regiono, kiel la [[Bruna urso|siria bruna urso]] kaj la [[Araba struto|siria struto]], jam estas [[formortinta]]j en Israelo pro la [[habitatodetruo]]<ref>[https://www.iucnredlist.org/en «The IUCN Red List of Threatened Species».] ''IUCN Red List of Threatened Species''. Konsultita la 13an de februaro 2020. </ref> kaj la [[ĉasado]].<ref>[https://nnhc.huji.ac.il/birds/?p=106&lang=en «The Ostriches of the Middle-East | Birds Collection» (en angla)]. Konsultita la 13an de februaro 2020. </ref> Spite la relativan malgrandon de la lando, Israelo enhavas grandan varion de cento da mamuloj.<ref> Menache, Susan (2002). [https://books.google.de/books/about/The_Mammals_of_Israel.html?id=x8xFAAAAYAAJ&source=kp_book_description&redir_esc=y ''The Mammals of Israel'' (en angla).] Gefen Pub. ISBN 978-965-229-278-0. Konsultita la 18an de januaro 2020. </ref> Tiu diverseco rilatas ĉefe al ties aparta loko inter diversaj klimataj kaj [[Biogeografio|biogeografiaj zonoj]]. Por multaj specioj tiu lando estas zono lima de habitato: la teritorioj de [[Palearkto|palearktaj specioj]] finiĝas en la dezertaj zonoj de la lando, dum la teritorioj de specioj indiĝenaj de la dezertoj de Afriko finiĝas en la mediteraneaj marbordoj. La plimulto de mamuloj de Israelo estas palearktaj, el kiuj deckono estas [[endemio]]j de la mondoregiono. [[Dosiero:Reem-Lavan001.jpg|thumb|dekstre|[[Arabia orikso]] en la natura rezervejo Jotvata.]] Eble la plej abunda speciaro de mamuloj en Israelo estas la [[vesperto]]j, kiuj, havante 33 speciojn, el kiuj la plejmulto estas [[insektomanĝanto]]j, estas troveblaj en diferencaj habitatoj tra la tuta lando. Tiu abundo kondukis al multaj lokaj esploroj pri tiuj animaloj kaj specife pri ties komunikado kaj flugado.<ref>[https://www.enlacejudio.com/2017/01/10/decodifican-en-israel-lenguaje-los-murcielagos-se-dicen/ «Decodifican en Israel el lenguaje de los murciélagos».] Enlace Judío. 10a de januaro 2017. Konsultita la 28an de aprilo 2020. </ref>​ Ĉiuokaze eble la [[gazelo]] estas tamen la plej simbola mamulo de la lando, kun populacioj el la [[Golanaj Altaĵoj]] norde ĝis la dezerto [[Negev]] sude, kaj la [[Morta Maro]] oriente. Totale temas pri tri specioj de gazelo kaj kelkaj subespecioj, el kiuj kelkaj estas kunhavataj kun Palestino kaj Jordanio, kaj ankaŭ kelkaj estas minacataj pro loka [[formorto en naturo]]. == Politiko == [[Dosiero:Knesset in Jerusalem Israel.jpg|300px|maldekstra|eta|La ''[[Kneset]]'', la parlamento de Israelo.]] Israelo estas [[parlamenta demokratio]] kun sistemo de multaj partioj kaj [[Disigo de povoj|disigo de povoj]] kun [[universala voĉdonado]]. La politikan sistemon de Israelo estas formita el la [[Leĝofara povo|leĝfara povo]], la [[plenuma povo]] kaj la [[justica povo]]. Ĝiaj plej gravaj institucioj estas la ''[[Prezidanto de Israelo|prezidanto]]'', kiu estas la estro de la ŝtato, la ''[[Kneset]]'', kiu estas la [[parlamento]] de la lando kun 120 membroj, la ĉefministro kaj lia/ŝia kabineto, kiu formas la ''registaron'', kaj la justica sistemo, kies plej alta tribunalo estas la [[Supera Kortumo de Israelo]], laŭleĝe sendependa de la registaro. En lando kun tiom komplika situacio en la internacia konsidero kaj speciale kun proksimaj landoj kaj aliaj potencoj, ludas gravan rolon la [[Ministerio de Eksteraj Aferoj de Israelo|Ministerio de Eksteraj Aferoj]]. === Administra divido === Israelo estas dividita en ses [[distriktoj de Israelo|distriktojn]]: * [[Suda distrikto de Israelo|suda]] * [[Centra distrikto de Israelo|centra]] * [[Norda distrikto de Israelo|norda]] * [[Distrikto Jerusalemo|Jerusalemo]] * [[Distrikto Tel-Avivo|Tel-Avivo]] * [[Distrikto Ĥajfo|Ĥajfo]] La plej grandaj urboj de Israelo estas Jerusalemo (504 mil), [[Tel-Avivo]] (321 mil) kaj [[Ĥajfo]] (223 mil). === Konfliktoj === {{Ĉefartikolo|Arab–Israela konflikto}} [[Dosiero:6dayswar1.jpg|dekstra|eta|250px|Oficiroj de la Israela Aerarmeo apud detruita egipta aviadilo dum la [[Sestaga milito]] de junio de [[1967]].]] Israelo estas malgranda lando je la orienta bordo de la [[Mediteraneo]]. La moderna lando formiĝis je la [[14-a de majo]], [[1948]], kiel patrujo por la [[judoj]] el la tuta mondo. Je [[1947]] [[UNO]] voĉdonis fini la [[Britio|britian]] regadon de [[Palestino]], kaj decidis dividi la regionon en du partojn, Israelo unuflanke kaj ŝtato araba aliflanke. Alvenis multaj da enmigrintoj de [[Eŭropo]], [[Azio]], [[Afriko]] kaj [[Ameriko]] al Israelo. Dum la [[Sestaga milito]] de junio de [[1967]], la israelanoj pliigis multe la amplekson de sia teritorio, kaj ekregis sur orienta [[Jerusalemo]], kiu poste estis aneksita kaj deklarita kiel parto de la unuigita ĉefurbo. Estis kaj estas multaj konfliktoj inter la [[palestinanoj]] kaj la judoj pri la regado kaj admnistracio de la [[Gazaa Sektoro|Gazaa sektoro]], la Okcidenta Bordo ([[Cisjordanio]]) kaj precipe pri la plurkultura urbo [[Jerusalemo]], kaj pri la kreo de la ŝtato de Israelo mem. Ankaŭ la Golana Montaro, kiu apartenis al [[Sirio]], estis post milito okupaciita de Israelo. Dum jardekoj [[Unuiĝintaj Nacioj]] kontraŭis la agadon de la israela ŝtato, kiu neniam akceptis ties rezoluciojn. La plej danĝera sia kontraŭulo en la regiono Israelo konsideras [[Irano]]n (nek araba nek najbara), kiun ĝi ofte akuzas pri subtenado de kontraŭisraela terorismo kaj strebo krei nuklean armilon, dum Israelo delonge havas tion. Pro tiuj klopodoj estis starigitaj internaciaj sankcioj kontraŭ Irano, kiuj funkcias dum jardekoj. En [[januaro 2020]] Israelo asertis, ke fine de 2020 Irano havos pliriĉigitan [[uranio]]n en kvanto [[:n:Israelo avertas ke antaŭ la jarfino Irano kapablos fari la unuan atombombon|sufiĉa por konstrui atombombon]]. La israela ĉefministro [[Benjamin Netanjahu]] ofte diris, ke Israelo ne permesos al Irano fariĝi nuklea potenco. En 2020 tri arabaj landoj anoncis normaligon de rilatoj kun Israelo: nome [[:n:Historia interkonsento inter Israelo kaj la Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj|Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj]], [[:n:Israelo kaj Barejno interkonsentis normaligi rilatojn|Barejno]] kaj [[:n:Sudano normaligos rilatojn kun Israelo|Sudano]]. Ekde la fino de [[2023]] la plej grava konflikto rilatas al la [[Gazaa Sektoro|Gazaa sektoro]], de kie eliris atako fare de [[Hamas]] kontraŭ israela teritorio, kiu rezultis en centoj da mortintoj kaj pli ol cent kaptitoj, kiuj estis metitaj ostaĝe en kaŝejoj de la sektoro. Kiel reprezalio kaj serĉe de la ostaĝoj, la israela armeo entreprenis atakon kontraŭ la sektoro, bombardadis, invadis, detruegis la urbojn, loĝejojn kaj instalaĵojn, inter kiuj lernejoj, hospitaloj, bazaroj ktp. Je la 29a de Junio 2024, mortintaj palestinanoj estis 37 834.<ref>[https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/6/27/israel-war-on-gaza-live-children-buried-as-us-to-support-israel-build-up?update=3007434 "Gaza's death toll rises".] [[Al Jazeera]]. 29a de Junio 2024. </ref> === Ekspansiismo === ==== Sestaga milito ==== {{Ĉefartikolo|Sestaga milito}} [[Dosiero:Zones A and B in the occupied palestinian territories.svg|300|eta|maldekstre|Administra divido de Cisjordanio laŭ interkonsento "Oslo 2". Fakte la nuraj teritorioj sub teoria palestina administracio estas tiuj markitaj ruĝe, dum la cetero estas fakte okupaciita de Israelo, kies armeanoj kutime eniras kaj agadas eĉ en la ruĝe markitaj teritorioj.]] Dum la [[Sestaga milito]] de 1967, Israelo konkeris Cisjordanion el [[Jordanio]], konkeris la sektoron de Gazao kaj la [[Sinajo|duoninsulon Sinajan]] el Egiptio, kaj la [[Golanaj Altaĵoj|Golanajn Altaĵojn]] el Sirio, kaj metis tiujn teritoriojn sub [[Okupado|milita okupacio]]. Israelo kaj la [[Palestiniaj teritorioj|palestinaj teritorioj]] reokupis tiam la areon limigitan per la landlimoj de la iama [[Mandato de la Ligo de Nacioj|Palestino sub brita mandato]]. Egiptio rezignis pri eblaj reklamoj pri la Sektoro de Gazao pere de la pac-traktato egipt-israela de [[1979]]. En 1988, ankaŭ Jordanio rezignis pri eblaj reklamoj por Cisjordanio,<ref> Kifner, John (1a de aŭgusto 1988). [https://www.nytimes.com/1988/08/01/world/hussein-surrenders-claims-west-bank-plo-us-peace-plan-jeopardy-internal-tensions.html «HUSSEIN SURRENDERS CLAIMS ON WEST BANK TO THE P.L.O.; U.S. PEACE PLAN IN JEOPARDY; Internal Tensions»] (en angla). [[New York Times]]. Konsultita la 11an de novembro 2017. </ref> interkonsento kiu formaliĝis en la pactraktato israel-jordana de 1994. La nomita Verda Linio konstituas la landlimon disputatan de Israelo kontraŭ la teritorioj de Palestino. Tuj post la [[Sestaga milito]] de 1967, Israelo etendis la limojn de la municipo Jerusalemo kaj ekaplikis siajn leĝojn, sian jurisdikcion kaj sian administracion al [[Orienta Jerusalemo]] kaj eĉ al la apudaj zonoj. En 1980, la parlamenta [[Knesset]] aprobis la [[Jerusalema Leĝo|Jerusaleman Leĝon]] kaj deklaris, ke Jerusalemo estas la ĉefurbo «kompleta kaj unuigita» de Israelo. La israela registaro proponis la israelan ŝtatanecon al la palestinaj loĝantoj. Tiu plimulte malakceptis tion kaj estas konsiderataj kiel permanentaj loĝantoj kongrue kun la israela juro. Laŭ la israela organizaĵo por la homaj rajtoj Hamoked kiu aliris al dokumentoj de la israela ministerio pri internaj aferoj pere de la ''Freedom of Information Act'' (Leĝo por la Informlibereco), se tiuj palestinoj loĝas eksterlande sep jarojn, aŭ ricevas ŝtatanecon aŭ lograjton en alia lando, perdas sian israelan lograjton.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/8390717.stm «Surge in East Jerusalem Palestinians losing residency»] (en angla). [[BBC]] News. 2a de decembro 2009. Konsultita la 11an de novembro 2017. </ref><ref> Korman, Sharon (2005). ''The right to conquest: the acquisition of territory by force in international law and practice''. Usono: Oxford University Press US. p. 250–260. ISBN 978-0-19-828007-1. </ref> La planitan aneksadon de Orienta Jerusalemo kondamnis la [[Konsilio pri Sekureco de Unuiĝintaj Nacioj]] kiel «rompo de la internacia juro» kaj oni deklaris ĝin «sen leĝa efiko» (''null and void'') pere de la Rezolucio 478a de la Konsilio pri Sekureco de Unuiĝintaj Nacioj. Ĝin ne agnoskas la [[internacia komunumo]] pro kio dukomence neniu ŝtato havis ambasadon en Jerusalemo, sed en [[Telavivo]]. Ĉiuokaze instaliĝis multaj konsulejoj en Jerusalemo, el kiuj iom post iom kelkaj iĝis ambasadejoj, kiel apogo al aŭ akcepto de la israela politiko.<ref>[https://www.science.co.il/Embassies.php «Tourism : Embassies and Consulates in Israel»] (en angla). Israel Science and Technology Directory. Konsultita la 11an de novembro 2017. </ref><ref> Briney, Amanda (3a de marto 2017). [https://www.thoughtco.com/embassy-and-consulate-overview-1435412 «Embassy and Consulate - An Overview»] (en angla). ThoughtCo. Konsultita la 11an de novembro 2017. </ref> ==== Okupacioj kaj negocadoj en la 21-a jarcento ==== [[Dosiero:Israel Blank Map (de facto borders).png|eta|305x305px|Malhelverde estas la teritorioj kiuj praktike okupas Israelo, dum helverde estas la teritorioj teorie administraciataj de Palestino, sed praktike same kontrolataj de Israelo.]] La landlimoj de la [[Ŝtato Palestino]] kun Israelo dependas de la negocado kadre de la pacprocezo israel-palestina. En 2006 la tiam ĉefministro [[Ehud Olmert]] deklaris, ke la [[Cisjordania Murego|israela bariero de Cisjordanio]] – kiu ĉirkaŭas preskaŭ ĉiuj [[Israelaj setlejoj|judajn setlejojn]], tri gravajn urbojn, same kiel kelkajn malgrandajn palestinajn setlejojn por inkludi ilin en israela teritorio — povus esti la bazo de estonta israela kandlimo.<ref> Myre, Greg (10a de marto 2006). [https://www.nytimes.com/2006/03/10/world/middleeast/olmert-outlines-plans-for-israels-borders.html «Olmert Outlines Plans for Israel's Borders»] (en angla). [[New York Times]]. Konsultita la 11an de novembro 2017. </ref> En 2014, la israela ministro pri eksteraj aferoj nome [[Avigdor Lieberman]] ripetis sian planon de 2004 kiu proponis translokigi la landliman regionon konata kiel Triangulo (ĉe nordokcidenta Cisjordanio kun araba loĝantaro) al Palestino, interŝanĝe por la blokoj de judaj setlejoj truditaj trans la limo kun Cisjordanio. La proponon malakceptis kaj la israela ĉefministro [[Benjamin Netanyahu]] kaj la palestina prezidanto [[Maĥmud Abbas]].<ref> Winer, Stuart (8a de januaro 2014). [https://www.timesofisrael.com/liberman-defends-his-population-transfer-plan/ «Liberman defends his population transfer plan»] (en angla). The Times of Israel. Konsultita la 11an de novembro 2017. </ref> ==== Israela projekto aneksadi parton de Cisjordanio ==== La sinteno de la Ŝtato Palestino pri siaj landlimoj estas apogita de la Araba Paciniciato (''Arab Peace Initiative'') de 2002 kiu proponas, ke Israel revenu al la «limoj de 1967». Dume, Israelo deziras aneksadi la [[Israelaj setlejoj|judajn setlejojn]] de Cisjordanio kaj konservi [[Orienta Jerusalemo|Orientan Jerusalemon]], dum iliaj limoj Gaza-Israelo plifiksigis ekde la Pacfara Pintokunveno de Camp David (2000), kaj aparte post la [[Retiro de Israelo el Gazao]] (2005). Post la israela ĝenerala balotado de [[2019]] kaj la formado de nova registaro de [[Benjamin Netanyahu]] post interkonsento kun [[Benny Gantz]], ambaŭ reasertis sian intencon etendi la israelan suveranecon ne nur ĉe la judaj setlejoj de Cisjordanio (kolektive alinomitaj fare de Israelo kiel Judeo kaj Samario) sed ankaŭ ĉe la [[Jordana valo|valo de la rivero Jordano]], kio gravas por la kontrolo de la [[irigacio]], kaj kio estus la aneksado al Israelo de 30% de la palestina teritorio de Cisjordaniao.<ref> Sanz, Juan Carlos (17a de majo 2020). [https://elpais.com/internacional/2020-05-17/netanyahu-defiende-la-anexion-de-cisjordania-al-presentar-su-nuevo-gobierno.html «Netanyahu defiende la anexión de Cisjordania al presentar su nuevo Gobierno».] [[El País]]. Konsultita la 5an de junio 2020. </ref> ==== Gaza-sektoro kaj milito de 2023-2024 ==== Dum 2008 kaj komenco de 2009 okazis konstantaj atakoj kaj bombardadoj inter Israelo kaj la hegemonia organizaĵo Hamaso el la [[Gaza-sektoro]], kio rezultis en 14 mortoj el kiuj 11 militistoj en Israelo kaj mortoj de pli ol 1 300 palestinanoj, el kiuj la plimulto estis civiluloj, krom la detruo de nombraj konstruaĵoj kaj infrastrukturoj.<ref>[https://www.amnesty.org/en/documents/mde15/015/2009/en/ «Israel/Gaza: Operation "Cast Lead": 22 days of death and destruction».] ''Amnesty International'' (en angla). Konsultita la 8an de oktobro 2021 kaj la 10an de julio 2024. </ref><ref>[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28252155 «Gaza-Israel conflict: Is the fighting over?».] [[BBC]] News. 26a de aŭgusto 2014. Konsultita la 8an de oktobro 2021 kaj la 10an de julio 2024. </ref><ref>[https://elpais.com/internacional/2008/12/29/actualidad/1230505213_850215.html «Ban Ki-moon condena "el exceso de fuerza" israelí en Gaza».] [[El País]]. 29a de decembro 2008. ISSN 1134-6582. Konsultita la 8an de oktobro 2021 kaj la 10an de julio 2024. </ref> Krom aliaj konfliktoj kaj bataletoj, denove en 2014, okazis plua interpafado inter Hamaso kaj israela armeo, kio rezultis en la morto de pli ol 70 israelanoj (el kiuj la plejmulto soldatoj), kaj de pli ol 2 300 palestinanoj (el kiuj la plejmulto civiluloj), krom la detruo de miloj da loĝejoj kaj de nombraj infrastrukturoj.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2015/mar/27/israel-kills-more-palestinians-2014-than-any-other-year-since-1967 «Israel killed more Palestinians in 2014 than in any other year since 1967».] [[the Guardian]]. 27a de marto 2015. Konsultita la 8an de oktobro 2021 kaj la 10an de julio 2024. </ref><ref> Redacción LA NACION (2a de aŭgusto 2014). [https://www.lanacion.com.ar/el-mundo/las-escalofriantes-cifras-en-gaza-muertos-destruccion-y-economia-en-crisis-nid1715253/ «Las escalofriantes cifras en Gaza: muertos, destrucción y economía en crisis».] La Nación. ISSN 0325-0946. Konsultita la 8an de oktobro 2021 kaj la 10an de julio 2024. </ref> {{Ĉefartikolo|Atako de Hamaso kontraŭ Israelo|Israela invado de Gazaa sektoro (2023)}} La 7an de oktobro [[2023]], diversaj [[Paramilitismo|paramilitaj]] palestinaj grupoj estritaj de [[Hamaso]] lanĉis [[Atako de Hamaso kontraŭ Israelo|grandskalan atakon]] kontraŭ ĉelimaj komunumoj de Israelo, kun rezulto de la morto de ĉirkaŭ 1 200 personoj, el kiuj unu triono estis militistoj, kaj la kidnapo de ĉirkaŭ 240 personoj, kaj militistoj kaj civiluloj, kiuj estis portitaj al la interno de la [[Gaza-sektoro]]. Israelo deklaris la [[milita stato|militan staton]], ekbombardadis la Gazaan sektoron, kaj finfine startigis invadon de tiu regiono de [[Palestino]] la 27an de oktobro 2023, kio estis la komenco de la [[Israel-hamasa milito de 2023]].<ref> Leatherby, Lauren (25a de novembro 2023). [https://www.nytimes.com/2023/11/25/world/middleeast/israel-gaza-death-toll.html «Gaza Civilians, Under Israeli Barrage, Are Being Killed at Historic Pace».] [[The New York Times]]. Konsultita la 10an de decembro 2023. </ref>​ La invado rezultis en [[masakro]] en la [[Gaza-sektoro]], ĉar ĝis julio 2024 estis mortigita pli ol 37 372 personoj, la granda plimulto civiluloj, inter kiuj 15 000 infanoj kaj pli ol 10 000 virinoj, dum pliaj 10 000 personoj estas malaperintaj kaj eble mortintaj sub la ruinoj de la detruitaj konstruaĵoj. Meze de decembro 2023, Israelo estis lanĉinta 29 000 tunojn da bomboj sur Gazaa sektoro, detruante aŭ damaĝante 70 % de la loĝejoj. Fakuloj asertas, ke la skalo kaj ritmo de la detruado en Gazaa estas inter la plej gravaj de la ĵusa tutmonda historio.<ref> Burke, Jason (22a de novembro 2023). [https://www.theguardian.com/world/2023/nov/22/israel-hamas-war-hostages-freed-deal-ceasefire «Israel and Hamas agree deal for release of some hostages and four-day ceasefire».] [[The Guardian]]. ISSN 0261-3077. Konsultita la 10an de februaro 2024. </ref><ref>[https://web.archive.org/web/20231222012633/https://apnews.com/article/israel-gaza-bombs-destruction-death-toll-scope-419488c511f83c85baea22458472a796 «Israel's military campaign in Gaza seen as among the most destructive in recent history, experts say».] AP News. 21a de decembro 2023. Arkivita el originalo la 22an de decembro 2023. Konsultita la 22an de decembro 2023. </ref> Dum la invado, Israelo detruis almenaŭ unu trionon de la loĝejoj de la regiono kaj centojn da kulturaj monumentoj kaj profanis dekojn da tombejoj.<ref> Wintour, Patrick (7a de decembro 2023). [https://www.theguardian.com/world/2023/dec/07/widespread-destruction-in-gaza-puts-concept-of-domicide-in-focus «Widespread destruction in Gaza puts concept of ‘domicide’ in focus».] [[The Guardian]]. ISSN 0261-3077. Konsultita la 10an de februaro 2024. </ref><ref> Saber, Indlieb Farazi. [https://www.aljazeera.com/news/2024/1/14/a-cultural-genocide-which-of-gazas-heritage-sites-have-been-destroyed «A ‘cultural genocide’: Which of Gaza’s heritage sites have been destroyed?».] [[Al Jazeera]]. Konsultita la 10an de februaro 2024. </ref><ref> Diamond, Jeremy (20a de januaro 2024). [https://edition.cnn.com/2024/01/20/middleeast/israel-gaza-cemeteries-desecrated-investigation-intl-cmd/index.html «At least 16 cemeteries in Gaza have been desecrated by Israeli forces, satellite imagery and videos reveal».] [[CNN]]. Konsultita la 10an de februaro 2024. </ref> Siaflanke en Israelo okazis dum tiu duonjaro nombraj protestoj kaj manifestacioj cele al instigo, ke la israela registaro haltigu la militon por rekuperi la kaptitajn israelajn ostaĝojn. Dum Israelo pluis la militagadon kaj en Gazaa sektoro (ĉefe bombardado) kaj en Cisjordanio (invadoj, atakoj, arestoj, kaj murdoj) nova areo de konflikto disvolviĝis inter norda Israelo kaj [[suda Libano]]. Tie interpafado fare de [[Hizbulaho]] unuflanke kaj la israela armeo aliflanke rezultis en fortega reago israela. Inter la 17-a kaj 18-a de septembro 2024 almenaŭ 37 personoj estis mortigitaj kaj pli ol 3 400 estis vunditaj post miloj da televokiloj, uzitaj de membroj de Hizbulaho eksplodis en Libano kaj Sirio. La 24-an de septembro 2024 okazis atakondo de Israelo kontraŭ sudo kaj oriento da Libano kio okazigis pli ol milon da mortoj, milojn da vunditoj kaj ĉirkaŭ milionon da fuĝintoj ĉefe al Bejruto. La 27-an de septembro 2024 nova atako de Israelo en Bejruto mortigis [[Hassan Nasrallah]], la estro de Hizbulaho. Per tia militagado Israelo klopodas apartigi la libanan loĝantaron disde la ŝijaisma organizo, masakri ĉefe ties estrojn kaj provoki reagon de Irano, ĉefa apoginto de Hizbulaho. Tio sumiĝis al la pli ol 41 500 palestinoj mortintaj en unu militjaro en Gazao.<ref>Juan Antonio Sanz [https://www.publico.es/internacional/israel-descabeza-hizbula-apunta-iran-siguiente-paso-rehacer-mapa-oriente-medio.html#md=modulo-portada-bloque:2col-t4;mm=mobile-big Israel descabeza Hizbulá y apunta a Irán como siguiente paso para rehacer el mapa de Oriente Medio] [[Público]] 29/09/2024 Alirita samtage </ref> === Internaciaj konsideroj === [[Dosiero:Bethlehem Wall Graffiti - Ich bin ein Berliner.jpg|thumb|maldekstre|Grafitio sur la Cisjordania Murego survoje al [[Bet-Leĥem]] en Cisjordanio diranta "[[Ich bin ein Berliner]]"]] La [[Internacia Kortumo]] diris en deklaro de 2004 pri la laŭleĝeco de la konstruado de la [[Cisjordania Murego]], ke la teroj kaptitaj de Israelo en la Sestaga Milito, inklude Orientan Jerusalemon, estas okupaciitaj teritorioj, kaj ke la konstruado de la murego ene de okupaciitaj palestinaj teritorioj perfortas la [[internacia juro|internacian juron]].<ref>{{cite news |title=Arabs will ask U.N. to seek razing of Israeli wall |url=http://www.nbcnews.com/id/5400559/ |publisher=NBC News |date=9a de Julio 2004 |access-date=9a de Februaro 2013}}</ref> Plimulto de negocado rilate al la teritorioj okazis sur la bazo de la Rezolucio 242a de la Konsilio pri Sekureco de Unuiĝintaj Nacioj, kiu emfazas "la neakcepteblecon de la akiro de teritorio pere de milito", kaj alvokas Israelon retiriĝi el okupaciitaj teritorioj por reveni al normaligo de rilatoj kun arabaj ŝtatoj ("Teron kontraŭ paco").<ref>{{cite news |title=Olmert: Willing to trade land for peace |work=Ynetnews |date =16a de Decembro 2006 |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3340641,00.html |access-date=26a de Septembro 2007 }}</ref><ref>{{cite news |title=Syria ready to discuss land for peace |newspaper=The Jerusalem Post |date=12a de Junio 2007 |url=http://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=64667 |access-date=20a de Marto 2012}}</ref><ref>{{cite news |title=Egypt: Israel must accept the land-for-peace formula |newspaper=The Jerusalem Post |date=15a de Marto 2007 |url=http://www.jpost.com/MiddleEast/Article.aspx?id=54876 |access-date=20a de Marto 2012}}</ref> Israelo ricevis kritikojn, ke ĝi engaĝiĝis en sistemaj kaj disvastigitaj malrespektoj kontraŭ la [[homaj rajtoj]] en la [[Palestiniaj teritorioj]] okupaciitaj de Israelo, inkludante la okupacion mem,<ref>{{cite web|title=A/RES/36/147. Report of the Special Committee to Investigate Israeli Practices Affecting the Human Rights of the Population of the Occupied Territories |url=https://www.un.org/documents/ga/res/36/a36r147.htm|access-date=12a de Februaro 2017}}</ref> kaj [[militkrimo]]jn kontraŭ civiluloj.<ref name="tny1">{{cite news |last1=Rudoren |first1=Jodi |last2=Sengupta |first2=Somini |date=22a de Junio 2015 |title=U.N. Report on Gaza Finds Evidence of War Crimes by Israel and by Palestinian Militants |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2015/06/23/world/middleeast/israel-gaza-report.html |access-date=12a de Februaro 2017}}</ref><ref>{{cite web |date=23a de Julio 2014 |title=Human Rights Council establishes Independent, International Commission of Inquiry for the Occupied Palestinian Territory |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2014/07/human-rights-council-establishes-independent-international-commission |access-date=12a de Februaro 2017 |publisher= Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights}}</ref><ref>{{cite news|title=UN condemns Israel's West Bank settlement plans|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-38740712|publisher=BBC News|access-date=12a de Februaro 2017 |date=25a de Januaro 2017}}</ref><ref>{{cite web |date=22a de Decembro 1987 |title=The Avalon Project: United Nations Security Council Resolution 605 |url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/un605.asp |access-date=12a de Februaro 2017 |website=avalon.law.yale.edu}}</ref> Tiuj akuzoj inkludas malobeojn al la internacia humanitara juro<ref>{{cite web|title=Faced with Israeli denial of access to Occupied Palestinian Territory, UN expert resigns |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=52935|archive-url=https://web.archive.org/web/20161205095623/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=52935|archive-date=5a de Decembro 2016 |date=4a de Januaro 2016}}</ref> fare de la [[Konsilio pri Homaj Rajtoj ĉe Unuiĝintaj Nacioj|Konsilio pri Homaj Rajtoj de la Unuiĝintaj Nacioj]],<ref>{{cite web|title=Human Rights Council adopts six resolutions and closes its thirty-first regular session |url=http://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=18535&LangID=E |access-date=12a de Februaro 2017}}</ref> La [[Usona Departemento de Ŝtato]] konsideris la informojn pri la gravaj perfortoj kontraŭ la homaj rajtoj de Palestinanoj "kredindaj" kaj ene de Israelo<ref>'Significant human rights issues included credible reports of: unlawful or arbitrary killings; arbitrary detention, often extraterritorial detention of Palestinians from the occupied territories in Israel; restrictions on Palestinians residing in Jerusalem including arbitrary or unlawful interference with privacy, family, and home; substantial interference with the freedom of association; arbitrary or unlawful interference with privacy; harassment of nongovernmental organizations; significant restrictions on freedom of movement within the country; violence against asylum seekers and irregular migrants; violence or threats of violence against national, racial, or ethnic minority groups; and labor rights abuses against foreign workers and Palestinians from the West Bank.' [https://www.state.gov/wp-content/uploads/2022/04/313615_ISRAEL-2021-HUMAN-RIGHTS-REPORT.pdf ''Israel 2021 Human Rights Report,''] [[United States Department of State]] 17a de Aprilo 2021.</ref> kaj en la okupaciitaj teritorioj.<ref>'With respect to Israeli security forces in the West Bank: credible reports of unlawful or arbitrary killings due to unnecessary or disproportionate use of force by Israeli officials; torture or cruel, inhuman, or degrading treatment or punishment by Israeli officials; arbitrary arrest or detention; arbitrary or unlawful interference with privacy; restrictions on free expression and media, including violence, threats of violence, unjustified arrests and prosecutions against journalists, and censorship; restrictions on internet freedom; restrictions on Palestinians residing in Jerusalem, including arbitrary or unlawful interference with privacy, family, and home; substantial interference with the rights of peaceful assembly and freedom of association, including harassment of nongovernmental organizations; and restrictions on freedom of movement and residence.' [https://www.state.gov/reports/2021-country-reports-on-human-rights-practices/israel-west-bank-and-gaza/west-bank-and-gaza/ 2021 ''Country Reports on Human Rights Practices: Israel, West Bank and Gaza,''] [[United States Department of State]] 12a de Aprilo 2022</ref> [[Amnesty International]] kaj aliaj NRO-oj dokumentis arbitrajn amasarestojn, torturon, eksterleĝajn mortigojn, sistemajn misuzojn kaj senpunecon<ref>{{cite news|last1=Heyer |first1=Julia Amalia|title=Kids Behind Bars: Israel's Arbitrary Arrests of Palestinian Minors |work=Der Spiegel |url=http://www.spiegel.de/international/world/israeli-military-arrest-large-numbers-of-palestinian-children-a-995758.html |access-date=23a de Aprilo 2017|date=7a de Oktobro 2014}}</ref><ref>{{cite web|title=Israel and Occupied Palestinian Territories 2016/2017 |url=https://www.amnesty.org/en/countries/middle-east-and-north-africa/israel-and-occupied-palestinian-territories/report-israel-and-occupied-palestinian-territories/|publisher=Amnesty International|access-date=23a de Aprilo 2017|language=en}}</ref><ref>{{cite web|last1=Isfahan|first1=Ali |title=Why Israel's Impunity Goes Unpunished by International Authorities |url=https://www.foreignpolicyjournal.com/2014/08/11/why-israels-impunity-goes-unpunished-by-international-authorities/ |publisher=Foreign Policy Journal|access-date=23a de Aprilo 2017|date=11a de Aŭgusto 2014}}</ref><ref>{{cite news |last1=Barghouti |first1=Marwan|date=16a de Aprilo 2017 |title=Why We Are on Hunger Strike in Israel's Prisons |url=https://www.nytimes.com/2017/04/16/opinion/palestinian-hunger-strike-prisoners-call-for-justice.html|newspaper=The New York Times |access-date=23a de Aprilo 2017}}</ref> kune kun la delonga malakcepto de la rajto de [[Palestinanoj]] al [[Rajto de memdetermino|memdeterminado]].<ref>{{cite news |last1=Dorfman|first1=Zach |title=George Mitchell wrote 'A Path to Peace' about Israel and Palestine. Is there one?|url=http://www.latimes.com/books/jacketcopy/la-ca-jc-mitchell-peace-20170127-story.html|newspaper=Los Angeles Times|access-date=1a de Februaro 2017}}</ref><ref>{{cite web|title=Outrage over Maimane's visit to Israel |url=http://www.iol.co.za/news/politics/outrage-over-maimanes-visit-to-israel-7397147|access-date=1a de Februaro 2017}}</ref><ref>{{cite web|title=The subordination of Palestinian rights must stop |url=http://www.thenational.ae/opinion/comment/the-subordination-of-palestinian-rights-must-stop|access-date=1a de Februaro 2017|publisher=The National}}</ref><ref>{{cite web|title=Palestine-Israel Journal: Settlements and the Palestinian Right to Self-Determination |website=pij.org |url=http://www.pij.org/details.php?id=478 |access-date=1a de Februaro 2017}}</ref><ref>{{cite web|last1=Hammond |first1=Jeremy R.|title=The Rejection of Palestinian Self Determination |url=http://www.foreignpolicyjournal.com/wp-content/uploads/2014/02/Hammond-Rejection-Palestinian-Self-Determination.pdf|access-date=1a de Februaro 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170203161044/http://www.foreignpolicyjournal.com/wp-content/uploads/2014/02/Hammond-Rejection-Palestinian-Self-Determination.pdf|archive-date=3a de Februaro 2017}}</ref> Ĉefministro Netanjahu defendis la sekurecfortojn de Israelo kiu protektas senkulpulojn el teroristoj<ref>{{cite news|title=Top US senator clashes with Netanyahu over Israeli rights record |url=http://www.politico.eu/article/patrick-leahy-clashes-with-netanyahu-over-israeli-rights-record-human-rights-violations/ |work=Politico|access-date=12a de Februaro 2017|date=31a de Marto 2016}}</ref> kaj montris malaprezon por tio kion li priskribas kiel manko de zorgo pri la perforto de la homaj rajtoj farer de "kriminalaj murdistoj".<ref>{{cite news|title=Allegations of Israeli Human Rights Violations Closely Scrutinized, Says U.S. State Department |language=en|url=http://www.haaretz.com/israel-news/1.718320 |newspaper=Haaretz|access-date=12a de Februaro 2017 |date=6a de Majo 2017}}</ref> La [[internacia komunumo]] atente rigardas la israelajn setlejojn en la okupaciitaj teritorioj eksterleĝaj laŭ la [[internacia juro]].<ref>{{Cite journal |title=Israel: The security barrier—between international law, constitutional law, and domestic judicial review |last=Barak-Erez |first=Daphne |journal=International Journal of Constitutional Law |date=1a de Julio 2006 |volume=4 |issue=3 |page=548| doi=10.1093/icon/mol021 |doi-access=free |quote=The real controversy hovering over all the litigation on the security barrier concerns the fate of the Israeli settlements in the occupied territories. Since 1967, Israel has allowed and even encouraged its citizens to live in the new settlements established in the territories, motivated by religious and national sentiments attached to the history of the Jewish nation in the land of Israel. This policy has also been justified in terms of security interests, taking into consideration the dangerous geographic circumstances of Israel before 1967 (where Israeli areas on the Mediterranean coast were potentially threatened by Jordanian control of the West Bank ridge). The international community, for its part, has viewed this policy as patently illegal, based on the provisions of the Fourth Geneva Convention that prohibit moving populations to or from territories under occupation. | issn=1474-2640 }}</ref> La Rezolucio 2334a de la [[Konsilio pri Sekureco de Unuiĝintaj Nacioj]] (aprobita en 2016) asertas, ke la setliga agado fare de Israelo estas "evidenta perforto" kontraŭ la [[internacia juro]] kaj petas, ke Israelo haltigu tian agadon kaj plenumu siajn devojn kiel [[Okupado|okupacianta povo]] laŭ la [[Kvara Ĝeneva Konvencio]].<ref name=toi>{{cite news|title=Choosing not to veto, Obama lets anti-settlement resolution pass at UN Security Council |url=http://www.timesofisrael.com/choosing-not-to-veto-obama-lets-anti-settlement-resolution-pass-at-un-security-council/|access-date=23a de Decembro 2016|work=The Times of Israel}}</ref> Speciala raportisto de [[Unuiĝintaj Nacioj]] konkludis, ke la setliga programo estas [[militkrimo]] laŭ la [[Statuto de Romo]],<ref>{{cite web |last=Nebehay |first=Stephanie |title=Israeli settlements amount to war crime – U.N. rights expert |website=Reuters |date=9a de Julio 2021 |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israeli-settlements-amount-war-crime-un-rights-expert-2021-07-09/ |access-date=6a de Aprilo 2023}}</ref> kaj [[Amnesty International]] asertis, ke la setliga programo estas eksterleĝa entrudado de civiluloj en okupaciita teritorio kaj "rabado", kiu estas malpermesita de la Hagaj Konvencioj de 1899 kaj 1907 kaj de la [[Konvencioj de Ĝenevo]] kaj estas militkrimo laŭ la Roma Statuto.<ref>{{cite web |title=Chapter 3: Israeli Settlements and International Law |website=Amnesty International |date=30a de Januaro 2019 |url=https://www.amnesty.org/en/latest/campaigns/2019/01/chapter-3-israeli-settlements-and-international-law/ |access-date=6a de Aprilo 2023}}</ref> ====Apartismo==== La traktado al Palestinanoj fare de Israelo ene de la okupaciitaj teritorioj kondukis al ampleksaj akuzoj, ke Israelo estas kulpa pri la krimo [[apartismo]], kaj pri [[krimoj kontraŭ la homeco]] laŭ la Roma Statuto kaj la Internacia Konvencio por Elimino kaj Puno de la Krimo Apartismo, aprobita de la [[Ĝenerala Asembleo de Unuiĝintaj Nacioj]] (1973-1976).<ref>{{cite journal |last=Shakir |first=Omar |date=27a de Aprilo 2021 |title=A Threshold Crossed |url=https://www.hrw.org/report/2021/04/27/threshold-crossed/israeli-authorities-and-crimes-apartheid-and-persecution |journal=Human Rights Watch |access-date=6a de Aprilo 2023}}</ref><ref name=ATC>{{cite web |date=27a de Aprilo 2021 |title=Israel committing crimes of apartheid and persecution – HRW |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-56898864 |access-date=6a de Aprilo 2023 |website=BBC News}}</ref> Studo de fakuloj kaj akademiaj specialistoj pri Mezoriento fare de ''The Washington Post'' en [[2021]] trovis pliigon el 59% ĝis 65% de tiuj fakuloj kiuj priskribis Israelon kiel "unu-ŝtata realaĵo klina al apartismo".<ref>{{cite news |date=16a de Februaro 2021 |title=Here's how experts on the Middle East see the region's key issues, our new survey finds |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/politics/2021/02/16/heres-how-experts-middle-east-see-regions-key-issues-our-new-survey-finds/|archive-url=https://archive.today/20210218195818/https://www.washingtonpost.com/politics/2021/02/16/heres-how-experts-middle-east-see-regions-key-issues-our-new-survey-finds/|archive-date=18a de Februaro 2021}}</ref><ref>{{cite news |date=17a de Septembeo 2021 |title=Academic experts believe that Middle East politics are actually getting worse |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/politics/2021/09/17/academic-experts-believe-that-middle-east-politics-are-actually-getting-worse/|archive-url=https://archive.today/20210917111222/https://www.washingtonpost.com/politics/2021/09/17/academic-experts-believe-that-middle-east-politics-are-actually-getting-worse/|archive-date=17a de Septembro 2021}}</ref> La plendo ke la politiko de Israelo rilata al la [[Arabaj israelanoj|Palestinanoj en Israelo]] egalas al [[apartismo]] estis asertita de israela organizaĵo por homaj rajtoj nome [[B'Tselem]] kaj de internaciaj organizaĵoj por homaj rajtoj kiel [[Amnesty International]] kaj [[Human Rights Watch]].<ref name=ATC/><ref name=Arno>{{Cite news|last=Rosenfeld|first=Arno|date=27a de Aprilo 2021|title=Israel is committing 'crime of apartheid,' Human Rights Watch says|url=https://forward.com/news/468473/israel-apartheid-human-rights-watch/|access-date=15a de Februaro 2022|work=[[The Forward]] |language=en-US}}</ref> Ankaŭ la israela organizaĵo por homaj rajtoj nome Jeŝ Din akuzis Israelon je apartismo.<ref name=Arno/> La postulo de Amnesty estis kritikita aŭ nuancigita de politikistoj kaj reprezentantoj el Israelo kaj ĝiaj aliancanoj kiel Usono,<ref>{{Cite news |title=U.S. State Department Rejects Amnesty's Apartheid Claim Against Israel |language=en |work=Haaretz |url=https://www.haaretz.com/us-news/u-s-state-department-rejects-amnesty-s-apartheid-claims-against-israel-1.10583830 |access-date=16a de Februaro 2022}}</ref> Unuiĝinta Reĝlando,<ref>{{Cite news |last=Elgot |first=Jessica |date=2022-04-28 |title=Keir Starmer hosts Israeli Labor party in charm offensive ahead of local elections |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/politics/2022/apr/28/keir-starmer-hosts-israeli-labor-party-in-charm-offensive-ahead-of-local-elections |access-date=2023-10-25 |issn=0261-3077}}</ref> la [[Eŭropa Komisiono]],<ref>{{Cite web |date=2023-01-20 |title=Parliamentary question E-000932/2022(ASW) {{!}} Answer given by High Representative/Vice-President Borrell i Fontelles on behalf of the European Commission |url=https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/E-9-2022-000932-ASW_EN.html |access-date=2023-10-25 |website=[[Eŭropa Parlamento]] |language=en}}</ref> Aŭstralio,<ref>{{Cite web |last=Andrew Tillett |date=2022-02-02 |title=PM, Labor defend Israel over apartheid claim |url=https://www.afr.com/politics/federal/pm-labor-defend-israel-over-apartheid-claim-20220202-p59t33 |access-date=2023-10-25 |website= Australian Financial Review |language=en}}</ref> Nederlando<ref>{{Cite news |title=Netherlands rejects Amnesty report accusing Israel of apartheid |work=The Jerusalem Post |url=https://www.jpost.com/israel-news/article-705664 |access-date=2a de Majo 2022}}</ref> kaj Germanio,<ref>{{Cite news |date=2a de Februaro 2022 |title=Germany rejects use of word 'apartheid' in connection with Israel |language=en |publisher=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/europe/germany-rejects-use-word-apartheid-connection-with-israel-2022-02-02/ |access-date=16a de Februaro 2022}}</ref> dum tiaj akuzoj estis bone ricevitaj de Palestinanoj,<ref>{{Cite news |date=1a de Februaro 2022 |title=Israeli policies against Palestinians amount to apartheid – Amnesty |language=en-GB |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-60197918 |access-date=15a de Februaro 2022}}</ref> reprezentantoj de aliaj ŝtatoj, kaj organizaĵoj kiuj defendas aŭ apogas ilin, kiel la [[Araba Ligo]].<ref>{{Cite news |url=https://arab.news/mggnn |title=Arab League, OIC welcome Amnesty's report on Israel's 'apartheid' against Palestinians|date=3a de Februaro 2022 |website=Arab News}}</ref> En 2022, Michael Lynk, kanada profesoro pri juro, nomumita raportisto pri palestinanoj kaj Israelo fare de la [[Konsilio pri Homaj Rajtoj ĉe Unuiĝintaj Nacioj]] diris, ke la situacio kongruas kun la jura difino de apartismo, kaj konkludis: "Israelo trudis al Palestino apartisman realon en post-apartisma mondo".<ref>{{Cite web |last=Kingsley |first=Patrick |date=23a de Marto 2022 |title=U.N. Investigator Accuses Israel of Apartheid, Citing Permanence of Occupation |url=https://www.nytimes.com/2022/03/23/world/middleeast/israel-apatheid-un.html |website=[[The New York Times]]}}</ref><ref>{{cite news |last1=Berman |first1=Lazar |title=UN Human Rights Council report accuses Israel of apartheid |url=https://www.timesofisrael.com/un-human-rights-council-report-accuses-israel-of-apartheid/ |access-date=2a de Junio 2024 |work=The Times of Israel |date=23a de Marto 2022}}</ref> Postaj reportoj el lia sukcedanto, nome itala Francesca Albanese kaj el la proparolanto de la Permanenta Misio de Unuiĝintaj Nacioj por Faktoj en la Israel-Palestina konflikto nome Navi Pillay ripetis tiujn asertojn.<ref>{{Cite web |url=https://www.newarab.com/news/un-report-urges-plan-end-israeli-colonialism-apartheid|title=UN report urges plan to 'end Israeli colonialism, apartheid'|website=The New Arab|date=19a de Oktobro 2022 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.timesofisrael.com/un-commission-says-it-will-investigate-apartheid-charges-against-israel/|title=UN commission says it will investigate 'apartheid' charges against Israel|first=Luke|last=Tress|website=The Times of Israel |date=28a de Oktobro 2022}}</ref> En Februaro 2024, la [[Internacia Kortumo]] okazigis publikajn akuzojn pri la juraj konsekvencoj pro la politikoj kaj praktikoj de Israelo en la okupaciitaj Palestinaj teritorio inklude Orientan Jerusalemon. Dum la akuzoj, 24 ŝtatoj kaj tri internaciaj organizaĵoj diris, ke Israelaj praktikoj egalas al rompo de la malpermeso de apartismo kaj/aŭ egalas al malpermesitaj agoj de rasa [[diskriminacio]].<ref>{{Cite web|url=https://www.justsecurity.org/93403/the-implications-of-an-icj-finding-that-israel-is-committing-the-crime-against-humanity-of-apartheid-2/|title=The Implications of An ICJ Finding that Israel is Committing the Crime Against Humanity of Apartheid|first=Victor|last=Kattan|date=20a de Marto 2024|website=Just Security}}</ref> == Demografio == [[Dosiero:Aliyah 1948-2015.png|upright=1.35|eta|Enmigrado en Israelon en la jaroj 1948–2015. La du pintoj koincidas kun 1949 kaj 1990.]][[Dosiero:Israelpop.svg|eta|Populacipiramido de Israelo.]] [[Dosiero:Inglehart_Values_Map.svg|eta|Politikkultura mapo de la mondo laŭ la enketo pri monda valoroj de Inglehart-Welzel, bazita sur datumoj de la ''World Values Survey'' en 2004. Notu la pozicion de Israelo kiel tuton ĉe egaleco en "Racia-laikaj valoroj" kaj ankaŭ preskaŭ ĉe egaleco en "Mem-esprimaj valoroj".]] La historio de Israelo dum la 20-a jarcento suferis multajn gravajn kaj ne ĉiam pacajn ŝanĝojn en la demografio. Dekomence loĝata ĉefe de [[araboj]], duarange de [[judoj]], sed ankaŭ de aliaj popoloj, nome okcidenteŭropanoj, grekoj, turkoj, armenoj (Vidu artikolon [[Armenoj en Israelo]]) ktp., la posta elmigrado de judoj kaj kreado de la ŝtato Israelo ŝanĝis la situacion, malprofite al araboj kun postaj envenoj de judaj enmigrantoj de tre diversaj devenoj: centreŭropanoj, rusoj, el arabaj landoj, partikulare el [[Jemeno]], el [[Etiopio]], el [[Argentino]], el [[Usono]] ktp. En 2020, la loĝantaro de Israelo estis ĉirkaŭkalkulita je 9,277,200, el kiuj 74.2% estis registritaj de la civila registaro kiel [[Israelaj judoj|judoj]].<ref name="population_stat2019">[https://www.cbs.gov.il/he/mediarelease/DocLib/2019/134/11_19_134b.pdf Israel's Independence Day 2019] 6a de Majo 2019, Israel Central Bureau of Statistics, alirita la 7an de majo 2019.</ref> [[Arabaj israelanoj|Araboj]] estas 20.9% de la loĝantaro, dum ne-arabaj kristanoj kaj personoj kiuj ne havas religion listita en la civila registrejo formas ĝis 4.8%.<ref name="population_stat2019" /> Komence de la 21-a jarcento grandaj nombroj de migrantaj laboristoj el [[Rumanio]], [[Tajlando]], [[Ĉinio]], Afriko kaj Sudameriko setliĝis en Israelo. La preciza nombro estas nekonata, ĉar multaj el ili estas loĝantaj en la lando eksterleĝe,<ref>{{cite news |url=http://www.irinnews.org/Report/85270/ISRAEL-Crackdown-on-illegal-migrants-and-visa-violators |title=ISRAEL: Crackdown on illegal migrants and visa violators |newspaper=IRIN |date=14a de Julio 2009}}</ref> sed la ĉirkaŭkalkuloj iras el 166 000<ref name="population_stat2019" /> ĝis 203,000.<ref name="Adriana Kemp">Adriana Kemp, "Labour migration and racialisation: labour market mechanisms and labour migration control policies in Israel", ''Social Identities'' 10:2, 267–292, 2004</ref> Ĉirkaŭ Junio 2012, proksimume 60 000 afrikaj migrantoj estis enirantaj en Israelon.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/2012/06/11/us-israel-africans-idUSBRE85A0VI20120611 |title=Israel rounds up African migrants for deportation |newspaper=Reuters |date=[[11-a de junio]] [[2012]]|titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-11 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150924164444/http://www.reuters.com/article/2012/06/11/us-israel-africans-idUSBRE85A0VI20120611 |arkivdato=2015-09-24 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.reuters.com/article/2012/06/11/us-israel-africans-idUSBRE85A0VI20120611 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-08-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150924164444/http://www.reuters.com/article/2012/06/11/us-israel-africans-idUSBRE85A0VI20120611 |arkivdato=2015-09-24 }}</ref> Ĉirkaŭ 92% de israelanoj loĝas en urbaj areoj.<ref>{{cite web |url=http://mfa.gov.il/MFA/AboutIsrael/Land/Pages/THE%20LAND-%20Urban%20Life.aspx |publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs |title=The Land: Urban Life |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130607003443/http://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/land/pages/the%20land-%20urban%20life.aspx |archivedate=7a de Junio 2013 }}</ref> Informoj publikigitaj de la [[Organizaĵo pri Ekonomiaj Kunlaboro kaj Evoluigo|OEKE]] en 2016 ĉirkaŭkalkulis la averaĝan [[vivodaŭro]]n de israelanoj je 82.5 jaroj, kio faras ĝin la 6-a plej alta lando en la mondo pri vivodaŭro.<ref name="OECD_life_expec">[https://data.oecd.org/healthstat/life-expectancy-at-birth.htm "Health status - Life expectancy at birth - OECD Data".] theOECD. Alirita la 16an de novembro 2020.</ref> La ŝtato Israelo estis planita kaj kreita kiel hejmlando por [[judoj]] kaj tial ĝi estas ofte referencata kiel "juda ŝtato". La israela [[Leĝo de Reveno]] garantiis al ĉiuj judoj kaj al tiuj de juda praularo la rajton al la israela ŝtataneco.<ref>{{cite web |url=https://www.knesset.gov.il/laws/special/eng/return.htm |publisher=Knesset |title=The Law of Return |accessdate=14a de Aŭgusto 2007 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20051127033448/http://www.irac.org/article_e.asp?artid=199 |archivedate=27a de Novembro 2005 |df= }}</ref> Pligrandigo de la juda israela loĝantaro ekde 1948 estas multe pli granda, se komparita kun aliaj landoj kiuj same ricevis amasan enmigradon.<ref>{{cite book |last= DellaPergola |first= Sergio |authorlink= |contribution= Still Moving: Recent Jewish Migration in Comparative Perspective |editor=Daniel J. Elazar |editor2=Morton Weinfeld|title= The Global Context of Migration to Israel |origyear= 2000 |edition= |series= |year= 2000|publisher=Transaction Publishers |location= New Brunswick, NJ |isbn= 978-1-56000-428-8 |pages= 13–60 }}</ref> Juda elmigrado el Israelo (nomita ''ĝerida'' en hebrea), ĉefe al Usono kaj Kanado, estas priskribita de demografoj kiel malgranda,<ref>Herman, Pini, The Myth of the Israeli Expatriate, Moment Magazine, volume 8, issue 8, pp. 62–63, 1a de Septembro 1983.</ref> sed estas ofte citita de la israelaj registaraj ministerioj kiel grava minaco por la estonteco de Israelo.<ref>{{cite journal |last1=Gould |first1=Eric D. |last2=Moav |first2=Omer |year=2007 |title=Israel's Brain Drain |journal=Israel Economic Review |volume=5 |issue=1 |pages=1–22 |ssrn=2180400 }}</ref><ref>{{cite news |last=Rettig Gur |first=Haviv |title=Officials to US to bring Israelis home |newspaper=The Jerusalem Post |date=6a de Aprilo 2008 |url=http://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=97254 |accessdate=20a de Marto 2012}}</ref> Tri kvaronoj de la loĝantaro de Israelo estas de judoj de [[Etnaj dividoj de la judismo|diversaj judaj devenoj]]. Proksimume 75% de la israelaj judoj estas [[Sabra|naskiĝintaj en Israelo]],<ref name="population_stat2019" /> 16% estas enmigrantoj el Eŭropo kaj Ameriko, kaj nur 7% estas enmigrantoj el Azio kaj Afriko (inklude el la [[Araba mondo]]).<ref>{{cite web |url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_09&CYear=2017 |title=Jews, by Continent of Origin, Continent of Birth & Period of Immigration |date=6a de Septembro 2017 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=19a de Septembro 2017}}</ref> Judoj el Eŭropo kaj el la iama [[Sovetunio]] kaj ties posteuloj naskiĝintaj en Israelo, kiel la [[Aŝkenazoj]], konstituas proksimume 50% de la judaj israelanoj. Judoj el arabaj kaj aliaj islamaj landoj kaj ties posteuloj, kiel [[Mizraĥoj|Mizraĥaj]] kaj [[Sefardoj|Sefardaj]] Judoj,<ref>{{cite journal |url=http://muse.jhu.edu/journals/jss/summary/v015/15.1.goldberg.html |title=From Sephardi to Mizrahi and Back Again: Changing Meanings of "Sephardi" in Its Social Environments|journal=Jewish Social Studies|volume=15|issue=1|pages=165–188|year=2008|last1=Goldberg|first1=Harvey E.}}</ref> formas plej el la cetero de la juda loĝantaro.<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2009/apr/03/israel-arab-jewish-mizrahi |title=The myth of the Mizrahim |work=The Guardian |date=3a de Aprilo 2009 |location=London}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/jewref.html |title=Jewish Refugees from Arab Countries |last=Shields |first=Jacqueline |encyclopedia=Jewish Virtual Library |accessdate=26a de Aprilo 2012}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.jewcy.com/post/missing_mizrahim |title= Missing Mizrahim|date= 31a de Aŭgusto 2009}}</ref> Proporcio de judaj intergeedzecoj estis ĉirkaŭ 35% kaj ĵusaj studoj sugestas, ke la procento de israelanoj devenaj el kaj Sefardoj kaj Aŝkenazoj pliiĝas je ĉirkaŭ 0.5 procento ĉiujare, kaj ĉirkaŭ 25% de la lernejaj infanoj nuntempe originiĝas el ambaŭ komunumoj.<ref>{{cite web |url=http://sociology.huji.ac.il/docs/Okun-paper-2006-01.pdf |title=Socioeconomic Status and Demographic Behavior of Adult Multiethnics: Jews in Israel |last1=Okun |first1=Barbara S. |last2=Khait-Marelly |first2=Orna |year=2006 |publisher=Hebrew University of Jerusalem |accessdate=26a de Majo 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131029210049/http://sociology.huji.ac.il/docs/Okun-paper-2006-01.pdf |archivedate=[[29-a de oktobro]] [[2013]]|titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-11 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20131029210049/http://sociology.huji.ac.il/docs/Okun-paper-2006-01.pdf |arkivdato=2013-10-29 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://sociology.huji.ac.il/docs/Okun-paper-2006-01.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-11 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20131029210049/http://sociology.huji.ac.il/docs/Okun-paper-2006-01.pdf |arkivdato=2013-10-29 }}</ref> Ĉirkaŭ 4% el israelanoj (300 000), etne difinitaj kiel "aliaj", estas rusaj posteuloj el Sovetunio pro enmigrado de 1990-aj jaroj de juda deveno aŭ familio ne estas judoj laŭ la rabena juro, sed estas elekteblaj por israela ŝtataneco laŭ la Leĝo de Reveno.<ref name="DellaPergola, Sergio 2011">{{cite web | url=http://jppi.org.il/uploads/Jewish_Demographic_Policies.pdf | title=Jewish Demographic Policies | publisher=The Jewish People Policy Institute |year=2011 | author=DellaPergola, Sergio}}</ref><ref name="Israel people">{{cite encyclopedia | url=http://www.encyclopedia.com/topic/Israel_(people).aspx | title=Israel (people) | encyclopedia=Encyclopedia.com |year=2007}}</ref><ref>{{cite news|author=Yoram Ettinger|title=Defying demographic projections|url=http://www.israelhayom.com/site/newsletter_opinion.php?id=3913|accessdate=29a de Oktobro 2013|newspaper=[[Israel Hayom]]|date=5a de Aprilo 2013}}</ref> === Israelaj setlejoj === La totala nombro de [[Israela kolonio|israelaj setlejoj]] trans la Verda Linio de 1949 estas ĉirkaŭ 600 000 (≈10% de la juda israela loĝantaro).<ref>Gorenberg, Gershom, 26a de Junio 2017, Settlements: The Real Story [http://prospect.org/article/settlements-real-story] The American Prospect, alirita la 25an de Aŭgusto 2017</ref> En 2016, ĉirkaŭ 399 300 israelanoj loĝis en setlejoj de [[Cisjordanio]],<ref name="districts_pop">[https://www.cbs.gov.il/he/pages/default.aspx "Loĝlokoj kaj populacio, laŭ Populacigrupo, Distrikto, Sub-Distrikto kaj Natura Regiono". Israela Centra Buroo de Statistiko. 6a de Septembro 2017. Alirita la 16an de Novembro 2020. ]</ref> inklude tiujn de antaŭ la establado de la Ŝtato Israelo kaj kiuj estis re-establitaj post la [[Sestaga Milito]], en urboj kiel [[Hebron]] kaj setlejoj kiel Guŝ Etzion. Aldone al la setlejoj de la Cisjordanio, estis pli ol 200 000 judoj kiuj loĝas en [[Orienta Jerusalemo]],<ref name="jerusalem_pop">[https://web.archive.org/web/20170924044837/http://www.jerusaleminstitute.org.il/.upload/yearbook/2017/shnaton_C1017.pdf "Population of Jerusalem, by Age, Religion and Geographical Spreading, 2015" (PDF).] Jerusalem Institute for Israel Studies. Arkivita el la originalo (PDF) en 24a de Septembro 2017. Alirita la 16an de Novembro 2020.</ref> kaj 22 000 en la [[Golanaj Altaĵoj]].<ref name="districts_pop" /><ref>{{Cite web|url=https://www.dailysabah.com/op-ed/2019/05/07/the-golan-heights-factor-and-the-future-of-destabilized-syria|title=The Golan Heights factor and the future of destabilized Syria|last=Beat|first=Maria|date=7a de Majo 2019|website=Daily Sabah|access-date=9a de Majo 2019}}</ref> Proksimume 7 800 israelanoj loĝis en setlejoj de la Gaza Strio, konata kiel [[Guŝ Katif]], ĝis ili estis evakuataj de la registaro kiel parto de la israela plano de 2005 por foriro el la Gaza Strio.<ref>{{cite web |url=http://www.fmep.org/settlement_info/settlement-info-and-tables/stats-data/settlements-in-the-gaza-strip-1 |title=Settlements in the Gaza Strip |accessdate=12a de Decembro 2007 |website=Settlement Information |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130826025402/http://www.fmep.org/settlement_info/settlement-info-and-tables/stats-data/settlements-in-the-gaza-strip-1 |archivedate=26a de Aŭgusto 2013 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-11 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130826025402/http://www.fmep.org/settlement_info/settlement-info-and-tables/stats-data/settlements-in-the-gaza-strip-1 |arkivdato=2013-08-26 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130826025402/http://www.fmep.org/settlement_info/settlement-info-and-tables/stats-data/settlements-in-the-gaza-strip-1 |date=2013-08-26 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.fmep.org/settlement_info/settlement-info-and-tables/stats-data/settlements-in-the-gaza-strip-1 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-11 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130826025402/http://www.fmep.org/settlement_info/settlement-info-and-tables/stats-data/settlements-in-the-gaza-strip-1 |arkivdato=2013-08-26 }}</ref> En la rakonto "La viro kiu ne mortis" el la rakontaro "''12 موت سرير رقم''" (Mortinto en lito n-ro 12) la palestina verkisto [[Ghassan Kanafani]] priskribas la okazaĵojn kiuj ebligis la kreadon de la ŝtato Israelo: la vendo de tero fare de arabaj posedantoj al judaj setlantoj. La intrigo de la verko klare pruvas, ke la formado de Israelo estis rekta sekvo de la nekunordigitaj agoj kaj nerespondecaj agoj de la palestinanoj mem. == Sociaj aferoj == La sociaj protestoj komencitaj dum la somero 2011 depostulante [[Socia justeco|socian justecon]] (loĝado, monpovo…) disvolviĝis ĝis la manifestacio de la [[3-a de septembro]], kiu kunigis 400 000 anojn; tiuj-ĉi multnombriĝis interalie en la urbo [[Tel-Avivo]] <ref>{{fr}} [http://www.20minutes.fr/monde/780628-israel-manifestations-sociales-record-maintenant ISRAEL - Un vaste programme de réformes devrait voir le jour d'ici deux semaines...]</ref>. Ĝenerale estas granda kultura kaj politika diferenco inter la plej [[Ortodoksa Judismo|ortodoksaj sektoroj de judoj]] kaj la plej toleremaj kaj eĉ laikaj aŭ preskaŭ ne religiaj; tio pli kaj pli koincidas kun la diferencoj kiuj estas en aliaj landoj inter [[dekstro kaj maldekstro]]. == Edukado == {{Ĉefartikolo|Edukado en Israelo}} == Ekonomio == [[Dosiero:View of Diamond Exchange Center from Azrieli Center.jpg|maldekstra|eta|250px|La diamantkomerca kvartalo de la urbo [[Ramat Gan]].]] Israelo estas konsiderita kiel la plej progresinta lando en [[Sudokcidenta Azio]] en ekonomia kaj industria evoluo. La lando estis plej alte en la regiono en la Indekso de Facileco de Komerco de la Monda Banko, kiel en la Indekso de tutmonda konkurencivo de la [[Monda Ekonomia Forumo]]. Ĝi havas la duan plej grandan nombron da [[ekfirmao]]j en la mondo (post Usono) kaj la plej grandan nombron da kompanioj listigitaj sur la [[borso]] [[NASDAQ]] ekster [[Nordameriko]]. En 2007, Israelo vicigis [[Listo de landoj laŭ MEP por kapo|44-a plej alta en la MEP]] kaj la 22-a plej alta malneta enlanda produkto ''pokape'' (en aĉetpova egaleco) je 232,7 miliardoj USD kaj 33,299 USD, respektive. En 2014 ĝi jam estis la 39-a ekonomio laŭ volumo de MEP. En 2007, Israelo estis invitita aliĝi al la [[Organizo por ekonomia kunlaboro kaj evoluo|Organizo por Ekonomia Kunlaboro kaj Evoluo]]. [[Dosiero:Israel_Product_Exports_(2019).svg|eta|Proporcia reprezento de eksportataj produktoj de Israelo, 2019]] Malgraŭ ĝia malfacila historio, Israelo sukcesis krei stabilan kaj fortan ekonomion ene de kelkaj jardekoj, sub kondiĉoj de sekureca necerteco dum administrado de pluraj militoj kiuj postulis ĝeneralan rezervan [[Mobilizo|mobilizadon]], dum ĝia populacio kreskis rapide. La ekonomio de Israelo elstaras pro sia forto kompare kun siaj najbaroj: la MEP de Israelo staris je 481 miliardoj da [[usona dolaro|dolaro]]j en 2022, [[Listo de landoj laŭ MEP (ĝenerale)|28-a loko en la mondo]].<ref>[https://databank.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD/1ff4a498/Popular-Indicators World Development Indicators | DataBank], databank.worldbank.org</ref> La MEP pokape estis 51,430 dolaroj jare (en 2021), kaj Israelo estas poziciigita 19-a en la [[indico de homa disvolviĝo]]. En 2006 Israelo estis la 15-a en la mondo en la indekso de [[tutmondiĝo]] de la usona ĵurnalo [[Foreign Policy]]. Israelo havas malmultajn mineralojn kiuj estas grava fonto kaj bazo por israela industrio. Tamen Israelo produktas [[bromo]]n, [[kalio]]n, [[sulfuro]]n, [[fosfato]]n kaj [[tergaso]]n el sia grundo, kiu estis malkovrita en grandaj kvantoj en 2009 ĉe la marbordo de Ĥajfo kaj Hadera, igante Israelon provizanto de tergaso. Tiuj mineraloj disponigas infrastrukturon por la agado de multaj fabrikoj, kiuj formas la spinon de industrio en Israelo, tamen Israelo daŭre estas tre dependa de eksterlandoj por provizi ĝin per metaloj kaj energiresursoj - kiel ekzemple [[petrolo]] kaj [[karbo]]. Pro la malmultaj mineraloj kaj ĝia malgranda areo, la ekonomio de Israelo emfazas la homan faktoron: scio-intensaj industrioj kiel ekzemple [[Alta teknologio|altteknologio]], [[medicina teknologio]] kaj [[armea teknologio]] kiuj respondecas pri signifa parto de industriaj eksportaĵoj. Notindas ke Israelo estas la plej granda komerca centro en la mondo por poluritaj diamantoj, kaj ĉi tiu industrio respondecas pri ĉirkaŭ 28% de la totalaj israelaj eksportaĵoj. La due plej granda industrio estas la eksportado kaj produktado de kemiaĵoj kaj kemiaj produktoj, kiu inkludas [[Rafinejo|naftodistilaĵojn]] kaj [[farmaciaĵo]]jn (24% de israelaj eksportaĵoj). Escepto de la ekonomia pejzaĝo estas la milita industrio (IAS, IAI, Rafael, Elbit Systems, ktp.), kiu prosperas malgraŭ sia dependeco de importitaj krudaĵoj. Israelo investis en ĉi tiu industrio pro siaj internaj bezonoj, kaj pro la kvalito kaj altnivela teknologio de siaj militaj produktoj, kaj sekve multaj landoj aĉetas ĝiajn produktojn de Israelo. Vendo alportas profitojn kaj fremdajn valutojn al la lando, kaj influas la daŭrigon de [[:en:Research and development|esploro kaj disvolviĝo]]. Rezulte Israelo estas unu el la plej grandaj armileksportantoj en la mondo kaj estas en oka loko kun 3% de la monda armila merkato (2019). Krome, la ekonomio de Israelo povis kreski danke al financaj fontoj, kiuj venis de ekstere. La tuta usona helpo ekde la fondiĝo de la lando jam sumiĝas al pli ol cent miliardoj da dolaroj. Diasporaj judoj ankaŭ kontribuis enormajn sumojn al la ŝtato kaj ĝiaj institucioj, dank'al kiuj lernejoj, organizoj kaj institucioj estis establitaj kiuj kontribuis al la akcelita ekonomia evoluo de la ŝtato. Aldone al tio, Israelo vendis [[obligacio]]jn al judoj en la Diasporo tra la Bundes-organizo kaj tiel plue evoluigis sian ekonomion. Tamen, Israelo kutime elspezis pli da mono ol ĝi havis - tial ĝi pruntis grandegajn monsumojn. En la lastaj jardekoj, kiam la Ŝtato de Israelo ekonomie plifortiĝis, ĝi iom post iom repagas sian [[Ekstera ŝuldo|eksteran ŝuldon]]. Ĉirkaŭ kvinono de la [[ŝtata buĝeto]] en 2018 estas dediĉita al repago de ŝuldoj kaj [[interezo]]j. La ekonomio de Israelo estas karakterizita per relative granda publika elspezo de proksimume 54%. Ĉi tio estas ĉefe pro la grandaj sekurecaj kaj bonfaraj buĝetoj. En la pasinteco, la lando estis pli socialisma – tio estas, la publika elspezo estis pli granda kaj la ekonomio estis pli centralizita. En la lastaj jardekoj, la israela ekonomio estis karakterizita per liberaligo, tio estas, redukto de impostoj - kaj imposto sur kompanioj kaj imposto sur individuoj, la ekonomio iĝis malpli centralizita - pli kaj pli da registaraj entreprenoj estis privatigitaj, kaj ankaŭ publikaj elspezoj estis reduktitaj, kiel sekureco kaj bonfarto. En 2002, Israelo atingis severan ekonomian krizon post la [[Intifado|dua intifado]], la efiko de la eksplodo de la tutmonda krizo de [[:en:Dot-com bubble|punktokomveziko]] en 2000, kaj pro la tutmonda recesio kiu eksplodis pro la [[atencoj de la 11-a de septembro 2001]]. Ekde 2007 okazis laŭpaŝa pliiĝo en loĝprezoj kaj ĝenerala prezaltiĝo en Israelo. La kresko de prezoj estis pro diversaj kialoj, inkluzive de malaltaj interezoprocentoj kaj manko de loĝejoj, ĉefe en la centro de la lando, ĉirkaŭ [[Tel-Avivo]]. Dum 2010, malgraŭ la tutmonda ekonomia krizo, Israelo transiris de la statuso de evoluanta ekonomio al [[evoluinta lando]]. En 2011, Israelo estis akceptita kiel membro de la Organizo por Ekonomia Kunlaboro kaj Evoluo ([[OECD]]). En la jaroj 2009-2012, kelkaj signifaj naturgasrezervoj estis malkovritaj en la teritoriaj akvoj de Israelo. La gasrezervoj fortigis la [[Geopolitiko|geopolitikan]] pozicion de Israelo. La gaso estas liverita al [[Jordanio]] kaj [[Egiptio]] per jordania gasdukto. Israelo [[Eksporto|eksportas]] poluritajn [[diamanto]]jn (31,7 % el la enspezo), elektronikaĵojn kaj teknikaĵojn (ĉefe [[Softvaro]]), maŝinindustriajn produktaĵojn, fruktojn, legomojn, naftoproduktojn kaj [[kemiaĵo]]jn. La ĉefaj [[Importo|importantaj]] landoj estas [[Usono]] (45 %), [[Eŭropa Unio]], [[Honkongo]], ktp. Israelo importas polurotajn diamantojn, manĝaĵojn, karburaĵojn kaj aliajn, ĉefe el Usono, [[Belgio]] kaj [[Germanio]]. === Valuto === [[Dosiero:Money IL WV.JPG|eta|dekstre|Moneroj kaj monbiletoj de [[Nova israela siklo|nova siklo]], la israela valuto.|228x228px]] [[Dosiero:Stamp of Israel - Coins Doar Ivri 1948 - 15mil wrong tab.jpg|120px|eta|maldekstre|"Hebrea poŝto", nome [[poŝtmarko]] de la unua kaj provizora serio de poŝtmarkoj de la Ŝtato Israelo, publikigita horojn post la deklaro de sendependeco.]] Ekde 1985, la valuto de Israelo estas la [[Nova israela siklo|nova siklo]] (שקל חדש; NIS; simbolo: ₪). Ĝia deveno datiĝas de la epoko de [[Mezopotamio]], kie ĝi estis uzita mezurunuo, kaj nur en la 1980-aj aroj la siklo anstataŭis la pundon kiel valuto de Israelo. Unu nova siklo dividiĝas en 100 "agorot" (en singularo "agorá"). Estas monbiletoj de 20, 50, 100 kaj 200 novaj sikloj. Ĉe moneroj, estas de 1 nova siklo, 2, 5 kaj 10 novaj sikloj, kaj de 10 kaj 50 "agorot". La [[Banko de Israelo]] estas la institucio kiu zorgas pri la eldonado de valutoj. En ĝia retejo oni povas konsulti katalogon de moneroj kaj monbiletoj el 1948 ĝis nun.<ref>[https://www.boi.org.il/ oficiala retejo]</ref> Rajtas eniri en Israelon portante senliman kontantan kvanton de mono en eksterlandaj valutoj, veturĉekoj, kreditdokumentoj ktp. Kvankam plimulton de pagoj oni povas fari en [[eŭro]]j aŭ [[dolaro]]j, la ŝanĝon oni donos ĉiam en [[Nova israela siklo|novaj sikloj]]. Por fari valutŝanĝojn oni devas fari tion ĉe bankoj, monŝanĝejoj, poŝtoficejoj kaj kelkaj hoteloj. === Turismo === [[Turismo]] estas fundamenta enspezofonto de Israelo. En diversaj lokoj estas eblaj aliroj por la publiko al gravaj arkeologiejoj de la civilizacioj kaj de la [[Romia Imperio]] kaj de la [[Bizanca Imperio]]. Ĉar Israelo estas en [[Sankta Tero]], ĝi havigas grandan varion de religiaj, historiaj kaj arkeologiaj lokoj. Krome, ĝi disponas de modernaj turismejoj en strandoj kaj aliaj regionoj por realigi [[ekoturismo]]n. Menciendas la kreskiĝanta gravon de la turismo nomita "de suno kaj strando", ĉefe en la zono de la [[Morta maro]] kaj la [[Mediteraneo]] proksime al la urbo [[Telavivo]]. En tiu zono estas ankaŭ nombraj banlokoj kaj ''[[Spa (kuracloko)|spaoj]]''. Ĉiujare alvenas miloj da kristanaj, judaj kaj islamaj pilgrimantoj al siaj sanktaj lokoj. El Israelo viziteblas ekzemple la Preĝejo de la Kristnasko en [[Bet-Leĥem]] (fakte en [[Cisjordanio]]), kiu estas konstruita supozeble sur la loko kie laŭ la [[Evangelio]]j naskiĝis Jesuo, kaj la [[Manuskriptoj de la Morta Maro]] en la Muzeo de la Templo de la Libro de Jerusalemo. En [[Nazareto]] viziteblas la Baziliko de la [[Anunciacio]], konstruita sur la loko kie laŭ la religiaj skribaĵoj la [[Ĉefanĝelo Gabrielo]] aperis antaŭ la [[Dipatrino]] por anonci ŝian gravedecon kaj la alvenon de Jesuo. En Jerusalemo, la [[Kupolo de la Roko]] kaj la [[Moskeo Al-Aksa]] sur la [[Templa Monto]], estas la tria loko plej grava por islamanoj (malantaŭ [[Mekko]] kaj [[Medino]]), sed kontrolita de Israelo, kaj okupas la lokon el kiu denove laŭ religiaj skribaĵoj oni supozas, ke [[Mohamedo]] ascendis al la ĉielo. La [[Baziliko de la Sankta Tombo]] estas sur loko, kiun plimulto de loĝantoj adoras kiel [[Golgoto]]n aŭ [[Kalvario]]n, kie laŭ la [[Nova testamento]] estis krucumita [[Jesuo Kristo]] kaj de kie li ascendis al la ĉielo. La judoj venas preĝi al la [[Muro de lamentadoj]], lasta restaĵo de la dua [[Templo de Jerusalemo]]. == Kulturo == [[Dosiero:Shabbat_table_setting.jpg|eta|maldekstre|Aranĝo por [[Ŝabato]].]] La kulturo de Israelo estas nedisigebla de la historio de judismo kaj de la [[juda popolo]]. La [[kultura diverseco]] de Israelo derivas de la diverseco de ĝia loĝantaro: judoj de ĉie alportis siajn kulturajn kaj religiajn tradiciojn kun si, kreante fandujon de kutimoj kaj kredoj de la juda kulturo.<ref>[https://web.archive.org/web/20071010072008/http://www.iyfnet.org/document.cfm/92/97/243 «Immigration and Social and Cultural Diversity Among the Jewish Population».] ''International Youth Foundation''. Arkivita el la originalo la 10an de oktobro 2007. Konsultita la 6an de septembro 2007. </ref> Israelo estas la sola lando de la mondo, kie la vivo ĝiras ĉirkaŭ la [[hebrea kalendaro]]. La [[Statuto|statutaj]] kaj la lernejaj ferioj estas determinitaj de la [[judaj festoj]], kaj la oficiala tago de ripozo estas la [[Ŝabato]].<ref>[https://www.gov.il/en/departments/ministry_of_foreign_affairs/govil-landing-page «Jewish Festivals and Days of Remembrance in Israel».] Israela Ministerio de Eksterlandaj Aferoj. Konsultita la 16an de septembro 2007. </ref> La grava araba minoritato de Israelo ankaŭ lasis sian stampon en la israela kulturo en sferoj kiel la [[arkitekturo]],<ref> Ran, Ami (25a de aŭgusto 1998). [http://www.israel-mfa.gov.il/MFA/MFA+Publications/Photo+exhibits/Encounters-+The+Vernacular+Paradox+of+Israeli+Arch-+Intro.htm «Encounters: The Vernacular Paradox of Israeli Architecture».] Israela Ministerio de Eksterlandaj Aferoj. Konsultita la 6an de septembro 2007. </ref> [[muziko]]<ref> Brinn, David (23a de oktobro 2005). [https://web.archive.org/web/20080620043118/http://www.israel21c.org/bin/en.jsp?enDispWho=Articles%5El1126&enPage=BlankPage&enDisplay=view&enDispWhat=object&enVersion=0&enZone=Culture Israeli, Palestinian and Jordanian DJs create bridge for peace.] Israel21c. Arkivita el originalo la 20an de junio 2008. Konsultita la 16an de septembro 2007. </ref> kaj [[kuirarto]].<ref> Dolev, Yael. [https://web.archive.org/web/20080123113731/http://www.med.umich.edu/umim/clinical/pyramid/global.htm «Some Thoughts About Israeli Cuisine».] University of Michigan Integrative Medicine. The University of Michigan. Arkivita el la originalo la 23an de januaro 2008. Konsultita la 6an de septembro 2007. </ref> La [[israela kuirarto]] (en la hebrea המטבח הישראלי ha-mitbach-ha yisra'eli) konsistas el lokaj [[plado]]j de la indiĝenaj homoj de Israelo kaj pladoj alportitaj al Israelo de la judoj de la diasporo. Ekde antaŭ la kreo de la ŝtato Israelo en 1948, kaj precipe ekde la fino de la 1970-aj jaroj, israela juda fuziiga kuirarto evoluis. ===Literaturo=== [[Dosiero:Amós Oz no Fronteiras do Pensamento São Paulo 2017 (35627967185) (cropped).jpg|eta|dekstra|200ra|{{centre|Amos Oz en 2017}}]] La israela [[literaturo]] estas ĉefe la poezio kaj la prozo verkita en [[hebrea]], kiel parto de la renaskigo de la hebrea kiel lingvo ekparolata nur ekde la mezo de la 19-a jarcento, kaj disvastigita ĉefe laŭlonge de la 20-a jarcento, kvankam malgranda areo de la literaturo estas publikigita ankaŭ en aliaj lingvoj, kiel la araba kaj la angla. Laŭleĝe, oni devas deponi du ekzemplerojn de ĉiuj presaĵoj publikigitaj en Israelo kaj en la [[Nacia Biblioteko de Israelo]] kaj en la [[Hebrea Universitato de Jerusalemo]]. En 2001, la leĝo estis amendita por inklusi registraĵojn de sono kaj filmo same kiel ankaŭ el aliaj nepresitaj komunikiloj.<ref>[https://archive.ph/20120529153016/http://jnul.huji.ac.il/eng/lgd.html «Depositing Books to The Jewish National & University Library».] ''Jewish National and University Library''. Arkivita el la originalo la 29an de majo 2012. Konsultita la 21an de aŭgusto 2007. </ref>​ En 2006, ĉirkaŭ 85 porcento de la 8 000 libroj translokigitaj al la biblioteko estis en hebrea.<ref>[https://www.nli.org.il/en/at-your-service/who-we-are] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220302022104/https://www.nli.org.il/en/at-your-service/who-we-are |date=2022-03-02 }}[[Nacia Biblioteko de Israelo]]<span> en angla</span></ref>​ La Semajno de la Hebrea Libro (en hebrea: שבוע הספר‎) estas okazigita en junio pere de la tipaj librofoiroj, publikaj legeventoj kaj apero de israelaj verkistoj tra la tuta lando. Dum la semajno, oni atribuas la ĉefan literaturan premion de Israelo, nome Premio Sapir. En 1966 [[Samuel Josef Agnon]] kunhavis la [[Nobel-premio pri literaturo|Nobel-premion pri literaturo]] kun la jud-germana verkistino [[Nelly Sachs]].<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1966/summary/ «The Nobel Prize in Literature 1966».] Nobel Foundation. Konsultita la 12an de aŭgusto 2007. </ref> Verkistoj kiel [[Amos Oz]], [[David Grossman]], [[Abraham B. Jehoŝua]], [[Aharon Appelfeld]], [[Meir Shalev]] kaj la poetino [[Margalit Matitiahu]] (kiu verkas kaj en hebrea kaj en [[Judhispana lingvo|ladino]]), estis konsiderataj ĉefaj reprezentantoj de la nuntempa israela literaturo.<ref> Erlij, Evelyn (2a de majo 2010). [http://diario.elmercurio.cl/detalle/index.asp?id={b74c5782-18fa-4a9b-a226-5c58d1276d27} «Amos Oz: Mi libro puede construir puentes».] Revista de Libros. ''[[El Mercurio (Ĉilio)|El Mercurio]]''. Konsultita la 27an de decembro 2010. </ref><ref> Benarroch, Moshé. «La literatura israelí en el siglo veinte». anajnu.cl. Konsultita la 27an de decembro 2010. </ref> === Arto === Kvankam la partopreno de Israelo en la tutmonda arta etoso estis relative minora, Israelo havas unikajn artajn tradiciojn, kiel ekzemple la juda mistikisma arto, inspirita en la [[Kabalo]] kaj la [[Zohar]]. Alia arta movado kiu havas gravan efikon estis la Skolo de Parizo, Ĉiuokaze la israela arto estis forte influita de juddevenaj artomajstroj, kiel [[Ĥaim Sutin|Sutin]], Michel Kikoïne, [[Isaac Frenkel Frenel|Frenkel]], [[Marc Chagall|Chagall]] kaj aliaj.<ref>[https://www.mkm.org.il/eng/Exhibitions/353/After_the_School_of_Paris%3A_Israeli_Art_in_the_1930s_and_1940s After the School of Paris: Israeli Art in the 1930s and 1940s]</ref><ref>[https://mushecht.haifa.ac.il/?option=com_content&view=article&id=57%3A2015-01-27-09-53-19&catid=208&Itemid=169 «The School of Paris in Safed, 1950s and 1960s».]</ref> La israela arto montris kaj ricevis enhavajn influojn el la [[Holokaŭsto]], la militoj kaj la bibliaj historioj. [[Akademio de Arto kaj Dezajno de Bezalel|Bezalel]] estis la unua arta altlernejo en Israelo. En la 1920-aj jaroj [[Isaac Frenkel Frenel|Isaac Frenkel]] estis pioniro en la enkonduko de la [[moderna arto]], forte influita de la Skolo de Parizo. <ref>[https://www.tidhar.tourolib.org/tidhar/view/4/1883 «1883 | Encyclopedia of the Founders and Builders of Israel».] www.tidhar.tourolib.org. Konsultita la 19an de oktobro 2023. </ref><ref>[https://ecoledeparis.org/fr/alexandre-frenel/ «Alexandre Frenel, Ecole de Paris».] Alirita la 29an de Junio 2024.</ref><ref>[https://issuu.com/benurigallery/docs/chaim_soutine___from_russia_to_paris «Chaim Soutine – From Russia to Paris by Ben Uri Research Unit - Issuu».] issuu.com (en angla). 25a de majo 2023. Konsultita la 19an de oktobro 2023. </ref> Aktuale, la israela arto estis kreskiĝinta ĝis enhavi ampleksan varion, inklude la [[Optika arto|optika arto]], la cifereca arto, la arto kreita per [[Artefarita intelekto|artefarita intelekto]] kaj eĉ la [[skulptarto]] el [[salo]]. === Muziko kaj danco === [[Dosiero:Israel Philharmonic Orchestra.jpg|eta|maldekstre|Israela Filharmonia Orkestro dirigentita de Zubin Mehta.]] La israela muziko enhavas grandan varion de influoj devenaj de la [[Diasporo]], ekzemple jemena muziko, hasidiaj melodioj, araba muziko, greka muziko, [[ĵazo]] kaj [[Pop-rokmuziko]], [[klezmero]], kaj ĉiuj estas partoj de la muzika etoso, kaj samtempe ĉiuj aligas elementojn de la moderna kulturo.<ref>{{harvnb|Broughton|Ellingham|Trillo|1999|p=365–9}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20071105191800/http://worldmusic.nationalgeographic.com/worldmusic/view/page.basic/country/content.country/israel_36 «Israel».] World Music. National Geographic Society. Arkivita el la originalo la 5an de novembro 2007. Konsultita la 13an de aŭgusto 2007. </ref> La naciaj popularaj kantoj konataj en hebrea kiel שירי ארץ ישראל (''Ŝirei Eretz Israel'' aŭ ''"Kantoj de la Tero de Israelo"''), rakontas la historiojn de la pioniroj en la konstruado de la juda patrio, nome ''[[Eretz Israel]]''.<ref>[https://web.archive.org/web/20070810044927/http://worldmusic.nationalgeographic.com/worldmusic/view/page.basic/genre/content.genre/israeli_folk_735 «Israeli Folk».] World Music. National Geographic Society. Arkivita el la originalo la 10an de aŭgusto 2007. Konsultita la 13an de aŭgusto 2007. </ref> [[Dosiero:Batsheva Dance Company by David Shankbone.jpg|eta|dekstre|Dancokompanio Batŝeva en [[Telavivo]].]] Inter israelanoj famaj tutmonde<ref>[https://web.archive.org/web/20071130183030/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761575008_4/Israel.html «Israel (country)».] Encarta. Microsoft. 2007. Arkivita el la originalo la 30an de novembro 2007. Konsultita la 13an de aŭgusto 2007. </ref> menciendas la Filarmonia Orkestro de Israelo, kiu funkcias aktive dum poli ol sep jardekoj kaj lastatempe faras pli ol ducent koncertojn ĉiujare.<ref> Davis, Barry (5a de februaro 2007) «Israel Philharmonic Orchestra celebrates 70th anniversary». Ministerio de Eksterlandaj Aferoj (el Israel21c). Konsultita la 13an de aŭgusto 2007. </ref> Israelo estis hejmo ankaŭ de multaj famaj muzikistoj, el kiuj kelkaj iĝis internaciaj steluloj. [[Noa (kantistino)|Noa]], Uzi Hitman, Itzhak Perlman, [[Ofra Haza]] kaj Pinchas Zukerman estas kelkaj de la muzikistoj [[Sabra|naskiĝintaj en Israelo]] laŭditaj internacie; elstaras ankaŭ la kompanio de perkutad-teatro kaj danco [[Mayumana]] kaj la kantistino [[Dana International]]. {{Ĉefartikolo|Israelo en la Eŭrovido-Kantokonkurso}} [[Dosiero:ESC 2008 - Israel - Boaz Mauda, 1st semifinal.jpg|eta|dekstra|220px||[[Boaz Mauda]] en [[Beogrado]] (2008).]] Krome, Israelo partoprenis en la [[Eŭrovizia Kantokonkurso]] preskaŭ ĉiujare ekde 1973, kaj venkis en la konkurenco kvur fojojn (1978, 1979, 1998 kaj 2018) kaj dufoje la sidejo de la konkurenco estis [[Jerusalemo]]<ref>[https://web.archive.org/web/20070622035651/http://www.eurovision.tv/content/view/537/1 «Israel».] Eurovision Song Contest. Eurovision Broadcasting Union. Arkivita el la originalo la 22an de junio 2007. Konsultita la 13an de aŭgusto 2007. </ref> La partopreno de Israelo en la konkurenco rezultis en kelkaj polemikaj momentoj kaj en la pasinteco kaj lastatempe. La unua apero de la lando okazis en 1973, malpli ol unu jaron post la [[Masakro de Munkena Olimpiko]], rezulte en pliiĝintaj sekurecfortoj en la evento en [[Luksemburgo]].{{sfn|O'Connor|2010|pp=52–55}}<ref name="Luxembourg 73" >[https://eurovision.tv/event/luxembourg-1973 "Eurovision Song Contest: Luxembourg 1973".] Eurovision Song Contest. Alirita la 4an de Julio 2020. </ref>{{sfn|West|2020|pp=83–86}} La unua venko de Israelo en 1978 montriĝis polemika por la [[Araba mondo|arabaj ŝtatoj]] kiuj elsendis la konkurencon kaj tranĉis ĝin al [[reklamado]] kiam Israelo ludis pro manko de agnosko de Israelo fare de multaj landoj, kaj kiam evidentiĝis, ke Israelo povis venki, multaj el tiuj elsendantaj landoj tranĉis la elsendadon antaŭ la fino de la voĉdonado.<ref name="Paris 78">{{Cite web |title=Eurovision Song Contest: Paris 1978 |url=https://eurovision.tv/event/paris-1978 |access-date=7a de Julio 2020 |publisher=Eurovision Song Contest}}</ref>{{sfn|O'Connor|2010|pp=72–75}}<ref name="Roxburgh 2">{{Cite book |last=Roxburgh |first=Gordon |title=Songs for Europe: The United Kingdom at the Eurovision Song Contest |date=2014 |publisher=Telos Publishing |isbn=978-1-84583-093-9 |volume=Two: The 1970s |location=Prestatyn}}</ref> Arabaj ŝtatoj, kiuj estis elekteblaj por konkurenci, malakceptis partopreni pro la ĉeesto de Israelo, kaj [[Maroko]] estis la nura araba ŝtato kiu eniris en Eŭrovidon nur unufoje en 1980, fakte kiam Israelo forestis.{{sfn|O'Connor|2010|pp=80–83}}<ref name="The Hague 80">{{Cite web |title=Eurovision Song Contest: The Hague 1980 |url=https://eurovision.tv/event/the-hague-1980 |access-date=7a de Julio 2020 |publisher=Eurovision Song Contest}}</ref> La partoprenon de Israelo kritikis kiuj opoziciis la registarajn politikojn, kio rezultis en alvokoj fare de politikaj grupoj por [[bojkoto]] al la evento de 2019 en [[Telavivo]], kiel protestoj pro la politikoj kontraŭ [[Palestinanoj]] en [[Cisjordanio]] kaj [[Gazaa Sektoro|Gazao]] kaj kontraŭ la [[GLAT|GLAT-komunumo]].<ref>{{Cite web |last=Farrell |first=Stephen |date=10a de Majo 2019 |title=Israel counters Eurovision boycott campaign with Google ads |url=https://www.reuters.com/article/us-music-eurovision-israel-preparations/israel-counters-eurovision-boycott-campaign-with-google-ads-idUSKCN1SG11L |access-date=7a de Julio 2020 |website=[[Reuters]]}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Maikey |first1=Haneen |last2=Aked |first2=Hilary |date=4a de Marto 2019 |title=L'Eurovision comme occasion de pinkwashing pour Israël – la communauté LGBT+ devrait le boycotter |trans-title=Eurovision as a pinkwashing opportunity for Israel – the LGBT+ community should boycott it |url=http://agencemediapalestine.fr/blog/2019/03/04/15797/ |access-date=7a de Julio 2020 |website=agencemediapalestine.fr/ |publisher=Agence Médias Palestine |language=fr}}</ref> Aliaj kampanjis kontraŭ bojkoto, asertante, ke ajna kultura boikoto malhelpis pacon en la regionon.<ref>{{Cite web |last=Sherwin |first=Adam |date=30 April 2019 |title=Eurovision 2019: Stephen Fry & Sharon Osbourne lead celebrities rejecting boycott of Israel Song Contest |url=https://inews.co.uk/news/stephen-fry-sharon-osbourne-lead-celebrities-rejecting-boycott-of-israel-eurovision-song-contest-285507 |access-date=7a de Julio 2020 |website= gazeto i}}</ref><ref>{{Cite web |last=Snapes |first=Laura |date=30a de Aprilo 2019 |title=Celebrities denounce proposed boycott of Eurovision in Israel |url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2019/apr/30/celebrities-denounce-proposed-boycott-of-eurovision-in-israel-stephen-fry |access-date=12a de Marto 2021 |website=[[The Guardian]]}}</ref> La partopreno de Israelo en la konkurenco estis denove polemika post la eksplodo de la [[Israel-hamasa milito de 2023|Israel–Hamasa milito]] en Oktobro 2023, kiam okazis novaj alvokoj por la forigo de Israelo por la konkurenco de 2024; la kanto de Israelo nome "Hurricane" de [[Eden Golan]] estis akceptita de EBU,<ref>{{cite news |last1=Savage |first1=Mark |title=Israel chooses Eurovision 2024 entrant amid calls for a boycott |url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-68238270 |access-date=11a de Aprilo 2024 |work=[[BBC]] News |date=8a de Februaro 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=FAQ: Israel at the Eurovision Song Contest 2024 - Eurovision Song Contest |url=https://eurovision.tv/mediacentre/frequently-asked-questions-israel-24 |publisher=Eurovision Song Contest |access-date=11a de Aprilo 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240409150921/https://eurovision.tv/mediacentre/frequently-asked-questions-israel-24 |archive-date=9a de Aprilo 2024 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=EBU Statement on abuse and harassment of ESC 2024 Artists |url=https://eurovision.tv/mediacentre/release/ebu-statement-esc-2024-artists |publisher=Eurovision Song Contest |access-date=11a de Aprilo 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240409150742/https://eurovision.tv/mediacentre/release/ebu-statement-esc-2024-artists |archive-date=9a de Aprilo 2024 |date=9a de Aprilo 2024 |url-status=live}}</ref> nur kiam oni postulis revortumadon por eviti politikajn aludojn, kiuj estis referencoj al la [[Atako de Hamaso kontraŭ Israelo]] de la 7a de Oktobro fare de [[Hamas]]-kondukitaj palestinaj aktivuloj.<ref>{{cite news |last1=Savage |first1=Mark |title=Israel reveals Eurovision song after weeks of wrangling |url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-68533031 |access-date=11a de Aprilo 2024 |work=[[BBC]] News |date=11a de Marto 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=Israel: KAN Confirms Changes to Previously Rejected Eurovision Songs |url=https://eurovoix.com/2024/03/03/changes-to-previously-rejected-eurovision-songs/ |publisher=Eurovoix |access-date=11a de Aprilo 2024 |date=3a de Marto 2024}}</ref><ref>{{Cite news |last=Bryant |first=Miranda |date=2024-04-07 |title='We are not the arena to solve a Middle East conflict': Sweden braced for a politically charged Eurovision |url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2024/apr/07/eurovision-sweden-middle-east-conflict-israel |access-date=2024-04-12 |work=The Observer |language=en-GB |issn=0029-7712}}</ref> === Teatro kaj kino === [[Dosiero:Habima Theatre building-Tel Aviv.jpg|eta|maldekstre|220ra|Teatro Habima de [[Telavivo]].]] En Israelo ekzistas aparta nacia teatro, nome [[Habima]], en Telavivo kie oni ludas teatraĵojn de juda temaro. Tie oni ludas ankaŭ klasikaĵojn en hebrea lingvo, ĉu dramoj, komedioj aŭ muzikaloj. Krome estas la [[Teatro Kameri]] nome kvarsalona komplekso, kreita en 1970. En [[Hajfo]] estas municipa teatro, en kiu oni ludas teatraĵojn kaj israelajn kaj eksterlandajn ĉu klasikajn ĉu modernajn.<ref> [http://embassies.gov.il/mexico-city/AboutIsrael/Culture/Pages/CULTURA-Teatro.aspx «Teatro en Israel».] 24/6. Konsultita la 24/6/2024. </ref> Sekvante la tradicion de la [[teatro]] en [[jida]] en [[Orienta Eŭropo]], Israelo bontenas viglan teatran etoson. Fondita en 1918, la Teatro [[Habima]] de [[Telavivo]] estas la plej antikva kompanio de klasika teatro same kiel de nacia teatro.<ref>(en hebrea) [https://www.habima.co.il/ «התיאטרון הלאומי הבימה».] Habima Nacia Teatro. Konsultita la 13an de aŭgusto 2007. </ref> Aliaj teatroj estas Ohel kaj Geŝer.<ref>[https://www.jewishvirtuallibrary.org/theatre-in-israel "Theatre in Israel".] jewishvirtuallibrary.org. Alirita la 19an de Oktobro 2023. </ref><ref>[https://web.archive.org/web/20150318093329/http://myjewishlearning.com/culture/2/Theatre_and_Dance/Theatre/Israel.shtml "Israeli Theatre".] ''My Jewish Learning''. Arkivita el la originalo la 18an de Marto 2015. Alirita la 19an de Oktobro 2023. </ref> Dek israelaj [[filmo]]j estis nomumitaj por la [[Akademia premio por la plej bona fremdlingva filmo]]. Palestinaj israelaj kinistoj faris [[filmo]]jn kiuj temas pri la arab-israela konflikto kaj la statuso de palestinanoj ene de Israelo, kiel ''Jenin, Jenin'' de Mohammad Bakri de 2002 kaj [[Kala Ha-Surit, Ha|La siria fianĉino]] de [[Eran Riklis]]. === Arkitekturo === [[File:מוזיאון הבאוהאוס1.jpg|thumb|Fondaĵo Bauhaus, [[Telavivo]].]] Pro la enmigrado de judaj arkitektoj, arkitekturo en Israelo montris eĉ dekomence diferencajn stilojn. Jam komence de la 20-a jarcento judaj arkitektoj klopodis por kombini okcidentan kaj orientan arkitekturojn produktante konstruaĵojn kiuj montris multajn fuziitajn stilojn.<ref>{{Cite web |title=Eclectic–Modern \ Tel Aviv Museum of Art |url=https://www.tamuseum.org.il/en/exhibition/eclecticmodern/ |access-date=2023-10-22 |website=tamuseum.org.il |language=en}}</ref> La [[Eklektika arkitekturo|eklektika]] stilo lasis vojon al la modernisma stilo [[Bauhaus]] pro la influo de germanjudaj arkitektoj (inter kiuj [[Erich Mendelsohn]]) kiuj fuĝis el [[Nazia Germanio|Nazia persekutado]].<ref>{{Cite web |title="Erich Mendelsohn: Berlin – Jerusalem" Photography by Carsten Krohn {{!}} Bauhaus Center Tel Aviv |url=https://bauhaus-center.com/gallery-art-exhibition/erich-mendelsohn-berlin-jerusalem-photography-by-carsten-krohn/ |access-date=2023-10-27 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Erich Mendelsohn |url=https://wis-wander.weizmann.ac.il/about/erich-mendelsohn |access-date=2023-10-27 |website=Weizmann Wonder Wander |language=en}}</ref> La Blanka Urbo de Telavivo estas [[Monda heredaĵo de Unesko]].<ref>{{Cite web |last=Centre |first=UNESCO World Heritage |title=White City of Tel-Aviv – the Modern Movement |url=https://whc.unesco.org/en/list/1096/ |access-date=2023-10-22 |website=UNESCO World Heritage Centre |language=en}}</ref> Post la sendependigo, oni komisiis multajn registarajn projektojn, grandparte konstruitaj laŭ "brutalisma" stilo kun forta emfazo al la uzado de [[cemento]] kaj kongruigo kun la israeldezerta klimato.<ref>{{Cite web |last=Constantinoiu |first=Marina |date=2021-04-21 |title=In Tel Aviv, amazing Brutalist architecture hides in plain sight |url=https://www.israel21c.org/in-tel-aviv-amazing-brutalist-architecture-hides-in-plain-sight/ |access-date=2023-10-22 |website=ISRAEL21c |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2019-01-12 |title=Beyond Bauhaus – The allure of Israeli Brutalism |url=https://www.jpost.com/israel-news/brutally-beautiful-576859 |access-date=2023-10-22 |website=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |language=en-US}}</ref> Kelkaj novaj ideoj kiel la [[Ĝardena urbo|ĝardenaj urboj]] plibonigis la vivnivelon de israelaj urboj; la Plano Geddes por Telavivo famiĝis internacie pro sia revolucia dezajno kaj adaptiĝo al la loka klimato.<ref>{{Cite web |title=Sir Patrick Geddes Plan for Tel-Aviv |url=https://magazine.esra.org.il/posts/entry/sir-patrick-geddes.html |access-date=2023-10-22 |website=ESRAmagazine |language=en-gb}}</ref> La dezajno de [[kibuco]]j montris ideologioj, kiel ekzemple pere de la planado de la cirkla kibuco Nahalal fare de Richard Kauffmann.<ref>{{Cite journal |last1=Amir |first1=Eyal |last2=Churchman |first2=Arza |last3=Wachman |first3=Avraham |date=Oktobro 2005 |journal=Housing Theory and Society |volume=22 |issue=3 |pages=147–165 |doi=10.1080/14036090510040313 |url=https://www.researchgate.net/publication/248979674 |title=The Kibbutz Dwelling: Ideology and Design|s2cid=145220156 }}</ref> === Amaskomunikiloj === En la Indico de Gazetarlibereco de 2024 fare de [[Raportistoj sen limoj|Senlimaj Ĵurnalistoj]], Israelo estis metita la 101a el 180 landoj, dua en la mondoregiono de Mezoriento kaj Nordafriko malantaŭ nur [[Kataro]].<ref>{{cite web |date=2024 |title=2024 World Press Freedom Index |url=https://rsf.org/en/index?year=2024 |access-date=30a de Majo 2024 |publisher=Reporters Without Borders}}</ref><ref name=RSFNAME>{{cite web |date=2024 |title=Middle East - North Africa Journalism throttled by political pressure |url=https://rsf.org/en/classement/2024/middle-east-north-africa |access-date=30a de Majo 2024 |publisher=Reporters Without Borders}}</ref> Senlimaj Ĵurnalistoj notis, ke la [[Israelaj Defendaj Fortoj|Israelaj Armitaj Fortoj]] estis mortigintaj pli ol 100 ĵurnalistojn en Gazao kaj ke ekde la starto de la [[Israel-hamasa milito de 2023|Israel–Gazaa milito]], Israelo estis "klopodante subpremadi la informadon venantan de la sieĝita enklavo dum la misinformado enfiltriĝa en ĝia propra amaskomunikila ekosistemo."<ref name=RSFNAME /> La 5an de Majo 2024, Israelo fermis la lokajn oficejojn de [[Al Jazeera]]; poste en tiu sama monato, Israelo por mallonge kaptis ekipaĵaron apartenantan al [[Associated Press]], rezulte en interveno fare de la usona registaro.<ref>{{Cite news |last=Beaumont |first=Peter |date=2024-05-30 |title=Israeli journalist describes threats over reporting on spy chief and ICC |url=https://www.theguardian.com/world/article/2024/may/30/journalist-threatened-over-reporting-on-spy-chief-and-icc-israeli-newspaper-says |access-date=2024-05-30 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Muzeoj === [[Telavivo]], [[Hajfo]], [[Herzlija]] kaj [[Jerusalemo]] posedas la plej gravajn artajn kaj historiajn [[muzeo]]jn, kaj ankaŭ multaj urbetoj, vilaĝoj kaj eĉ [[kibuco]]j disponas de muzeetoj. [[Dosiero:Billy Rose Art Garden (14755133799).jpg|thumb|maldekstre|[[Sanktejo de la Libro]], stokejo de la [[Manuskriptoj de la Morta Maro]] en Jerusalemo.]] La [[Nacia Muzeo de Israelo]] en [[Jerusalemo]] estas unu de la plej gravaj kulturaj institucioj de Israelo,<ref name="imj">[https://web.archive.org/web/20070206172904/http://www.imj.org.il/eng/about/index.html «About the Museum».] The Israel Museum, Jerusalemo. Arkivita el la originalo la 6an de februaro 2007. Konsultita la 13an de aŭgusto 2007. </ref> kiu estas la hejmo de la [[Manuskriptoj de la Morta Maro]]<ref>[https://web.archive.org/web/20070228232740/http://www.imj.org.il/eng/shrine/index.html «Shrine of the Book».] The Israel Museum, Jerusalemo. Arkivita el la originalo la 28an de februaro 2007. Konsultita la 13an de aŭgusto 2007. </ref> kun ampleksa kolekto de populara kaj religia juda arto kaj eŭropa arto.<ref name="imj" /> La Nacia Muzeo pri la [[Holokaŭsto]], [[Jad Vaŝem]], estas la plej granda stokejo de la mondo por arkivoj rilataj kun la informaro pri la Holokaŭsto.<ref>[https://web.archive.org/web/20070217113512/http://www1.yadvashem.org/about_yad/index_about_yad.html «About Yad Vashem: The Yad Vashem Library».] Yad Vashem. Arkivita el la originalo la 17an de februaro 2007. Konsultita la 13an de aŭgusto 2007. </ref> La ''Beth Hatefutsoth'' ([[Diaspora Muzeo]]), en la kampuso de la [[Universitato de Tel-Avivo]], estas muzeo por interagado dediĉita al la historio de la judaj komunumoj de la tuta mondo.<ref>[https://www.anumuseum.org.il/plan-your-visit/ «Museum Information».] Beth Hatefutsoth. Konsultita la 13an de aŭgusto 2007. </ref> Krom la ĉefaj muzeoj en la grandaj urboj, estas bonkvalitaj ''lokoj por arto'' en multaj urbetoj kaj eĉ kibucoj. Ekzemple ''Miŝkan Le'Omanut'' en la kibuco Ein Harod Meuhad estas la plej granda artomuzeo en la nordo de la lando.<ref>[https://web.archive.org/web/20081227232936/http://www.ilmuseums.com/museum_eng.asp?id=183 «Mishkan LeOmanut, Ein Harod».] Arkivita el la originalo la 27an de decembro 2008. Konsultita la 20an de decembro 2008. </ref> Israelo havas la plej altan nombron de muzeoj porpersona.<ref>{{cite web |url=http://travel.cnn.com/best-israel-museums-361281/ |title=10 of Israel's best museums |last=Ahituv |first=Netta |date=29a de Januaro 2013 |publisher=CNN |access-date=9a de Januaro 2017}}</ref> Kelkaj israelaj muzeoj estas dediĉitaj al la islama kulturo, kiel la [[Muzeo Rockefeller]] kaj la Muzeo L. A. Mayer por Islama Arto, ambaŭ en Jerusalemo. La Rockefeller specializiĝas en arkeologiaj restaĵoj de la historio de Mezoriento. Ĝi estas ankaŭ la hejmo de la unua fosilia kranio de [[homedo]] troviĝinta en Okcidenta Azio, nome Galilea Homo el Mugharet el-Zuttiyeh.<ref>{{cite book|url={{Google books|4Z0YrPfeHa8C|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Through the Ages in Palestinian Archaeology: An Introductory Handbook |page=50|first=Walter E.|last=Rast|year=1992|isbn=978-1-56338-055-6|publisher=Continuum International Publishing Group}} "Galilee man" (lowercase "m") in this source is a typo&nbsp;– ref. Solo Man, Peking Man kaj tiel plu.</ref> === Israela kuirarto === {{Ĉefartikolo|Israela kuirarto}} [[Dosiero:Food in Israel.jpg|eta|250px|Plado el falafelo, humuso kaj salato israela.]] La [[israela kuirarto]] (en la hebrea המטבח הישראלי ha-mitbach-ha yisra'eli) konsistas el lokaj pladoj de la indiĝenaj homoj de Israelo kaj pladoj alportitaj al Israelo de la [[judoj]] de la [[diasporo]]. Ekde antaŭ la kreo de la ŝtato Israelo en 1948, kaj precipe ekde la fino de la [[1970-aj jaroj]], israela juda fuziiga kuirarto evoluis.<ref> Yael Raviv, [https://books.google.es/books?id=KjuYCgAAQBAJ&pg=PT119&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Falafel Nation,] University of Nebraska Press, 2015 </ref> Israela kuirarto adoptis kaj daŭre adoptas elementojn de diversaj stiloj de juda kuirarto kaj [[Mezorienta kuirarto]], precipe la [[Juda kuirarto|juda]], [[Mizraĥoj|misraĥa]], [[Sefardoj|sefarda]] kaj [[Aŝkenazoj|aŝkenaza]] stiloj. Ĝi enkorpigas multajn manĝaĵojn tradicie manĝitaj en [[Levantena kuirarto|levantena]], [[Araba kuirarto|araba]], [[Mezorienta kuirarto|mezorienta]] kaj [[mediteranea kuirarto]]j. Tiukadre manĝaĵoj kiel [[Kikerbulo|falafelo]], [[Kikerkaĉo|humuso]], [[ŝakŝuko]], [[Kuskuso (manĝaĵo)|kuskuso]], [[sabiĥo]] kaj [[zaataro]] estas vaste popularaj en Israelo hodiaŭ. Krome ankaŭ ''[[Schnitzel]]'', [[pico]], [[hamburgero]]j, [[terpomfingroj]], [[rizo]] kaj [[salato]]j estas facile troveblaj en Israelo. Ĉirkaŭ duono de la israel-juda populacio konfirmas obei [[koŝero]]n hejme.<ref>Uzi Rebhun, Lilakh Lev Ari, [https://books.google.com/books?id=CG-WQZDJdo8C&pg=PA113 ''American Israelis: Migration, Transnationalism, and Diasporic Identity,''] Brill, 2010 pp. 112–113.</ref><ref name="bernstein 227, 233–234">{{harvnb|Bernstein|2010|pp=[https://books.google.com/books?id=FYXlAgAAQBAJ&pg=PA227 227], [https://books.google.com/books?id=FYXlAgAAQBAJ&pg=PA233 233–234]}}</ref> Koŝeraj [[restoracio]]j estis ĉirkaŭ kvarono de la totalo en 2015.<ref name=raviv>Yael Raviv, [https://books.google.com/books?id=KjuYCgAAQBAJ&pg=PT119 ''Falafel Nation,''] University of Nebraska Press, 2015</ref> Kun nekoŝeraj fiŝoj, kunikloj kaj strutoj, [[porko]] — ofte nomita "blanka viando" en Israelo<ref name=bernstein-231>{{harvnb|Bernstein|2010|pp=[https://books.google.com/books?id=FYXlAgAAQBAJ&pg=PA232 231–233]}}</ref>— estas produktita kaj konsumita, kvankam ĝi estas malpermesita kaj de Judismo kaj de Islamo.<ref>{{cite news |author=Jeffrey Yoskowitz |url=http://www.slate.com/articles/life/faithbased/2012/08/israel_s_pork_problem_and_what_it_means_for_the_country_s_christian_arabs_.single.html|work= gazetoj Slate |title=Israel's Pork Problem|date=8a de Aŭgusto 2012 |access-date=28a de Decembro 2015}}</ref> ===Sportoj=== [[File:ירוק עולה.jpg|thumb|maldekstre|Sekvantoj de Maccabi Haifa F.C. en la Stadiono Sammy Ofer en la urbo Hajfo.]] La plej populara spektitaj sportoj en Israelo estas [[futbalo]] kaj [[korbopilko]].{{sfn|Torstrick|2004|p=141}} La Israela Unua Ligo estas la ĉefa futbala ligo de la lando, kaj la Israela Korbopilka Unua Ligo estas la ĉefa korbopilka ligo de la lando.<ref>{{cite web |url=http://www.basket.co.il/Data.asp?id=1&lang=en |publisher=Winner Basketball Super League |title=Basketball Super League Profile |access-date=13a de Aŭgusto 2007 }}</ref> Maccabi Haifa, Maccabi Tel Aviv, Hapoel Tel Aviv kaj Beitar Jerusalem estas la plej grandaj [[futbalklubo]]j en la lando. Maccabi Tel Aviv, Maccabi Haifa kaj Hapoel Tel Aviv konkurencis en la [[Ligo de Ĉampionoj de UEFA|Ĉampioneco de UEFA]] kaj Hapoel Tel Aviv atingis la kvaronfinalon de la [[UEFA-pokalo]]. Israelo gastis kaj venkis la [[Azia Pokalo|Azian Pokalon]] de [[1964]]; en 1970 la Israela nacia futbala teamo partoprenis en la [[Futbala Mondpokalo 1970]], nome la nura fojo en kiu ĝi povis partopreni en la [[Futbala Mondpokalo]]. La [[Aziaj Ludoj]] de [[1974]], okazintaj en Teherano, estis la lastaj Aziaj Ludoj en kiuj Israelo partoprenis, kaj tie fakte multaj arabaj kaj islamaj landoj malakceptis konkurenci kun Israelo. Tial Israelo estis ekskludita el la Aziaj Ludoj de [[1978]] kaj ekde tiam ĝi jam ne konkurencis en aziaj sporteventoj.<ref>{{cite web |url=http://www.jta.org/1976/07/26/archive/israel-barred-from-asian-games |title=Israel Barred from Asian Games |publisher=Jewish Telegraphic Agency |date=26a de Julio 1976 |access-date=11a de Aprilo 2014}}</ref> En 1994, [[UEFA]] akceptis Israelon, kaj ekde tiam la israelaj futbalteamoj konkurencas en Eŭropo. Maccabi Tel Aviv venkis en la FIBA Eŭropa Ĉampioneco en korbopilko ses fojojn.<ref>{{cite web|url=http://www.euroleague.net/final-four/milan-2014/maccabi-electra-tel-aviv |title=Maccabi Electra Tel Aviv – Welcome to EUROLEAGUE BASKETBALL |access-date=30a de Oktobro 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140625083458/http://www.euroleague.net/final-four/milan-2014/maccabi-electra-tel-aviv |archive-date=25a de Junio 2014 }}</ref> Israelo atingis [[Israelo en la Olimpikoj|naŭn Olimpikajn medalojn]] ekde sia unua atingo en la [[Somera Olimpiko 1992]], inllude oran medalon en [[tabulvelado]] en la [[Somera Olimpiko 2004]].<ref>{{cite web |url=http://www.olympic.org/israel |publisher=International Olympic Committee |title=Israel |access-date=20a de Marto 2012}}</ref> Israelo atingis ĉirkaŭ 100 ormedalojn en la [[Paralimpiko]] kaj estis rangigita la 20a en la ĝenerala medalaro. La Paralimpiko de [[1968]] estis gastigita de Israelo.<ref>{{cite web |url=http://www.paralympic.org/paralympic-games/tel-aviv-1968 |title=Tel Aviv 1968 |publisher=International Paralympic Committee |access-date=20a de Marto 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120320024849/http://www.paralympic.org/paralympic-games/tel-aviv-1968 |archive-date=20a de Marto 2012 }}</ref> La Makabiaj Ludoj, nome Olimpik-stila evento por [[judoj|judaj]] kaj israelaj atletoj, estis inaŭguritaj en la 1930-aj jaroj, kaj okazis ĉiun kvaran jaron ekde tiam. [[Kravmagao]], nome batalarto disvolviĝinta ĉe judaj defendantoj dum la luktado kontraŭ [[faŝismo]] en Eŭropo, estas uzata de la israelaj sekurecfortoj kaj policanoj.<ref>Ellis, Judy (4a de Majo 1998). [https://time.com/archive/6732713/choke-gouge-smash/ "Choke! Gouge! Smash!".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20240630200736/https://time.com/archive/6732713/choke-gouge-smash/ |date=2024-06-30 }} gazeto [[Time]]. Alirita la 1an de Januaro 2017.</ref> [[Ŝako]] estas grava sporto en Israelo. Estas multaj israelaj grandmajstroj kaj israelaj ŝakludantoj atingis nombrajn junajn mondajn ĉampionecojn.<ref>{{cite news | url=http://www.haaretz.com/print-edition/news/pawn-stars-shine-in-new-national-sport-1.317002 | title=Pawn stars shine in new 'national sport' | newspaper=Haaretz | access-date=21a de Majo 2012| date=4a de Oktobro 2010 }}</ref> == Religio == [[Dosiero:Judaica.jpg|eta|dekstra|250px|Judaĵoj (horloĝdirekten desupre): [[Ŝabato|ŝabataj]] [[kandelingo]]j, vazo por lavado de la manoj, [[Humaŝ]] kaj [[Tanaĥo]], montrilo, [[ŝofaro]], kaj [[etrogo|etrogujo]].]] Laŭ multaj judoj, la [[Eternulo]] promesis la Palestinan regionon al la judoj antaŭ pli ol 3 000 jaroj, eĉ antaŭ la erao de [[reĝo Davido]], kiam [[Izraelo]] estis grava kaj potenca ŝtato. Post 2 000 jaroj de [[diasporo]] kaj [[persekuto]], la kreo de moderna, prospera, fekunda lando, kaj la revivigo de la morta, antikva [[hebrea lingvo]] ŝajnas esti vera miraklo. Sed laŭ la palestinanoj, la invado de ilia lando fare de la judoj, kaj la rego de la judoj tie estas grava maljustaĵo. Laŭ unu kompreno la regadsistemo estas [[Etnokratio|etnokratia]]. La konflikto en Israelo estas ankaŭ religia. Multaj lokoj, precipe en Jerusalemo kaj [[Bet-Leĥem]], estas sanktaj al la judoj, al la [[islamo|islamanoj]], kaj ankaŭ al la [[kristanoj]]. == Vidindaĵoj == * [[Jerusalemo]] ([[Muro de lamentadoj]], [[Kupolo de la Roko]], [[Baziliko de la Sankta Tombo]], ''[[Via Dolorosa]]'', Kruca monaĥejo), * [[Morta Maro]] ([[Masada]] kastelo), * kristanaj lokoj ([[Bet-Leĥem]], [[Nazareto]], ''[[Kapernaum]]''). == Notoj == <references group="noto"/> == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Bibliografio == ===En Esperanto=== * [[Jorge Camacho]], ''Palestino strangolata''. Kun antaŭparolo de Lee Miller. Kov­rilo de Pedro de Arce Trujillo. [[Monda Asembleo Socia|MAS]], 2016, 72 p., ISBN 978-2-36960-049-7 * Waleed Saleh, "La vero, la plej malbona malamiko de Israelo", [[Sennaciulo]], 1444-1446, oktobro-decembro 2025, pp. 13-14. * Víctor López, "Israelo, ok jardekoj de malobeo kontraŭ la internacia juro", [[Sennaciulo]], 1444-1446, oktobro-decembro 2025, pp. 15-16. * CoReP, "La Trump-Plano: usona imperiismo helpas la cionistojn dispremi la palestinanojn", [[Sennaciulo]], 1444-1446, oktobro-decembro 2025, pp. 17-18. ===Aliaj lingvoj=== * Gérard Araud, ''Israël: Le piège de l'Histoire'', eld. Tallandier, 2024 [https://www.laprocure.com/product/1514523/araud-gerard-israel-le-piege-de-l-histoire en La Procure], marto 2024. * Barton, John; Bowden, Julie (2004). ''The Original Story: God, Israel and the World''. Wm. B. Eerdmans Publishing Company. ISBN 978-0-8028-2900-9. * Culla, Joan B. ''La tierra más disputada: El sionismo, Israel y el conflicto de Palestina''. Madrid, Alianza, 2005. * Georg Fohrer: ''Geschichte Israels. Von den Anfängen bis zur Gegenwart''. 6. Auflage. Quelle & Meyer, UTB für Wissenschaft, Wiesbaden 1995, ISBN 3-8252-0708-0. * Martine Gozlan, ''Israël. 70 ans. : 7 clés pour comprendre'', Paris/37-Monts, Archipel, coll. «Essais, documents», 2a de majo 2018, 160 p. (ISBN 978-2-8098-2440-7 kaj 2-8098-2440-1) * [[Theodor Herzl|Herzl, Theodor]] (1946). ''The Jewish State''. American Zionist Emergency Council. ISBN 978-0-486-25849-2. * Morris, Benny (2008). [https://books.google.es/books?id=J5jtAAAAMAAJ&redir_esc=y 1948: A History of the First Arab–Israeli War.] Yale University Press. ISBN 978-0-300-14524-3. * Sanguinetti, Julio María, ''La trinchera de occidente. A 70 años del Estado de Israel''. Montevideo, Taurus, 2018. * Claudio Vercelli, ''Breve storia dello stato di Israele, 1948-2008'', Carocci, 2008, ISBN 9788843044849. * Dieter Vieweger: ''Streit um das Heilige Land''. Gütersloher Verlag, 7. Auflage, Gütersloh 2019, ISBN 978-3-579-06757-5. {{Projektoj |commonscat=Israel |wikiquote=Kategorio:Israelo |wikinewscat=Israelo |ReVo=Israelo }} == Vidu ankaŭ == * [[Masakro en la muzika festivalo de Re'im]] * [[Israel-hamasa milito de 2023]] * [[Standing Together (movado)]] * [[Portalo:Judismo]] * [[Historio de la Esperanto-movado en Israelo (Wandel)]] * ''[[Israel Loves Iran]]'' * [[Juda Virtuala Biblioteko]] * [[Listo de urboj de Israelo]] * [[Mezoriento]] * [[Palestino]] * [[Enlanda Milito dum la Mandato Palestino]] == Eksteraj ligiloj == * {{ueavikio|{{paĝonomo}}|{{paĝonomo}}}} {{eo}} * (en) ''[[:en:Languages_of_Israel|Languages of Israel]]'' (Lingvoj de Israelo) == Noto == * {{Tradukita|lingvo= en |artikolo=Israel |revizio=988383786}} {{Israelaj regionoj}} {{Ŝtatoj en Azio}} {{OECD}} {{Leginda|jaro=2021 |monato=2 |tago=18}} {{ADLM|2024|10}} {{Havenda artikolo|Israelo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Israelo| ]] [[Kategorio:Palestino]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1948]] 192kzgcxf1n4jse2gsmbe2w1rgx93q2 9377951 9377948 2026-05-19T20:18:09Z Sj1mor 12103 /* Geografio */ 9377951 wikitext text/x-wiki {{Informkesto lando | nomoenlokalingvo = {{lang-he|מדינת ישראל|t=''Medinat Jisra'el''}}<br />{{lang-ar|دولة إسرائيل|t=''Daŭlat Isrâ'îl''}} | eonomo = Ŝtato Israelo | flago = [[Dosiero:Flago-de-Israelo.svg|150px|Flago de Israelo]][[Flago de Israelo]] | blazono = [[Dosiero:Coat of arms of Israel.svg|120px|Blazono de Israelo]] | nacia himno = [[Hatikva]] (La Espero) | nacia devizo = | bildo=IL-mapo.png | bildo-larĝeco=250px | bildo-priskribo=Esperanta mapo | lokigo-bildo = [[Dosiero:Israel (orthographic projection).svg|270px|Lokigo]] | lingvoj = [[hebrea lingvo|hebrea]]; tamen la [[araba lingvo|araba]] havas "specialan statuson" | ĉefurbo = [[Jerusalemo|Jerusalemo (internacie nerekonata)]] (504 mil) | religio = plejparte [[juda]], krome [[islama]], [[kristana]] kaj aliaj | areo= 22145 | akvo = 2 | loĝantaro = 9449000 | loĝantaro-jaro = 2021 | loĝdenso = 340 | areo-komento = <small>loĝdenso kalkulita el la fakta areo de 27 799 km²</small> | valuto = [[Nova israela siklo]] aŭ ''ŝekelo'' | valuta kodo = ILS aŭ NIS | horzono = [[UTC+2|+2]] <br />[[UTC+3]] (somere) | ttt = il | landkodo = IL | tel = 972 | aŭtokodo = IL | politika sistemo = Parlamenta [[respubliko]] | ŝtatestro = prezidento [[Isaac Herzog]] | ĉefministro = [[Benjamin Netanjahu]] | parlamento = [[Kneset]] | nacia tago = | sendependeco = [[1948]] | MEP = 353,390 milionoj da [[Usona dolaro|USD]] | MEP pokapa = 37,446 [[Usona dolaro|USD]] | MEP jaro = 2020<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/01/weodata/weorept.aspx?sy=2007&ey=2007&ssd=1&sort=country&ds=%2C&br=0&c=512%2C446%2C914%2C666%2C612%2C668%2C614%2C672%2C311%2C946%2C213%2C137%2C911%2C962%2C193%2C674%2C122%2C676%2C912%2C548%2C313%2C556%2C419%2C678%2C513%2C181%2C316%2C682%2C913%2C684%2C124%2C273%2C339%2C921%2C638%2C948%2C514%2C943%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C522%2C692%2C622%2C694%2C156%2C142%2C624%2C449%2C626%2C564%2C628%2C283%2C228%2C853%2C924%2C288%2C233%2C293%2C632%2C566%2C636%2C964%2C634%2C182%2C238%2C453%2C662%2C968%2C960%2C922%2C423%2C714%2C935%2C862%2C128%2C716%2C611%2C456%2C321%2C722%2C243%2C942%2C248%2C718%2C469%2C724%2C253%2C576%2C642%2C936%2C643%2C961%2C939%2C813%2C644%2C199%2C819%2C184%2C172%2C524%2C132%2C361%2C646%2C362%2C648%2C364%2C915%2C732%2C134%2C366%2C652%2C734%2C174%2C144%2C328%2C146%2C258%2C463%2C656%2C528%2C654%2C923%2C336%2C738%2C263%2C578%2C268%2C537%2C532%2C742%2C944%2C866%2C176%2C369%2C534%2C744%2C536%2C186%2C429%2C925%2C178%2C746%2C436%2C926%2C136%2C466%2C343%2C112%2C158%2C111%2C439%2C298%2C916%2C927%2C664%2C846%2C826%2C299%2C542%2C582%2C443%2C474%2C917%2C754%2C544%2C698%2C941&s=NGDPD%2CNGDPDPC&grp=0&a=&pr1.x=29&pr1.y=7|titolo=International Monetary Fund, World Economic Outlook Database, April 2008|alirdato=[[15-a de februaro]] [[2023]]|lingvo=en}}</ref> | esperanto-asocio = [[Esperanto-Ligo en Israelo]]<br />[[Junulara Esperanto-Ligo Israela]] }} [[Dosiero:BritishMandatePalestine1920.png|eta|La origina teritorio de la [[Mandata Palestino|brita mandato de palestino]], kiel ordonis la [[Ligo de Nacioj|Ligo de nacioj]]]] [[Dosiero:Kp142-israelo.opus|eta|Epizodo de [[podkasto]] [[Kern.punkto]] pri Israelo. Ni parolis kun Israelano Dror Gaon pri la historio kiel ekestis la nuna situacio de Israelo (2018). Komencante antaŭ la cionismo de la 19a jarcento, preterirante du mondmilitojn ĝis la fondiĝo de la nuna ŝato Israelo en 1948. Ni priparolas kiel ekde tiam Israelo spertis tri militojn kun la najbaraj landoj. Fine ni diskutas la nunan situacion de Israelo kaj la rilaton al la najbaroj.]] '''Israelo'''<ref name=PIV2020> aŭ '''Izraelio''' {{citaĵo el la reto|titolo=PIV 2020 — Izraelio|lingvo=eo|url=https://vortaro.net/#Izraelio_kd|alirdato=[[15-a de februaro]] 2023}} - tamen atentindas ke en Vikipedio ankoraŭ ekzistas pliaj tekstoj [[Izraela reĝlando]] kaj [[Izraela reĝlando]], kaj tutsame iu metanto de vorto "Izraelio" eble celis unu el tiuj tekstoj. </ref> ({{lang-he|מדינת ישראל|t=, ''Medinat Jisra'el''}}, {{lang-ar|دولة إسرائيل|t=''Daŭlat Isrâ'îl''}}, signifante Ŝtato Israelo) estas lando en Sud-Okcidenta [[Azio]], la naskiĝejo kaj [[Sankta Lando|sankta lando]] de [[Judismo]], la tria plej sankta loko por [[Islamo]] (post [[Mekko]] kaj [[Medino]]) kaj tre grava lando al aliaj [[Monoteismo|monoteismaj religioj]] – la diversaj eklezioj de [[Kristanismo]] (ĉefe la [[Rom-katolika eklezio|rom-katolika]] kaj la [[Orientaj katolikaj eklezioj|orientaj]]) kaj de la [[Bahaa Kredo]]. La financa kaj teknologia ĉefurbo de Israelo estas [[Tel-Avivo]] <ref name="lboro.ac.uk">{{cite web |title=GaWC&nbsp;– The World According to GaWC 2008 |work=Globalization and World Cities Research Network |accessdate=1a de marto 2009 |url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160811203314/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |archivedate=2016-08-11 }}</ref> kaj ĝia ĉefurbo estas [[Jerusalemo]], kvankam ne ĉiuj landoj agnoskas la israelan [[suvereneco]]n super tiu urbo.<ref group="noto">La [[Jerusalema Leĝo]] diras, ke "Jerusalemo, kompleta kaj unuiĝinta, estas la ĉefurbo de Israelo", kaj la urbo servas kiel la [[sidejo]] de la registaro, la hejmo de la prezidenta loĝejo, registaraj oficejoj, supera kortumo kaj parlamento. La sekureca rezolucio 478 de la [[Unuiĝintaj Nacioj]] (20-a aŭgusto 1980; 14-0, Usono sin detenis) esprimis malaprobon de la Jerusalema Leĝo kaj alvokis, ke membraj ŝtatoj fortiru siajn diplomatiajn misiojn el Jerusalemo. Multaj landoj tenas siajn ambasadorejojn en aliaj urboj kiel Tel-Avivo, [[Ramat Gan]], kaj [[Herzlija]] (vidu la [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html CIA-Faktlibron] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181225080845/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html%20 |date=2018-12-25 }} kaj [http://www.un.org/Depts/Cartographic/map/profile/israel.pdf Mapon de Israelo]). Tamen en la 21-a jarcento kelkaj landoj (notinde, Usono) movis siajn ambasadejojn al Jerusalemo, konfirmante ĝian statuson de la ĉefurbo de Israelo.</ref><ref>{{citaĵo el la reto|url=https://www.knesset.gov.il/laws/special/eng/basic10_eng.htm |titolo='&#39;Basic Law: Jerusalem, Capital of Israel'&#39; |eldonejo=Knesset.gov.il |alirdato=14-a de oktobro 2013}}</ref> La ŝtato Israelo estas [[demokratio]] kun [[parlamenta sistemo]], [[proporcia balotsistemo]], kaj [[universala voĉdonrajto]].<ref>{{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/article/global-survey-2006-middle-east-progress-amid-global-gains-freedom |title=Global Survey 2006: Middle East Progress Amid Global Gains in Freedom |accessdate=20a de Marto 2012 |date=19a de Decembro 2005 |publisher=Freedom House |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-16 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120623031255/http://www.freedomhouse.org/article/global-survey-2006-middle-east-progress-amid-global-gains-freedom |arkivdato=2012-06-23 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.freedomhouse.org/article/global-survey-2006-middle-east-progress-amid-global-gains-freedom |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-16 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120623031255/http://www.freedomhouse.org/article/global-survey-2006-middle-east-progress-amid-global-gains-freedom |arkivdato=2012-06-23 }}</ref> La [[Ĉefministroj de Israelo|Ĉefministro]] estas la estro de la [[registaro]] kaj la [[Kneset]] estas la [[parlamento]]. Kun [[loĝantaro]] de ĉirkaŭ 9 milionoj en 2019,<ref>{{Cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/latest-population-statistics-for-israel|title=Latest Population Statistics for Israel|website=www.jewishvirtuallibrary.org|access-date=23a de Marto 2019}}</ref> Israelo estas [[Industrilando|disvolviĝinta lando]] kaj membro de la [[Organizaĵo pri Ekonomiaj Kunlaboro kaj Evoluigo]] (OEKE).<ref name="OECD">{{cite web |url=http://www.oecd.org/israel/israelsaccessiontotheoecd.htm |title=Israel's accession to the OECD |publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development |accessdate=12a de Aŭgusto 2012}}</ref> Ĝi havas la [[Listo de landoj laŭ MEP (ĝenerale)|31-e plej grandan ekonomion laŭ MEP]] en la mondo kaj estas [[Landoj laŭ indico de homa disvolviĝo|disvolviĝinta]] lando en daŭra [[milito|milita konflikto]].<ref>{{Cite web|url=https://www.acleddata.com/curated-data-files/|title=Current conflicts|last=|first=|date=|website=|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> Ĝi havas [[Landoj laŭ indico de homa disvolviĝo|la plej altan]] [[vivnivelo]]n en la [[Mezoriento]] (sen kalkuli la [[Arabaj landoj|arabajn landojn]] de la [[Persa Golfo]] kaj [[Saudarabio]]n<ref name="HDI">[http://hdr.undp.org/en/composite/HDI "Human Development Index and its components".] United Nations Development Programme. 2018. Alirita la 16an de Novembro 2020.</ref>) kaj rangas inter la pintaj landoj en la mondo laŭ [[militisto|procento de loĝantoj kun militista trejnado]],<ref name=IISS_military>[[IISS]]: ''IISS 2018'', pp. 339-340</ref> [[universitato|procento de loĝantoj kun universitataj studoj]],<ref name="OECD_education">15a de Septembro 2016, Education at a Glance: Israel [http://www.keepeek.com/Digital-Asset-Management/oecd/education/education-at-a-glance-2016/israel_eag-2016-63-en] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20171110050434/http://www.keepeek.com/Digital-Asset-Management/oecd/education/education-at-a-glance-2016/israel_eag-2016-63-en|date=2017-11-10}} publikigita de Organisation for Economic Co-operation and Development en la 18a de Januaro 2017.</ref> elspezo en [[esplorado]],<ref name=OECD_R&D>{{Cite web|url=https://data.oecd.org/rd/gross-domestic-spending-on-r-d.htm|title=Research and development (R&D) - Gross domestic spending on R&D - OECD Data|website=data.oecd.org|access-date=10a de Februaro 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170114013730/https://data.oecd.org/rd/gross-domestic-spending-on-r-d.htm|archivedate=2017-01-14}}</ref> kaj [[vivodaŭro]].<ref name=OECD_life_expec/> La moderna ŝtato Israelo identigas siajn radikojn kun la malnova [[Tero de Izraelo]] (''Erec Jisrael''), centra koncepto de la [[Judismo]] de antaŭ tri mil jaroj. Post la [[Unua Mondmilito]], la [[Ligo de Nacioj]] aprobis la [[Brita mandato Palestino|Britan mandaton Palestinon]] ene de la [[Koloniismo|koloniisma]] intenco kontroli teritoriojn en strategia areo ĝis tiam kontrolita de la [[Otomana Imperio]]. Tio koincidis kun la intenco de diversaj judaj kaj pro-judaj sektoroj krei „hejmon por la [[juda popolo]]“, kion post la persekutado kontraŭ judoj ([[Holokaŭsto]]) fare de la [[Nazia Germanio]] dum la [[Dua Mondmilito]] ricevis fortan subtenon. En 1947, la [[Unuiĝintaj Nacioj]] (UN) aprobis la dividon de [[Palestino]] en du ŝtatojn, nome unu juda kaj alia araba. La 14-an de majo de 1948, la ŝtato Israelo deklaris sian sendependecon, kiu estis sekvita de la Milito de Sendependeco kontraŭ la apudaj arabaj ŝtatoj, kiuj malakceptis la planon de la UN. En [[1949]] Israelo estiĝis membro de la UN. La pluaj venkoj en serio de postaj militoj konfirmis ĝian sendependecon kaj plivastigis la limojn de la juda ŝtato trans tio, kion intencis la [[Plano de UN por la dispartigo de Palestino|Plano de Divido de la Unuiĝintaj Nacioj]]. De tiam, Israelo estas en konflikto kontraŭ multaj de la najbaraj arabaj landoj (vidu [[Araba-israela konflikto]] kaj [[Arabaj-israelaj militoj]]) kaj precipe kontraŭ la araba loĝantaro de la [[Palestiniaj teritorioj]], kiuj [[Israele okupataj teritorioj|estas okupaciitaj]] ekde [[1967]] sed daŭre ne [[Anekso|aneksataj]] (vidu [[Israel–Palestina konflikto]]). La ĉefa [[malplimulto]] estas la [[Arabaj israelanoj]] (aktuale en [[2020]] ili nombras 2 milionoj, ĉ. 20% de la landa loĝantaro), kies [[nacia identeco]] samas kiel la [[palestinanoj]] <ref name="Bligh2004">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=Ho-RAgAAQBAJ|titolo=The Israeli Palestinians: An Arab Minority in the Jewish State|aŭtoro=Alexander Bligh|dato=2a de Aŭgusto 2004|eldoninto=Routledge|ISBN=978-1-135-76077-9}}</ref>, rilatoj estas pli bonaj kaj daŭre pliboniĝantaj <ref>{{cite web|last=Berger|first=Miriam|title=Palestinian in Israel|website=Foreign Policy|date=2019-01-18|url=https://foreignpolicy.com/2019/01/18/palestinian-in-israel/|ref=harv|access-date=2020-01-26}}</ref>. De ĝia fondo, la landlimoj de Israelo kaj eĉ ĝia rajto ekzisti estis temo de disputadoj, speciale inter ĝiaj arabaj najbaroj, sed ne nur. Tamen, Israelo subskribis [[Packontrakto|packontraktojn]] kun kaj [[Egiptio]] kaj [[Jordanio]], kaj penadojn estas faritaj por atingi permanentan interkonsenton kun la [[Palestina Aŭtonomec-Aŭtoritato]], dum plue okupacias ties teritorion kaj malhelpas la normalan funkciadon de la [[Ŝtato Palestino]], ĉefe per instalado de [[setlejo]]j de [[judaj israelanoj]] en tiuj teritorioj. == Historio == {{Ĉefartikolo|Historio de Israelo}} === El la antikvo ĝis la 19-a jarcento === {{Ĉefartikolo|Historio de Antikva Israelo}} La malnova tero de [[Kanaano]], lokita je la sudokcidento de la nomita [[Fekunda duonluno]], estis ekde la antikva tempo, tero de trafiko kaj intera punkto inter la [[Mezopotamio|mezopotamiaj]] civilizacioj de la riveroj [[Tigriso]] kaj [[Eŭfrato]], unuflanke, kaj [[Antikva Egiptio]] en la valo de la [[Nilo]] por la alia. La regiono estis dividita en malgrandaj [[Urboŝtato|urbo-ŝtatoj]] aŭ sendependaj lokaj reĝlandoj, kiel [[Moabo]] kaj [[Edomo]] ĉe la oriento, [[Reĝlando de Judujo|Judao]] kaj [[Antikva Israelo|Israelo]] en la centro, [[Arameoj|Aramo]] kaj [[Fenicio]] en la nordo, kiuj devis fari portempaj aliancoj per kunigo de iliaj [[militfortoj]] kontraŭ la daŭraj invadoj de [[imperio]]j (de [[Egiptio]], [[Asirio]] aŭ [[Babilonio]]), kiel de [[Beduenoj|arabaj nomadoj]] kaj la [[Popoloj de la Maro]], la [[filiŝtoj]]. En tiu tero oni vidis la lumon de du la plej grandaj mejloŝtonoj de la [[okcidenta civilizacio]]: la [[Ŝemida lingvaro|ŝemida alfabeto]], origino de multaj malnovaj kaj modernaj [[alfabeto]]j, kaj [[monoteismo]] de kiu devenas la [[abrahamaj religioj]], kaj poste etendiĝis ambaŭ atingoj tra la tuta [[Okcidento]]. Ĝi ankaŭ vidis la naskiĝo de kelkaj el la unuaj [[urbo]]j de la mondo (kiel [[Jeriko]]), kiu jam aĝas sep mil jarojn, en plena [[neolitika revolucio]], tiel kiel unu el la unuaj [[havenurbo]]j de la mondo, nome la malnova [[Jafo]]. Dum la [[Helenisma epoko|Helenisma klasika periodo]], [[Regno de Judujo|Jehudo]] estis absorbita en la postaj [[Diadoĥoj|Helenismaj regnoj]] kiuj sekvis la konkerojn de [[Aleksandro la Granda]], sed en la 2-a jarcento a.K. la Judoj ribeliĝis kontraŭ la [[Seleŭkia Imperio]] kaj kreis la [[Makabea dinastio|Hasmonean]] regnon. Tiu, la lasta teorie sendependa regno de [[Izraela Lando|Israelo]], grade perdis sian sendependon ekde la 63 a.K. pro sia konkero fare de [[Pompejo]] por la [[Romia Imperio]], iĝante Romia kaj poste Partia klienta ŝtato. Post la instalado de klientaj regnoj sub la [[Heroda dinastio]], la [[Judeo (romia provinco)|Provinco Judea]] estis skuita per enlandaj tumultoj, kiuj finis per la [[Unua Juda-Romia Milito]], la detruo de la [[Dua Templo]], la apero de la [[Rabena judismo]] kaj de la [[Prakristanismo]]. La nomo Judeo aŭ Judea ([[Latina lingvo|latine]], Iudaea) ne plu estis uzita de [[Grek-romia mondo|grek-romianoj]] ([[Orienta Romia Imperio]]) post la [[Bar-Koĥba-ribelo]] de la jaro 135 n.e. Post tio okazis la [[juda diasporo]]. En la [[7-a jarcento]], la tuta [[Levantenio]] de la [[Bizanca Imperio]] (posteulo de la [[Romia Imperio]]) estis konkerita fare de la [[Araboj|araba ekspansio]] kaj restis en islamana kontrolo ĝis la [[Unua Krucmilito]] nome en 1099, sekvita de konkero fare de arabaj [[Ajubidoj]] en 1187. La [[Mamlukoj|Mamluka]] [[Mamluka Sultanlando (Kairo)|Sultanlando de Egiptio]] etendis sian kontrolon super Levantenio en la [[13-a jarcento]] ĝis sia malvenko fare de la [[Otomana Imperio]] en 1517. La situacio apenaŭ ŝanĝiĝis dum kelkaj jarcentoj kaj la tuta Levantenio restis dume en kontakto kun la ceteraj arabaj kaj islamaj landoj de [[Orienta Mediteraneo]]. Dum la [[19-a jarcento]], en Eŭropo kaj iom en Nordameriko naskiĝis la ĝermo de nacia sento inter judoj kio kondukis al la establado de nova soci-politik-religi-kultura movado nome [[Cionismo]] kiu celis ĉefe enmigradon al [[Palestino]] por konstrui tie novan politikan [[ento]]n. === Moderna epoko === En la fino de la [[19-a jarcento]] en [[Ĥibat Cion|Ĥoveve Cion]] (Cionista Movado) nome la unua tia societo en Varsovio partoprenis [[L. L. Zamenhof]]. La movado fondis unuajn dekomencajn koloniojn en Palestino. En [[1897]] Kongreso de Cionistoj en [[Bazelo]] ([[Svislando]]) sub prezidanteco de D-ro [[Theodor Herzl]] akceptis „Bazelan Programon“ (La Cionismo celas la formadon de publike garantiita hejmo por la Juda popolo en Palestino). En [[1909]] tiukadre okazis la fondo de [[Tel-Avivo]] (oni povis vidi sur tiu loko ĝis tiam nenion krom [[sabloduno]]j). Post la [[Unua mondmilito]] Palestino ĉesis esti provinco de Turkio kaj venis sub la [[protektorato]]n de Britio. Fakte la [[2-an de novembro]] [[1917]] la [[Balfour-deklaro|Balfoura Deklaro]] (fakte simpla letero de eksterafera ministro [[Arthur James Balfour|Balfour]] al lordo [[Lionel Walter Rothschild|Rothschild]], barono Rothschild la 2-a) asertis la jenon: La registaro de Lia Reĝa Moŝto rigardas kun favoro la fondon de Nacia Hejmo por la Hebrea Popolo en Palestino, kaj faros sian eblon por faciligi la atingon de tiu ĉi celo, kun klaresprimita kompreno, ke nenio estos farata, kio povus malutili al la ekzistantaj civilaj kaj religiaj rajtoj de la ne-hebreaj komunumoj en Palestino aŭ al la rajtoj kaj politika leĝostato, kiujn la Hebreoj ĝuas en iu alia lando. Tio unuflanke estis komprenita kiel promeso de kreado de aparta juda ŝtato, dum aliflanke oni komprenis nur la promeson faciligi la setladon de judoj en la teritorio. En [[aprilo]] [[1921]] „Keren Hajesod“ (Fundamenta Kaso de Palestino) organizaĵo de hebreoj en la tuta mondo kolektis 2 milionojn da pundoj. Samtempe ekzistis alia financa organizo, Hebrea Nacia Kaso, kies tasko estis aĉeti bienojn, sur kiuj la [[kolonio]]j ([[moŝavao]]) formiĝu. Per la helpo de tiuj ĉi du kasoj dum du jaroj 18 kolonioj estis formitaj. La [[Valo de Jizre'el|Valo de Jesreel]], bone konata en la Biblia historio, estis tiutempe dense loĝata de pli ol 80 judaj kolonioj (kune kun la antaŭmilitaj, malnova [[Jiŝuv]] en la kvar sanktaj urboj), kvankam antaŭ kelkaj jaroj tiu ĉi valo estis tute malplena kaj neprilaborata. La [[30-an de junio]] [[1922]] la [[Kongreso de Usono]] unuvoĉe akceptis la Lodge–Fish rezolucion konforman al la judfavora kompreno de la Balfoura Deklaro. La [[24-an de julio]] [[1922]] la [[Ligo de Nacioj]] konfirmis la aserton de la Balfoura Deklaro cedante mandaton por Palestino al [[Granda Britujo]]. Organizaĵo Ĥalucim de junularaj pioniroj komencis entrepreni iniciatojn por konstrui la landon. Preskaŭ ĉie, kie la Pioniroj komencis laboron, ili trovis [[marĉo]]jn kaj rokarojn, kiuj estis konsiderataj ne kultureblaj de multaj antaŭmilitaj esplorantoj. <!--Oni tiel skribis pri ili: „Sed jen ili venis, kaj metis en la teron tiel arde amatan la tutan amon, la tutan entuziasmon, kiu povas plenigi junajn korojn, por trahaki rokojn, sekigi la marĉojn kaj planti arbojn kaj legomojn en tiaj lokoj, kie dum jarmiloj eĉ herbeto ne kreskis.“POR PLUTENI TIUN CITAJXON NECESAS LA REFERENCO: de kie gxi venas?--> En [[1925]] en Palestino vivis 600 mil homoj, el ili 150 mil judoj. [[Tel-Avivo|Tel Aviv]] havis 30 mil loĝantojn, pli ol mil domojn, plurajn [[fabriko]]jn, elektran lumon. Laborista Banko posedis kapitalon de 60 mil pundoj. Rutenberg Elektriga Kompanio provizis Tel-Avivon kaj [[Ĥajfo]]n per [[elektro]] kaj planis elektrizi la tutan landon utiligante akvenergion de [[rivero Jordano]]. Cionisma Medicina Organizaĵo „Hadassa“ sukcese batalis kontraŭ [[malario]] kaj [[trakomo]] de okuloj. En [[aprilo]] de [[1925]] en [[Jerusalemo]] malfermiĝis la [[Hebrea Universitato de Jerusalemo|Hebrea Universitato]] je ĉeesto de pli ol 10 mil judoj de ĉiuj landoj. Dum la [[Dua Mondmilito]] la tuta areo kiel kontrolita de [[Unuiĝinta Reĝlando]] estis zono de batalkampo. === Vojo al sendependigo === {{Ĉefartikolo|Israel–Palestina konflikto}} [[Dosiero:Arab volunteers.jpg|eta|maldekstre|250px|Arabaj volontuloj en Palestino, 1947.]] En novembro [[1947]] [[Unuiĝintaj Nacioj]] decidis dividi la ĝistiaman teritorion de Palestino en du duonojn: nome la araba ŝtato ĉe la rivero [[Jordano]] kaj la [[juda ŝtato]] kun 56 % de la teritorio. La judaj gvidantoj akceptis la decidon. La gvidantoj de la lokaj araboj rifuzis akcepti ĝin kaj la saman tagon komencis ataki la judan loĝantaron. Komenciĝis [[Enlanda Milito dum la Mandato Palestino|milito inter la lokaj judoj kaj la lokaj araboj]]. En majo [[1948]] oni proklamis en Tel-Avivo la [[Deklaro de sendependo de Israelo|fondon de la juda ŝtato Israelo]]. La saman tagon kelkaj arabaj najbaraj ŝtatoj (Egiptio, Jordanio, [[Sirio]] ktp) ekatakis Israelon kaj tiam plilarĝiĝis la konflikto al la [[Arab-israela milito de 1948|araba-israela milito]], la unua milito en serio de militoj inter Israelo kaj ĝia najbaraj arabaj landoj. En marto [[1949]] finiĝis la milito per venko de la [[israela armeo]]. Unu el ĝiaj ĉefaj rezultoj estis, ke centmiloj da lokaj araboj („Palestinanoj“) forlasis siajn hejmojn kaj ekloĝis en aliaj partoj de Palestino aŭ en la najbaraj arabaj landoj („Palestinaj rifuĝintoj“). Parto de ili mem forlasis/forfuĝis dum la milito, dum alia parto estis forpelita de la israelaj soldatoj dum la bataloj. Alia grava rezulto: ne fondiĝis la araba ŝtato de la lokaj palestinanoj. Ĝiaj planitaj teritorioj estis regataj de tiam parte fare de Israelo kaj parte fare de Jordanio ([[Cisjordanio]]), inklude la disdividon de Jerusalemo inter Israelo, ĉe la okcidento, kaj Jordanio, ĉe la [[Orienta Jerusalemo|oriento]], inkluzive de la [[Malnova Urbo (Jerusalemo)|malnova urbo]]. El [[1948]] ĝis [[1952]] estis [[Ĥajim Vajzman]] la unua israela prezidento. El [[1949]] ĝis [[1953]] estis [[David Ben-Gurion]] la unua israela ĉefministro (vidu artikolon [[Ĉefministroj de Israelo]]). En [[1949]] okazis la akcepto de Israelo kiel membro de [[Unuiĝintaj Nacioj]]. En [[1956]], samtempe kun la [[sueza krizo]], okazis la Sinaja kampanjo. En [[1967]] pro la [[Sestaga Milito]] Israelo ricevis kontrolon [[Orienta Jerusalemo|Orientan Jerusalemon]], [[Cisjordanio]]n de Jordanio, la [[Gaza Sektoro|sektoron de Gaza]], la duoninsulon de [[Sinajo]] de Egiptio kaj la [[Golanaj Altaĵoj]] de Sirio. La milito komenciĝis kiam la egiptaj kaj siriaj armeoj grandpotence alproksimiĝis la israelajn limojn minacante konkeri ĝin pro kio la israela armeo ekatakis la unua. En [[1973]] okazis la [[Milito de Jom Kippur]] kontraŭ [[Sirio]] kaj [[Egiptio]]. En [[1978]] oni komencis la negocojn al la [[Interkonsento de Camp-David|interkonsenton de Camp David]], la unuan [[packontrakto]]n kun araba lando, per kiuj Israelo redonis [[Sinajo]]n al Egiptio. En [[1982]] okazis militoperaco nomita de Israelo ''Paco al Galileo'', kio rezultis en la [[Libana milito de 1982]], nome invado fare de Israelo en Libanon, detruo de palestinanaj militbazoj en [[suda Libano]] kaj komenco de Israela okupacio de tiu regiono ĝis la retiriĝo en 2000. Israelo plutenis la [[Israele okupataj teritorioj|disputitajn teritoriojn]], kaj kvankam en [[1994]] oni kreis ĝermon de araba regiono, nome [[Palestina Aŭtonomio]] en [[Gazaa Sektoro]] kaj [[Cisjordanio]], pluis la konfliktoj inter la ŝtato Israelo kaj la palestinaj loĝantoj kontraŭisraelaj, dum Israelo konstruis [[Cisjordania Murego|apartisman muregon]] ene de Cisjordanio kaj plimultigis [[Israelaj setlejoj|israelajn setlejojn]] en tiu teritorio. == Geografio == {{Ĉefartikolo|Geografio de Israelo}} [[Dosiero:JordanRiver en.svg|eta|dekstre|250px|La rivero Jordano estas la celita orienta limo de Israelo.]] En Israelo distingiĝas tri regionoj de Okcidento al Oriento, nome la jenaj: * la [[Israela marborda ebenaĵo|ebenaĵo ĉe la mediteranea marbordo]], * la centra "montoĉeno", ambaŭflanke de la [[Akvodislimo]], kaj la * [[Jordana Rift-Valo|Jordana Valo]]. Al ĉi tiuj tri regionoj, oni devas aldoni tiun de la [[dezerto Negevo]], lokita sude de Israelo. La aridaj regionoj okupas pli ol duonon de la teritorio de Israelo. Kvankam granda parto de tiu teritorio estas senhoma, en la valoj abundas la iridojn, kaj ankaŭ la arboj kiel [[pino]]j, [[eŭkalipto]]j, [[olivujo]]j kaj [[akacio]]j. Israelo estas en la zono de [[Levantenio]] de la mondoregiono konata kiel [[Fekunda duonluno]] de [[Azio]]. La lando estas en la [[Orienta Mediteraneo|orienta pinto]] de la [[Mediteranea Maro]], limigita de [[Libano]] norde, [[Sirio]] nordoriente, [[Jordanio]] kaj [[Cisjordanio]] oriente, kaj [[Egiptio]] kaj la [[Gaza Zono]] sudokcidente. Ĝi kuŝas inter latitudoj 29° kaj 34° N, kaj longitudoj 34° kaj 36° E (Or). La suverena teritorio de Israelo (laŭ la limigaj linioj de la [[Rodoso|rodosaj]] Interkonsentoj por [[Batalhalto]] de [[1949]] kaj eksklzivante ĉiujn teritoriojn konkeritajn de Israelo dum la [[Sestaga Milito]] de [[1967]]) estas proksimume 20 770&nbsp;km² de surfaco, el kio du procento estas akvo.<ref name="cia">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html "Israel".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181225080845/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html%20 |date=2018-12-25 }} The World Factbook. Central Intelligence Agency. Alirita la 16an de novembro 2020.</ref> Tamen Israelo estas tiom mallarĝa (100&nbsp;km je la plej larĝa punkto, kompare kun 500&nbsp;km el nordo al sudo) ke la [[Ekskluziva ekonomia zono]] en la Mediteraneo estas duoble pli granda ol la terareo de la lando.<ref>{{cite news |url=http://www.haaretz.com/print-edition/news/israel-navy-to-devote-majority-of-missile-boats-to-secure-offshore-drilling-rafts-1.406203 |title=Israel Navy to devote majority of missile boats to secure offshore drilling rafts |first=Gili |last=Cohen |date=9a de Januaro 2012 |newspaper=Haaretz}}</ref> La totala areo sub la "[[de facto]]" juro de Israelo, inkludante la zonon de [[Orienta Jerusalemo]] kaj la areon de la [[Golanaj Altaĵoj]], estas 22 072&nbsp;km² ampleksa,<ref>{{cite web |url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st01_01&CYear=2012 |title=Area of Districts, Sub-Districts, Natural Regions and Lakes |date=11a de Septembro 2012 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |accessdate=13a de Junio 2013}}</ref> kaj la totala areo sub "[[de facto]]" kontrolo de Israelo, inklude la milit-kontrolita kaj nur parte [[Palestina aŭtonomio|Palestin-regata]] teritorio de la [[Cisjordanio|Okcidenta Riverbordo]], estas 27 799&nbsp;km² ampleksa.<ref name="loc-geo">{{cite journal |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/iltoc.html |date=7a de Majo 2009 |title=Israel (Geography) |journal=Country Studies |accessdate=12a de Februaro 2010 }}</ref> [[Dosiero:Southern District in Israel.svg|eta|dekstra|150px|La [[Suda distrikto de Israelo]], kiu inkludas sude la dezerton [[Negevo]] kaj en ties suda pinto aliron al la [[Akaba Golfo]] kaj al la [[Ruĝa Maro]].]] Spite sian malgrandan grandon, Israelo estas hejmo de vario de geografiaj trajtoj, el la [[Dezerto Negevo]] en la sudo al la interna fekunda [[Valo de Jizre'el]], la montaroj de [[Galileo]], [[Karmel (montaro)|Karmelo]] kaj al la [[Golanaj Altaĵoj|Golano]] en la nordo. La Israela [[Marborda ebenaĵo|Marborda Ebenaĵo]] laŭ la bordoj de la Mediteranea Maro estas hejmo de plej el la landa loĝantaro.<ref>{{cite web |url=http://goisrael.com/Tourism_Eng/Tourist%20Information/Discover%20Israel/Geographic%20Regions/pages/The%20coastal%20plain.aspx |title=The Coastal Plain |publisher=Israel Ministry of Tourism |access-date=6a de Januaro 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170107171405/http://goisrael.com/Tourism_Eng/Tourist%20Information/Discover%20Israel/Geographic%20Regions/pages/The%20coastal%20plain.aspx |archive-date=7a de Januaro 2017 |url-status=dead |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-11 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20170107171405/http://goisrael.com/Tourism_Eng/Tourist%20Information/Discover%20Israel/Geographic%20Regions/pages/The%20coastal%20plain.aspx |arkivdato=2017-01-07 }}</ref> Oriente de la centraj altaj teroj estas la [[Jordana Valo]], kiu formas malgrandan apartan parton de la 6 500&nbsp;km longa [[Grand-Rifta Valo]]. La [[Jordana rivero]] fluas laŭlonge de la Jordana Valo, el la [[Monto Hermon]] tra la [[Hulaha Valo]] kaj la [[Maro de Galileo]] ĝis la [[Morta Maro]], nome la plej malalta punkto de la surfaco de la [[Tero]].<ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/livingwatersmyth0000krei |publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs |accessdate=20a de Julio 2007 |year=1999 |title=The Living Dead Sea |isbn=978-0-8264-0406-0 |url-access=registration }}</ref> Pli sude estas la [[Arabaha Valo]], kiu finas en la [[Akaba Golfo]], kiu estas parto de la [[Ruĝa Maro]]. Unika de Israelo kaj de la [[Sinajo|Sinaja Duoninsulo]] estas la "maĥteŝ", aŭ tipaj [[Erozio|eroziejoj]].<ref>{{cite book |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1486/ |publisher=UNESCO |title=Makhteshim Country |accessdate=19a de Septembro 2007 |isbn=978-954-642-135-7 |year=2001 }}</ref> La plej granda "maĥteŝ" en la mondo estas la [[Maĥteŝ Ramon]] en Negevo,<ref>Jacobs 1998 [https://books.google.com/books?id=TRc9ea_CKOUC&pg=PA284 284]. "The extraordinary Makhtesh Ramon&nbsp;– the largest natural crater in the world&nbsp;..." {{Cite book|url=https://archive.org/details/israelpalestinia00jaco |title=Israel and the Palestinian Territories |accessdate=24a de Februaro 2016 |isbn=978-1-85828-248-0 |last1=Jacobs |first1=Daniel |last2=Eber |first2=Shirley |last3=Silvani |first3=Francesca |last4=(Firm) |first4=Rough Guides |year=1998 |page= }}</ref> kiu estas 40 por 8&nbsp;km ampleksa.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vie/Ramon.html |encyclopedia=Jewish Virtual Library |title=Makhtesh Ramon |accessdate=12a de Februaro 2010 }}</ref> Israela informo pri la media statuso de la [[Mediteranea Baseno]] asertas, ke Israelo havas la plej grandan nombron de plantospecioj por kvadrata metro el ĉiuj landoj de la baseno.<ref name=rinat>{{cite news |last=Rinat |first=Zafrir |title=More endangered than rain forests? |newspaper=Haaretz |location=Tel Aviv |accessdate=20a de Marto 2012 |date=29a de Majo 2008 |url=http://www.haaretz.com/print-edition/features/more-endangered-than-rain-forests-1.246839}}</ref> === Klimato === Lokita inter la [[dezerto]]j de Afriko kaj Azio de unu parto, kaj de la Mediteranea, varma kaj humida maro de la alia, Israelo troviĝas en [[vojkruciĝo]] de klimataj influoj, kiuj permesas distingi ĝis kvardek [[Mikroklimato|malsamajn tipojn de klimato]] en tiel reduktita surfaco. La temperatura reĝimo varias notinde depende de la alteco, speciale en vintro: de la okcidento al la oriento la klimato transiĝas de tipe [[Mediteranea klimato|mediteranea]] al [[Kontinenta klimato|kontinenta]]. La montaj regionoj kutimas esti ventosuferaj kaj tre malvarmaj, kelkfoje kun neĝofaloj. La pinto de la [[monto Hermono]] estas kovrita de [[neĝo]] dum la plej granda parto de la jaro, kaj Jerusalemo ĝenerale ricevas almenaŭ unu neĝofalon ĉiujare. La klimato de Israelo estas karakterizita de varmaj someroj kaj mildaj vintroj. Pluvokvanto varias signife trans la lando kaj de jaro al jaro. === Naturo === [[Dosiero:Hoopoe with insect.jpg|eta|maldekstre|La [[Upupo]] – nome [[Simbolaj bestoj de ŝtatoj|nacia birdo]] de Israelo<ref>[https://www.pri.org/stories/2013-09-29/12-countries-have-cooler-national-animals-united-states 12 countries that have cooler national animals than the United States] alirita en 22a de januaro 2020, ĉe Public Radio International.</ref>|alt=]] La faŭno kaj flaŭro de Israelo enhavas tre varian aron de plantoj kaj animaloj pro la loko de la lando inter [[Tropikoj|tropikaj]] kaj moderklimataj zonoj, borde kun [[Mediteraneo]] okcidente kaj kun [[Arida klimato|dezertaj zonoj]] oriente kaj sude.<ref> ''Israel Journal of Zoology''. 49-50. Cornell University. Weizmann Science Press of Israel. 2003. </ref> Unu de la trajtoj de la regiono kiu plej multe helpas la diversecon de birdospecioj estas ties funkciado kiel ripozejo de la [[migrobirdo]]j en ilia migrado inter la nordo de Eŭrazio kaj [[Orienta Afriko]] kaj la Nordo kaj [[Centra Azio]], kaj revene, en la nura migrovojo de Mediteraneo kiu ne postulas flugadon super maro. Multaj birdospecioj nestumas en zonoj kiel ĉe la marĉaj areoj de la [[Hula Valo]]. Sed aliflanke, multaj aliaj historiaj specioj de la regiono, kiel la [[Bruna urso|siria bruna urso]] kaj la [[Araba struto|siria struto]], jam estas [[formortinta]]j en Israelo pro la [[habitatodetruo]]<ref>[https://www.iucnredlist.org/en «The IUCN Red List of Threatened Species».] ''IUCN Red List of Threatened Species''. Konsultita la 13an de februaro 2020. </ref> kaj la [[ĉasado]].<ref>[https://nnhc.huji.ac.il/birds/?p=106&lang=en «The Ostriches of the Middle-East | Birds Collection» (en angla)]. Konsultita la 13an de februaro 2020. </ref> Spite la relativan malgrandon de la lando, Israelo enhavas grandan varion de cento da mamuloj.<ref> Menache, Susan (2002). [https://books.google.de/books/about/The_Mammals_of_Israel.html?id=x8xFAAAAYAAJ&source=kp_book_description&redir_esc=y ''The Mammals of Israel'' (en angla).] Gefen Pub. ISBN 978-965-229-278-0. Konsultita la 18an de januaro 2020. </ref> Tiu diverseco rilatas ĉefe al ties aparta loko inter diversaj klimataj kaj [[Biogeografio|biogeografiaj zonoj]]. Por multaj specioj tiu lando estas zono lima de habitato: la teritorioj de [[Palearkto|palearktaj specioj]] finiĝas en la dezertaj zonoj de la lando, dum la teritorioj de specioj indiĝenaj de la dezertoj de Afriko finiĝas en la mediteraneaj marbordoj. La plimulto de mamuloj de Israelo estas palearktaj, el kiuj deckono estas [[endemio]]j de la mondoregiono. [[Dosiero:Reem-Lavan001.jpg|thumb|dekstre|[[Arabia orikso]] en la natura rezervejo Jotvata.]] Eble la plej abunda speciaro de mamuloj en Israelo estas la [[vesperto]]j, kiuj, havante 33 speciojn, el kiuj la plejmulto estas [[insektomanĝanto]]j, estas troveblaj en diferencaj habitatoj tra la tuta lando. Tiu abundo kondukis al multaj lokaj esploroj pri tiuj animaloj kaj specife pri ties komunikado kaj flugado.<ref>[https://www.enlacejudio.com/2017/01/10/decodifican-en-israel-lenguaje-los-murcielagos-se-dicen/ «Decodifican en Israel el lenguaje de los murciélagos».] Enlace Judío. 10a de januaro 2017. Konsultita la 28an de aprilo 2020. </ref>​ Ĉiuokaze eble la [[gazelo]] estas tamen la plej simbola mamulo de la lando, kun populacioj el la [[Golanaj Altaĵoj]] norde ĝis la dezerto [[Negev]] sude, kaj la [[Morta Maro]] oriente. Totale temas pri tri specioj de gazelo kaj kelkaj subespecioj, el kiuj kelkaj estas kunhavataj kun Palestino kaj Jordanio, kaj ankaŭ kelkaj estas minacataj pro loka [[formorto en naturo]]. == Politiko == [[Dosiero:Knesset in Jerusalem Israel.jpg|300px|maldekstra|eta|La ''[[Kneset]]'', la parlamento de Israelo.]] Israelo estas [[parlamenta demokratio]] kun sistemo de multaj partioj kaj [[Disigo de povoj|disigo de povoj]] kun [[universala voĉdonado]]. La politikan sistemon de Israelo estas formita el la [[Leĝofara povo|leĝfara povo]], la [[plenuma povo]] kaj la [[justica povo]]. Ĝiaj plej gravaj institucioj estas la ''[[Prezidanto de Israelo|prezidanto]]'', kiu estas la estro de la ŝtato, la ''[[Kneset]]'', kiu estas la [[parlamento]] de la lando kun 120 membroj, la ĉefministro kaj lia/ŝia kabineto, kiu formas la ''registaron'', kaj la justica sistemo, kies plej alta tribunalo estas la [[Supera Kortumo de Israelo]], laŭleĝe sendependa de la registaro. En lando kun tiom komplika situacio en la internacia konsidero kaj speciale kun proksimaj landoj kaj aliaj potencoj, ludas gravan rolon la [[Ministerio de Eksteraj Aferoj de Israelo|Ministerio de Eksteraj Aferoj]]. === Administra divido === Israelo estas dividita en ses [[distriktoj de Israelo|distriktojn]]: * [[Suda distrikto de Israelo|suda]] * [[Centra distrikto de Israelo|centra]] * [[Norda distrikto de Israelo|norda]] * [[Distrikto Jerusalemo|Jerusalemo]] * [[Distrikto Tel-Avivo|Tel-Avivo]] * [[Distrikto Ĥajfo|Ĥajfo]] La plej grandaj urboj de Israelo estas Jerusalemo (504 mil), [[Tel-Avivo]] (321 mil) kaj [[Ĥajfo]] (223 mil). === Konfliktoj === {{Ĉefartikolo|Arab–Israela konflikto}} [[Dosiero:6dayswar1.jpg|dekstra|eta|250px|Oficiroj de la Israela Aerarmeo apud detruita egipta aviadilo dum la [[Sestaga milito]] de junio de [[1967]].]] Israelo estas malgranda lando je la orienta bordo de la [[Mediteraneo]]. La moderna lando formiĝis je la [[14-a de majo]], [[1948]], kiel patrujo por la [[judoj]] el la tuta mondo. Je [[1947]] [[UNO]] voĉdonis fini la [[Britio|britian]] regadon de [[Palestino]], kaj decidis dividi la regionon en du partojn, Israelo unuflanke kaj ŝtato araba aliflanke. Alvenis multaj da enmigrintoj de [[Eŭropo]], [[Azio]], [[Afriko]] kaj [[Ameriko]] al Israelo. Dum la [[Sestaga milito]] de junio de [[1967]], la israelanoj pliigis multe la amplekson de sia teritorio, kaj ekregis sur orienta [[Jerusalemo]], kiu poste estis aneksita kaj deklarita kiel parto de la unuigita ĉefurbo. Estis kaj estas multaj konfliktoj inter la [[palestinanoj]] kaj la judoj pri la regado kaj admnistracio de la [[Gazaa Sektoro|Gazaa sektoro]], la Okcidenta Bordo ([[Cisjordanio]]) kaj precipe pri la plurkultura urbo [[Jerusalemo]], kaj pri la kreo de la ŝtato de Israelo mem. Ankaŭ la Golana Montaro, kiu apartenis al [[Sirio]], estis post milito okupaciita de Israelo. Dum jardekoj [[Unuiĝintaj Nacioj]] kontraŭis la agadon de la israela ŝtato, kiu neniam akceptis ties rezoluciojn. La plej danĝera sia kontraŭulo en la regiono Israelo konsideras [[Irano]]n (nek araba nek najbara), kiun ĝi ofte akuzas pri subtenado de kontraŭisraela terorismo kaj strebo krei nuklean armilon, dum Israelo delonge havas tion. Pro tiuj klopodoj estis starigitaj internaciaj sankcioj kontraŭ Irano, kiuj funkcias dum jardekoj. En [[januaro 2020]] Israelo asertis, ke fine de 2020 Irano havos pliriĉigitan [[uranio]]n en kvanto [[:n:Israelo avertas ke antaŭ la jarfino Irano kapablos fari la unuan atombombon|sufiĉa por konstrui atombombon]]. La israela ĉefministro [[Benjamin Netanjahu]] ofte diris, ke Israelo ne permesos al Irano fariĝi nuklea potenco. En 2020 tri arabaj landoj anoncis normaligon de rilatoj kun Israelo: nome [[:n:Historia interkonsento inter Israelo kaj la Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj|Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj]], [[:n:Israelo kaj Barejno interkonsentis normaligi rilatojn|Barejno]] kaj [[:n:Sudano normaligos rilatojn kun Israelo|Sudano]]. Ekde la fino de [[2023]] la plej grava konflikto rilatas al la [[Gazaa Sektoro|Gazaa sektoro]], de kie eliris atako fare de [[Hamas]] kontraŭ israela teritorio, kiu rezultis en centoj da mortintoj kaj pli ol cent kaptitoj, kiuj estis metitaj ostaĝe en kaŝejoj de la sektoro. Kiel reprezalio kaj serĉe de la ostaĝoj, la israela armeo entreprenis atakon kontraŭ la sektoro, bombardadis, invadis, detruegis la urbojn, loĝejojn kaj instalaĵojn, inter kiuj lernejoj, hospitaloj, bazaroj ktp. Je la 29a de Junio 2024, mortintaj palestinanoj estis 37 834.<ref>[https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2024/6/27/israel-war-on-gaza-live-children-buried-as-us-to-support-israel-build-up?update=3007434 "Gaza's death toll rises".] [[Al Jazeera]]. 29a de Junio 2024. </ref> === Ekspansiismo === ==== Sestaga milito ==== {{Ĉefartikolo|Sestaga milito}} [[Dosiero:Zones A and B in the occupied palestinian territories.svg|300|eta|maldekstre|Administra divido de Cisjordanio laŭ interkonsento "Oslo 2". Fakte la nuraj teritorioj sub teoria palestina administracio estas tiuj markitaj ruĝe, dum la cetero estas fakte okupaciita de Israelo, kies armeanoj kutime eniras kaj agadas eĉ en la ruĝe markitaj teritorioj.]] Dum la [[Sestaga milito]] de 1967, Israelo konkeris Cisjordanion el [[Jordanio]], konkeris la sektoron de Gazao kaj la [[Sinajo|duoninsulon Sinajan]] el Egiptio, kaj la [[Golanaj Altaĵoj|Golanajn Altaĵojn]] el Sirio, kaj metis tiujn teritoriojn sub [[Okupado|milita okupacio]]. Israelo kaj la [[Palestiniaj teritorioj|palestinaj teritorioj]] reokupis tiam la areon limigitan per la landlimoj de la iama [[Mandato de la Ligo de Nacioj|Palestino sub brita mandato]]. Egiptio rezignis pri eblaj reklamoj pri la Sektoro de Gazao pere de la pac-traktato egipt-israela de [[1979]]. En 1988, ankaŭ Jordanio rezignis pri eblaj reklamoj por Cisjordanio,<ref> Kifner, John (1a de aŭgusto 1988). [https://www.nytimes.com/1988/08/01/world/hussein-surrenders-claims-west-bank-plo-us-peace-plan-jeopardy-internal-tensions.html «HUSSEIN SURRENDERS CLAIMS ON WEST BANK TO THE P.L.O.; U.S. PEACE PLAN IN JEOPARDY; Internal Tensions»] (en angla). [[New York Times]]. Konsultita la 11an de novembro 2017. </ref> interkonsento kiu formaliĝis en la pactraktato israel-jordana de 1994. La nomita Verda Linio konstituas la landlimon disputatan de Israelo kontraŭ la teritorioj de Palestino. Tuj post la [[Sestaga milito]] de 1967, Israelo etendis la limojn de la municipo Jerusalemo kaj ekaplikis siajn leĝojn, sian jurisdikcion kaj sian administracion al [[Orienta Jerusalemo]] kaj eĉ al la apudaj zonoj. En 1980, la parlamenta [[Knesset]] aprobis la [[Jerusalema Leĝo|Jerusaleman Leĝon]] kaj deklaris, ke Jerusalemo estas la ĉefurbo «kompleta kaj unuigita» de Israelo. La israela registaro proponis la israelan ŝtatanecon al la palestinaj loĝantoj. Tiu plimulte malakceptis tion kaj estas konsiderataj kiel permanentaj loĝantoj kongrue kun la israela juro. Laŭ la israela organizaĵo por la homaj rajtoj Hamoked kiu aliris al dokumentoj de la israela ministerio pri internaj aferoj pere de la ''Freedom of Information Act'' (Leĝo por la Informlibereco), se tiuj palestinoj loĝas eksterlande sep jarojn, aŭ ricevas ŝtatanecon aŭ lograjton en alia lando, perdas sian israelan lograjton.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/8390717.stm «Surge in East Jerusalem Palestinians losing residency»] (en angla). [[BBC]] News. 2a de decembro 2009. Konsultita la 11an de novembro 2017. </ref><ref> Korman, Sharon (2005). ''The right to conquest: the acquisition of territory by force in international law and practice''. Usono: Oxford University Press US. p. 250–260. ISBN 978-0-19-828007-1. </ref> La planitan aneksadon de Orienta Jerusalemo kondamnis la [[Konsilio pri Sekureco de Unuiĝintaj Nacioj]] kiel «rompo de la internacia juro» kaj oni deklaris ĝin «sen leĝa efiko» (''null and void'') pere de la Rezolucio 478a de la Konsilio pri Sekureco de Unuiĝintaj Nacioj. Ĝin ne agnoskas la [[internacia komunumo]] pro kio dukomence neniu ŝtato havis ambasadon en Jerusalemo, sed en [[Telavivo]]. Ĉiuokaze instaliĝis multaj konsulejoj en Jerusalemo, el kiuj iom post iom kelkaj iĝis ambasadejoj, kiel apogo al aŭ akcepto de la israela politiko.<ref>[https://www.science.co.il/Embassies.php «Tourism : Embassies and Consulates in Israel»] (en angla). Israel Science and Technology Directory. Konsultita la 11an de novembro 2017. </ref><ref> Briney, Amanda (3a de marto 2017). [https://www.thoughtco.com/embassy-and-consulate-overview-1435412 «Embassy and Consulate - An Overview»] (en angla). ThoughtCo. Konsultita la 11an de novembro 2017. </ref> ==== Okupacioj kaj negocadoj en la 21-a jarcento ==== [[Dosiero:Israel Blank Map (de facto borders).png|eta|305x305px|Malhelverde estas la teritorioj kiuj praktike okupas Israelo, dum helverde estas la teritorioj teorie administraciataj de Palestino, sed praktike same kontrolataj de Israelo.]] La landlimoj de la [[Ŝtato Palestino]] kun Israelo dependas de la negocado kadre de la pacprocezo israel-palestina. En 2006 la tiam ĉefministro [[Ehud Olmert]] deklaris, ke la [[Cisjordania Murego|israela bariero de Cisjordanio]] – kiu ĉirkaŭas preskaŭ ĉiuj [[Israelaj setlejoj|judajn setlejojn]], tri gravajn urbojn, same kiel kelkajn malgrandajn palestinajn setlejojn por inkludi ilin en israela teritorio — povus esti la bazo de estonta israela kandlimo.<ref> Myre, Greg (10a de marto 2006). [https://www.nytimes.com/2006/03/10/world/middleeast/olmert-outlines-plans-for-israels-borders.html «Olmert Outlines Plans for Israel's Borders»] (en angla). [[New York Times]]. Konsultita la 11an de novembro 2017. </ref> En 2014, la israela ministro pri eksteraj aferoj nome [[Avigdor Lieberman]] ripetis sian planon de 2004 kiu proponis translokigi la landliman regionon konata kiel Triangulo (ĉe nordokcidenta Cisjordanio kun araba loĝantaro) al Palestino, interŝanĝe por la blokoj de judaj setlejoj truditaj trans la limo kun Cisjordanio. La proponon malakceptis kaj la israela ĉefministro [[Benjamin Netanyahu]] kaj la palestina prezidanto [[Maĥmud Abbas]].<ref> Winer, Stuart (8a de januaro 2014). [https://www.timesofisrael.com/liberman-defends-his-population-transfer-plan/ «Liberman defends his population transfer plan»] (en angla). The Times of Israel. Konsultita la 11an de novembro 2017. </ref> ==== Israela projekto aneksadi parton de Cisjordanio ==== La sinteno de la Ŝtato Palestino pri siaj landlimoj estas apogita de la Araba Paciniciato (''Arab Peace Initiative'') de 2002 kiu proponas, ke Israel revenu al la «limoj de 1967». Dume, Israelo deziras aneksadi la [[Israelaj setlejoj|judajn setlejojn]] de Cisjordanio kaj konservi [[Orienta Jerusalemo|Orientan Jerusalemon]], dum iliaj limoj Gaza-Israelo plifiksigis ekde la Pacfara Pintokunveno de Camp David (2000), kaj aparte post la [[Retiro de Israelo el Gazao]] (2005). Post la israela ĝenerala balotado de [[2019]] kaj la formado de nova registaro de [[Benjamin Netanyahu]] post interkonsento kun [[Benny Gantz]], ambaŭ reasertis sian intencon etendi la israelan suveranecon ne nur ĉe la judaj setlejoj de Cisjordanio (kolektive alinomitaj fare de Israelo kiel Judeo kaj Samario) sed ankaŭ ĉe la [[Jordana valo|valo de la rivero Jordano]], kio gravas por la kontrolo de la [[irigacio]], kaj kio estus la aneksado al Israelo de 30% de la palestina teritorio de Cisjordaniao.<ref> Sanz, Juan Carlos (17a de majo 2020). [https://elpais.com/internacional/2020-05-17/netanyahu-defiende-la-anexion-de-cisjordania-al-presentar-su-nuevo-gobierno.html «Netanyahu defiende la anexión de Cisjordania al presentar su nuevo Gobierno».] [[El País]]. Konsultita la 5an de junio 2020. </ref> ==== Gaza-sektoro kaj milito de 2023-2024 ==== Dum 2008 kaj komenco de 2009 okazis konstantaj atakoj kaj bombardadoj inter Israelo kaj la hegemonia organizaĵo Hamaso el la [[Gaza-sektoro]], kio rezultis en 14 mortoj el kiuj 11 militistoj en Israelo kaj mortoj de pli ol 1 300 palestinanoj, el kiuj la plimulto estis civiluloj, krom la detruo de nombraj konstruaĵoj kaj infrastrukturoj.<ref>[https://www.amnesty.org/en/documents/mde15/015/2009/en/ «Israel/Gaza: Operation "Cast Lead": 22 days of death and destruction».] ''Amnesty International'' (en angla). Konsultita la 8an de oktobro 2021 kaj la 10an de julio 2024. </ref><ref>[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28252155 «Gaza-Israel conflict: Is the fighting over?».] [[BBC]] News. 26a de aŭgusto 2014. Konsultita la 8an de oktobro 2021 kaj la 10an de julio 2024. </ref><ref>[https://elpais.com/internacional/2008/12/29/actualidad/1230505213_850215.html «Ban Ki-moon condena "el exceso de fuerza" israelí en Gaza».] [[El País]]. 29a de decembro 2008. ISSN 1134-6582. Konsultita la 8an de oktobro 2021 kaj la 10an de julio 2024. </ref> Krom aliaj konfliktoj kaj bataletoj, denove en 2014, okazis plua interpafado inter Hamaso kaj israela armeo, kio rezultis en la morto de pli ol 70 israelanoj (el kiuj la plejmulto soldatoj), kaj de pli ol 2 300 palestinanoj (el kiuj la plejmulto civiluloj), krom la detruo de miloj da loĝejoj kaj de nombraj infrastrukturoj.<ref>[https://www.theguardian.com/world/2015/mar/27/israel-kills-more-palestinians-2014-than-any-other-year-since-1967 «Israel killed more Palestinians in 2014 than in any other year since 1967».] [[the Guardian]]. 27a de marto 2015. Konsultita la 8an de oktobro 2021 kaj la 10an de julio 2024. </ref><ref> Redacción LA NACION (2a de aŭgusto 2014). [https://www.lanacion.com.ar/el-mundo/las-escalofriantes-cifras-en-gaza-muertos-destruccion-y-economia-en-crisis-nid1715253/ «Las escalofriantes cifras en Gaza: muertos, destrucción y economía en crisis».] La Nación. ISSN 0325-0946. Konsultita la 8an de oktobro 2021 kaj la 10an de julio 2024. </ref> {{Ĉefartikolo|Atako de Hamaso kontraŭ Israelo|Israela invado de Gazaa sektoro (2023)}} La 7an de oktobro [[2023]], diversaj [[Paramilitismo|paramilitaj]] palestinaj grupoj estritaj de [[Hamaso]] lanĉis [[Atako de Hamaso kontraŭ Israelo|grandskalan atakon]] kontraŭ ĉelimaj komunumoj de Israelo, kun rezulto de la morto de ĉirkaŭ 1 200 personoj, el kiuj unu triono estis militistoj, kaj la kidnapo de ĉirkaŭ 240 personoj, kaj militistoj kaj civiluloj, kiuj estis portitaj al la interno de la [[Gaza-sektoro]]. Israelo deklaris la [[milita stato|militan staton]], ekbombardadis la Gazaan sektoron, kaj finfine startigis invadon de tiu regiono de [[Palestino]] la 27an de oktobro 2023, kio estis la komenco de la [[Israel-hamasa milito de 2023]].<ref> Leatherby, Lauren (25a de novembro 2023). [https://www.nytimes.com/2023/11/25/world/middleeast/israel-gaza-death-toll.html «Gaza Civilians, Under Israeli Barrage, Are Being Killed at Historic Pace».] [[The New York Times]]. Konsultita la 10an de decembro 2023. </ref>​ La invado rezultis en [[masakro]] en la [[Gaza-sektoro]], ĉar ĝis julio 2024 estis mortigita pli ol 37 372 personoj, la granda plimulto civiluloj, inter kiuj 15 000 infanoj kaj pli ol 10 000 virinoj, dum pliaj 10 000 personoj estas malaperintaj kaj eble mortintaj sub la ruinoj de la detruitaj konstruaĵoj. Meze de decembro 2023, Israelo estis lanĉinta 29 000 tunojn da bomboj sur Gazaa sektoro, detruante aŭ damaĝante 70 % de la loĝejoj. Fakuloj asertas, ke la skalo kaj ritmo de la detruado en Gazaa estas inter la plej gravaj de la ĵusa tutmonda historio.<ref> Burke, Jason (22a de novembro 2023). [https://www.theguardian.com/world/2023/nov/22/israel-hamas-war-hostages-freed-deal-ceasefire «Israel and Hamas agree deal for release of some hostages and four-day ceasefire».] [[The Guardian]]. ISSN 0261-3077. Konsultita la 10an de februaro 2024. </ref><ref>[https://web.archive.org/web/20231222012633/https://apnews.com/article/israel-gaza-bombs-destruction-death-toll-scope-419488c511f83c85baea22458472a796 «Israel's military campaign in Gaza seen as among the most destructive in recent history, experts say».] AP News. 21a de decembro 2023. Arkivita el originalo la 22an de decembro 2023. Konsultita la 22an de decembro 2023. </ref> Dum la invado, Israelo detruis almenaŭ unu trionon de la loĝejoj de la regiono kaj centojn da kulturaj monumentoj kaj profanis dekojn da tombejoj.<ref> Wintour, Patrick (7a de decembro 2023). [https://www.theguardian.com/world/2023/dec/07/widespread-destruction-in-gaza-puts-concept-of-domicide-in-focus «Widespread destruction in Gaza puts concept of ‘domicide’ in focus».] [[The Guardian]]. ISSN 0261-3077. Konsultita la 10an de februaro 2024. </ref><ref> Saber, Indlieb Farazi. [https://www.aljazeera.com/news/2024/1/14/a-cultural-genocide-which-of-gazas-heritage-sites-have-been-destroyed «A ‘cultural genocide’: Which of Gaza’s heritage sites have been destroyed?».] [[Al Jazeera]]. Konsultita la 10an de februaro 2024. </ref><ref> Diamond, Jeremy (20a de januaro 2024). [https://edition.cnn.com/2024/01/20/middleeast/israel-gaza-cemeteries-desecrated-investigation-intl-cmd/index.html «At least 16 cemeteries in Gaza have been desecrated by Israeli forces, satellite imagery and videos reveal».] [[CNN]]. Konsultita la 10an de februaro 2024. </ref> Siaflanke en Israelo okazis dum tiu duonjaro nombraj protestoj kaj manifestacioj cele al instigo, ke la israela registaro haltigu la militon por rekuperi la kaptitajn israelajn ostaĝojn. Dum Israelo pluis la militagadon kaj en Gazaa sektoro (ĉefe bombardado) kaj en Cisjordanio (invadoj, atakoj, arestoj, kaj murdoj) nova areo de konflikto disvolviĝis inter norda Israelo kaj [[suda Libano]]. Tie interpafado fare de [[Hizbulaho]] unuflanke kaj la israela armeo aliflanke rezultis en fortega reago israela. Inter la 17-a kaj 18-a de septembro 2024 almenaŭ 37 personoj estis mortigitaj kaj pli ol 3 400 estis vunditaj post miloj da televokiloj, uzitaj de membroj de Hizbulaho eksplodis en Libano kaj Sirio. La 24-an de septembro 2024 okazis atakondo de Israelo kontraŭ sudo kaj oriento da Libano kio okazigis pli ol milon da mortoj, milojn da vunditoj kaj ĉirkaŭ milionon da fuĝintoj ĉefe al Bejruto. La 27-an de septembro 2024 nova atako de Israelo en Bejruto mortigis [[Hassan Nasrallah]], la estro de Hizbulaho. Per tia militagado Israelo klopodas apartigi la libanan loĝantaron disde la ŝijaisma organizo, masakri ĉefe ties estrojn kaj provoki reagon de Irano, ĉefa apoginto de Hizbulaho. Tio sumiĝis al la pli ol 41 500 palestinoj mortintaj en unu militjaro en Gazao.<ref>Juan Antonio Sanz [https://www.publico.es/internacional/israel-descabeza-hizbula-apunta-iran-siguiente-paso-rehacer-mapa-oriente-medio.html#md=modulo-portada-bloque:2col-t4;mm=mobile-big Israel descabeza Hizbulá y apunta a Irán como siguiente paso para rehacer el mapa de Oriente Medio] [[Público]] 29/09/2024 Alirita samtage </ref> === Internaciaj konsideroj === [[Dosiero:Bethlehem Wall Graffiti - Ich bin ein Berliner.jpg|thumb|maldekstre|Grafitio sur la Cisjordania Murego survoje al [[Bet-Leĥem]] en Cisjordanio diranta "[[Ich bin ein Berliner]]"]] La [[Internacia Kortumo]] diris en deklaro de 2004 pri la laŭleĝeco de la konstruado de la [[Cisjordania Murego]], ke la teroj kaptitaj de Israelo en la Sestaga Milito, inklude Orientan Jerusalemon, estas okupaciitaj teritorioj, kaj ke la konstruado de la murego ene de okupaciitaj palestinaj teritorioj perfortas la [[internacia juro|internacian juron]].<ref>{{cite news |title=Arabs will ask U.N. to seek razing of Israeli wall |url=http://www.nbcnews.com/id/5400559/ |publisher=NBC News |date=9a de Julio 2004 |access-date=9a de Februaro 2013}}</ref> Plimulto de negocado rilate al la teritorioj okazis sur la bazo de la Rezolucio 242a de la Konsilio pri Sekureco de Unuiĝintaj Nacioj, kiu emfazas "la neakcepteblecon de la akiro de teritorio pere de milito", kaj alvokas Israelon retiriĝi el okupaciitaj teritorioj por reveni al normaligo de rilatoj kun arabaj ŝtatoj ("Teron kontraŭ paco").<ref>{{cite news |title=Olmert: Willing to trade land for peace |work=Ynetnews |date =16a de Decembro 2006 |url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3340641,00.html |access-date=26a de Septembro 2007 }}</ref><ref>{{cite news |title=Syria ready to discuss land for peace |newspaper=The Jerusalem Post |date=12a de Junio 2007 |url=http://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=64667 |access-date=20a de Marto 2012}}</ref><ref>{{cite news |title=Egypt: Israel must accept the land-for-peace formula |newspaper=The Jerusalem Post |date=15a de Marto 2007 |url=http://www.jpost.com/MiddleEast/Article.aspx?id=54876 |access-date=20a de Marto 2012}}</ref> Israelo ricevis kritikojn, ke ĝi engaĝiĝis en sistemaj kaj disvastigitaj malrespektoj kontraŭ la [[homaj rajtoj]] en la [[Palestiniaj teritorioj]] okupaciitaj de Israelo, inkludante la okupacion mem,<ref>{{cite web|title=A/RES/36/147. Report of the Special Committee to Investigate Israeli Practices Affecting the Human Rights of the Population of the Occupied Territories |url=https://www.un.org/documents/ga/res/36/a36r147.htm|access-date=12a de Februaro 2017}}</ref> kaj [[militkrimo]]jn kontraŭ civiluloj.<ref name="tny1">{{cite news |last1=Rudoren |first1=Jodi |last2=Sengupta |first2=Somini |date=22a de Junio 2015 |title=U.N. Report on Gaza Finds Evidence of War Crimes by Israel and by Palestinian Militants |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2015/06/23/world/middleeast/israel-gaza-report.html |access-date=12a de Februaro 2017}}</ref><ref>{{cite web |date=23a de Julio 2014 |title=Human Rights Council establishes Independent, International Commission of Inquiry for the Occupied Palestinian Territory |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2014/07/human-rights-council-establishes-independent-international-commission |access-date=12a de Februaro 2017 |publisher= Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights}}</ref><ref>{{cite news|title=UN condemns Israel's West Bank settlement plans|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-38740712|publisher=BBC News|access-date=12a de Februaro 2017 |date=25a de Januaro 2017}}</ref><ref>{{cite web |date=22a de Decembro 1987 |title=The Avalon Project: United Nations Security Council Resolution 605 |url=http://avalon.law.yale.edu/20th_century/un605.asp |access-date=12a de Februaro 2017 |website=avalon.law.yale.edu}}</ref> Tiuj akuzoj inkludas malobeojn al la internacia humanitara juro<ref>{{cite web|title=Faced with Israeli denial of access to Occupied Palestinian Territory, UN expert resigns |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=52935|archive-url=https://web.archive.org/web/20161205095623/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=52935|archive-date=5a de Decembro 2016 |date=4a de Januaro 2016}}</ref> fare de la [[Konsilio pri Homaj Rajtoj ĉe Unuiĝintaj Nacioj|Konsilio pri Homaj Rajtoj de la Unuiĝintaj Nacioj]],<ref>{{cite web|title=Human Rights Council adopts six resolutions and closes its thirty-first regular session |url=http://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=18535&LangID=E |access-date=12a de Februaro 2017}}</ref> La [[Usona Departemento de Ŝtato]] konsideris la informojn pri la gravaj perfortoj kontraŭ la homaj rajtoj de Palestinanoj "kredindaj" kaj ene de Israelo<ref>'Significant human rights issues included credible reports of: unlawful or arbitrary killings; arbitrary detention, often extraterritorial detention of Palestinians from the occupied territories in Israel; restrictions on Palestinians residing in Jerusalem including arbitrary or unlawful interference with privacy, family, and home; substantial interference with the freedom of association; arbitrary or unlawful interference with privacy; harassment of nongovernmental organizations; significant restrictions on freedom of movement within the country; violence against asylum seekers and irregular migrants; violence or threats of violence against national, racial, or ethnic minority groups; and labor rights abuses against foreign workers and Palestinians from the West Bank.' [https://www.state.gov/wp-content/uploads/2022/04/313615_ISRAEL-2021-HUMAN-RIGHTS-REPORT.pdf ''Israel 2021 Human Rights Report,''] [[United States Department of State]] 17a de Aprilo 2021.</ref> kaj en la okupaciitaj teritorioj.<ref>'With respect to Israeli security forces in the West Bank: credible reports of unlawful or arbitrary killings due to unnecessary or disproportionate use of force by Israeli officials; torture or cruel, inhuman, or degrading treatment or punishment by Israeli officials; arbitrary arrest or detention; arbitrary or unlawful interference with privacy; restrictions on free expression and media, including violence, threats of violence, unjustified arrests and prosecutions against journalists, and censorship; restrictions on internet freedom; restrictions on Palestinians residing in Jerusalem, including arbitrary or unlawful interference with privacy, family, and home; substantial interference with the rights of peaceful assembly and freedom of association, including harassment of nongovernmental organizations; and restrictions on freedom of movement and residence.' [https://www.state.gov/reports/2021-country-reports-on-human-rights-practices/israel-west-bank-and-gaza/west-bank-and-gaza/ 2021 ''Country Reports on Human Rights Practices: Israel, West Bank and Gaza,''] [[United States Department of State]] 12a de Aprilo 2022</ref> [[Amnesty International]] kaj aliaj NRO-oj dokumentis arbitrajn amasarestojn, torturon, eksterleĝajn mortigojn, sistemajn misuzojn kaj senpunecon<ref>{{cite news|last1=Heyer |first1=Julia Amalia|title=Kids Behind Bars: Israel's Arbitrary Arrests of Palestinian Minors |work=Der Spiegel |url=http://www.spiegel.de/international/world/israeli-military-arrest-large-numbers-of-palestinian-children-a-995758.html |access-date=23a de Aprilo 2017|date=7a de Oktobro 2014}}</ref><ref>{{cite web|title=Israel and Occupied Palestinian Territories 2016/2017 |url=https://www.amnesty.org/en/countries/middle-east-and-north-africa/israel-and-occupied-palestinian-territories/report-israel-and-occupied-palestinian-territories/|publisher=Amnesty International|access-date=23a de Aprilo 2017|language=en}}</ref><ref>{{cite web|last1=Isfahan|first1=Ali |title=Why Israel's Impunity Goes Unpunished by International Authorities |url=https://www.foreignpolicyjournal.com/2014/08/11/why-israels-impunity-goes-unpunished-by-international-authorities/ |publisher=Foreign Policy Journal|access-date=23a de Aprilo 2017|date=11a de Aŭgusto 2014}}</ref><ref>{{cite news |last1=Barghouti |first1=Marwan|date=16a de Aprilo 2017 |title=Why We Are on Hunger Strike in Israel's Prisons |url=https://www.nytimes.com/2017/04/16/opinion/palestinian-hunger-strike-prisoners-call-for-justice.html|newspaper=The New York Times |access-date=23a de Aprilo 2017}}</ref> kune kun la delonga malakcepto de la rajto de [[Palestinanoj]] al [[Rajto de memdetermino|memdeterminado]].<ref>{{cite news |last1=Dorfman|first1=Zach |title=George Mitchell wrote 'A Path to Peace' about Israel and Palestine. Is there one?|url=http://www.latimes.com/books/jacketcopy/la-ca-jc-mitchell-peace-20170127-story.html|newspaper=Los Angeles Times|access-date=1a de Februaro 2017}}</ref><ref>{{cite web|title=Outrage over Maimane's visit to Israel |url=http://www.iol.co.za/news/politics/outrage-over-maimanes-visit-to-israel-7397147|access-date=1a de Februaro 2017}}</ref><ref>{{cite web|title=The subordination of Palestinian rights must stop |url=http://www.thenational.ae/opinion/comment/the-subordination-of-palestinian-rights-must-stop|access-date=1a de Februaro 2017|publisher=The National}}</ref><ref>{{cite web|title=Palestine-Israel Journal: Settlements and the Palestinian Right to Self-Determination |website=pij.org |url=http://www.pij.org/details.php?id=478 |access-date=1a de Februaro 2017}}</ref><ref>{{cite web|last1=Hammond |first1=Jeremy R.|title=The Rejection of Palestinian Self Determination |url=http://www.foreignpolicyjournal.com/wp-content/uploads/2014/02/Hammond-Rejection-Palestinian-Self-Determination.pdf|access-date=1a de Februaro 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170203161044/http://www.foreignpolicyjournal.com/wp-content/uploads/2014/02/Hammond-Rejection-Palestinian-Self-Determination.pdf|archive-date=3a de Februaro 2017}}</ref> Ĉefministro Netanjahu defendis la sekurecfortojn de Israelo kiu protektas senkulpulojn el teroristoj<ref>{{cite news|title=Top US senator clashes with Netanyahu over Israeli rights record |url=http://www.politico.eu/article/patrick-leahy-clashes-with-netanyahu-over-israeli-rights-record-human-rights-violations/ |work=Politico|access-date=12a de Februaro 2017|date=31a de Marto 2016}}</ref> kaj montris malaprezon por tio kion li priskribas kiel manko de zorgo pri la perforto de la homaj rajtoj farer de "kriminalaj murdistoj".<ref>{{cite news|title=Allegations of Israeli Human Rights Violations Closely Scrutinized, Says U.S. State Department |language=en|url=http://www.haaretz.com/israel-news/1.718320 |newspaper=Haaretz|access-date=12a de Februaro 2017 |date=6a de Majo 2017}}</ref> La [[internacia komunumo]] atente rigardas la israelajn setlejojn en la okupaciitaj teritorioj eksterleĝaj laŭ la [[internacia juro]].<ref>{{Cite journal |title=Israel: The security barrier—between international law, constitutional law, and domestic judicial review |last=Barak-Erez |first=Daphne |journal=International Journal of Constitutional Law |date=1a de Julio 2006 |volume=4 |issue=3 |page=548| doi=10.1093/icon/mol021 |doi-access=free |quote=The real controversy hovering over all the litigation on the security barrier concerns the fate of the Israeli settlements in the occupied territories. Since 1967, Israel has allowed and even encouraged its citizens to live in the new settlements established in the territories, motivated by religious and national sentiments attached to the history of the Jewish nation in the land of Israel. This policy has also been justified in terms of security interests, taking into consideration the dangerous geographic circumstances of Israel before 1967 (where Israeli areas on the Mediterranean coast were potentially threatened by Jordanian control of the West Bank ridge). The international community, for its part, has viewed this policy as patently illegal, based on the provisions of the Fourth Geneva Convention that prohibit moving populations to or from territories under occupation. | issn=1474-2640 }}</ref> La Rezolucio 2334a de la [[Konsilio pri Sekureco de Unuiĝintaj Nacioj]] (aprobita en 2016) asertas, ke la setliga agado fare de Israelo estas "evidenta perforto" kontraŭ la [[internacia juro]] kaj petas, ke Israelo haltigu tian agadon kaj plenumu siajn devojn kiel [[Okupado|okupacianta povo]] laŭ la [[Kvara Ĝeneva Konvencio]].<ref name=toi>{{cite news|title=Choosing not to veto, Obama lets anti-settlement resolution pass at UN Security Council |url=http://www.timesofisrael.com/choosing-not-to-veto-obama-lets-anti-settlement-resolution-pass-at-un-security-council/|access-date=23a de Decembro 2016|work=The Times of Israel}}</ref> Speciala raportisto de [[Unuiĝintaj Nacioj]] konkludis, ke la setliga programo estas [[militkrimo]] laŭ la [[Statuto de Romo]],<ref>{{cite web |last=Nebehay |first=Stephanie |title=Israeli settlements amount to war crime – U.N. rights expert |website=Reuters |date=9a de Julio 2021 |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israeli-settlements-amount-war-crime-un-rights-expert-2021-07-09/ |access-date=6a de Aprilo 2023}}</ref> kaj [[Amnesty International]] asertis, ke la setliga programo estas eksterleĝa entrudado de civiluloj en okupaciita teritorio kaj "rabado", kiu estas malpermesita de la Hagaj Konvencioj de 1899 kaj 1907 kaj de la [[Konvencioj de Ĝenevo]] kaj estas militkrimo laŭ la Roma Statuto.<ref>{{cite web |title=Chapter 3: Israeli Settlements and International Law |website=Amnesty International |date=30a de Januaro 2019 |url=https://www.amnesty.org/en/latest/campaigns/2019/01/chapter-3-israeli-settlements-and-international-law/ |access-date=6a de Aprilo 2023}}</ref> ====Apartismo==== La traktado al Palestinanoj fare de Israelo ene de la okupaciitaj teritorioj kondukis al ampleksaj akuzoj, ke Israelo estas kulpa pri la krimo [[apartismo]], kaj pri [[krimoj kontraŭ la homeco]] laŭ la Roma Statuto kaj la Internacia Konvencio por Elimino kaj Puno de la Krimo Apartismo, aprobita de la [[Ĝenerala Asembleo de Unuiĝintaj Nacioj]] (1973-1976).<ref>{{cite journal |last=Shakir |first=Omar |date=27a de Aprilo 2021 |title=A Threshold Crossed |url=https://www.hrw.org/report/2021/04/27/threshold-crossed/israeli-authorities-and-crimes-apartheid-and-persecution |journal=Human Rights Watch |access-date=6a de Aprilo 2023}}</ref><ref name=ATC>{{cite web |date=27a de Aprilo 2021 |title=Israel committing crimes of apartheid and persecution – HRW |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-56898864 |access-date=6a de Aprilo 2023 |website=BBC News}}</ref> Studo de fakuloj kaj akademiaj specialistoj pri Mezoriento fare de ''The Washington Post'' en [[2021]] trovis pliigon el 59% ĝis 65% de tiuj fakuloj kiuj priskribis Israelon kiel "unu-ŝtata realaĵo klina al apartismo".<ref>{{cite news |date=16a de Februaro 2021 |title=Here's how experts on the Middle East see the region's key issues, our new survey finds |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/politics/2021/02/16/heres-how-experts-middle-east-see-regions-key-issues-our-new-survey-finds/|archive-url=https://archive.today/20210218195818/https://www.washingtonpost.com/politics/2021/02/16/heres-how-experts-middle-east-see-regions-key-issues-our-new-survey-finds/|archive-date=18a de Februaro 2021}}</ref><ref>{{cite news |date=17a de Septembeo 2021 |title=Academic experts believe that Middle East politics are actually getting worse |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/politics/2021/09/17/academic-experts-believe-that-middle-east-politics-are-actually-getting-worse/|archive-url=https://archive.today/20210917111222/https://www.washingtonpost.com/politics/2021/09/17/academic-experts-believe-that-middle-east-politics-are-actually-getting-worse/|archive-date=17a de Septembro 2021}}</ref> La plendo ke la politiko de Israelo rilata al la [[Arabaj israelanoj|Palestinanoj en Israelo]] egalas al [[apartismo]] estis asertita de israela organizaĵo por homaj rajtoj nome [[B'Tselem]] kaj de internaciaj organizaĵoj por homaj rajtoj kiel [[Amnesty International]] kaj [[Human Rights Watch]].<ref name=ATC/><ref name=Arno>{{Cite news|last=Rosenfeld|first=Arno|date=27a de Aprilo 2021|title=Israel is committing 'crime of apartheid,' Human Rights Watch says|url=https://forward.com/news/468473/israel-apartheid-human-rights-watch/|access-date=15a de Februaro 2022|work=[[The Forward]] |language=en-US}}</ref> Ankaŭ la israela organizaĵo por homaj rajtoj nome Jeŝ Din akuzis Israelon je apartismo.<ref name=Arno/> La postulo de Amnesty estis kritikita aŭ nuancigita de politikistoj kaj reprezentantoj el Israelo kaj ĝiaj aliancanoj kiel Usono,<ref>{{Cite news |title=U.S. State Department Rejects Amnesty's Apartheid Claim Against Israel |language=en |work=Haaretz |url=https://www.haaretz.com/us-news/u-s-state-department-rejects-amnesty-s-apartheid-claims-against-israel-1.10583830 |access-date=16a de Februaro 2022}}</ref> Unuiĝinta Reĝlando,<ref>{{Cite news |last=Elgot |first=Jessica |date=2022-04-28 |title=Keir Starmer hosts Israeli Labor party in charm offensive ahead of local elections |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/politics/2022/apr/28/keir-starmer-hosts-israeli-labor-party-in-charm-offensive-ahead-of-local-elections |access-date=2023-10-25 |issn=0261-3077}}</ref> la [[Eŭropa Komisiono]],<ref>{{Cite web |date=2023-01-20 |title=Parliamentary question E-000932/2022(ASW) {{!}} Answer given by High Representative/Vice-President Borrell i Fontelles on behalf of the European Commission |url=https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/E-9-2022-000932-ASW_EN.html |access-date=2023-10-25 |website=[[Eŭropa Parlamento]] |language=en}}</ref> Aŭstralio,<ref>{{Cite web |last=Andrew Tillett |date=2022-02-02 |title=PM, Labor defend Israel over apartheid claim |url=https://www.afr.com/politics/federal/pm-labor-defend-israel-over-apartheid-claim-20220202-p59t33 |access-date=2023-10-25 |website= Australian Financial Review |language=en}}</ref> Nederlando<ref>{{Cite news |title=Netherlands rejects Amnesty report accusing Israel of apartheid |work=The Jerusalem Post |url=https://www.jpost.com/israel-news/article-705664 |access-date=2a de Majo 2022}}</ref> kaj Germanio,<ref>{{Cite news |date=2a de Februaro 2022 |title=Germany rejects use of word 'apartheid' in connection with Israel |language=en |publisher=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/europe/germany-rejects-use-word-apartheid-connection-with-israel-2022-02-02/ |access-date=16a de Februaro 2022}}</ref> dum tiaj akuzoj estis bone ricevitaj de Palestinanoj,<ref>{{Cite news |date=1a de Februaro 2022 |title=Israeli policies against Palestinians amount to apartheid – Amnesty |language=en-GB |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-60197918 |access-date=15a de Februaro 2022}}</ref> reprezentantoj de aliaj ŝtatoj, kaj organizaĵoj kiuj defendas aŭ apogas ilin, kiel la [[Araba Ligo]].<ref>{{Cite news |url=https://arab.news/mggnn |title=Arab League, OIC welcome Amnesty's report on Israel's 'apartheid' against Palestinians|date=3a de Februaro 2022 |website=Arab News}}</ref> En 2022, Michael Lynk, kanada profesoro pri juro, nomumita raportisto pri palestinanoj kaj Israelo fare de la [[Konsilio pri Homaj Rajtoj ĉe Unuiĝintaj Nacioj]] diris, ke la situacio kongruas kun la jura difino de apartismo, kaj konkludis: "Israelo trudis al Palestino apartisman realon en post-apartisma mondo".<ref>{{Cite web |last=Kingsley |first=Patrick |date=23a de Marto 2022 |title=U.N. Investigator Accuses Israel of Apartheid, Citing Permanence of Occupation |url=https://www.nytimes.com/2022/03/23/world/middleeast/israel-apatheid-un.html |website=[[The New York Times]]}}</ref><ref>{{cite news |last1=Berman |first1=Lazar |title=UN Human Rights Council report accuses Israel of apartheid |url=https://www.timesofisrael.com/un-human-rights-council-report-accuses-israel-of-apartheid/ |access-date=2a de Junio 2024 |work=The Times of Israel |date=23a de Marto 2022}}</ref> Postaj reportoj el lia sukcedanto, nome itala Francesca Albanese kaj el la proparolanto de la Permanenta Misio de Unuiĝintaj Nacioj por Faktoj en la Israel-Palestina konflikto nome Navi Pillay ripetis tiujn asertojn.<ref>{{Cite web |url=https://www.newarab.com/news/un-report-urges-plan-end-israeli-colonialism-apartheid|title=UN report urges plan to 'end Israeli colonialism, apartheid'|website=The New Arab|date=19a de Oktobro 2022 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.timesofisrael.com/un-commission-says-it-will-investigate-apartheid-charges-against-israel/|title=UN commission says it will investigate 'apartheid' charges against Israel|first=Luke|last=Tress|website=The Times of Israel |date=28a de Oktobro 2022}}</ref> En Februaro 2024, la [[Internacia Kortumo]] okazigis publikajn akuzojn pri la juraj konsekvencoj pro la politikoj kaj praktikoj de Israelo en la okupaciitaj Palestinaj teritorio inklude Orientan Jerusalemon. Dum la akuzoj, 24 ŝtatoj kaj tri internaciaj organizaĵoj diris, ke Israelaj praktikoj egalas al rompo de la malpermeso de apartismo kaj/aŭ egalas al malpermesitaj agoj de rasa [[diskriminacio]].<ref>{{Cite web|url=https://www.justsecurity.org/93403/the-implications-of-an-icj-finding-that-israel-is-committing-the-crime-against-humanity-of-apartheid-2/|title=The Implications of An ICJ Finding that Israel is Committing the Crime Against Humanity of Apartheid|first=Victor|last=Kattan|date=20a de Marto 2024|website=Just Security}}</ref> == Demografio == [[Dosiero:Aliyah 1948-2015.png|upright=1.35|eta|Enmigrado en Israelon en la jaroj 1948–2015. La du pintoj koincidas kun 1949 kaj 1990.]][[Dosiero:Israelpop.svg|eta|Populacipiramido de Israelo.]] [[Dosiero:Inglehart_Values_Map.svg|eta|Politikkultura mapo de la mondo laŭ la enketo pri monda valoroj de Inglehart-Welzel, bazita sur datumoj de la ''World Values Survey'' en 2004. Notu la pozicion de Israelo kiel tuton ĉe egaleco en "Racia-laikaj valoroj" kaj ankaŭ preskaŭ ĉe egaleco en "Mem-esprimaj valoroj".]] La historio de Israelo dum la 20-a jarcento suferis multajn gravajn kaj ne ĉiam pacajn ŝanĝojn en la demografio. Dekomence loĝata ĉefe de [[araboj]], duarange de [[judoj]], sed ankaŭ de aliaj popoloj, nome okcidenteŭropanoj, grekoj, turkoj, armenoj (Vidu artikolon [[Armenoj en Israelo]]) ktp., la posta elmigrado de judoj kaj kreado de la ŝtato Israelo ŝanĝis la situacion, malprofite al araboj kun postaj envenoj de judaj enmigrantoj de tre diversaj devenoj: centreŭropanoj, rusoj, el arabaj landoj, partikulare el [[Jemeno]], el [[Etiopio]], el [[Argentino]], el [[Usono]] ktp. En 2020, la loĝantaro de Israelo estis ĉirkaŭkalkulita je 9,277,200, el kiuj 74.2% estis registritaj de la civila registaro kiel [[Israelaj judoj|judoj]].<ref name="population_stat2019">[https://www.cbs.gov.il/he/mediarelease/DocLib/2019/134/11_19_134b.pdf Israel's Independence Day 2019] 6a de Majo 2019, Israel Central Bureau of Statistics, alirita la 7an de majo 2019.</ref> [[Arabaj israelanoj|Araboj]] estas 20.9% de la loĝantaro, dum ne-arabaj kristanoj kaj personoj kiuj ne havas religion listita en la civila registrejo formas ĝis 4.8%.<ref name="population_stat2019" /> Komence de la 21-a jarcento grandaj nombroj de migrantaj laboristoj el [[Rumanio]], [[Tajlando]], [[Ĉinio]], Afriko kaj Sudameriko setliĝis en Israelo. La preciza nombro estas nekonata, ĉar multaj el ili estas loĝantaj en la lando eksterleĝe,<ref>{{cite news |url=http://www.irinnews.org/Report/85270/ISRAEL-Crackdown-on-illegal-migrants-and-visa-violators |title=ISRAEL: Crackdown on illegal migrants and visa violators |newspaper=IRIN |date=14a de Julio 2009}}</ref> sed la ĉirkaŭkalkuloj iras el 166 000<ref name="population_stat2019" /> ĝis 203,000.<ref name="Adriana Kemp">Adriana Kemp, "Labour migration and racialisation: labour market mechanisms and labour migration control policies in Israel", ''Social Identities'' 10:2, 267–292, 2004</ref> Ĉirkaŭ Junio 2012, proksimume 60 000 afrikaj migrantoj estis enirantaj en Israelon.<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/2012/06/11/us-israel-africans-idUSBRE85A0VI20120611 |title=Israel rounds up African migrants for deportation |newspaper=Reuters |date=[[11-a de junio]] [[2012]]|titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-11 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150924164444/http://www.reuters.com/article/2012/06/11/us-israel-africans-idUSBRE85A0VI20120611 |arkivdato=2015-09-24 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.reuters.com/article/2012/06/11/us-israel-africans-idUSBRE85A0VI20120611 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-08-13 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20150924164444/http://www.reuters.com/article/2012/06/11/us-israel-africans-idUSBRE85A0VI20120611 |arkivdato=2015-09-24 }}</ref> Ĉirkaŭ 92% de israelanoj loĝas en urbaj areoj.<ref>{{cite web |url=http://mfa.gov.il/MFA/AboutIsrael/Land/Pages/THE%20LAND-%20Urban%20Life.aspx |publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs |title=The Land: Urban Life |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130607003443/http://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/land/pages/the%20land-%20urban%20life.aspx |archivedate=7a de Junio 2013 }}</ref> Informoj publikigitaj de la [[Organizaĵo pri Ekonomiaj Kunlaboro kaj Evoluigo|OEKE]] en 2016 ĉirkaŭkalkulis la averaĝan [[vivodaŭro]]n de israelanoj je 82.5 jaroj, kio faras ĝin la 6-a plej alta lando en la mondo pri vivodaŭro.<ref name="OECD_life_expec">[https://data.oecd.org/healthstat/life-expectancy-at-birth.htm "Health status - Life expectancy at birth - OECD Data".] theOECD. Alirita la 16an de novembro 2020.</ref> La ŝtato Israelo estis planita kaj kreita kiel hejmlando por [[judoj]] kaj tial ĝi estas ofte referencata kiel "juda ŝtato". La israela [[Leĝo de Reveno]] garantiis al ĉiuj judoj kaj al tiuj de juda praularo la rajton al la israela ŝtataneco.<ref>{{cite web |url=https://www.knesset.gov.il/laws/special/eng/return.htm |publisher=Knesset |title=The Law of Return |accessdate=14a de Aŭgusto 2007 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20051127033448/http://www.irac.org/article_e.asp?artid=199 |archivedate=27a de Novembro 2005 |df= }}</ref> Pligrandigo de la juda israela loĝantaro ekde 1948 estas multe pli granda, se komparita kun aliaj landoj kiuj same ricevis amasan enmigradon.<ref>{{cite book |last= DellaPergola |first= Sergio |authorlink= |contribution= Still Moving: Recent Jewish Migration in Comparative Perspective |editor=Daniel J. Elazar |editor2=Morton Weinfeld|title= The Global Context of Migration to Israel |origyear= 2000 |edition= |series= |year= 2000|publisher=Transaction Publishers |location= New Brunswick, NJ |isbn= 978-1-56000-428-8 |pages= 13–60 }}</ref> Juda elmigrado el Israelo (nomita ''ĝerida'' en hebrea), ĉefe al Usono kaj Kanado, estas priskribita de demografoj kiel malgranda,<ref>Herman, Pini, The Myth of the Israeli Expatriate, Moment Magazine, volume 8, issue 8, pp. 62–63, 1a de Septembro 1983.</ref> sed estas ofte citita de la israelaj registaraj ministerioj kiel grava minaco por la estonteco de Israelo.<ref>{{cite journal |last1=Gould |first1=Eric D. |last2=Moav |first2=Omer |year=2007 |title=Israel's Brain Drain |journal=Israel Economic Review |volume=5 |issue=1 |pages=1–22 |ssrn=2180400 }}</ref><ref>{{cite news |last=Rettig Gur |first=Haviv |title=Officials to US to bring Israelis home |newspaper=The Jerusalem Post |date=6a de Aprilo 2008 |url=http://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=97254 |accessdate=20a de Marto 2012}}</ref> Tri kvaronoj de la loĝantaro de Israelo estas de judoj de [[Etnaj dividoj de la judismo|diversaj judaj devenoj]]. Proksimume 75% de la israelaj judoj estas [[Sabra|naskiĝintaj en Israelo]],<ref name="population_stat2019" /> 16% estas enmigrantoj el Eŭropo kaj Ameriko, kaj nur 7% estas enmigrantoj el Azio kaj Afriko (inklude el la [[Araba mondo]]).<ref>{{cite web |url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st02_09&CYear=2017 |title=Jews, by Continent of Origin, Continent of Birth & Period of Immigration |date=6a de Septembro 2017 |publisher=Israel Central Bureau of Statistics |access-date=19a de Septembro 2017}}</ref> Judoj el Eŭropo kaj el la iama [[Sovetunio]] kaj ties posteuloj naskiĝintaj en Israelo, kiel la [[Aŝkenazoj]], konstituas proksimume 50% de la judaj israelanoj. Judoj el arabaj kaj aliaj islamaj landoj kaj ties posteuloj, kiel [[Mizraĥoj|Mizraĥaj]] kaj [[Sefardoj|Sefardaj]] Judoj,<ref>{{cite journal |url=http://muse.jhu.edu/journals/jss/summary/v015/15.1.goldberg.html |title=From Sephardi to Mizrahi and Back Again: Changing Meanings of "Sephardi" in Its Social Environments|journal=Jewish Social Studies|volume=15|issue=1|pages=165–188|year=2008|last1=Goldberg|first1=Harvey E.}}</ref> formas plej el la cetero de la juda loĝantaro.<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2009/apr/03/israel-arab-jewish-mizrahi |title=The myth of the Mizrahim |work=The Guardian |date=3a de Aprilo 2009 |location=London}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/jewref.html |title=Jewish Refugees from Arab Countries |last=Shields |first=Jacqueline |encyclopedia=Jewish Virtual Library |accessdate=26a de Aprilo 2012}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.jewcy.com/post/missing_mizrahim |title= Missing Mizrahim|date= 31a de Aŭgusto 2009}}</ref> Proporcio de judaj intergeedzecoj estis ĉirkaŭ 35% kaj ĵusaj studoj sugestas, ke la procento de israelanoj devenaj el kaj Sefardoj kaj Aŝkenazoj pliiĝas je ĉirkaŭ 0.5 procento ĉiujare, kaj ĉirkaŭ 25% de la lernejaj infanoj nuntempe originiĝas el ambaŭ komunumoj.<ref>{{cite web |url=http://sociology.huji.ac.il/docs/Okun-paper-2006-01.pdf |title=Socioeconomic Status and Demographic Behavior of Adult Multiethnics: Jews in Israel |last1=Okun |first1=Barbara S. |last2=Khait-Marelly |first2=Orna |year=2006 |publisher=Hebrew University of Jerusalem |accessdate=26a de Majo 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131029210049/http://sociology.huji.ac.il/docs/Okun-paper-2006-01.pdf |archivedate=[[29-a de oktobro]] [[2013]]|titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-11 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20131029210049/http://sociology.huji.ac.il/docs/Okun-paper-2006-01.pdf |arkivdato=2013-10-29 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://sociology.huji.ac.il/docs/Okun-paper-2006-01.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-11 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20131029210049/http://sociology.huji.ac.il/docs/Okun-paper-2006-01.pdf |arkivdato=2013-10-29 }}</ref> Ĉirkaŭ 4% el israelanoj (300 000), etne difinitaj kiel "aliaj", estas rusaj posteuloj el Sovetunio pro enmigrado de 1990-aj jaroj de juda deveno aŭ familio ne estas judoj laŭ la rabena juro, sed estas elekteblaj por israela ŝtataneco laŭ la Leĝo de Reveno.<ref name="DellaPergola, Sergio 2011">{{cite web | url=http://jppi.org.il/uploads/Jewish_Demographic_Policies.pdf | title=Jewish Demographic Policies | publisher=The Jewish People Policy Institute |year=2011 | author=DellaPergola, Sergio}}</ref><ref name="Israel people">{{cite encyclopedia | url=http://www.encyclopedia.com/topic/Israel_(people).aspx | title=Israel (people) | encyclopedia=Encyclopedia.com |year=2007}}</ref><ref>{{cite news|author=Yoram Ettinger|title=Defying demographic projections|url=http://www.israelhayom.com/site/newsletter_opinion.php?id=3913|accessdate=29a de Oktobro 2013|newspaper=[[Israel Hayom]]|date=5a de Aprilo 2013}}</ref> === Israelaj setlejoj === La totala nombro de [[Israela kolonio|israelaj setlejoj]] trans la Verda Linio de 1949 estas ĉirkaŭ 600 000 (≈10% de la juda israela loĝantaro).<ref>Gorenberg, Gershom, 26a de Junio 2017, Settlements: The Real Story [http://prospect.org/article/settlements-real-story] The American Prospect, alirita la 25an de Aŭgusto 2017</ref> En 2016, ĉirkaŭ 399 300 israelanoj loĝis en setlejoj de [[Cisjordanio]],<ref name="districts_pop">[https://www.cbs.gov.il/he/pages/default.aspx "Loĝlokoj kaj populacio, laŭ Populacigrupo, Distrikto, Sub-Distrikto kaj Natura Regiono". Israela Centra Buroo de Statistiko. 6a de Septembro 2017. Alirita la 16an de Novembro 2020. ]</ref> inklude tiujn de antaŭ la establado de la Ŝtato Israelo kaj kiuj estis re-establitaj post la [[Sestaga Milito]], en urboj kiel [[Hebron]] kaj setlejoj kiel Guŝ Etzion. Aldone al la setlejoj de la Cisjordanio, estis pli ol 200 000 judoj kiuj loĝas en [[Orienta Jerusalemo]],<ref name="jerusalem_pop">[https://web.archive.org/web/20170924044837/http://www.jerusaleminstitute.org.il/.upload/yearbook/2017/shnaton_C1017.pdf "Population of Jerusalem, by Age, Religion and Geographical Spreading, 2015" (PDF).] Jerusalem Institute for Israel Studies. Arkivita el la originalo (PDF) en 24a de Septembro 2017. Alirita la 16an de Novembro 2020.</ref> kaj 22 000 en la [[Golanaj Altaĵoj]].<ref name="districts_pop" /><ref>{{Cite web|url=https://www.dailysabah.com/op-ed/2019/05/07/the-golan-heights-factor-and-the-future-of-destabilized-syria|title=The Golan Heights factor and the future of destabilized Syria|last=Beat|first=Maria|date=7a de Majo 2019|website=Daily Sabah|access-date=9a de Majo 2019}}</ref> Proksimume 7 800 israelanoj loĝis en setlejoj de la Gaza Strio, konata kiel [[Guŝ Katif]], ĝis ili estis evakuataj de la registaro kiel parto de la israela plano de 2005 por foriro el la Gaza Strio.<ref>{{cite web |url=http://www.fmep.org/settlement_info/settlement-info-and-tables/stats-data/settlements-in-the-gaza-strip-1 |title=Settlements in the Gaza Strip |accessdate=12a de Decembro 2007 |website=Settlement Information |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130826025402/http://www.fmep.org/settlement_info/settlement-info-and-tables/stats-data/settlements-in-the-gaza-strip-1 |archivedate=26a de Aŭgusto 2013 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-11 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130826025402/http://www.fmep.org/settlement_info/settlement-info-and-tables/stats-data/settlements-in-the-gaza-strip-1 |arkivdato=2013-08-26 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130826025402/http://www.fmep.org/settlement_info/settlement-info-and-tables/stats-data/settlements-in-the-gaza-strip-1 |date=2013-08-26 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.fmep.org/settlement_info/settlement-info-and-tables/stats-data/settlements-in-the-gaza-strip-1 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-11 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130826025402/http://www.fmep.org/settlement_info/settlement-info-and-tables/stats-data/settlements-in-the-gaza-strip-1 |arkivdato=2013-08-26 }}</ref> En la rakonto "La viro kiu ne mortis" el la rakontaro "''12 موت سرير رقم''" (Mortinto en lito n-ro 12) la palestina verkisto [[Ghassan Kanafani]] priskribas la okazaĵojn kiuj ebligis la kreadon de la ŝtato Israelo: la vendo de tero fare de arabaj posedantoj al judaj setlantoj. La intrigo de la verko klare pruvas, ke la formado de Israelo estis rekta sekvo de la nekunordigitaj agoj kaj nerespondecaj agoj de la palestinanoj mem. == Sociaj aferoj == La sociaj protestoj komencitaj dum la somero 2011 depostulante [[Socia justeco|socian justecon]] (loĝado, monpovo…) disvolviĝis ĝis la manifestacio de la [[3-a de septembro]], kiu kunigis 400 000 anojn; tiuj-ĉi multnombriĝis interalie en la urbo [[Tel-Avivo]] <ref>{{fr}} [http://www.20minutes.fr/monde/780628-israel-manifestations-sociales-record-maintenant ISRAEL - Un vaste programme de réformes devrait voir le jour d'ici deux semaines...]</ref>. Ĝenerale estas granda kultura kaj politika diferenco inter la plej [[Ortodoksa Judismo|ortodoksaj sektoroj de judoj]] kaj la plej toleremaj kaj eĉ laikaj aŭ preskaŭ ne religiaj; tio pli kaj pli koincidas kun la diferencoj kiuj estas en aliaj landoj inter [[dekstro kaj maldekstro]]. == Edukado == {{Ĉefartikolo|Edukado en Israelo}} == Ekonomio == [[Dosiero:View of Diamond Exchange Center from Azrieli Center.jpg|maldekstra|eta|250px|La diamantkomerca kvartalo de la urbo [[Ramat Gan]].]] Israelo estas konsiderita kiel la plej progresinta lando en [[Sudokcidenta Azio]] en ekonomia kaj industria evoluo. La lando estis plej alte en la regiono en la Indekso de Facileco de Komerco de la Monda Banko, kiel en la Indekso de tutmonda konkurencivo de la [[Monda Ekonomia Forumo]]. Ĝi havas la duan plej grandan nombron da [[ekfirmao]]j en la mondo (post Usono) kaj la plej grandan nombron da kompanioj listigitaj sur la [[borso]] [[NASDAQ]] ekster [[Nordameriko]]. En 2007, Israelo vicigis [[Listo de landoj laŭ MEP por kapo|44-a plej alta en la MEP]] kaj la 22-a plej alta malneta enlanda produkto ''pokape'' (en aĉetpova egaleco) je 232,7 miliardoj USD kaj 33,299 USD, respektive. En 2014 ĝi jam estis la 39-a ekonomio laŭ volumo de MEP. En 2007, Israelo estis invitita aliĝi al la [[Organizo por ekonomia kunlaboro kaj evoluo|Organizo por Ekonomia Kunlaboro kaj Evoluo]]. [[Dosiero:Israel_Product_Exports_(2019).svg|eta|Proporcia reprezento de eksportataj produktoj de Israelo, 2019]] Malgraŭ ĝia malfacila historio, Israelo sukcesis krei stabilan kaj fortan ekonomion ene de kelkaj jardekoj, sub kondiĉoj de sekureca necerteco dum administrado de pluraj militoj kiuj postulis ĝeneralan rezervan [[Mobilizo|mobilizadon]], dum ĝia populacio kreskis rapide. La ekonomio de Israelo elstaras pro sia forto kompare kun siaj najbaroj: la MEP de Israelo staris je 481 miliardoj da [[usona dolaro|dolaro]]j en 2022, [[Listo de landoj laŭ MEP (ĝenerale)|28-a loko en la mondo]].<ref>[https://databank.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD/1ff4a498/Popular-Indicators World Development Indicators | DataBank], databank.worldbank.org</ref> La MEP pokape estis 51,430 dolaroj jare (en 2021), kaj Israelo estas poziciigita 19-a en la [[indico de homa disvolviĝo]]. En 2006 Israelo estis la 15-a en la mondo en la indekso de [[tutmondiĝo]] de la usona ĵurnalo [[Foreign Policy]]. Israelo havas malmultajn mineralojn kiuj estas grava fonto kaj bazo por israela industrio. Tamen Israelo produktas [[bromo]]n, [[kalio]]n, [[sulfuro]]n, [[fosfato]]n kaj [[tergaso]]n el sia grundo, kiu estis malkovrita en grandaj kvantoj en 2009 ĉe la marbordo de Ĥajfo kaj Hadera, igante Israelon provizanto de tergaso. Tiuj mineraloj disponigas infrastrukturon por la agado de multaj fabrikoj, kiuj formas la spinon de industrio en Israelo, tamen Israelo daŭre estas tre dependa de eksterlandoj por provizi ĝin per metaloj kaj energiresursoj - kiel ekzemple [[petrolo]] kaj [[karbo]]. Pro la malmultaj mineraloj kaj ĝia malgranda areo, la ekonomio de Israelo emfazas la homan faktoron: scio-intensaj industrioj kiel ekzemple [[Alta teknologio|altteknologio]], [[medicina teknologio]] kaj [[armea teknologio]] kiuj respondecas pri signifa parto de industriaj eksportaĵoj. Notindas ke Israelo estas la plej granda komerca centro en la mondo por poluritaj diamantoj, kaj ĉi tiu industrio respondecas pri ĉirkaŭ 28% de la totalaj israelaj eksportaĵoj. La due plej granda industrio estas la eksportado kaj produktado de kemiaĵoj kaj kemiaj produktoj, kiu inkludas [[Rafinejo|naftodistilaĵojn]] kaj [[farmaciaĵo]]jn (24% de israelaj eksportaĵoj). Escepto de la ekonomia pejzaĝo estas la milita industrio (IAS, IAI, Rafael, Elbit Systems, ktp.), kiu prosperas malgraŭ sia dependeco de importitaj krudaĵoj. Israelo investis en ĉi tiu industrio pro siaj internaj bezonoj, kaj pro la kvalito kaj altnivela teknologio de siaj militaj produktoj, kaj sekve multaj landoj aĉetas ĝiajn produktojn de Israelo. Vendo alportas profitojn kaj fremdajn valutojn al la lando, kaj influas la daŭrigon de [[:en:Research and development|esploro kaj disvolviĝo]]. Rezulte Israelo estas unu el la plej grandaj armileksportantoj en la mondo kaj estas en oka loko kun 3% de la monda armila merkato (2019). Krome, la ekonomio de Israelo povis kreski danke al financaj fontoj, kiuj venis de ekstere. La tuta usona helpo ekde la fondiĝo de la lando jam sumiĝas al pli ol cent miliardoj da dolaroj. Diasporaj judoj ankaŭ kontribuis enormajn sumojn al la ŝtato kaj ĝiaj institucioj, dank'al kiuj lernejoj, organizoj kaj institucioj estis establitaj kiuj kontribuis al la akcelita ekonomia evoluo de la ŝtato. Aldone al tio, Israelo vendis [[obligacio]]jn al judoj en la Diasporo tra la Bundes-organizo kaj tiel plue evoluigis sian ekonomion. Tamen, Israelo kutime elspezis pli da mono ol ĝi havis - tial ĝi pruntis grandegajn monsumojn. En la lastaj jardekoj, kiam la Ŝtato de Israelo ekonomie plifortiĝis, ĝi iom post iom repagas sian [[Ekstera ŝuldo|eksteran ŝuldon]]. Ĉirkaŭ kvinono de la [[ŝtata buĝeto]] en 2018 estas dediĉita al repago de ŝuldoj kaj [[interezo]]j. La ekonomio de Israelo estas karakterizita per relative granda publika elspezo de proksimume 54%. Ĉi tio estas ĉefe pro la grandaj sekurecaj kaj bonfaraj buĝetoj. En la pasinteco, la lando estis pli socialisma – tio estas, la publika elspezo estis pli granda kaj la ekonomio estis pli centralizita. En la lastaj jardekoj, la israela ekonomio estis karakterizita per liberaligo, tio estas, redukto de impostoj - kaj imposto sur kompanioj kaj imposto sur individuoj, la ekonomio iĝis malpli centralizita - pli kaj pli da registaraj entreprenoj estis privatigitaj, kaj ankaŭ publikaj elspezoj estis reduktitaj, kiel sekureco kaj bonfarto. En 2002, Israelo atingis severan ekonomian krizon post la [[Intifado|dua intifado]], la efiko de la eksplodo de la tutmonda krizo de [[:en:Dot-com bubble|punktokomveziko]] en 2000, kaj pro la tutmonda recesio kiu eksplodis pro la [[atencoj de la 11-a de septembro 2001]]. Ekde 2007 okazis laŭpaŝa pliiĝo en loĝprezoj kaj ĝenerala prezaltiĝo en Israelo. La kresko de prezoj estis pro diversaj kialoj, inkluzive de malaltaj interezoprocentoj kaj manko de loĝejoj, ĉefe en la centro de la lando, ĉirkaŭ [[Tel-Avivo]]. Dum 2010, malgraŭ la tutmonda ekonomia krizo, Israelo transiris de la statuso de evoluanta ekonomio al [[evoluinta lando]]. En 2011, Israelo estis akceptita kiel membro de la Organizo por Ekonomia Kunlaboro kaj Evoluo ([[OECD]]). En la jaroj 2009-2012, kelkaj signifaj naturgasrezervoj estis malkovritaj en la teritoriaj akvoj de Israelo. La gasrezervoj fortigis la [[Geopolitiko|geopolitikan]] pozicion de Israelo. La gaso estas liverita al [[Jordanio]] kaj [[Egiptio]] per jordania gasdukto. Israelo [[Eksporto|eksportas]] poluritajn [[diamanto]]jn (31,7 % el la enspezo), elektronikaĵojn kaj teknikaĵojn (ĉefe [[Softvaro]]), maŝinindustriajn produktaĵojn, fruktojn, legomojn, naftoproduktojn kaj [[kemiaĵo]]jn. La ĉefaj [[Importo|importantaj]] landoj estas [[Usono]] (45 %), [[Eŭropa Unio]], [[Honkongo]], ktp. Israelo importas polurotajn diamantojn, manĝaĵojn, karburaĵojn kaj aliajn, ĉefe el Usono, [[Belgio]] kaj [[Germanio]]. === Valuto === [[Dosiero:Money IL WV.JPG|eta|dekstre|Moneroj kaj monbiletoj de [[Nova israela siklo|nova siklo]], la israela valuto.|228x228px]] [[Dosiero:Stamp of Israel - Coins Doar Ivri 1948 - 15mil wrong tab.jpg|120px|eta|maldekstre|"Hebrea poŝto", nome [[poŝtmarko]] de la unua kaj provizora serio de poŝtmarkoj de la Ŝtato Israelo, publikigita horojn post la deklaro de sendependeco.]] Ekde 1985, la valuto de Israelo estas la [[Nova israela siklo|nova siklo]] (שקל חדש; NIS; simbolo: ₪). Ĝia deveno datiĝas de la epoko de [[Mezopotamio]], kie ĝi estis uzita mezurunuo, kaj nur en la 1980-aj aroj la siklo anstataŭis la pundon kiel valuto de Israelo. Unu nova siklo dividiĝas en 100 "agorot" (en singularo "agorá"). Estas monbiletoj de 20, 50, 100 kaj 200 novaj sikloj. Ĉe moneroj, estas de 1 nova siklo, 2, 5 kaj 10 novaj sikloj, kaj de 10 kaj 50 "agorot". La [[Banko de Israelo]] estas la institucio kiu zorgas pri la eldonado de valutoj. En ĝia retejo oni povas konsulti katalogon de moneroj kaj monbiletoj el 1948 ĝis nun.<ref>[https://www.boi.org.il/ oficiala retejo]</ref> Rajtas eniri en Israelon portante senliman kontantan kvanton de mono en eksterlandaj valutoj, veturĉekoj, kreditdokumentoj ktp. Kvankam plimulton de pagoj oni povas fari en [[eŭro]]j aŭ [[dolaro]]j, la ŝanĝon oni donos ĉiam en [[Nova israela siklo|novaj sikloj]]. Por fari valutŝanĝojn oni devas fari tion ĉe bankoj, monŝanĝejoj, poŝtoficejoj kaj kelkaj hoteloj. === Turismo === [[Turismo]] estas fundamenta enspezofonto de Israelo. En diversaj lokoj estas eblaj aliroj por la publiko al gravaj arkeologiejoj de la civilizacioj kaj de la [[Romia Imperio]] kaj de la [[Bizanca Imperio]]. Ĉar Israelo estas en [[Sankta Tero]], ĝi havigas grandan varion de religiaj, historiaj kaj arkeologiaj lokoj. Krome, ĝi disponas de modernaj turismejoj en strandoj kaj aliaj regionoj por realigi [[ekoturismo]]n. Menciendas la kreskiĝanta gravon de la turismo nomita "de suno kaj strando", ĉefe en la zono de la [[Morta maro]] kaj la [[Mediteraneo]] proksime al la urbo [[Telavivo]]. En tiu zono estas ankaŭ nombraj banlokoj kaj ''[[Spa (kuracloko)|spaoj]]''. Ĉiujare alvenas miloj da kristanaj, judaj kaj islamaj pilgrimantoj al siaj sanktaj lokoj. El Israelo viziteblas ekzemple la Preĝejo de la Kristnasko en [[Bet-Leĥem]] (fakte en [[Cisjordanio]]), kiu estas konstruita supozeble sur la loko kie laŭ la [[Evangelio]]j naskiĝis Jesuo, kaj la [[Manuskriptoj de la Morta Maro]] en la Muzeo de la Templo de la Libro de Jerusalemo. En [[Nazareto]] viziteblas la Baziliko de la [[Anunciacio]], konstruita sur la loko kie laŭ la religiaj skribaĵoj la [[Ĉefanĝelo Gabrielo]] aperis antaŭ la [[Dipatrino]] por anonci ŝian gravedecon kaj la alvenon de Jesuo. En Jerusalemo, la [[Kupolo de la Roko]] kaj la [[Moskeo Al-Aksa]] sur la [[Templa Monto]], estas la tria loko plej grava por islamanoj (malantaŭ [[Mekko]] kaj [[Medino]]), sed kontrolita de Israelo, kaj okupas la lokon el kiu denove laŭ religiaj skribaĵoj oni supozas, ke [[Mohamedo]] ascendis al la ĉielo. La [[Baziliko de la Sankta Tombo]] estas sur loko, kiun plimulto de loĝantoj adoras kiel [[Golgoto]]n aŭ [[Kalvario]]n, kie laŭ la [[Nova testamento]] estis krucumita [[Jesuo Kristo]] kaj de kie li ascendis al la ĉielo. La judoj venas preĝi al la [[Muro de lamentadoj]], lasta restaĵo de la dua [[Templo de Jerusalemo]]. == Kulturo == [[Dosiero:Shabbat_table_setting.jpg|eta|maldekstre|Aranĝo por [[Ŝabato]].]] La kulturo de Israelo estas nedisigebla de la historio de judismo kaj de la [[juda popolo]]. La [[kultura diverseco]] de Israelo derivas de la diverseco de ĝia loĝantaro: judoj de ĉie alportis siajn kulturajn kaj religiajn tradiciojn kun si, kreante fandujon de kutimoj kaj kredoj de la juda kulturo.<ref>[https://web.archive.org/web/20071010072008/http://www.iyfnet.org/document.cfm/92/97/243 «Immigration and Social and Cultural Diversity Among the Jewish Population».] ''International Youth Foundation''. Arkivita el la originalo la 10an de oktobro 2007. Konsultita la 6an de septembro 2007. </ref> Israelo estas la sola lando de la mondo, kie la vivo ĝiras ĉirkaŭ la [[hebrea kalendaro]]. La [[Statuto|statutaj]] kaj la lernejaj ferioj estas determinitaj de la [[judaj festoj]], kaj la oficiala tago de ripozo estas la [[Ŝabato]].<ref>[https://www.gov.il/en/departments/ministry_of_foreign_affairs/govil-landing-page «Jewish Festivals and Days of Remembrance in Israel».] Israela Ministerio de Eksterlandaj Aferoj. Konsultita la 16an de septembro 2007. </ref> La grava araba minoritato de Israelo ankaŭ lasis sian stampon en la israela kulturo en sferoj kiel la [[arkitekturo]],<ref> Ran, Ami (25a de aŭgusto 1998). [http://www.israel-mfa.gov.il/MFA/MFA+Publications/Photo+exhibits/Encounters-+The+Vernacular+Paradox+of+Israeli+Arch-+Intro.htm «Encounters: The Vernacular Paradox of Israeli Architecture».] Israela Ministerio de Eksterlandaj Aferoj. Konsultita la 6an de septembro 2007. </ref> [[muziko]]<ref> Brinn, David (23a de oktobro 2005). [https://web.archive.org/web/20080620043118/http://www.israel21c.org/bin/en.jsp?enDispWho=Articles%5El1126&enPage=BlankPage&enDisplay=view&enDispWhat=object&enVersion=0&enZone=Culture Israeli, Palestinian and Jordanian DJs create bridge for peace.] Israel21c. Arkivita el originalo la 20an de junio 2008. Konsultita la 16an de septembro 2007. </ref> kaj [[kuirarto]].<ref> Dolev, Yael. [https://web.archive.org/web/20080123113731/http://www.med.umich.edu/umim/clinical/pyramid/global.htm «Some Thoughts About Israeli Cuisine».] University of Michigan Integrative Medicine. The University of Michigan. Arkivita el la originalo la 23an de januaro 2008. Konsultita la 6an de septembro 2007. </ref> La [[israela kuirarto]] (en la hebrea המטבח הישראלי ha-mitbach-ha yisra'eli) konsistas el lokaj [[plado]]j de la indiĝenaj homoj de Israelo kaj pladoj alportitaj al Israelo de la judoj de la diasporo. Ekde antaŭ la kreo de la ŝtato Israelo en 1948, kaj precipe ekde la fino de la 1970-aj jaroj, israela juda fuziiga kuirarto evoluis. ===Literaturo=== [[Dosiero:Amós Oz no Fronteiras do Pensamento São Paulo 2017 (35627967185) (cropped).jpg|eta|dekstra|200ra|{{centre|Amos Oz en 2017}}]] La israela [[literaturo]] estas ĉefe la poezio kaj la prozo verkita en [[hebrea]], kiel parto de la renaskigo de la hebrea kiel lingvo ekparolata nur ekde la mezo de la 19-a jarcento, kaj disvastigita ĉefe laŭlonge de la 20-a jarcento, kvankam malgranda areo de la literaturo estas publikigita ankaŭ en aliaj lingvoj, kiel la araba kaj la angla. Laŭleĝe, oni devas deponi du ekzemplerojn de ĉiuj presaĵoj publikigitaj en Israelo kaj en la [[Nacia Biblioteko de Israelo]] kaj en la [[Hebrea Universitato de Jerusalemo]]. En 2001, la leĝo estis amendita por inklusi registraĵojn de sono kaj filmo same kiel ankaŭ el aliaj nepresitaj komunikiloj.<ref>[https://archive.ph/20120529153016/http://jnul.huji.ac.il/eng/lgd.html «Depositing Books to The Jewish National & University Library».] ''Jewish National and University Library''. Arkivita el la originalo la 29an de majo 2012. Konsultita la 21an de aŭgusto 2007. </ref>​ En 2006, ĉirkaŭ 85 porcento de la 8 000 libroj translokigitaj al la biblioteko estis en hebrea.<ref>[https://www.nli.org.il/en/at-your-service/who-we-are] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220302022104/https://www.nli.org.il/en/at-your-service/who-we-are |date=2022-03-02 }}[[Nacia Biblioteko de Israelo]]<span> en angla</span></ref>​ La Semajno de la Hebrea Libro (en hebrea: שבוע הספר‎) estas okazigita en junio pere de la tipaj librofoiroj, publikaj legeventoj kaj apero de israelaj verkistoj tra la tuta lando. Dum la semajno, oni atribuas la ĉefan literaturan premion de Israelo, nome Premio Sapir. En 1966 [[Samuel Josef Agnon]] kunhavis la [[Nobel-premio pri literaturo|Nobel-premion pri literaturo]] kun la jud-germana verkistino [[Nelly Sachs]].<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1966/summary/ «The Nobel Prize in Literature 1966».] Nobel Foundation. Konsultita la 12an de aŭgusto 2007. </ref> Verkistoj kiel [[Amos Oz]], [[David Grossman]], [[Abraham B. Jehoŝua]], [[Aharon Appelfeld]], [[Meir Shalev]] kaj la poetino [[Margalit Matitiahu]] (kiu verkas kaj en hebrea kaj en [[Judhispana lingvo|ladino]]), estis konsiderataj ĉefaj reprezentantoj de la nuntempa israela literaturo.<ref> Erlij, Evelyn (2a de majo 2010). [http://diario.elmercurio.cl/detalle/index.asp?id={b74c5782-18fa-4a9b-a226-5c58d1276d27} «Amos Oz: Mi libro puede construir puentes».] Revista de Libros. ''[[El Mercurio (Ĉilio)|El Mercurio]]''. Konsultita la 27an de decembro 2010. </ref><ref> Benarroch, Moshé. «La literatura israelí en el siglo veinte». anajnu.cl. Konsultita la 27an de decembro 2010. </ref> === Arto === Kvankam la partopreno de Israelo en la tutmonda arta etoso estis relative minora, Israelo havas unikajn artajn tradiciojn, kiel ekzemple la juda mistikisma arto, inspirita en la [[Kabalo]] kaj la [[Zohar]]. Alia arta movado kiu havas gravan efikon estis la Skolo de Parizo, Ĉiuokaze la israela arto estis forte influita de juddevenaj artomajstroj, kiel [[Ĥaim Sutin|Sutin]], Michel Kikoïne, [[Isaac Frenkel Frenel|Frenkel]], [[Marc Chagall|Chagall]] kaj aliaj.<ref>[https://www.mkm.org.il/eng/Exhibitions/353/After_the_School_of_Paris%3A_Israeli_Art_in_the_1930s_and_1940s After the School of Paris: Israeli Art in the 1930s and 1940s]</ref><ref>[https://mushecht.haifa.ac.il/?option=com_content&view=article&id=57%3A2015-01-27-09-53-19&catid=208&Itemid=169 «The School of Paris in Safed, 1950s and 1960s».]</ref> La israela arto montris kaj ricevis enhavajn influojn el la [[Holokaŭsto]], la militoj kaj la bibliaj historioj. [[Akademio de Arto kaj Dezajno de Bezalel|Bezalel]] estis la unua arta altlernejo en Israelo. En la 1920-aj jaroj [[Isaac Frenkel Frenel|Isaac Frenkel]] estis pioniro en la enkonduko de la [[moderna arto]], forte influita de la Skolo de Parizo. <ref>[https://www.tidhar.tourolib.org/tidhar/view/4/1883 «1883 | Encyclopedia of the Founders and Builders of Israel».] www.tidhar.tourolib.org. Konsultita la 19an de oktobro 2023. </ref><ref>[https://ecoledeparis.org/fr/alexandre-frenel/ «Alexandre Frenel, Ecole de Paris».] Alirita la 29an de Junio 2024.</ref><ref>[https://issuu.com/benurigallery/docs/chaim_soutine___from_russia_to_paris «Chaim Soutine – From Russia to Paris by Ben Uri Research Unit - Issuu».] issuu.com (en angla). 25a de majo 2023. Konsultita la 19an de oktobro 2023. </ref> Aktuale, la israela arto estis kreskiĝinta ĝis enhavi ampleksan varion, inklude la [[Optika arto|optika arto]], la cifereca arto, la arto kreita per [[Artefarita intelekto|artefarita intelekto]] kaj eĉ la [[skulptarto]] el [[salo]]. === Muziko kaj danco === [[Dosiero:Israel Philharmonic Orchestra.jpg|eta|maldekstre|Israela Filharmonia Orkestro dirigentita de Zubin Mehta.]] La israela muziko enhavas grandan varion de influoj devenaj de la [[Diasporo]], ekzemple jemena muziko, hasidiaj melodioj, araba muziko, greka muziko, [[ĵazo]] kaj [[Pop-rokmuziko]], [[klezmero]], kaj ĉiuj estas partoj de la muzika etoso, kaj samtempe ĉiuj aligas elementojn de la moderna kulturo.<ref>{{harvnb|Broughton|Ellingham|Trillo|1999|p=365–9}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20071105191800/http://worldmusic.nationalgeographic.com/worldmusic/view/page.basic/country/content.country/israel_36 «Israel».] World Music. National Geographic Society. Arkivita el la originalo la 5an de novembro 2007. Konsultita la 13an de aŭgusto 2007. </ref> La naciaj popularaj kantoj konataj en hebrea kiel שירי ארץ ישראל (''Ŝirei Eretz Israel'' aŭ ''"Kantoj de la Tero de Israelo"''), rakontas la historiojn de la pioniroj en la konstruado de la juda patrio, nome ''[[Eretz Israel]]''.<ref>[https://web.archive.org/web/20070810044927/http://worldmusic.nationalgeographic.com/worldmusic/view/page.basic/genre/content.genre/israeli_folk_735 «Israeli Folk».] World Music. National Geographic Society. Arkivita el la originalo la 10an de aŭgusto 2007. Konsultita la 13an de aŭgusto 2007. </ref> [[Dosiero:Batsheva Dance Company by David Shankbone.jpg|eta|dekstre|Dancokompanio Batŝeva en [[Telavivo]].]] Inter israelanoj famaj tutmonde<ref>[https://web.archive.org/web/20071130183030/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761575008_4/Israel.html «Israel (country)».] Encarta. Microsoft. 2007. Arkivita el la originalo la 30an de novembro 2007. Konsultita la 13an de aŭgusto 2007. </ref> menciendas la Filarmonia Orkestro de Israelo, kiu funkcias aktive dum poli ol sep jardekoj kaj lastatempe faras pli ol ducent koncertojn ĉiujare.<ref> Davis, Barry (5a de februaro 2007) «Israel Philharmonic Orchestra celebrates 70th anniversary». Ministerio de Eksterlandaj Aferoj (el Israel21c). Konsultita la 13an de aŭgusto 2007. </ref> Israelo estis hejmo ankaŭ de multaj famaj muzikistoj, el kiuj kelkaj iĝis internaciaj steluloj. [[Noa (kantistino)|Noa]], Uzi Hitman, Itzhak Perlman, [[Ofra Haza]] kaj Pinchas Zukerman estas kelkaj de la muzikistoj [[Sabra|naskiĝintaj en Israelo]] laŭditaj internacie; elstaras ankaŭ la kompanio de perkutad-teatro kaj danco [[Mayumana]] kaj la kantistino [[Dana International]]. {{Ĉefartikolo|Israelo en la Eŭrovido-Kantokonkurso}} [[Dosiero:ESC 2008 - Israel - Boaz Mauda, 1st semifinal.jpg|eta|dekstra|220px||[[Boaz Mauda]] en [[Beogrado]] (2008).]] Krome, Israelo partoprenis en la [[Eŭrovizia Kantokonkurso]] preskaŭ ĉiujare ekde 1973, kaj venkis en la konkurenco kvur fojojn (1978, 1979, 1998 kaj 2018) kaj dufoje la sidejo de la konkurenco estis [[Jerusalemo]]<ref>[https://web.archive.org/web/20070622035651/http://www.eurovision.tv/content/view/537/1 «Israel».] Eurovision Song Contest. Eurovision Broadcasting Union. Arkivita el la originalo la 22an de junio 2007. Konsultita la 13an de aŭgusto 2007. </ref> La partopreno de Israelo en la konkurenco rezultis en kelkaj polemikaj momentoj kaj en la pasinteco kaj lastatempe. La unua apero de la lando okazis en 1973, malpli ol unu jaron post la [[Masakro de Munkena Olimpiko]], rezulte en pliiĝintaj sekurecfortoj en la evento en [[Luksemburgo]].{{sfn|O'Connor|2010|pp=52–55}}<ref name="Luxembourg 73" >[https://eurovision.tv/event/luxembourg-1973 "Eurovision Song Contest: Luxembourg 1973".] Eurovision Song Contest. Alirita la 4an de Julio 2020. </ref>{{sfn|West|2020|pp=83–86}} La unua venko de Israelo en 1978 montriĝis polemika por la [[Araba mondo|arabaj ŝtatoj]] kiuj elsendis la konkurencon kaj tranĉis ĝin al [[reklamado]] kiam Israelo ludis pro manko de agnosko de Israelo fare de multaj landoj, kaj kiam evidentiĝis, ke Israelo povis venki, multaj el tiuj elsendantaj landoj tranĉis la elsendadon antaŭ la fino de la voĉdonado.<ref name="Paris 78">{{Cite web |title=Eurovision Song Contest: Paris 1978 |url=https://eurovision.tv/event/paris-1978 |access-date=7a de Julio 2020 |publisher=Eurovision Song Contest}}</ref>{{sfn|O'Connor|2010|pp=72–75}}<ref name="Roxburgh 2">{{Cite book |last=Roxburgh |first=Gordon |title=Songs for Europe: The United Kingdom at the Eurovision Song Contest |date=2014 |publisher=Telos Publishing |isbn=978-1-84583-093-9 |volume=Two: The 1970s |location=Prestatyn}}</ref> Arabaj ŝtatoj, kiuj estis elekteblaj por konkurenci, malakceptis partopreni pro la ĉeesto de Israelo, kaj [[Maroko]] estis la nura araba ŝtato kiu eniris en Eŭrovidon nur unufoje en 1980, fakte kiam Israelo forestis.{{sfn|O'Connor|2010|pp=80–83}}<ref name="The Hague 80">{{Cite web |title=Eurovision Song Contest: The Hague 1980 |url=https://eurovision.tv/event/the-hague-1980 |access-date=7a de Julio 2020 |publisher=Eurovision Song Contest}}</ref> La partoprenon de Israelo kritikis kiuj opoziciis la registarajn politikojn, kio rezultis en alvokoj fare de politikaj grupoj por [[bojkoto]] al la evento de 2019 en [[Telavivo]], kiel protestoj pro la politikoj kontraŭ [[Palestinanoj]] en [[Cisjordanio]] kaj [[Gazaa Sektoro|Gazao]] kaj kontraŭ la [[GLAT|GLAT-komunumo]].<ref>{{Cite web |last=Farrell |first=Stephen |date=10a de Majo 2019 |title=Israel counters Eurovision boycott campaign with Google ads |url=https://www.reuters.com/article/us-music-eurovision-israel-preparations/israel-counters-eurovision-boycott-campaign-with-google-ads-idUSKCN1SG11L |access-date=7a de Julio 2020 |website=[[Reuters]]}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Maikey |first1=Haneen |last2=Aked |first2=Hilary |date=4a de Marto 2019 |title=L'Eurovision comme occasion de pinkwashing pour Israël – la communauté LGBT+ devrait le boycotter |trans-title=Eurovision as a pinkwashing opportunity for Israel – the LGBT+ community should boycott it |url=http://agencemediapalestine.fr/blog/2019/03/04/15797/ |access-date=7a de Julio 2020 |website=agencemediapalestine.fr/ |publisher=Agence Médias Palestine |language=fr}}</ref> Aliaj kampanjis kontraŭ bojkoto, asertante, ke ajna kultura boikoto malhelpis pacon en la regionon.<ref>{{Cite web |last=Sherwin |first=Adam |date=30 April 2019 |title=Eurovision 2019: Stephen Fry & Sharon Osbourne lead celebrities rejecting boycott of Israel Song Contest |url=https://inews.co.uk/news/stephen-fry-sharon-osbourne-lead-celebrities-rejecting-boycott-of-israel-eurovision-song-contest-285507 |access-date=7a de Julio 2020 |website= gazeto i}}</ref><ref>{{Cite web |last=Snapes |first=Laura |date=30a de Aprilo 2019 |title=Celebrities denounce proposed boycott of Eurovision in Israel |url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2019/apr/30/celebrities-denounce-proposed-boycott-of-eurovision-in-israel-stephen-fry |access-date=12a de Marto 2021 |website=[[The Guardian]]}}</ref> La partopreno de Israelo en la konkurenco estis denove polemika post la eksplodo de la [[Israel-hamasa milito de 2023|Israel–Hamasa milito]] en Oktobro 2023, kiam okazis novaj alvokoj por la forigo de Israelo por la konkurenco de 2024; la kanto de Israelo nome "Hurricane" de [[Eden Golan]] estis akceptita de EBU,<ref>{{cite news |last1=Savage |first1=Mark |title=Israel chooses Eurovision 2024 entrant amid calls for a boycott |url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-68238270 |access-date=11a de Aprilo 2024 |work=[[BBC]] News |date=8a de Februaro 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=FAQ: Israel at the Eurovision Song Contest 2024 - Eurovision Song Contest |url=https://eurovision.tv/mediacentre/frequently-asked-questions-israel-24 |publisher=Eurovision Song Contest |access-date=11a de Aprilo 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240409150921/https://eurovision.tv/mediacentre/frequently-asked-questions-israel-24 |archive-date=9a de Aprilo 2024 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=EBU Statement on abuse and harassment of ESC 2024 Artists |url=https://eurovision.tv/mediacentre/release/ebu-statement-esc-2024-artists |publisher=Eurovision Song Contest |access-date=11a de Aprilo 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240409150742/https://eurovision.tv/mediacentre/release/ebu-statement-esc-2024-artists |archive-date=9a de Aprilo 2024 |date=9a de Aprilo 2024 |url-status=live}}</ref> nur kiam oni postulis revortumadon por eviti politikajn aludojn, kiuj estis referencoj al la [[Atako de Hamaso kontraŭ Israelo]] de la 7a de Oktobro fare de [[Hamas]]-kondukitaj palestinaj aktivuloj.<ref>{{cite news |last1=Savage |first1=Mark |title=Israel reveals Eurovision song after weeks of wrangling |url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-68533031 |access-date=11a de Aprilo 2024 |work=[[BBC]] News |date=11a de Marto 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=Israel: KAN Confirms Changes to Previously Rejected Eurovision Songs |url=https://eurovoix.com/2024/03/03/changes-to-previously-rejected-eurovision-songs/ |publisher=Eurovoix |access-date=11a de Aprilo 2024 |date=3a de Marto 2024}}</ref><ref>{{Cite news |last=Bryant |first=Miranda |date=2024-04-07 |title='We are not the arena to solve a Middle East conflict': Sweden braced for a politically charged Eurovision |url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2024/apr/07/eurovision-sweden-middle-east-conflict-israel |access-date=2024-04-12 |work=The Observer |language=en-GB |issn=0029-7712}}</ref> === Teatro kaj kino === [[Dosiero:Habima Theatre building-Tel Aviv.jpg|eta|maldekstre|220ra|Teatro Habima de [[Telavivo]].]] En Israelo ekzistas aparta nacia teatro, nome [[Habima]], en Telavivo kie oni ludas teatraĵojn de juda temaro. Tie oni ludas ankaŭ klasikaĵojn en hebrea lingvo, ĉu dramoj, komedioj aŭ muzikaloj. Krome estas la [[Teatro Kameri]] nome kvarsalona komplekso, kreita en 1970. En [[Hajfo]] estas municipa teatro, en kiu oni ludas teatraĵojn kaj israelajn kaj eksterlandajn ĉu klasikajn ĉu modernajn.<ref> [http://embassies.gov.il/mexico-city/AboutIsrael/Culture/Pages/CULTURA-Teatro.aspx «Teatro en Israel».] 24/6. Konsultita la 24/6/2024. </ref> Sekvante la tradicion de la [[teatro]] en [[jida]] en [[Orienta Eŭropo]], Israelo bontenas viglan teatran etoson. Fondita en 1918, la Teatro [[Habima]] de [[Telavivo]] estas la plej antikva kompanio de klasika teatro same kiel de nacia teatro.<ref>(en hebrea) [https://www.habima.co.il/ «התיאטרון הלאומי הבימה».] Habima Nacia Teatro. Konsultita la 13an de aŭgusto 2007. </ref> Aliaj teatroj estas Ohel kaj Geŝer.<ref>[https://www.jewishvirtuallibrary.org/theatre-in-israel "Theatre in Israel".] jewishvirtuallibrary.org. Alirita la 19an de Oktobro 2023. </ref><ref>[https://web.archive.org/web/20150318093329/http://myjewishlearning.com/culture/2/Theatre_and_Dance/Theatre/Israel.shtml "Israeli Theatre".] ''My Jewish Learning''. Arkivita el la originalo la 18an de Marto 2015. Alirita la 19an de Oktobro 2023. </ref> Dek israelaj [[filmo]]j estis nomumitaj por la [[Akademia premio por la plej bona fremdlingva filmo]]. Palestinaj israelaj kinistoj faris [[filmo]]jn kiuj temas pri la arab-israela konflikto kaj la statuso de palestinanoj ene de Israelo, kiel ''Jenin, Jenin'' de Mohammad Bakri de 2002 kaj [[Kala Ha-Surit, Ha|La siria fianĉino]] de [[Eran Riklis]]. === Arkitekturo === [[File:מוזיאון הבאוהאוס1.jpg|thumb|Fondaĵo Bauhaus, [[Telavivo]].]] Pro la enmigrado de judaj arkitektoj, arkitekturo en Israelo montris eĉ dekomence diferencajn stilojn. Jam komence de la 20-a jarcento judaj arkitektoj klopodis por kombini okcidentan kaj orientan arkitekturojn produktante konstruaĵojn kiuj montris multajn fuziitajn stilojn.<ref>{{Cite web |title=Eclectic–Modern \ Tel Aviv Museum of Art |url=https://www.tamuseum.org.il/en/exhibition/eclecticmodern/ |access-date=2023-10-22 |website=tamuseum.org.il |language=en}}</ref> La [[Eklektika arkitekturo|eklektika]] stilo lasis vojon al la modernisma stilo [[Bauhaus]] pro la influo de germanjudaj arkitektoj (inter kiuj [[Erich Mendelsohn]]) kiuj fuĝis el [[Nazia Germanio|Nazia persekutado]].<ref>{{Cite web |title="Erich Mendelsohn: Berlin – Jerusalem" Photography by Carsten Krohn {{!}} Bauhaus Center Tel Aviv |url=https://bauhaus-center.com/gallery-art-exhibition/erich-mendelsohn-berlin-jerusalem-photography-by-carsten-krohn/ |access-date=2023-10-27 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Erich Mendelsohn |url=https://wis-wander.weizmann.ac.il/about/erich-mendelsohn |access-date=2023-10-27 |website=Weizmann Wonder Wander |language=en}}</ref> La Blanka Urbo de Telavivo estas [[Monda heredaĵo de Unesko]].<ref>{{Cite web |last=Centre |first=UNESCO World Heritage |title=White City of Tel-Aviv – the Modern Movement |url=https://whc.unesco.org/en/list/1096/ |access-date=2023-10-22 |website=UNESCO World Heritage Centre |language=en}}</ref> Post la sendependigo, oni komisiis multajn registarajn projektojn, grandparte konstruitaj laŭ "brutalisma" stilo kun forta emfazo al la uzado de [[cemento]] kaj kongruigo kun la israeldezerta klimato.<ref>{{Cite web |last=Constantinoiu |first=Marina |date=2021-04-21 |title=In Tel Aviv, amazing Brutalist architecture hides in plain sight |url=https://www.israel21c.org/in-tel-aviv-amazing-brutalist-architecture-hides-in-plain-sight/ |access-date=2023-10-22 |website=ISRAEL21c |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2019-01-12 |title=Beyond Bauhaus – The allure of Israeli Brutalism |url=https://www.jpost.com/israel-news/brutally-beautiful-576859 |access-date=2023-10-22 |website=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |language=en-US}}</ref> Kelkaj novaj ideoj kiel la [[Ĝardena urbo|ĝardenaj urboj]] plibonigis la vivnivelon de israelaj urboj; la Plano Geddes por Telavivo famiĝis internacie pro sia revolucia dezajno kaj adaptiĝo al la loka klimato.<ref>{{Cite web |title=Sir Patrick Geddes Plan for Tel-Aviv |url=https://magazine.esra.org.il/posts/entry/sir-patrick-geddes.html |access-date=2023-10-22 |website=ESRAmagazine |language=en-gb}}</ref> La dezajno de [[kibuco]]j montris ideologioj, kiel ekzemple pere de la planado de la cirkla kibuco Nahalal fare de Richard Kauffmann.<ref>{{Cite journal |last1=Amir |first1=Eyal |last2=Churchman |first2=Arza |last3=Wachman |first3=Avraham |date=Oktobro 2005 |journal=Housing Theory and Society |volume=22 |issue=3 |pages=147–165 |doi=10.1080/14036090510040313 |url=https://www.researchgate.net/publication/248979674 |title=The Kibbutz Dwelling: Ideology and Design|s2cid=145220156 }}</ref> === Amaskomunikiloj === En la Indico de Gazetarlibereco de 2024 fare de [[Raportistoj sen limoj|Senlimaj Ĵurnalistoj]], Israelo estis metita la 101a el 180 landoj, dua en la mondoregiono de Mezoriento kaj Nordafriko malantaŭ nur [[Kataro]].<ref>{{cite web |date=2024 |title=2024 World Press Freedom Index |url=https://rsf.org/en/index?year=2024 |access-date=30a de Majo 2024 |publisher=Reporters Without Borders}}</ref><ref name=RSFNAME>{{cite web |date=2024 |title=Middle East - North Africa Journalism throttled by political pressure |url=https://rsf.org/en/classement/2024/middle-east-north-africa |access-date=30a de Majo 2024 |publisher=Reporters Without Borders}}</ref> Senlimaj Ĵurnalistoj notis, ke la [[Israelaj Defendaj Fortoj|Israelaj Armitaj Fortoj]] estis mortigintaj pli ol 100 ĵurnalistojn en Gazao kaj ke ekde la starto de la [[Israel-hamasa milito de 2023|Israel–Gazaa milito]], Israelo estis "klopodante subpremadi la informadon venantan de la sieĝita enklavo dum la misinformado enfiltriĝa en ĝia propra amaskomunikila ekosistemo."<ref name=RSFNAME /> La 5an de Majo 2024, Israelo fermis la lokajn oficejojn de [[Al Jazeera]]; poste en tiu sama monato, Israelo por mallonge kaptis ekipaĵaron apartenantan al [[Associated Press]], rezulte en interveno fare de la usona registaro.<ref>{{Cite news |last=Beaumont |first=Peter |date=2024-05-30 |title=Israeli journalist describes threats over reporting on spy chief and ICC |url=https://www.theguardian.com/world/article/2024/may/30/journalist-threatened-over-reporting-on-spy-chief-and-icc-israeli-newspaper-says |access-date=2024-05-30 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> === Muzeoj === [[Telavivo]], [[Hajfo]], [[Herzlija]] kaj [[Jerusalemo]] posedas la plej gravajn artajn kaj historiajn [[muzeo]]jn, kaj ankaŭ multaj urbetoj, vilaĝoj kaj eĉ [[kibuco]]j disponas de muzeetoj. [[Dosiero:Billy Rose Art Garden (14755133799).jpg|thumb|maldekstre|[[Sanktejo de la Libro]], stokejo de la [[Manuskriptoj de la Morta Maro]] en Jerusalemo.]] La [[Nacia Muzeo de Israelo]] en [[Jerusalemo]] estas unu de la plej gravaj kulturaj institucioj de Israelo,<ref name="imj">[https://web.archive.org/web/20070206172904/http://www.imj.org.il/eng/about/index.html «About the Museum».] The Israel Museum, Jerusalemo. Arkivita el la originalo la 6an de februaro 2007. Konsultita la 13an de aŭgusto 2007. </ref> kiu estas la hejmo de la [[Manuskriptoj de la Morta Maro]]<ref>[https://web.archive.org/web/20070228232740/http://www.imj.org.il/eng/shrine/index.html «Shrine of the Book».] The Israel Museum, Jerusalemo. Arkivita el la originalo la 28an de februaro 2007. Konsultita la 13an de aŭgusto 2007. </ref> kun ampleksa kolekto de populara kaj religia juda arto kaj eŭropa arto.<ref name="imj" /> La Nacia Muzeo pri la [[Holokaŭsto]], [[Jad Vaŝem]], estas la plej granda stokejo de la mondo por arkivoj rilataj kun la informaro pri la Holokaŭsto.<ref>[https://web.archive.org/web/20070217113512/http://www1.yadvashem.org/about_yad/index_about_yad.html «About Yad Vashem: The Yad Vashem Library».] Yad Vashem. Arkivita el la originalo la 17an de februaro 2007. Konsultita la 13an de aŭgusto 2007. </ref> La ''Beth Hatefutsoth'' ([[Diaspora Muzeo]]), en la kampuso de la [[Universitato de Tel-Avivo]], estas muzeo por interagado dediĉita al la historio de la judaj komunumoj de la tuta mondo.<ref>[https://www.anumuseum.org.il/plan-your-visit/ «Museum Information».] Beth Hatefutsoth. Konsultita la 13an de aŭgusto 2007. </ref> Krom la ĉefaj muzeoj en la grandaj urboj, estas bonkvalitaj ''lokoj por arto'' en multaj urbetoj kaj eĉ kibucoj. Ekzemple ''Miŝkan Le'Omanut'' en la kibuco Ein Harod Meuhad estas la plej granda artomuzeo en la nordo de la lando.<ref>[https://web.archive.org/web/20081227232936/http://www.ilmuseums.com/museum_eng.asp?id=183 «Mishkan LeOmanut, Ein Harod».] Arkivita el la originalo la 27an de decembro 2008. Konsultita la 20an de decembro 2008. </ref> Israelo havas la plej altan nombron de muzeoj porpersona.<ref>{{cite web |url=http://travel.cnn.com/best-israel-museums-361281/ |title=10 of Israel's best museums |last=Ahituv |first=Netta |date=29a de Januaro 2013 |publisher=CNN |access-date=9a de Januaro 2017}}</ref> Kelkaj israelaj muzeoj estas dediĉitaj al la islama kulturo, kiel la [[Muzeo Rockefeller]] kaj la Muzeo L. A. Mayer por Islama Arto, ambaŭ en Jerusalemo. La Rockefeller specializiĝas en arkeologiaj restaĵoj de la historio de Mezoriento. Ĝi estas ankaŭ la hejmo de la unua fosilia kranio de [[homedo]] troviĝinta en Okcidenta Azio, nome Galilea Homo el Mugharet el-Zuttiyeh.<ref>{{cite book|url={{Google books|4Z0YrPfeHa8C|page=|keywords=|text=|plainurl=yes}}|title=Through the Ages in Palestinian Archaeology: An Introductory Handbook |page=50|first=Walter E.|last=Rast|year=1992|isbn=978-1-56338-055-6|publisher=Continuum International Publishing Group}} "Galilee man" (lowercase "m") in this source is a typo&nbsp;– ref. Solo Man, Peking Man kaj tiel plu.</ref> === Israela kuirarto === {{Ĉefartikolo|Israela kuirarto}} [[Dosiero:Food in Israel.jpg|eta|250px|Plado el falafelo, humuso kaj salato israela.]] La [[israela kuirarto]] (en la hebrea המטבח הישראלי ha-mitbach-ha yisra'eli) konsistas el lokaj pladoj de la indiĝenaj homoj de Israelo kaj pladoj alportitaj al Israelo de la [[judoj]] de la [[diasporo]]. Ekde antaŭ la kreo de la ŝtato Israelo en 1948, kaj precipe ekde la fino de la [[1970-aj jaroj]], israela juda fuziiga kuirarto evoluis.<ref> Yael Raviv, [https://books.google.es/books?id=KjuYCgAAQBAJ&pg=PT119&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Falafel Nation,] University of Nebraska Press, 2015 </ref> Israela kuirarto adoptis kaj daŭre adoptas elementojn de diversaj stiloj de juda kuirarto kaj [[Mezorienta kuirarto]], precipe la [[Juda kuirarto|juda]], [[Mizraĥoj|misraĥa]], [[Sefardoj|sefarda]] kaj [[Aŝkenazoj|aŝkenaza]] stiloj. Ĝi enkorpigas multajn manĝaĵojn tradicie manĝitaj en [[Levantena kuirarto|levantena]], [[Araba kuirarto|araba]], [[Mezorienta kuirarto|mezorienta]] kaj [[mediteranea kuirarto]]j. Tiukadre manĝaĵoj kiel [[Kikerbulo|falafelo]], [[Kikerkaĉo|humuso]], [[ŝakŝuko]], [[Kuskuso (manĝaĵo)|kuskuso]], [[sabiĥo]] kaj [[zaataro]] estas vaste popularaj en Israelo hodiaŭ. Krome ankaŭ ''[[Schnitzel]]'', [[pico]], [[hamburgero]]j, [[terpomfingroj]], [[rizo]] kaj [[salato]]j estas facile troveblaj en Israelo. Ĉirkaŭ duono de la israel-juda populacio konfirmas obei [[koŝero]]n hejme.<ref>Uzi Rebhun, Lilakh Lev Ari, [https://books.google.com/books?id=CG-WQZDJdo8C&pg=PA113 ''American Israelis: Migration, Transnationalism, and Diasporic Identity,''] Brill, 2010 pp. 112–113.</ref><ref name="bernstein 227, 233–234">{{harvnb|Bernstein|2010|pp=[https://books.google.com/books?id=FYXlAgAAQBAJ&pg=PA227 227], [https://books.google.com/books?id=FYXlAgAAQBAJ&pg=PA233 233–234]}}</ref> Koŝeraj [[restoracio]]j estis ĉirkaŭ kvarono de la totalo en 2015.<ref name=raviv>Yael Raviv, [https://books.google.com/books?id=KjuYCgAAQBAJ&pg=PT119 ''Falafel Nation,''] University of Nebraska Press, 2015</ref> Kun nekoŝeraj fiŝoj, kunikloj kaj strutoj, [[porko]] — ofte nomita "blanka viando" en Israelo<ref name=bernstein-231>{{harvnb|Bernstein|2010|pp=[https://books.google.com/books?id=FYXlAgAAQBAJ&pg=PA232 231–233]}}</ref>— estas produktita kaj konsumita, kvankam ĝi estas malpermesita kaj de Judismo kaj de Islamo.<ref>{{cite news |author=Jeffrey Yoskowitz |url=http://www.slate.com/articles/life/faithbased/2012/08/israel_s_pork_problem_and_what_it_means_for_the_country_s_christian_arabs_.single.html|work= gazetoj Slate |title=Israel's Pork Problem|date=8a de Aŭgusto 2012 |access-date=28a de Decembro 2015}}</ref> ===Sportoj=== [[File:ירוק עולה.jpg|thumb|maldekstre|Sekvantoj de Maccabi Haifa F.C. en la Stadiono Sammy Ofer en la urbo Hajfo.]] La plej populara spektitaj sportoj en Israelo estas [[futbalo]] kaj [[korbopilko]].{{sfn|Torstrick|2004|p=141}} La Israela Unua Ligo estas la ĉefa futbala ligo de la lando, kaj la Israela Korbopilka Unua Ligo estas la ĉefa korbopilka ligo de la lando.<ref>{{cite web |url=http://www.basket.co.il/Data.asp?id=1&lang=en |publisher=Winner Basketball Super League |title=Basketball Super League Profile |access-date=13a de Aŭgusto 2007 }}</ref> Maccabi Haifa, Maccabi Tel Aviv, Hapoel Tel Aviv kaj Beitar Jerusalem estas la plej grandaj [[futbalklubo]]j en la lando. Maccabi Tel Aviv, Maccabi Haifa kaj Hapoel Tel Aviv konkurencis en la [[Ligo de Ĉampionoj de UEFA|Ĉampioneco de UEFA]] kaj Hapoel Tel Aviv atingis la kvaronfinalon de la [[UEFA-pokalo]]. Israelo gastis kaj venkis la [[Azia Pokalo|Azian Pokalon]] de [[1964]]; en 1970 la Israela nacia futbala teamo partoprenis en la [[Futbala Mondpokalo 1970]], nome la nura fojo en kiu ĝi povis partopreni en la [[Futbala Mondpokalo]]. La [[Aziaj Ludoj]] de [[1974]], okazintaj en Teherano, estis la lastaj Aziaj Ludoj en kiuj Israelo partoprenis, kaj tie fakte multaj arabaj kaj islamaj landoj malakceptis konkurenci kun Israelo. Tial Israelo estis ekskludita el la Aziaj Ludoj de [[1978]] kaj ekde tiam ĝi jam ne konkurencis en aziaj sporteventoj.<ref>{{cite web |url=http://www.jta.org/1976/07/26/archive/israel-barred-from-asian-games |title=Israel Barred from Asian Games |publisher=Jewish Telegraphic Agency |date=26a de Julio 1976 |access-date=11a de Aprilo 2014}}</ref> En 1994, [[UEFA]] akceptis Israelon, kaj ekde tiam la israelaj futbalteamoj konkurencas en Eŭropo. Maccabi Tel Aviv venkis en la FIBA Eŭropa Ĉampioneco en korbopilko ses fojojn.<ref>{{cite web|url=http://www.euroleague.net/final-four/milan-2014/maccabi-electra-tel-aviv |title=Maccabi Electra Tel Aviv – Welcome to EUROLEAGUE BASKETBALL |access-date=30a de Oktobro 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140625083458/http://www.euroleague.net/final-four/milan-2014/maccabi-electra-tel-aviv |archive-date=25a de Junio 2014 }}</ref> Israelo atingis [[Israelo en la Olimpikoj|naŭn Olimpikajn medalojn]] ekde sia unua atingo en la [[Somera Olimpiko 1992]], inllude oran medalon en [[tabulvelado]] en la [[Somera Olimpiko 2004]].<ref>{{cite web |url=http://www.olympic.org/israel |publisher=International Olympic Committee |title=Israel |access-date=20a de Marto 2012}}</ref> Israelo atingis ĉirkaŭ 100 ormedalojn en la [[Paralimpiko]] kaj estis rangigita la 20a en la ĝenerala medalaro. La Paralimpiko de [[1968]] estis gastigita de Israelo.<ref>{{cite web |url=http://www.paralympic.org/paralympic-games/tel-aviv-1968 |title=Tel Aviv 1968 |publisher=International Paralympic Committee |access-date=20a de Marto 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120320024849/http://www.paralympic.org/paralympic-games/tel-aviv-1968 |archive-date=20a de Marto 2012 }}</ref> La Makabiaj Ludoj, nome Olimpik-stila evento por [[judoj|judaj]] kaj israelaj atletoj, estis inaŭguritaj en la 1930-aj jaroj, kaj okazis ĉiun kvaran jaron ekde tiam. [[Kravmagao]], nome batalarto disvolviĝinta ĉe judaj defendantoj dum la luktado kontraŭ [[faŝismo]] en Eŭropo, estas uzata de la israelaj sekurecfortoj kaj policanoj.<ref>Ellis, Judy (4a de Majo 1998). [https://time.com/archive/6732713/choke-gouge-smash/ "Choke! Gouge! Smash!".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20240630200736/https://time.com/archive/6732713/choke-gouge-smash/ |date=2024-06-30 }} gazeto [[Time]]. Alirita la 1an de Januaro 2017.</ref> [[Ŝako]] estas grava sporto en Israelo. Estas multaj israelaj grandmajstroj kaj israelaj ŝakludantoj atingis nombrajn junajn mondajn ĉampionecojn.<ref>{{cite news | url=http://www.haaretz.com/print-edition/news/pawn-stars-shine-in-new-national-sport-1.317002 | title=Pawn stars shine in new 'national sport' | newspaper=Haaretz | access-date=21a de Majo 2012| date=4a de Oktobro 2010 }}</ref> == Religio == [[Dosiero:Judaica.jpg|eta|dekstra|250px|Judaĵoj (horloĝdirekten desupre): [[Ŝabato|ŝabataj]] [[kandelingo]]j, vazo por lavado de la manoj, [[Humaŝ]] kaj [[Tanaĥo]], montrilo, [[ŝofaro]], kaj [[etrogo|etrogujo]].]] Laŭ multaj judoj, la [[Eternulo]] promesis la Palestinan regionon al la judoj antaŭ pli ol 3 000 jaroj, eĉ antaŭ la erao de [[reĝo Davido]], kiam [[Izraelo]] estis grava kaj potenca ŝtato. Post 2 000 jaroj de [[diasporo]] kaj [[persekuto]], la kreo de moderna, prospera, fekunda lando, kaj la revivigo de la morta, antikva [[hebrea lingvo]] ŝajnas esti vera miraklo. Sed laŭ la palestinanoj, la invado de ilia lando fare de la judoj, kaj la rego de la judoj tie estas grava maljustaĵo. Laŭ unu kompreno la regadsistemo estas [[Etnokratio|etnokratia]]. La konflikto en Israelo estas ankaŭ religia. Multaj lokoj, precipe en Jerusalemo kaj [[Bet-Leĥem]], estas sanktaj al la judoj, al la [[islamo|islamanoj]], kaj ankaŭ al la [[kristanoj]]. == Vidindaĵoj == * [[Jerusalemo]] ([[Muro de lamentadoj]], [[Kupolo de la Roko]], [[Baziliko de la Sankta Tombo]], ''[[Via Dolorosa]]'', Kruca monaĥejo), * [[Morta Maro]] ([[Masada]] kastelo), * kristanaj lokoj ([[Bet-Leĥem]], [[Nazareto]], ''[[Kapernaum]]''). == Notoj == <references group="noto"/> == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Bibliografio == ===En Esperanto=== * [[Jorge Camacho]], ''Palestino strangolata''. Kun antaŭparolo de Lee Miller. Kov­rilo de Pedro de Arce Trujillo. [[Monda Asembleo Socia|MAS]], 2016, 72 p., ISBN 978-2-36960-049-7 * Waleed Saleh, "La vero, la plej malbona malamiko de Israelo", [[Sennaciulo]], 1444-1446, oktobro-decembro 2025, pp. 13-14. * Víctor López, "Israelo, ok jardekoj de malobeo kontraŭ la internacia juro", [[Sennaciulo]], 1444-1446, oktobro-decembro 2025, pp. 15-16. * CoReP, "La Trump-Plano: usona imperiismo helpas la cionistojn dispremi la palestinanojn", [[Sennaciulo]], 1444-1446, oktobro-decembro 2025, pp. 17-18. ===Aliaj lingvoj=== * Gérard Araud, ''Israël: Le piège de l'Histoire'', eld. Tallandier, 2024 [https://www.laprocure.com/product/1514523/araud-gerard-israel-le-piege-de-l-histoire en La Procure], marto 2024. * Barton, John; Bowden, Julie (2004). ''The Original Story: God, Israel and the World''. Wm. B. Eerdmans Publishing Company. ISBN 978-0-8028-2900-9. * Culla, Joan B. ''La tierra más disputada: El sionismo, Israel y el conflicto de Palestina''. Madrid, Alianza, 2005. * Georg Fohrer: ''Geschichte Israels. Von den Anfängen bis zur Gegenwart''. 6. Auflage. Quelle & Meyer, UTB für Wissenschaft, Wiesbaden 1995, ISBN 3-8252-0708-0. * Martine Gozlan, ''Israël. 70 ans. : 7 clés pour comprendre'', Paris/37-Monts, Archipel, coll. «Essais, documents», 2a de majo 2018, 160 p. (ISBN 978-2-8098-2440-7 kaj 2-8098-2440-1) * [[Theodor Herzl|Herzl, Theodor]] (1946). ''The Jewish State''. American Zionist Emergency Council. ISBN 978-0-486-25849-2. * Morris, Benny (2008). [https://books.google.es/books?id=J5jtAAAAMAAJ&redir_esc=y 1948: A History of the First Arab–Israeli War.] Yale University Press. ISBN 978-0-300-14524-3. * Sanguinetti, Julio María, ''La trinchera de occidente. A 70 años del Estado de Israel''. Montevideo, Taurus, 2018. * Claudio Vercelli, ''Breve storia dello stato di Israele, 1948-2008'', Carocci, 2008, ISBN 9788843044849. * Dieter Vieweger: ''Streit um das Heilige Land''. Gütersloher Verlag, 7. Auflage, Gütersloh 2019, ISBN 978-3-579-06757-5. {{Projektoj |commonscat=Israel |wikiquote=Kategorio:Israelo |wikinewscat=Israelo |ReVo=Israelo }} == Vidu ankaŭ == * [[Masakro en la muzika festivalo de Re'im]] * [[Israel-hamasa milito de 2023]] * [[Standing Together (movado)]] * [[Portalo:Judismo]] * [[Historio de la Esperanto-movado en Israelo (Wandel)]] * ''[[Israel Loves Iran]]'' * [[Juda Virtuala Biblioteko]] * [[Listo de urboj de Israelo]] * [[Mezoriento]] * [[Palestino]] * [[Enlanda Milito dum la Mandato Palestino]] == Eksteraj ligiloj == * {{ueavikio|{{paĝonomo}}|{{paĝonomo}}}} {{eo}} * (en) ''[[:en:Languages_of_Israel|Languages of Israel]]'' (Lingvoj de Israelo) == Noto == * {{Tradukita|lingvo= en |artikolo=Israel |revizio=988383786}} {{Israelaj regionoj}} {{Ŝtatoj en Azio}} {{OECD}} {{Leginda|jaro=2021 |monato=2 |tago=18}} {{ADLM|2024|10}} {{Havenda artikolo|Israelo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Israelo| ]] [[Kategorio:Palestino]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1948]] 8n0ocmovl06xv4oeagif28wf8onakbv 0 2197 9378241 9267639 2026-05-20T09:11:25Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9378241 wikitext text/x-wiki {{Informkesto lando |sen banderolo= jes | nomoenlokalingvo = Republic of Kenya<br /> Jamhuri ya Kenya | eonomo = Kenjo | flago = [[Dosiero:Flago-de-Kenjo.svg|130px|Flago de Kenjo]] | blazono = [[Dosiero:Coat of arms of Kenya (Official).svg|130px]]<!--Official Coat of Arms of Kenya check any Kenyan govt website e.g. mygov.go.ke--> | nacia himno = [[Ee Mungu Nguvu Yetu]]<br /> <small>Ho Dio de tuta kreaĵaro</small> | nacia devizo = Harambee<br /> <small>Kunlaboru</small> | lokigo-bildo = [[File:Kenya (orthographic projection).svg|250px|Situo]] | oficiala lingvo = [[Angla lingvo|angla]], [[Svahila lingvo|svahila]] | lingvoj = | ĉefurbo = [[Najrobio]], <br /> <small>{{koord|1|16|S|36|48|E}}</small> | religio = [[Kristianismo]], [[Islamo]], [[Animismo]] | km2 = 580367 | akvo = | loĝantoj = [[Kikujoj]], [[Luhjoj]], [[Luoj]], [[Kalenĝinoj]], [[Kambaoj]], [[Gusioj]], [[Meruoj]] | loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} | loĝantaro-jaro = {{WikidataLoĝantaroDato}} | loĝdenso = 67.2 | vivlongeco = 55 | valuto = [[Kenja ŝilingo]] | valuta kodo = KES | horzono = +3 | ttt = ke | landkodo = KEN, KE | tel = 254 | politika sistemo = [[Prezidenta respubliko]] | ŝtatestro = | ĉefministro = | nacia tago = [[12-a de decembro]] | sendependeco = [[12-a de decembro]] [[1963]] | de kiu = [[Unuiĝinta Reĝlando]] | esperanto-asocio = | MEP = [[Usona dolaro|$]] 41 117 Mio. | MEP jaro = 2012 | MEP pokapa = [[Usona dolaro|$]] 976 }} {{Situo sur mapo/+ | Kenjo | Larĝo=350 | Floso=right | Mapospeco=reliefo | Titolo= | lokoj= {{ Situo sur mapo/~ | Kenjo | Pozicio=6 | Lat=01/17//S | Lon=36/49// | region=KE | Teksto='''[[Najrobio]]''' | Markospeco=ĉefurbo}} {{ Situo sur mapo/~ | Kenjo | Pozicio=7 | Lat=00/25//S | Lon=36/57// | region=KE | Teksto=<small>[[Nyeri]]</small>}} {{ Situo sur mapo/~ | Kenjo | Pozicio=10 | Lat=04/03//S | Lon=39/40// | region=KE | Teksto=<small>[[Mombasa]]</small>}} {{ Situo sur mapo/~ | Kenjo | Pozicio=3 | Lat=00/32//S | Lon=37/27// | region=KE | Teksto=<small>[[Embu (Kenjo)|Embu]]</small>}} {{ Situo sur mapo/~ | Kenjo | Pozicio=6 | Lat=00/27//S | Lon=39/39// | region=KE | Teksto=<small>[[Garissa]]</small>}} {{ Situo sur mapo/~ | Kenjo | Pozicio=6 | Lat=00/05//S | Lon=34/46// | region=KE | Teksto=<small>[[Kisumu]]</small>}} {{ Situo sur mapo/~ | Kenjo | Pozicio=12 | Lat=00/18//S | Lon=36/04// | region=KE | Teksto=<small>[[Nakuru]]</small>}} {{ Situo sur mapo/~ | Kenjo | Pozicio=12 | Lat=00/17//N | Lon=34/45// | region=KE | Teksto=<small>[[Kakamega]]</small>}} {{ Situo sur mapo/~ | Kenjo | Pozicio=12 | Lat=00/09//S | Lon=37/18// | region=KE | Marko=RedMountain.svg | Marko-ampl=12 | Teksto=<small>[[Batian]]</small>}} {{ Situo sur mapo/~ | Y=85 | X=25 | Pozicio=6 | Teksto-stilo=bold/uppercase|Teksto-koloro=#646464 | Teksto=Tanzanio}} {{ Situo sur mapo/~ | Y=33 | X=8 | Pozicio=6 | Teksto-stilo=bold/uppercase|Teksto-koloro=#646464 | Teksto=Ugando}} {{ Situo sur mapo/~ | Y=2 | X=9 | Pozicio=6 | Teksto-stilo=bold/uppercase|Teksto-koloro=#646464 | Teksto=Sudsudano}} {{ Situo sur mapo/~ | Y=5 | X=70 | Pozicio=6 | Teksto-stilo=bold/uppercase|Teksto-koloro=#646464 | Teksto=Etiopio}} {{ Situo sur mapo/~ | Y=35 | X=90 | Pozicio=6 | Teksto-stilo=bold/uppercase|Teksto-koloro=#646464 | Teksto=Somalio}} {{ Situo sur mapo/~ | Y=90 | X=85 | Pozicio=6 | Teksto-stilo=bold/italic/letterspacing/uppercase|Teksto-koloro=#2A6DB5 | Teksto=Hindia oceano}} {{ Situo sur mapo/~ | Y=18 | X=30 | Pozicio=6 | Teksto=<small>''[[Turkana-lago|Turkana-<br>lago]]''</small>}} {{ Situo sur mapo/~ | Y=59 | X=7 | Pozicio=6 | Teksto=<small>''[[Viktoria-lago]]''</small>}} }} '''Kenjo'''<ref name="PIV">[https://vortaro.net/#Kenjo_kd Kenjo] en [[PIV]] ĉe Vortaro.net.</ref> ([[Angla lingvo|angle]] kaj [[Svahila lingvo|svahile]]: ''Kenya [ˈkɛnjə],'' oficiale nomata la '''Respubliko Kenjo''' (svahile: ''Jamhuri ya Kenjo,'' angle: ''Republic of Kenya)'' estas lando en [[Orienta Afriko]]. Ĝi estas eksa brita kolonio kiu akiris sendependecon la 12-an de decembro 1963. Kenjo apartenas al la [[Komunumo de Nacioj]]. Hodiaŭ la lando estas unu el la plej rapide kreskantaj landoj en orienta Afriko. La ĉefurbo estas [[Najrobio|Najrobo]]. La mona unuo estas la [[kenja ŝilingo]]. Kun loĝantaro de 52 milionoj, ĝi estas la 26-a plej loĝata lando en la mondo. <ref>{{Cite web|title=Kenja Loĝantaro 2024|author=Knbs|url=https://www.knbs.or.ke|accessdate=2025-02-20|lang=en}}</ref> == Etimologio == La lando nomiĝas laŭ la [[monto Kenja]], kiu en la [[kikuja lingvo]] nomiĝas ''Kĩrĩ-Nyaga'' (ĩ = [e], r = /ɾ/ = sama [r] ol el hispanoj aŭ el [d] inter du vokaloj el anglo, ny = /ɲ/ = sama [n] ol foje en ''lingvo'', kaj g = /ɣ/ = samkiel [r] inter du vokaloj el francoj): «monto», «monto blanka» aŭ «monto struta». == Historio == {{ĉefartikolo|Kenja Kolonio}} La Kolonio kaj Protektorato de Kenjo estis parto de la [[Brita Imperio]] en Afriko el 1920 ĝis 1963. Ĝi establiĝis kiam la iama Orientafrika Protektorato estis transformita en Kronkolonio en 1920. Teknike la "Kolonio Kenjo" referencata al la internaj teritorioj, dum 16&nbsp;km (10&nbsp;mi) marborda strio (teorie luita el la Sultano de Zanzibaro) estis la "Protektorato Kenjo" sed ambaŭ teroj estis kontrolitaj kiel unusola administracia unuo. La kolonio finiĝis en 1963 kiam nigra majoritata registaro estis elektita por la unua fojo kaj finfine deklaris sendependecon kiel Kenjo. [[Jomo Kenyatta]] (prononco ĵomo kenjata, naskiĝis ĉ. 1894, mortis la 22-an de aŭgusto 1978) estis la unua ĉefministro (1963–64) kaj prezidento (1964–78) de Kenjo. Li estas konsiderata la patro de la kenja nacio. * [[Maŭ Maŭ]] * [[Brita Orienta Afriko]] == Demografio == Estas ĉirkaŭ 42 malsamaj triboj en Kenjo, ĉiuj kun sia propra unika kulturo, sed plimulto el ili kun interplektitaj kulturaj esprimoj ekestis per fortaj similecoj en lingvo, simila medio kaj la fizika proksimeco de la triboj. Estas tri ĉefaj unuigaj lingvokategorioj: [[Bantua lingvaro|bantu-parolantaj]] popoloj en la marborda regiono, en la centraj altebenaĵoj kaj en okcidenta Kenjo, la Nilotoj, kiuj troviĝas ĉefe en la Rifta Valo kaj ĉe la Viktoria Lago kaj la [[kuŝidoj]], kiuj ĉefe konsistas el paŝtistoj kaj nomadoj.en la pli seka nordorienta regiono. Ĉi tiuj subgrupoj ampleksas areon, kiu etendas preter la limoj de Kenjo. Plej multaj eksterlandanoj estas rifuĝintoj el Somalio, Ugando kaj Suda Sudano. Vidu ankaŭ [[Kenjaj blankuloj]]. === Urboj === Mombasa (aŭ en esperantigita formo [[Mombaso]]) estas la plej granda haveno kaj dua (laŭ loĝantaro) urbo de Kenjo, kun proksimume 900.000 loĝantoj. Aliaj urboj estas la jenaj: * [[Embu (Kenjo)|Embu]] * [[Garissa]] * [[Kakamega]] * [[Kisii]] * [[Kisumu]] * [[Nakuru]] * [[Nyeri]] === Lingvoj === Kenjo estas plurlingva lando. La {{J|oficiala lingvo}} estas la [[Angla lingvo|angla]], enkondukita dum la [[Brita imperio|brita kolonia epoko]] inter [[1890]] kaj [[1964]], kaj la [[Svahila lingvo|svahila]], kiu servis kiel [[lingvafrankao]] inter popoloj tra orienta Afriko dum kelkaj jarcentoj antaŭ la kolonia tempo. Laŭ ''[[Ethnologue]]'' , entute 61 lingvoj estas parolataj en Kenjo<ref>(en) Ethnologue: [http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=KE Lingvoj de Kenjo]</ref>.  Preskaŭ ĉiuj ĉi estas lingvoj, kiuj originis de la afrika kontinento. Ĉi tiuj lingvoj povas esti dividitaj en tri lingvofamiliojn: bantuaj lingvoj, kiuj estas ĉefe parolataj en la mezo kaj sudoriento de la lando, [[Nilota lingvaro|nilotaj lingvoj]] en la okcidento kaj [[kuŝidaj lingvoj]] en la nordoriento. * La [[Angla lingvo|angla]]: kiel heredaĵo de la [[Brita imperio|brita koloniismo]], la angla estas unu el la du oficialaj lingvoj en Kenjo kaj aparte disvastiĝis per sia uzo kiel instrulingvo en lernejoj. * La [[Svahila lingvo|svahila]] estas la dua oficiala lingvo. Ĝi estas parolata ĉe la marbordo ĉirkaŭ [[Mombasa]] kaj instruata en lernejoj. Samtempe la svahila estas [[lingvafrankao]] en [[orientafriko]]. En Kenjo ĝi estas la plej parolata lingvo, precipe en kamparaj regionoj. * La [[Kikuja lingvo|kikuja]]: lingvo de la plej granda etno (22&nbsp;% de la tuta loĝantaro), precipe ĉirkaŭ Najrobo; famaj kikujanoj estas [[Jomo Kenyatta]], [[Mwai Kibaki]], [[Wangari Maathai]], [[Ngugi wa Thiong'o|Ngũgĩ wa Thiong'o]] kaj [[Uhuru Kenyatta]]. * La [[Kambaoj|kamba]], simila al la kikuja, estas parolata de 11% de la loĝantaro oriente de Monto Kenjo. * La [[luhia]]: lingvo de la due (kaj samnoma) plej granda etna grupo (14%) en la okcidento ĉirkaŭ [[Kakamega]] (provinca ĉefurbo) * La lingvo [[Luo (lingvo)|Luo]]: La lingvo de la tria plej granda popolo (13%) estas parolata ĉe la [[Viktoria lago|Viktoria Lago]] ĉirkaŭ [[Kisumu]]. Fama [[luoj]] estas [[Jael Mbogo]], [[Oginga Odinga]], [[Raila Odinga]] kaj [[Tom Mboya]]. * [[Kalenĝinoj|Kalenĝina]]: lingvaro de diversaj grupoj (11%), ekzemple la [[pokomoj]] aŭ [[Tugenoj|vitugenoj]], la lingvo de la homoj, el kiuj devenas la dua kenja prezidento [[Daniel arap Moi]]. Plej multaj el la kenjaj "mirkuristoj" estas [[kalenĝinoj]], precipe inter la [[Nandioj]]. * La [[Turkana (lingvo)|turkana]]: lingvo de la [[Turkanaoj|turkana popolo]] parolata de ĉirkaŭ 340.000 homoj. * La [[Masaja lingvo|masaja]]: lingvo de la [[masajoj]] kaj parencaj popoloj kiel la [[samburuoj]] kaj la [[Kamusoj|kamusoj (''Njemps'']]). La [[masaja lingvo]] estas grupo de lingvoj aŭ dialektoj el la [[Nilota lingvaro]] parolata en la sudo de Kenjo kaj la nordo de [[Tanzanio]] fare de la [[masajoj]], kiuj estas ĉirkaŭ 900 mil individuoj. * Hindaj lingvoj kaj dialektoj * [[Sheng (lingvo)|Sheng]] estas la nuna adoleska slango. * [[Ki-setlantoj|Ki-Settler]] estis la svahila [[lingvafrankao]] la blankaj koloniaj majstroj kaj iliaj servistoj, simila al la [[fanagalo]] en [[Sud-Afriko|Sudafriko]] aŭ la [[ĉilapalapa]] en kolonia [[Suda Rodezio]]. La prefikso ''Ki-'' signifas "lingvo" en la svahila, do ĝi signifas "lingvo de la setlantoj". ==== Esperanto en Kenjo ==== Kenja Esperanto-Asocio (vidu UEA sub Eksteraj ligiloj) Jessé le Prince Nzaniye === Sano === Kenjo okupas la unuan lokon inter afrikaj landoj laŭ efektiveco de la batalado kontraŭ [[Aidoso]]. Se komence de [[1990-aj jaroj]] infektitaj estis 10 % da kenjanoj, do en 2009 ĉi tiu indico egalas nur 6 %. En [[oktobro de 2009|oktobro 2009]] aŭtoritatuloj deklaris pri la intenco fari en [[junio de 2010|junio 2010]] nombradon de [[gejo]]j por pli bone defendi ilin je Aidoso. Samtempe pridemandotoj estos esplorataj per [[HIV]]-testoj kaj provizataj per informoj pri sekura seksa praktiko.<ref>[http://www.eventeo.net/web/index.php/afriko/socio/1700-kenjo-lanos-nombradon-de-samseksemuloj Kenjo lanĉos nombradon de samseksemuloj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120111064305/http://www.eventeo.net/web/index.php/afriko/socio/1700-kenjo-lanos-nombradon-de-samseksemuloj |date=2012-01-11 }} {{eo}}</ref> == Geografio == La lando limas norde al Etiopio, oriente al [[Somalio]], sudoriente al la [[Hinda Oceano]], sude al [[Tanzanio]], sudokcidente al la [[Viktoria lago|Viktoria Lago]], okcidente al [[Ugando]] kaj nordokcidente al [[Sud-Sudano]]. [[Tana]] estas la plej granda rivero de Kenjo. Pri ĝia longo estas diversaj indikoj inter 700 kaj 1000 kilometroj - tion kaŭzas la fakto, ke ĝia komenciĝo en la teritorio de la tutjare neĝokovrita [[Monto Kenja]] ne klare fikseblas. La [[Viktoria Lago]] (iam lago Ukereve, ''Nam Lolwe'' en [[Luoaj lingvoj|luoa]]; "Nalubaale" en [[Ganda lingvo|ganda]]; ''Nyanza'' in [[Ruanda lingvo|ruanda]] kaj en kelkaj [[Bantua lingvaro|bantuaj lingvoj]]<ref name="WDL1">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.wdl.org/en/item/2557|titolo=The Victoria Nyanza. The Land, the Races and their Customs, with Specimens of Some of the Dialects|alirdato=18-a de februaro 2013|eldoninto=World Digital Library|arkivurl=https://web.archive.org/web/20160529091640/https://www.wdl.org/en/item/2557/|arkivdato=2016-05-29}}</ref>) estas lago en orienta [[Afriko]] inter Kenjo, [[Tanzanio]] kaj [[Ugando]], nome unu el la [[Afrikaj Grandaj Lagoj]]. Post Majanji finas la teritorio de Ugando kaj ekas tiu de Kenjo, fakte kie venas la enfluo de la rivero Nzoia. Iomete pli sude estas longa kaj larĝa golfo Winam ĉe kies buŝo estas kelkaj insuloj inter kiuj la [[Insulo Rusinga]], kiuj ankaŭ apartenas al Kenjo. Norde de la golfo estas la urbo [[Kisumu]] kaj sude la urbo [[Kisii]]. La plej grandaj riveroj estas la [[Tana (rivero)|Tana]], [[Sabaki]] kaj [[Kerio]]. [[Lago Nakuru]] estas unu el la lagoj el la Rifta Valo kun alto de 1754 m super marnivelo. Ĝi kuŝas sude de Nakuru, en la Rifta valo de Kenjo kaj estas protektata kiel Nacia Parko Lago Nakuru. === Administra klasifiko === [[Dosiero:Map showing Counties underthe new kenyan constitution..gif|eta|648x648px]]Ĝis 2013 la teritorio de Kenjo estis dividita en 8 provincojn: *[[Centra provinco de Kenjo|Centra]] * [[Marborda provinco de Kenjo|Marborda]] *[[Orienta provinco de Kenjo|Orienta]] * [[Nordorienta provinco de Kenjo|Nordorienta]] * [[provinco Nyanza|Nyanza]] ("Laga", aludatas la [[Viktoria lago]]) * [[provinco Rifta Valo|Rifta Valo]] *[[Okcidenta provinco de Kenjo|Okcidenta]] *Najroba Ekde marto 2013 ĝi dividiĝis en 47 distriktoj anstataŭ 71 distriktoj kaj 8 provincoj. == Kulturo == Kenjo ne havas kulturon, kiu specife identigas la tutan landon. Kun tiel diversaj regionaj popoloj kiel la svahila laŭ la marbordo, pluraj nomadaj komunumoj ĉefe en la nordo kaj la malsamaj loĝantaraj grupoj en la centra kaj okcidenta regionoj, estas malfacile aranĝi reciproke akcepteblan kulturan identigon. La [[Masajoj|masaja]] kulturo kiu ekspluatis ĝin por nur komercocele por turistoj. La masajoj konsistas nur el relative malgranda parto de la loĝantaro de Kenjo. Historiaj kaj aktualaj disigaj politikoj, unue sekve de la [[koloniismo]] kaj poste de la postaj lokaj gvidantoj, kondukis al situacio, kie la kenjanoj mem apenaŭ konas sian propran kulturon, des malpli siajn najbarojn. La kolonia administracio, kune kun vasta konfesia [[Misiado|misia laboro]] kaj [[formala edukado]], detruis plej multajn kulturajn trajtojn, lasante la lokon bibera al okcidentaj kulturaj sintenoj kaj identigo, precipe inter gejunuloj. === Muziko === Kun pli ol kvardek malsamaj regionaj lingvoj, la muzika panoramo de la lando estas riĉa. Veturante tra la stratoj de Najrobo aŭdeblas kantoj ankaŭ en diversaj regionaj lingvoj. Nova generacio de talentaj artistoj starigas stilon, konata kiel la ''afro-fuzia'' stilo, miksaĵo de tradiciaj lokaj sonoj miksitaj kun diversaj aliaj influoj<ref>(en) Carole Croella, ''[https://www.wipo.int/wipo_magazine/en/2007/04/article_0001.html On the Beat - Tapping the Potential of Kenya's Music Industry]'', WIPO, julio 2007.</ref>. === Literaturo === Kenjo havas longan parolan kaj skriban literaturan tradicion, ĉefe en la du oficialaj lingvoj de la lando, la angla kaj la svahila. Afrika literaturo estis delonge ekskluzive parola tradicio. Verki rakontojn unue komenciĝis per eŭropa koloniigo. Ĉefaf kenjaj verkistoj inkluzivas [[Grace Ogot]], [[Meja Mwangi]], [[Margaret Ogola]], [[Binyavanga Wainaina]] kaj [[Wahome Mutahi]]. [[Grace Ogot]] kune kun [[Charity Waciuma]], estis la unua anglalingva kenja verkistino kies verkoj estis publikigitaj. La plej fama kenja verkisto estas [[Ngugi wa Thiong'o|Ngũgĩ wa Thiong'o]], kiu verkas kaj en la angle kaj en la [[Kikuja lingvo|kikuja.]] La unua romano de Thiongo, ''Weep Not, Child'', kiu temas pri la vivo en Kenjo dum la brita okupado, estis la unua romano en la angla eldonita de orientafrikan. Ĝi ilustras la efikojn de [[Maŭmaŭo]] kaj la vivon de nigraj kenjanoj. La kombinaĵo de la temoj koloniismo, edukado kaj amo, helpis fari ĝin unu el la plej famaj romanoj en Afriko. Sendube, Thiong'o estas plej konata pro sia romano ''Se Ne la Tritika Greno.'' === Monda heredaĵo de Unesko === {| class="wikitable" |1997 |N |Nacia parko / natura arbaro [[Monto Kenja]] (vastigita en 2013) |- |1997 |N |Naciaj parkoj [[Lago Turkana]] (vastigita en 2001) |- |2001 |C |[[Lamu]] malnova urbo |- |2008 |C |[[Sanktaj Kaya-Arbaroj]] de [[miĝikendaoj]] |- |2011 |C |[[Fortikaĵo Jesuo]], [[Mombasa]] |- |2011 |N |[[Sistemo de kenjaj lagoj en la Granda Riftvalo|Sistemo de kenjaj lagoj en la Granda Rifta Valo]] |- |2018 |C |Arkeologia ejo [[Thimlich Ohinga]] |} === Kuirarto === Kenja kuirarto estas ekzotika kaj varia, ĉar ĝi konsistas kaj el tradiciaj afrikaj pladoj kun influoj el eŭropaj pladoj, enkondukitaj de la kolonianoj. Triboj loĝantaj laŭlonge de la marbordo preferas marmanĝaĵojn: [[fiŝoj]]n, [[salikoko]]jn kaj [[omaro]]jn. La alta kosto de viando devigas la lokan loĝantaron manĝi ĉefe [[Manĝebla frukto|fruktojn]] kaj [[legomo]]jn, kiuj kreskas abunde en ĉi tiu regiono. == Politiko == [[Prezidanto de Kenjo]] estas ŝtatestro de Kenjo kaj ĉefo de registaro de Kenjo ekde 1964. Antaŭe la ŝtatestro estis Elizabeto la 2-a. La prezidanto estas elektita por kvinjara periodo. Saman prezidanton oni povas elekti ankaŭ por dua periodo. Kenjo havas prezidantan sistemon. [[Dosiero:African, Caribbean and Pacific Group of States member nations map.svg|60px]] Kenjo apartenas al la [[AKP-ŝtatoj]], internacia organizaĵo de momente 77 nacioj el la regionoj [[Afriko]], [[Karibio]] kaj la [[Pacifiko]]. == Ekonomio == [[Dosiero:African safari route noir.jpg|eta|350x350ra|Afrika safari-vojo]] La ĉefaj enspezofontoj estas eksportado de kafo kaj teo. Tamen ekonomia kresko ŝanceliĝas de jaroj. En la fruaj 1990-aj jaroj, la ekonomio eĉ malpliiĝis, post kio la registaro decidis liberaligi la ekonomion en 1993. Importimpostoj kaj prezokontroloj estis forigitaj. La reformoj estis subtenataj de la [[Monda Banko]], la [[Internacia Monunua Fonduso|IMF]] kaj aliaj donacantoj, kaj rezultigis kreskon de 4,5 procentoj en 1995 kaj 1996, post kio la kresko denove malrapidiĝis. === Turismo === En 2015 iom malpli ol 1,114,000 turistoj vizitis la landon. Ankaŭ turismo al la naciaj parkoj kaj naturaj rezervejoj estas grava fonto de enspezoj de fremda valuto. Turisma enspezo sumiĝis al 824 milionoj en 2016 usonaj dolaroj<ref>(en) [https://www.e-unwto.org/doi/pdf/10.18111/9789284419029 UNWTO 2017], [[Monda Organizaĵo pri Turismo]].</ref>. Entute estas 59 landaj naturaj rezervoj kaj parkoj en Kenjo. La plej famaj kaj vizitataj estas: * Nacia Parko de Najrobo * [[Masai Mara]] ''(Masai Mara nacia naturrezervejo)'' * [[Lago Nakuru (Nacia Parko)|"Lago Nakuru»]] ''(Nacia Parko)'' * [[Nacia Parko Amboseli|''Nacia Parko'' Amboseli]] * [[Nacia Parko Orienta Cavo|Nacia Parko Orienta Cavo (]] ''Nacia Parko Tsavo Orienta).'' La bestaro de Kenjo allogas turistojn el la tuta mondo. Ĉi tie vi povas vidi [[leono]]jn, [[antilopo]]jn kaj la plej grandan kolonion de rozkoloraj [[Flamengo|fenikopteroj]] (flamengoj) en la mondo. Enlandaj konfliktoj damaĝis la turisman industrion. === Transporto === La [[Uganda Fervojo]] estas [[fervojo|fervoja]] linio en [[Ugando]] kaj Kenjo, kiu ligas la haven-urbon [[Mombasa]] ĉe la [[Hinda Oceano]] al [[Kampalo]] en Ugando. Ĝi longas 940&nbsp;km. Gravaj stacioj estas [[Najrobio]], [[Nakuru]], [[Kisumu]] kaj [[Jinja]]. === Interreto === Iom pli ol 20% de la loĝantaro havas interretan aliron, ĉefe en grandaj urboj. Interreto estas cenzurita. == Vidu ankaŭ == * [[Mombasa]] * [[Insulo Rusinga]] * [[Joy Adamson]] == Eksteraj ligiloj == {{projektoj|ReVo=kenj}} * {{oficiala retejo}} (en) * [https://uea.org/landoj/kenjo Bazaj informoj pri la Kenja Esperanto-Asocio en la retejo de UEA] (eo) * [http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/afrique/kenya.htm Lingvaj situacio kaj leĝoj en Kenjo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20050816074645/http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/afrique/kenya.htm |date=2005-08-16 }} (fr) == Noto kaj referencoj == {{referencoj}} {{Afrika Unio}} {{Komunumo de Nacioj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kenjo| ]] [[Kategorio:Membroj de la Komunumo de Nacioj]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1963]] [[Kategorio:1963 en Kenjo]] 40hqpd1uny8rz8damcmtqqv6oaywj3j 0 2898 9377901 9076864 2026-05-19T19:22:04Z Sj1mor 12103 9377901 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo }} '''Mika WALTARI''' (naskiĝis la [[19-an de septembro]] [[1908]] en [[Helsinko]], mortis la [[26-an de aŭgusto]] [[1979]] en [[Helsinko]]) estis [[Finnlando|finna]] [[verkisto]], eble la plej tradukita kaj fama ekster la limoj de lia lando. Kiel junulo li komencis verki poezion, kaj poste dediĉis sin al prozo. Post studado de filozofio li laboris kiel ĵurnalisto kaj fine kiel libera verkisto. En la 20-aj jaroj de la [[20-a jarcento]] li estis gvida persono de grupo ''Tulenkantajat'' (Portantoj de fajro), kies manifeston ''Hurmioituneet kasvot'' (Ekstaza vizaĝo) li eldonis en [[1924]] kune kun [[Olavi Paavolainen]]. En [[1931]] li edziĝis al Marjatta Luukkonen. Grandan sukceson akiris jam la unua romano ''Granda iluzio'' pri moralaj problemoj de la postmilita generacio. Sukcesaj estis ankaŭ spritaj detektivaj rakontoj pri komisaro Palmu. La plej grandajn sukcesojn li gajnis per la verkado de historiaj romanoj. == Kelkaj verkoj == * ''Suuri illusioni'' (1928, Granda iluzio) * ''Isästä poikaan'' (1933-1935, De patro al filo) * ''Vieras mies tuli taloon'' (1937, Fremdulo venas) * ''Kuka murhasi rouva Skrofin?'' (1939, Kiu murdis s-inon Skrof?) * ''Kaarina Maununtytär'' (1942) * ''Sinuhe, egyptiläinen'' (1945, [[Egiptano Sinuhe]]) * ''Mikael Karvajalka'' (1948, Miĥaelo Karvajalka, travivaĵoj de junulo dum la Luther-erao) * ''Johannes Angelos'' (1952, pri falo de Konstantinopolo) * ''Turms, kuolematon'' (1955, Senmorta Turms) * ''Feliks onnellinen'' (1958, Feliks la feliĉa) * ''Valtakunnan salaisuus'' (1959, Mistero de la regno) * ''Ihmiskunnan viholliset'' (1964, Malamikoj de la homaro) * ''Noita palaa elemään'' (Sorĉistino revenas, dramo) * ''Nuori Johannes'' (1980, Obskura anĝelo) * ''Kirjailijan muistelmat'' (1980, rememoroj de la verkisto) == Vidu ankaŭ == * [[Komisario Palmun erehdys]], filmo * [[4266 Waltari]], asteroido * [[4512 Sinuhe]], asteroido == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.kirjasto.sci.fi/mwaltari.htm Detala vivpriskribo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20051124215148/http://kirjasto.sci.fi/mwaltari.htm |date=2005-11-24 }} {{PlurajLingvokodoj|en}} * http://www.hejkal.cz/nakladatelstvi/autor.asp?18 {{PlurajLingvokodoj|cs}} * http://waltari.lasipalatsi.fi/ {{PlurajLingvokodoj|fi}} * http://finn.republika.pl/ {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080211232026/http://www.finn.republika.pl/ |date=2008-02-11}} {{PlurajLingvokodoj|pl}} {{Bibliotekoj}} {{Unua}} {{Vivtempo|Waltari, Mika}} [[Kategorio:Finnaj verkistoj]] 6729ctltjpcnmdidk861r5aexie0koz 9377993 9377901 2026-05-19T21:18:35Z Moldur 2507 /* Kelkaj verkoj */ 9377993 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo }} '''Mika WALTARI''' (naskiĝis la [[19-an de septembro]] [[1908]] en [[Helsinko]], mortis la [[26-an de aŭgusto]] [[1979]] en [[Helsinko]]) estis [[Finnlando|finna]] [[verkisto]], eble la plej tradukita kaj fama ekster la limoj de lia lando. Kiel junulo li komencis verki poezion, kaj poste dediĉis sin al prozo. Post studado de filozofio li laboris kiel ĵurnalisto kaj fine kiel libera verkisto. En la 20-aj jaroj de la [[20-a jarcento]] li estis gvida persono de grupo ''Tulenkantajat'' (Portantoj de fajro), kies manifeston ''Hurmioituneet kasvot'' (Ekstaza vizaĝo) li eldonis en [[1924]] kune kun [[Olavi Paavolainen]]. En [[1931]] li edziĝis al Marjatta Luukkonen. Grandan sukceson akiris jam la unua romano ''Granda iluzio'' pri moralaj problemoj de la postmilita generacio. Sukcesaj estis ankaŭ spritaj detektivaj rakontoj pri komisaro Palmu. La plej grandajn sukcesojn li gajnis per la verkado de historiaj romanoj. == Kelkaj verkoj == * ''Suuri illusioni'' (1928, Granda iluzio) * ''Isästä poikaan'' (1933-1935, De patro al filo) * ''Vieras mies tuli taloon'' (1937, Fremdulo venas) * ''Kuka murhasi rouva Skrofin?'' (1939, Kiu murdis s-inon Skrof?) * ''Kaarina Maununtytär'' (1942) * ''Sinuhe, egyptiläinen'' (1945, [[Sinuhe la Egipto]]) * ''Mikael Karvajalka'' (1948, Miĥaelo Karvajalka, travivaĵoj de junulo dum la Luther-erao) * ''Johannes Angelos'' (1952, pri falo de Konstantinopolo) * ''Turms, kuolematon'' (1955, Senmorta Turms) * ''Feliks onnellinen'' (1958, Feliks la feliĉa) * ''Valtakunnan salaisuus'' (1959, Mistero de la regno) * ''Ihmiskunnan viholliset'' (1964, Malamikoj de la homaro) * ''Noita palaa elemään'' (Sorĉistino revenas, dramo) * ''Nuori Johannes'' (1980, Obskura anĝelo) * ''Kirjailijan muistelmat'' (1980, rememoroj de la verkisto) == Vidu ankaŭ == * [[Komisario Palmun erehdys]], filmo * [[4266 Waltari]], asteroido * [[4512 Sinuhe]], asteroido == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.kirjasto.sci.fi/mwaltari.htm Detala vivpriskribo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20051124215148/http://kirjasto.sci.fi/mwaltari.htm |date=2005-11-24 }} {{PlurajLingvokodoj|en}} * http://www.hejkal.cz/nakladatelstvi/autor.asp?18 {{PlurajLingvokodoj|cs}} * http://waltari.lasipalatsi.fi/ {{PlurajLingvokodoj|fi}} * http://finn.republika.pl/ {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080211232026/http://www.finn.republika.pl/ |date=2008-02-11}} {{PlurajLingvokodoj|pl}} {{Bibliotekoj}} {{Unua}} {{Vivtempo|Waltari, Mika}} [[Kategorio:Finnaj verkistoj]] 7mllkt7yu8ausrogtc0zgxfuhuev8fg 0 3339 9377945 9310611 2026-05-19T19:59:03Z Kani 670 /* Bibliografio */ 9377945 wikitext text/x-wiki {{Geokesto | regiono <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Palestino | alia_nomo = | alia_nomo_noto = | ĉefurbo = Ramallah | dosiero = Palestine et Transjordanie (1922 - 1948).PNG | dosiero_priskribo = Palestino kaj [[Transjordanio]] inter 1922 kaj 1948 <!-- *** Familio *** --> | parenco = Azio | urbo_faldo = 1 | urbo_tipo = | urbo = Jerusalemo | urbo1 = Tel-Avivo | urbo2 = Ramallah | urbo3 = Hebron | rivero = Jordano <!-- *** Situo *** --> | ĉefurbo_situo = Ramallah | koordinatoj_ne_en_titolo = true | ĉefurbo_leviĝo = | ĉefurbo_lat_d = 31 | ĉefurbo_lat_m = 46 | ĉefurbo_lat_s = 45 | ĉefurbo_lat_NS = N | ĉefurbo_long_d = 35 | ĉefurbo_long_m = 13 | ĉefurbo_long_s = 26 | ĉefurbo_long_EW = E | plej_alta = | plej_alta_leviĝo = | plej_malalta = | plej_malalta_leviĝo = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 20770 | areo_rondumo = 1 | areo_akvo <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = | loĝantaro_dato = | loĝantaro_denseco = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[UTC+02:00]] | kodo1_tipo = <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = [[Araba lingvo|araba]], [[Hebrea lingvo|hebrea]] kaj la [[Angla lingvo|angla]] | libera_tipo = Lingvoj | libera1 = [[islamo]], [[judismo]], [[kristanismo]] | libera1_tipo = Religioj <!-- Mapoj montratas tekste --> | commons = Palestine | retpaĝo = | portalo = Palestino <!-- *** Notoj *** --> | notoj = {{mapligilo lando|zomo=8}} [[Esperanto-movado en Palestino]] }} '''Palestino''' ({{lang-ar|فلسطين|t=Filasṭīn}}) estas regiono de la orienta [[Mediteraneo]], kiu situas sude de [[Libano]], norde de [[Egiptio]] kaj okcidente de la rivero de Jordano. La plej granda urbo estas [[Ramallah]], ekde la [[Israela-Araba Milito de 1948]], la areo povas esti dividitaj en la Ŝtato de Israelo, Cisjordanio kaj la Gaza Sektoro. Estas daŭra konflikto pri la estonteco de politika statuso de la regiono. [[Dosiero:Satellite image of Israel.jpg|eta|100ra|{{centre|satelita bildo de 2003 de la regiono de Israelo}}]] Pli specife, la vorto "Palestino" ofte temas pri la ŝtateto (kaj eble estonta ŝtato) de la [[Palestina Aŭtonomio]].<!-- "La ĝusta nomo por la estonta ŝtato estus [[Palestinio]]" ... Do tiam la palestinanoj iĝus palestinoj??? Pri tio necesus ankoraŭ trovi interkonsenton... --> [[Romio]] nomis la landon unue [[Judeo (romia provinco)|Judeo]]) kaj en 132, kiam ekbolis la [[Bar-Koĥba-ribelo]], renomis ĝin Palestino - aŭ ekzakte ''Provincia Syria Palaestina'' - pro la [[filiŝtoj]], gento tiam jam malaperinta, sed historie antaŭa malamiko de la judoj, por simple humiligi la judojn. La romia ''Provincia Syria Palaestina'' ekzistis de 132 ĝis 390. Palestino nun konsistas de: * [[Israelo]] * [[Cisjordanio]] * [[Gaza Sektoro]] == Historio == [[Dosiero:UN Partition Plan Palestine.png|eta|maldekstra|{{centre|<small>La UN-dividoplano por Palestino (1947)<br />'''Flava:''' Araba ŝtato (42,9%)<br />'''Oranĝa:''' Juda ŝtato (56,4%)<br />'''Blanka:''' Internacia statuto (0,7%)</small>}}]] [[Dosiero:Peel_map_pd.png|eta|{{centre|dividoplano de la [[Peel-komisiono]] de julio 1937}}]] [[Dosiero:West Bank & Gaza Map 2007 (Settlements).png|eta|{{centre|la situacio de 2007}}]] Je [[1947]], [[Unuiĝintaj Nacioj]] [[UN]] [[Plano de UN por la dispartigo de Palestino|dividis Palestinon]] en du partojn: juda ŝtato ([[Israelo]]) kaj araba ŝtato. En 1948 Transjordanio aneksis Cisjordanion kaj Egiptio aneksis Gazan Sektoron. Tiujare jam eksplodis [[Enlanda Milito dum la Mandato Palestino|la unua milito de araboj kontraŭ israelanoj]]: proksimume 600,000 palestinanoj devis ekziliĝi. En [[1964]] kreiĝis la Organizo por Liberigo de Palestino (OLP). En [[1967]], arabaj landoj atakis Israelon kaj malvenkis. Israelo kaptis Cisjordanion de [[Jordanio]] kaj la Gazan Sektoron de [[Egipto]] en la [[Sestaga milito]]. El 1948 kaj ĉefe el 1967 multobligis la problemo de la [[Palestinaj rifuĝintoj]]. En [[1974]] Unuiĝintaj Nacioj agnoskas la OLP kiel reprezentanto de la palestina popolo. En [[1981]] Israelo invadis Libanon, kiu ĝis tiam akceptis palestinajn rifuĝintojn. En 1987 komencis unua Intifado. Je [[1994]], Israelo parte redonis teron al la [[Palestina Aŭtonomio]] por fari pacon. Sed je [[2000]] la Dua Intifado komencis. La 26-an de januaro [[2006]] [[Hamas]] venkis la baloton sur Palestinaj teritorioj, okupinte 76 el la 132 disponeblaj lokoj kaj formis novan registaron. 77% el la loĝantaro voĉdonis. Israelo esprimis sian maltrankvilon pro la rezultoj de la palestina balotado, dum la antaŭe reganta partio [[Fatah]] (kiu gajnis 43 lokojn) anoncis ke ĝi entute ne partoprenos en la nova registaro. La nova registaro enoficiĝis la 28-an de marto 2006. Tamen plej parto de registaroj de aliaj landoj kaj eĉ multaj arabaj ŝtatoj ne agnoskis kaj la rezulton de la balotadon kaj la registaron de Hamas, ĉar konsideris tiun organizon kiel terorisma organizaĵo, kaj la prezidanto [[Maĥmud Abbas]] daŭre retenis la povon. Post tio la diferencoj inter Hamas kaj Fatah pliiĝis kaj preskaŭ eksplodis enlanda milito per diversaj konfliktoj dum la resto de la jaro 2006; dum ili Hamas plifortigis sin kaj sian povon en la [[Gaza Sektoro]], dum Fatah retenis la povon en Cisjordanio. Fine de la jaro 2008 ekis la [[Konflikto de la Gaza Sektoro (2008-2009)]], per kiu la armeo de [[Israelo]] atakis la Gazan Sektoron. La 29-a de novembro 2012 Palestino estis agnoskata de [[Unuiĝintaj Nacioj]] ne kiel Membro-Ŝtato, sed kiel Observanto-Ŝtato (antaŭe ĝi estis Observanto-Organizo OLP). Poris 138 ŝtatoj, dum 41 sindetenis kaj nur 9 ŝtatoj voĉdonis kontraŭe nome Usono, Kanado, Israelo, Ĉeĥio, Panamo kaj aliaj malgrandaj ŝtatoj satelitoj de Usono.<ref>[http://internacional.elpais.com/internacional/2012/11/29/actualidad/1354211937_218747.html artikolo "La ONU acepta a Palestina"], [[El País]], 29-a de novembro 2012.</ref> [[Dosiero:Alaqsa mosque2.jpg|eta|Pordego Demasko de la [[Malnova Urbo de Jerusalemo|malnova urbo de Jerusalemo]]]] === Palestina konflikto === {{Ĉefartikolo|Israel–Palestina konflikto}} Proponoj por definitive solvi la politikan problemon de Palestino ĝenerale alkalkuleblas al unu el du tipoj: [[dunacia solvo]] (unuŝtata solvo) kaj [[duŝtata solvo]].[[Dosiero:Regne_d%27Israel.jpg|eta|maldekstra|Israelo dum la regado de [[Reĝo Davido]]]] === Antaŭaĵoj === Antaŭ [[1947]], la teritorio de la modernaj landoj Israelo kaj Jordanio sub la nomo "Palestino" estis sub la rego de [[Britio]] kiel parto de la [[brita imperio]] kaj, antaŭ la [[11-a de septembro]] [[1922]], sub [[Turkio]] kiel parto de la [[otomana imperio]]. Inter [[1099]] kaj [[1187]], la [[Krucmilito|krucmilitistoj]] starigis [[Reĝlando de Jerusalemo|Reĝlandon de Jerusalemo]]. === Antikva historio === Antaŭ 2000 jaroj, en la tempo de [[Jesuo Kristo]], la regiono estis parto de la [[Romia Imperio]] kaj konsistis de: * [[Itureo]] * [[lando de Galileo|Galileo]] * [[Samario (geografio)|Samario]] * [[Judeo]] * [[Idumeo]] * [[Pereo]] La romianoj konkeris la regionon en 63 antaŭ nia erao kaj nomis la tutan areon [[Judeo]]. Komence la juda ŝtato pluekzistis kiel [[vasalo|vasala ŝtato]] de Romio kaj formale iĝis romia provinco [[Judeo (romia provinco)|Judeo (latine ''Iudaea'')]] inter la jaro 6 ĝis la fino de la [[Bar-Koĥba-ribelo]] en 135. Tiam la romia provinco eknomiĝis Sirio Palestina, latine ''Syria Palaestina'', kaj pluekzistis ĝis la jaro 390. Antaŭ la romia periodo, la teritorio, kiun la romianoj en 135 eknomis Palestino, estis sendependa ŝtato sub la reĝado de la [[Hasmoneoj]] ([[Makabeoj]]); la lastaj Hasmoneaj reĝoj agis sub la protekto de [[Romio]]. La antaŭhasmonea periodo estas kovrita de legendoj. Ĉiukaze oni diferencigas unuan judan regnon [[Judujo|Judio aŭ Judujo]] de la [[reĝo Davido]] kaj [[Salomono]] ĝis la [[babilona ekzilo]] kaj novan judan regnon [[Judeo]] post la reveno el la babilona ekzilo. === Antaŭekzila periodo === Laŭ la rakontoj de la Biblio, la koncerna teritorio estis unuigita sub unu reĝo en la tempo de Reĝo [[David]], antaŭ 3000 jaroj, kaj poste diseriĝis, fariĝinte du regnoj: * [[Izraelo]] * [[Judio]] Tamen, ĉio sur la tempo de la reĝo [[David]] restas konjekto; lia povo kaj la grandeco de lia regnaro estis ŝajne troigitaj en la Biblio - oni ankoraŭ ne trovis menciojn de Davido en nehebreaj dokumentoj de la periodo, kaj arĥeologiaj trovajĝoj sugestas ke la ekonomio de la lando tiutempe ne sufiĉis por subteni organizaĵojn kiel tiujn priskribitajn en la tradiciaj rakontoj. La rakontoj Bibliaj sur la antaŭa periodo estas eĉ pli dubaj; ili ofte tute malkonkordas kun arĥeologiaj trovaĵoj (vd. ekz. la pasintaĵoj en la libro de [[Joŝuo]]). [[Asirio]] kaj [[Babilonio]] englutis la regnojn de [[Izraelo]] kaj [[Judio]] ĉe la fino de la oka kaj komenco de la sesa jarcentoj, respektive. Post la konkero de [[Babilonio]] fare de la [[persoj]], parto de la ekzilita estra klaso de Judio reiris al Palestino. == Kulturo == Kiel palestinaj verkistoj menciindas interalie [[Izzat Ghazzawi]], [[Kamal Nasser]] kaj [[Ahmad Qatamesh]]. == Bildgalerio == <gallery> Dosiero:Mill (British Mandate for Palestine currency, 1927).jpg Dosiero:Stamp palestine 10 mils.jpg Dosiero:British Mandate Palestinian passport.jpg Dosiero:1759 map Holy Land and 12 Tribes.jpg|<!-- 1759 mapo de "[[Sankta Lando|_Terra_ _Sancta_]] _sive_ _Palæstina_" --> Dosiero:Palestine stamp.jpg|<!-- (Stampi, Poŝtmarko) de Palestino sub la Brita Mandato --> </gallery> == Referencoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * [[Jorge Camacho]], ''Palestino strangolata''. Kun antaŭparolo de Lee Miller. Kov­rilo de Pedro de Arce Trujillo. [[Monda Asembleo Socia|MAS]], 2016, 72 p., ISBN 978-2-36960-049-7 * Waleed Saleh, "La vero, la plej malbona malamiko de Israelo", [[Sennaciulo]], 1444-1446, oktobro-decembro 2025, pp. 13-14. * Víctor López, "Israelo, ok jardekoj de malobeo kontraŭ la internacia juro", [[Sennaciulo]], 1444-1446, oktobro-decembro 2025, pp. 15-16. * CoReP, "La Trump-Plano: usona imperiismo helpas la cionistojn dispremi la palestinanojn", [[Sennaciulo]], 1444-1446, oktobro-decembro 2025, pp. 17-18. == Vidu ankaŭ == * [[Dunacia solvo]] * [[Duŝtata solvo]] * [[Palestinaj politikaj organizoj]] * [[Enlanda Milito dum la Mandato Palestino]] {{projektoj|Commons=Category:Palestine|wikinews=Kategorio:Palestino|q=Palestino|ReVo=palestin}} * [[Mandata Palestino|Brit-mandata Palestino]] * [[Palestinaj rifuĝintoj]] * [[Filistro]] * [[Ŝtato Palestino]] == Ekstera ligilo == (eo) {{ueavikio|{{paĝonomo}}|{{paĝonomo}}}} {{Ligo de Arabaj Ŝtatoj}} {{Ŝtatoj en Azio}} {{Unua}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Israelo]] [[Kategorio:Palestino| ]] ozl1mb6bm5e3ijkwwjs01ouiucdp3xz 0 3343 9377922 9348368 2026-05-19T19:35:04Z Sj1mor 12103 9377922 wikitext text/x-wiki {{Geokesto | lando <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Pollando | devena_nomo = | alia_nomo = {{Lang-pl|Polska}} | kategorio = respubliko <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = EU-Poland.svg | dosiero_priskribo = Situo de Pollando enkadre de Eŭropa Unio | dosiero_kompl = <!-- *** Simboloj *** --> | flago = Flago-de-Pollando.svg | flago_noto = [[Flago de Pollando|Flago]] | blazono = Herb Polski.svg | blazono_noto = [[Blazono de Pollando|Blazono]] <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Rzeczpospolita Polska | moto = | kromnomo = | himno = [[Mazurek Dąbrowskiego]] | himno_dosiero = Mazurek Dabrowskiego.ogg <!-- *** Lando ktp. *** --> | regiono_tipo = Membreco | regiono_faldo = 1 | regiono = NATO | regiono1 = Eŭropa Unio | regiono2 = Zono de Schengen | regiono3 = Unuiĝintaj Nacioj | histregiono_faldo = | histregiono = | histregiono1 = | histregiono2 = <!-- *** Familio *** --> | parenco = Eŭropo | limo = Germanio | limo1 = Ĉeĥio | limo2 = Slovakio | limo3 = Ukraino | limo4 = Belorusio | limo5 = Litovio | limo6 = Rusio | limo_faldo = 1 | parto_faldo = 1 | parto_tipo = Regionoj | ĉefurbo = Varsovio | urbo = Varsovio | urbo1 = Krakovo | urbo2 = Lodzo | urbo3 = Vroclavo | urbo4 = Poznań | urbo5 = Gdańsk | urbo6 = Szczecin | urbo7 = Bydgoszcz | urbo8 = Lublin | urbo9 = Bjalistoko | urbo10 = | urbo11 = | urbo12 = | urbo_faldo = 1 | urbo_tipo = Grandaj urboj | memorindaĵo_tipo = | memorindaĵo_faldo = 1 | memorindaĵo = | memorindaĵo1 = | memorindaĵo2 = | memorindaĵo3 = | konstruaĵo_faldo = 1 | konstruaĵo = | konstruaĵo1 = | konstruaĵo2 = | konstruaĵo3 = | konstruaĵo3_noto = | rivero_faldo = faldo | rivero = Wisła | rivero1 = Odra | rivero2 = Warta | rivero3 = Bug | rivero4 = Narew | rivero5 = San | rivero6 = | rivero7 = | rivero8 = | rivero9 = | ŝoseo_tipo = Aŭtostrado | ŝoseo = | ŝoseo1_tipo = | ŝoseo1 = | ŝoseo2_tipo = | ŝoseo2 = | montaro_tipo = Montaroj | montaro_faldo = 1 | montaro = | montaro1 = | montaro2 = | montaro3 = | montaro4 = | montaro5 = | montaro6 = | montaro7 = | orogenezo = | orogenezo1 = | orogenezo2 = <!-- *** Situo *** --> | ĉefurbo_situo = Varsovio | koordinatoj_ne_en_titolo = true | ĉefurbo_leviĝo = | ĉefurbo_lat_d = 52 | ĉefurbo_lat_m = 13 | ĉefurbo_lat_s = 26 | ĉefurbo_lat_NS = N | ĉefurbo_long_d = 21 | ĉefurbo_long_m = 00 | ĉefurbo_long_s = 30 | ĉefurbo_long_EW = E | plej_alta_situo = [[Tatroj]], [[Altaj Tatroj]] | plej_alta_leviĝo = 2499 | plej_alta = [[Rysy]] | plej_malalta = | plej_malalta_leviĝo = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 312696 | areo_noto=<ref>[https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/powierzchnia-i-ludnosc-w-przekroju-terytorialnym-w-2018-roku,7,15.html Główny Urząd Statystyczny, dane za rok 2018, stan na 01.01.2018]</ref><ref>[https://m.bankier.pl/wiadomosc/Powierzchnia-Polski-wzrosla-o-1643-ha-7603883.html Bankier.pl, Powierzchnia Polski wzrosła o 1643 ha]</ref> | areo_rondumo = 1 | areo_akvo = <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} | loĝantaro_dato = {{WikidataLoĝantaroDato}} | loĝantaro_denseco = auto <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = 870-930 | establita_tipo = | gvidantaro = [[Sejmo (Pollando)|Sejmo de Pollando]] | gvidantaro_tipo = | gvidantaro_noto = | ĉefulo = [[Karol Nawrocki]] | ĉefulo_tipo = Prezidento | ĉefulo_partio = [[PiS]] | ĉefulo1 = | ĉefulo1_tipo = | ĉefulo1_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[Mezeŭropa tempo|MET]] ([[UTC+1]]) | horzono_DST = [[Mezeŭropa somera tempo|MEST]] ([[UTC+2]]) | areo_kodo = +48 | areo_kodo_tipo = | kodo = PL | kodo_tipo = ISO 3166-1 | kodo1 = | kodo1_tipo = Aŭtokodo | kodo2 = .pl | kodo2_tipo = Interreta domajno <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = | libera_tipo = | libera1 = [[zloto]] (złoty) | libera1_tipo = [[Valuto|Monunuo]] | libera2 = [[pola lingvo|pola]] | libera2_tipo = Lingvo | libera3 = | libera3_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo_priskribo = Situo de la ĉefurbo enkadre de Pollando | mapo_lokumilo = Pollando | mapo1 = | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = | mapo1_lokumilo = | mapo2 = <!-- *** Retpaĝoj *** --> | commons = Poland | retpaĝo = | portalo = Pollando <!-- *** Notoj *** --> | notoj = [[Esperanto-movado en Pollando]] }} '''Pollando''' aŭ '''Polio''' respektive '''Polujo''' ({{Lang-pl|Polska}}), oficiale la '''Pola Respubliko''' ({{Lang-pl|Rzeczpospolita Polska}}), estas lando en [[Mezeŭropo]] ĉe la [[Balta maro]]. Ĝi najbaras al [[Germanio]] (okcidente), [[Ĉeĥio]] ([[Landlimo de Ĉeĥio kaj Pollando]]) kaj [[Slovakio]] (sude), [[Ukrainio]] kaj [[Belorusio]] (oriente), [[Litovio]] (nord-oriente) kaj norde kun [[Rusio]] ([[Kaliningrada provinco]]). Krom tio la limo de pola ekskluziva ekonomia zono en la Balta maro najbaras al la zonoj de [[Danio]] kaj [[Svedio]]. Laŭ grandeco de [[areo]], ĝi estas la 70-a en la mondo kaj 9-a en [[Eŭropo]]. Laŭ nombro de la loĝantoj ĝi okupas la 34-an lokon en la mondo kaj la 5-an lokon inter [[Ŝtato de la Eŭropa Unio|ŝtatoj de la Eŭropa Unio]].<ref>[https://web.archive.org/web/20081028221046/http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_maly_rocznik_statystyczny_2008.pdf "Concise Statistical Yearbook of Poland, 2008" (PDF).] Central Statistical Office. 28a de Julio 2008. [https://stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_maly_rocznik_statystyczny_2008.pdf Arkivita] el la originalo (PDF) la 28an de Oktobro 2008. Alirita la 12an de Aŭgusto 2008.</ref> La lando konsistas el 16 [[Provincoj de Pollando|provincoj]], nomitaj pole ''województwo'', en Esperanto ankaŭ [[vojevodio]], kiuj kovras areon de 312 696&nbsp;km². Pollandaj provincoj dividiĝas al [[Distrikto (Pollando)|distriktoj]], kaj tiuj al [[Komunumo (Pollando)|komunumoj]]. [[Varsovio]] estas la ŝtata ĉefurbo kaj plej granda [[metropolo]]. Aliaj ĉefaj [[Listo de urboj de Pollando|urboj de nuntempa Pollando]] estas [[Krakovo]], [[Lodzo]], [[Vroclavo]], [[Poznano]], [[Gdansko]], kaj [[Ŝtetino]]. Oni ĝenerale konsentas, ke la establo de la pola ŝtato okazis en la jaro [[966]], kiam reganto [[Mjeŝko la 1-a (Pollando)|Mjeŝko la 1-a]] akceptis [[kristanismo|kristanigon]] de la lando (tiel nomatan ''Bapton de Pollando'').<ref>Lukowski, Jerzy; Zawaszki, Hubert (2001). ''A Concise History of Poland'' (unua eld.). Cambridge University Press. p. 3. ISBN 978-0-521-55917-1.</ref> Pollando fariĝis reĝlando en [[1025]] kaj en [[1569]] establis [[Pola-Litova Unio|union]] kun la [[Granda Duklando de Litovio]]. Dum plej longa parto de sia ekzisto, Pollando estis lando sendependa, multetna kaj diverseklezia. Ĝi estis tre liberala ŝtato ĉefe je la adopto de la [[Konstitucio de la 3-a de Majo]] de [[1791]].<ref>Norman Davies, ''Europe: A History'', Pimlico 1997, p. 554: "Poland–Lithuania was another country which experienced its 'Golden Age' during the sixteenth and early seventeenth centuries. The realm of the last Jagiellons was absolutely the largest state in Europe"</ref><ref>Piotr Stefan Wandycz (2001) [https://books.google.es/books?id=m5plR3x6jLAC&pg=PA66&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false ''The price of freedom: a history of East Central Europe from the Middle Ages to the present''.] Psychology Press. p. 66. ISBN 978-0-415-25491-5. Alirita la 13an de Aŭgusto 2011.</ref><ref>Gehler, Michael; Steininger, Rolf (2005). [https://books.google.es/books?id=V0rW0pBr2SAC&q=Michael+Gehler,+%E2%80%8ERolf+Steininger+%C2%B7+2005&redir_esc=y#v=snippet&q=Michael%20Gehler%2C%20%E2%80%8ERolf%20Steininger%20%C2%B7%202005&f=false ''Towards a European Constitution: A Historical and Political Comparison with the United States''.] Böhlau Verlag Wien. p. 13. ISBN 978-3-205-77359-7. "Poland had actually managed to pass a first progressive constitution on 3, May 1795; this was Europes first written constitution."</ref> La ŝtato ekzistis ĝis la jaro [[1795]] kiam ĝia teritorio estis dividita de tri okupaciantoj: [[Rusia imperio]], [[reĝlando Prusio]] kaj [[Aŭstra imperio]] (procezo tiel nomata [[dispartigoj de Pollando]]). Sian sendependecon Pollando regajnis en [[1918]] post la [[unua mondmilito]]. Dum la [[dua mondmilito]] la lando estis okupaciita de la nazia [[Tria Regno]] kaj de [[Sovetunio]]. Aparte la okupado per la de la nazia [[Tria Regno]] rezultis en la [[Holokaŭsto]] kaj pereo de milionoj da civitanoj de respubliko, plejparte kaj aparte multaj (aŝkenazaj) judoj, sed ankaŭ de aliaj etnoj.<ref>Tatjana Tönsmeyer; Peter Haslinger; Agnes Laba (2018). [https://books.google.es/books?id=qbBhDwAAQBAJ&pg=PA188&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false ''Coping with Hunger and Shortage under German Occupation in World War II''.] Springer. p. 188. ISBN 978-3-319-77467-1.</ref><ref>Materski, Wojciech; Szarota, Tomasz (2009). [https://web.archive.org/web/20120323161233/http://niniwa2.cba.pl/polska_1939_1945.htm "Przedmowa"] [Prefaco]. Polska 1939–1945. Straty Osobowe i Ofiary Represji pod Dwiema Okupacjami [Homaj perdoj kaj viktimoj de subpremado sub du okupacioj] (en la pola). Warsaw: IPN. ISBN 978-83-7629-067-6. Arkivita el la originalo la 23an de Marto 2012. Alirita la 27an de Oktobro 2014.</ref> Post la milito Pollando fariĝis socialisma ŝtato, grandparte dependa de [[Sovetunio]], kaj fondinta membro de la [[Varsovia Pakto]]. En [[1989]] okazis ŝanĝiĝo de la reĝimo al [[parlamenta demokratio]] kaj reveno al [[merkata ekonomio]]. Pollando estas membro interalie de [[Eŭropa Unio]], [[NATO]], [[Unuiĝintaj Nacioj]], [[OEKE]], [[Visegrada grupo]], [[Unesko]], [[Monda Organizaĵo pri Sano]] (MOS) kaj [[Monda Organizaĵo pri Komerco]] (MOK). == Etimologio == Deveno de la nomo ''Polska'' ne estas tutcerta. Laŭ la unua teorio, la nomo devenas de la gento de polanoj (pole: ''Polanie''), kiu loĝis en la nuna [[Grandpollando]]. La vorto polanoj, cetere, venas de la pollingva vorto ''pole'' (kampo) – rilate aŭ al [[terkulturo]] kiel ĉefa okupo de la gento, aŭ al loĝado sur ebenaĵoj (kompare kun la gentoj de vistulanoj aŭ mazovianoj)<ref>[http://poradnia.pwn.pl/lista.php?id=2783] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110907165821/http://poradnia.pwn.pl/lista.php?id=2783|date=2011-09-07}} etimologio de la vorto Pollando; pollingve</ref>. Iuj historiistoj (ekz. Przemysław Urbańczyk) kontestas tamen eĉ la ekziston de polanoj, kiuj en skribaj dokumentoj aperas nur unufoje en la [[12-a jarcento]] ĉe [[kronikisto Nestor]]: {{Citaĵo|а от тѣхъ Лѧховъ прозвашасѧ Полѧне, Лѧховѣ друзии - Лютицѣ, инии Мазовшане, а нии Поморѧне<br /> (kaj de tiuj laĥoj unuaj nomiĝis polanoj, duaj laĥoj – luticoj [t.e. veletoj], aliaj – mazovianoj, kaj aliaj - pomerianoj}} [[Dosiero:Denar rys chrobry1.png|eta|300px|[[Denaro]] el la 11-a jarcento kun la latina nomo "Polonie".]] En [[latina lingvo|latino]] ĉirkaŭ la jaro [[1000]] oni uzis la nomon de Pollando kiel la regiono-nomon: ''Polania, Polonie'', kaj ''Bolizlauo Palaniorum [[duko|duce]], Bolizlavonem Poloniae, Bolizlavo Polianicus''. Antaŭe tiun landon oni nomis nur per la tutetna formo: ''in Sclaviam, duce Sclavonica Bilizlavone susceptus, in Sclavania, Sclavonia'', per kio oni povis konfuzi Pollandon kun Ĉeĥio, eĉ pli, se ambaŭ landoj estis regataj de Boleslaoj. Diskutindas laŭ historiistoj, ke - se la nomo de Pollando devenas de polanoj- strangas, ke la gento mem skribis la nomon de sia lando kun eraro (''Polanie'', sed ''Polonia, Polonie, Polonus''). Ĉiukaze neniu dubas, ke la etimologio troviĝas en la tutslava vorto ''pole'' (kampo). La nomo povas ankaŭ deveni de la vorto ''opole'', kiu signifas primitivan formon de genta organizo kun elektata reganto kaj komuna posedo de la tero. Laŭ alia teorio, la nomo ''Polska'' estas adjektivo, kiu signifis en la epoko de polanoj “kampara”. La tutan nomon “Kampara lando” povis postresti nur la unua parto de ĝi<ref>[http://www.fil.us.edu.pl/ijp/poradnia/baza_archiwum.php?POZYCJA=100&AKCJA=&TEMAT=Etymologia&NZP=&WYRAZ= “Kio estas la etimologio de la vorto Pollando?”;] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080507153205/http://www.fil.us.edu.pl/ijp/poradnia/baza_archiwum.php?POZYCJA=100&AKCJA=&TEMAT=Etymologia&NZP=&WYRAZ= |date=2008-05-07 }} pollingve</ref>. En la pasinteco oni plej ofte uzadis la latinajn nomojn ''terra Poloniæ'' – pola tero kaj ''Regnum Poloniæ'' – Pola Reĝlando. La nomo ''Polska'' rilate al la tuta ŝtato estas uzata ekde la [[11-a jarcento]]. La unua mencio pri Pollando (en la laŭvorta signifo de la nomo) troviĝas sur [[monero]]j de [[Mjeŝko la 3-a (Pollando)|Mjeŝko la Maljuna]], stampitaj de judoj estrantaj la monfarejon en [[Kalisz]]. La surskribo, transliterumita el la hebrea alfabeto, diras ''MSZKA KROL POLSKI'' (Mszka – Mjeŝko – la reĝo de Pollando aŭ la reĝo pola, ĉar ambaŭ vortoj samformas) <ref>[http://www.rp.pl/artykul/120621,120753_Blogoslawienstwo_Mieszkowi.html] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110806102819/http://www.rp.pl/artykul/120621,120753_Blogoslawienstwo_Mieszkowi.html|date=2011-08-06}} ''Beno al Mjeŝko'', pollingve</ref>. La landon de polanoj ekde la [[14-a jarcento]] oni nomis Malnovpollando, poste Grandpollando, kompare al la sudaj teritorioj nomataj Malgrandpollando. Alilingvaj nomoj de Pollando, ekz. [[persa lingvo|persa]] ''Laĥistan'', [[litova lingvo|litova]] ''Lenkija'' kaj [[hungara lingvo|hungara]] ''Lengyelorszag'', devenas verŝajne de la nomo de la gento laĥoj (aŭ lendianoj), loĝinta en sud-orienta Pollando. La vorto ''Polacy'' (poloj) en latina formo ''Polani, Poleni, Poloni'' aperis la unuan fojon en tekstoj de [[Adalberto el Prago|Sankta Adalberto]] verkitaj ĉirkaŭ la jaro 1000. Dum longa tempo per la vorto “polo” oni nomis nur [[nobelaro|nobelojn]], sendepende de iliaj etnaj devenoj. [[Polonia (personigo)|Polonia]] estas la oficiala politika kaj nacia personigo de Pollando. Ĝi estas grava ero de pola [[nacia identeco]], kiu esprimiĝas en literaturo, artaĵoj kaj popola kulturo. La termino devenas de la latina nomo por Pollando ("Polonia") kaj estas uzata ankaŭ rilate al la pola diasporo. La vorto “[[respubliko]]” estas tradukata al la pola lingvo dumaniere: * kiel ''[[Rzeczpospolita]]'' – ĝi estas traduko de la latina, kutime uzata nur kiam oni parolas pri Pola Respubliko; tiel Pollandon la unuan fojon nomis kronikisto [[Wincenty Kadłubek]]; * kiel ''republika'' – ĝi estas kopio de la latina ''res publica'' kaj ne uzatas rilate al Pollando mem. == Historio == [[File:Banner expedition banner Defending the Polish banner at Chocim.jpg|775px]] {{Pola historio}} === Praa historio de pola teritorio === Dum [[antikva epoko]] la terenoj de nuntempa Pollando estis loĝataj de diversaj gentoj. Daŭre oni disputas pri etnaj kaj lingvaj apartenoj de tiuj grupoj, ĉefe pri deveno kaj ekspansio de [[slavoj]]. En [[1933]] en Biskupin oni trovis restaĵojn de ligna setlejo, establita ĉirkaŭ la jaro [[-738]] kaj rilata al [[soraboj|soraba kulturo]]. === Piasta dinastio === [[Dosiero:Polska 960 - 992.svg|eta|250px|maldekstra|Supozata grandeco de la lando de [[Mjeŝko la 1-a (Pollando)|Mjeŝko la 1-a, la unua pola duko]].]] [[Dosiero:Polska WladLokietka (1275-1300).png|eta|250px|maldekstra|Mapo de Pollando dum la regado de [[Ladislao la 1-a (Pollando)]] ([[Ladislao la Ulnolonga]])(dum la jaroj: 1275–1300).]] En la [[10-a jarcento]] Pollando formiĝis kiel unueca teritorio. La unua, historie atestita reganto de ĝi estis [[Mjeŝko la 1-a (Pollando)|Mjeŝko la 1-a]], kiu en [[966]] akceptis bapton al [[kristanismo]]. Tio komencis luktojn kontraŭ la slava pagana religio kaj kristanigon de la socio. La unua [[Listo de reĝoj de Pollando|reĝo de Pollando]] estis filo de Mjeŝko la 1-a nome [[Boleslao la 1-a (Pollando)|Boleslao la Brava]]. En [[1138]] post la morto de [[Boleslavo la 3-a (Pollando)|Boleslavo la 3-a]] Pollando estis dividita de liaj filoj. Tiel komenciĝis preskaŭ 200-jara [[Pollando dum feŭda dispartigo|feŭda dispartigo]] de la lando. [[Pollando dum feŭda dispartigo|Feŭda dispartigo]] estis periodo en la historio de Pollando, kiu konvencie daŭris ekde 1138 ĝis la kronado de Ladislao la 1-a en 1320. Karakteriza kvalito de tiu periodo estis progresanta diserigo de la pola ŝtato al ĉiam pli etaj, grandparte sendependaj, feŭdaj teroj. La procezo estis ligita al multobliĝo de la dinastio de Piastoj, kies ĉiu ano, laŭ la pola kutimjuro, havis la rajton posedi parton de la patra heredaĵo. Similaj procezoj okazis en la historio de la piasta lando jam antaŭe, sed tiam oni sukcesis ilin frue bremsi. En la [[13-a jarcento]] du sileziaj regantoj, nome [[Henryk la 1-a Brodaty|Henriko la 1-a]] kaj Henriko la 2-a, unuigis du feŭdajn partojn, nome [[Silezio]]n kaj [[Malgrandpollando]]n, sed post [[Mongoloj|mongolaj]] atakoj kaj la bataloj ĉe Chmielnik kaj [[Legnica]] en [[1241]], ilia ŝtato denove dispeciĝis. Unuigon de la lando efektivigis [[Ladislao la 1-a (Pollando)|Ladislao la 1-a]], kiu en [[1320]] iĝis reĝo de Pollando. Lia filo, [[Kazimiro la 3-a (Pollando)|Kazimiro la Granda]], efike plifortigis signifon de Pollando en la regiono, pligrandigis ĝian teritorion, subskribis diversajn [[pakto|defendopaktojn]] kaj faris diversajn enlandajn reformojn, ĉefe en konstruado kaj ekonomio. Post lia seninfana morto la dinastio de Piastoj kiel regantoj de Pollando malaperis. La ''[[Szlachta]]'' {{prononco|''ŝ''laĥta}} estis laŭleĝe privilegiita nobela klaso en la [[Krono de la Regno de Pollando|Reĝlando Pollando]]. Ĝi gajnis instituciajn privilegiojn inter 1333 kaj 1370 dum la regado de [[Kazimiro la 3-a (Pollando)|Kazimiro la 3-a]] (la Granda), kaj post 1413 ankaŭ enhavis nobelaron de Litovio. === Jogajlida dinastio === [[Dosiero:Rzeczpospolita.png|eta|250px|maldekstra|[[Respubliko de Ambaŭ Nacioj]].]] Dum la regado de [[Jogajlidoj]] Pollando faris [[Pola-Litova Unio|union kun Litovio]]. En [[1410]], dum la [[batalo de Grunwald]], unuiĝinta pola-litova armeo havis grandiozan venkon super la [[Ordeno de germanaj kavaliroj|Kruckavalira Ordeno]], kiu minacis ambaŭ landojn. Post la dektrijara milito la Ordeno fariĝis [[vasalo|vasallando]] de Pollando. Tiutempe okazis rapida evoluo de pola kulturo, scienco kaj ekonomio, danke al gravuloj kiel [[Koperniko]] kaj [[Jan Kochanowski]]. Kutima estis ankaŭ religia toleremo. Komence de la [[16-a jarcento]] oni kreis la unuajn trupojn de polaj [[husaro]]j, rajdantoj kiuj venkis plurajn batalojn. En la jaroj [[1474]]-[[1569]] Pollando kaj Litovio estis celoj de 75 invadoj<ref>Davies, Brian: ''State and Society on the Black Sea Steppe,1500–1700''</ref>. === Respubliko de Ambaŭ Nacioj === {{Ĉefartikolo|Respubliko de Ambaŭ Nacioj}} En [[1569]] post la Lublina Unio estis establita [[Respubliko de Ambaŭ Nacioj]]. Post la morto de la lasta jogajlido oni decidis en la jaro [[1573]] pri libera elektado de la reĝoj. Tiutempa respubliko, precipe danke al leĝodecido pri religiaj liberoj, estis nomata “la azilo de herezuloj”; ĉi tien fuĝis persekutataj en Okcidenta Eŭropo [[menoanismo|menoanistoj]], [[hugenotoj]] el [[Francio]] kaj [[Judismo|judoj]] forpelitaj el [[Hispanio]] fare de [[inkvizicio]]. Nobelaro en Pollando, pli multnombra ol okcidente, utiligis la privilegiojn de tiel nomata Ora Nobela Libereco. En tiu periodo, nomita pola Ora Epoko, la respubliko pligrandiĝis kaj fariĝis unu el la plej grandaj landoj en Eŭropo. En la [[17-a jarcento]] la respubliko eniris konflikton kontraŭ [[Svedio]] ([[Sveda diluvo]]), [[Kozakoj]] (ribelo de Ĥmjelnicki) kaj Rusio (pola-rusa milito 1654-1667). Kaj la konfliktoj kaj mallerta regado kaŭzis poioman kadukiĝon de la lando. Malgraŭ tio, [[Johano la 3-a Sobieski]] kapablis venki turkan armeon dum la [[batalo de Vieno|batalo]] de [[Vieno]] en [[1683]]. Fine de la [[18-a jarcento]] estis streboj reformi la ŝtaton. La lasta reĝo de Pollando, [[Stanislao Aŭgusto Poniatowski]], ekzemple establis en [[1773]] la [[Komisiono de Nacia Edukado|Komisionon de Nacia Edukado]], kaj en [[1791]] la Kvarjara Sejmo akceptis la [[Konstitucio de la 3-a de Majo|Konstitucion de Tria de Majo]]. === Dispartigoj kaj la sekvo === {{Ĉefartikolo|Dispartigoj de Pollando|Kongresa Pollando}} [[Dosiero:Polska 1907 adm-light-frame.png|eta|200px|Administra divido de Pola Reĝlando en 1907.]] Tri [[dispartigoj de Pollando]] (en la jaroj [[Unua dispartigo de Pollando|1772]], [[1793]] kaj [[1795]]) fiaskigis la provojn ripari la ŝtaton. La Respubliko de Ambaŭ Nacioj ĉesis ekzisti kaj ĝian teritorion dividis inter sin [[Rusia Imperio|Rusio]], [[Reĝlando Prusio|Prusio]] kaj [[Aŭstrio]]. Dum la dependeca epoko poloj penis armite kaj politike ĉiel agadi por regajni la sendependecon. En [[1807]] [[Napoleono Bonaparte]] establis [[Varsovia Duklando|Varsovian Duklandon]], subordigitan al Francio, tamen en [[1815]] dum la [[Viena kongreso]] la venkintoj de la [[napoleonaj militoj]] decidis ĝin dividi. El la orienta parto de Varsovia Duklando estis kreita tiel nomata [[Kongresa Pollando|Kongresa Reĝlando]], havanta sian propran konstitucion kaj regata de rusa [[caro]]. En la jaroj [[1830]]-[[1831]] okazis la [[Novembra ribelo]] de la pola nacio. En la dua duono de la [[19-a jarcento]] aŭtonomion gajnis [[Galicio]], troviĝanta en Aŭstrio. Ĝis [[1846]] ekzistis [[Libera Urbo Krakovo]], post la krakova ribelo aligita al Aŭstrio. En Prusio ekzistis [[Granda Poznana Duklando]], nuligita post la grandpollandaj ribeloj en la jaroj 1846 kaj 1848. En [[1863]] komenciĝis la [[Januara Ribelo]], kiu daŭris pli ol unu jaron. === Dua Pola Respubliko === [[Dosiero:RzeczpospolitaII.png|eta|200px|[[Dua Pola Respubliko]].]] [[Dosiero:Polska II RP gestosc zaludnienia.jpg|eta|200px|Loĝdenso kaj landlimoj de Pollando en la jaro 1930.]] {{Ĉefartikolo|Dua Pola Respubliko}} Post la [[unua mondmilito]] venkinta [[Triopa Entento]] aprobis la planon krei sendependan polan ŝtaton, kiu troviĝis en la 13-a punkto de [[14 punktoj de Wilson|programo]] de [[Usono|usona]] prezidanto [[Woodrow Wilson]]. Oficiale oni opinias, ke Dua Pola Respubliko kreiĝis la {{daton|11|novembro|1918}}, kiam militan potencon en [[Varsovio]] transprenis [[Józef Piłsudski]]. Tial la [[Nacia tago de sendependeco (Pollando)|Nacia festotago]] estas la [[11-a de novembro]]. Pro la venkita [[pola-bolŝevika milito]], Pollando konservis sian [[suvereneco]]n kaj malebligis al komunistoj antaŭeniri okcidenten. En [[1921]], rezulte de tri [[sileziaj ribeloj]] al Pollando estis aligita parto de la ĝistiama [[Supra Silezio]]. Komence la Dua Respubliko estis demokratia respubliko kun multpartia parlamenta-kabineta reĝimo. La politika sistemo draste ŝanĝiĝis pro la [[maja renverso]] en [[1926]]. Tiam estis enkondukita la prezidanta-aŭtoritata reĝimo. La [[maja puĉo]] (maja ŝtatrenverso, maja atenco; pole: ''przewrót majowy'' aŭ ''zamach majowy'') estis [[puĉo]] realigita en Pollando fare de marŝalo [[Józef Piłsudski]] inter la 12-a kaj 14-a de majo 1926. La puĉo forigis la registaron de prezidanto [[Stanisław Wojciechowski]] kaj ĉefministro Wincenty Witos. Establita estis nova registaro gvidata de [[Kazimierz Bartel]], profesoro de Lviva Politekniko. Komence oni proponis la prezidantecon al Piłsudski, sed li rifuzis favore al [[Ignacy Mościcki]]. Piłsudski tamen restis la plej influa politikisto en Pollando kaj estis "griza eminenco" ĝis sia morto en 1935. En septembro [[1939]] okazis invadoj fare el okcidento de la [[Tria Regno]] kaj oriente de [[Sovetunio]] [[Invado en Pollando|al Pollando]], kiuj la {{daton|28|septembro|1939}} fiksis komunan landlimon konforme al [[Pakto Ribbentrop-Molotov]]. Ambaŭ [[okupado|okupaciantoj]] kondukis persekutan politikon kontraŭ civitanoj de Pollando. La provincoj pomeria, silezia, poznana kaj lodza, la regiono de [[Suwałki]], norda kaj okcidenta partoj de Mazovio kaj okcidentaj partoj de la provincoj krakova kaj kielca fariĝis partoj de la Tria Regno. El centra parto de la lando [[Adolf Hitler]] decidis krei apartan administran unuon, kontrolatan de germanoj, nome Ĝeneralan Gubernion. La ceteran teritorion de Pollando aneksis Sovetunio. Formale la tereno fariĝis parto de Sovetunio surbaze de [[plebiscito]]j en Okcidenta Belorusio kaj Okcidenta Ukrainio, kaj sekve – anekso per leĝdono de la Plej Alta Konsilantaro de Sovetunio. Respektivajn leĝodonojn decidis Hitler pri kreo de la Ĝenerala Gubernio. Ĉiuj leĝoj, kiuj decidis pri teritorioj de sendependa Pollando, estis kontraŭaj al la Haga Konvencio subskribita de ambaŭ okupaciantoj, kaj laŭ la [[internacia juro]] nevalidaj. La okupaciantoj decidis, ke la {{daton|28|septembro|1939}} post kapitulacio de Varsovio la pola ŝtato ĉesis ekzisti. Nazigermanaj fortoj laŭ ordono el [[Adolf Hitler]] kreis ses germanajn [[ekstermejo]]jn en okupaciita Pollando, kiel [[Treblinka (ekstermejo)|Treblinka]], [[Majdanek]] kaj [[Aŭŝvico (koncentreja komplekso)|Aŭŝvico]]. La germanoj transportis milionojn de judoj el la tuta okupaciita Eŭropo por esti murditaj en tiuj koncentrejoj.<ref>{{Cite book| publisher = University of Nebraska Press| isbn = 978-0-8032-1327-2| last1 = Browning| first1 = Christopher R.| last2 = Matthäus| first2 = Jürgen| title = The origins of the Final Solution: the evolution of Nazi Jewish policy, September 1939 – March 1942| location = Lincoln| series = Comprehensive history of the Holocaust| date = 2004}}</ref><ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Black earth: the Holocaust as history and warning|familia nomo=Snyder|persona nomo=Timothy|dato=2015|eldono=unua|loko=Nov-Jorko|eldoninto=Tim Duggan Books|ISBN=978-1-101-90345-2}}</ref> Entute, 3 milionoj da polaj judoj<ref>Materski & Szarota (2009) ''Citaĵo:'' Liczba Żydów i Polaków żydowskiego pochodzenia, obywateli II Rzeczypospolitej, zamordowanych przez Niemców sięga 2,7- 2,9 mln osób. ''Traduko:'' La nombro de judaj viktimoj estis ĉirkaŭkalkulita je 2,9 milionoj. Tio estis ĉirkaŭ 90% el la 3.3 milionoj da judoj loĝantaj en la antaŭmilita Pollando. ''Fonto:'' IPN.</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.yadvashem.org/righteous/stories/poland-historical-background.html|titolo=Poland Historical Background}}</ref> – proksimume 90% de la pola antaŭmilita judaro – kaj inter 1.8 kaj 2.8 milionoj da etnaj poloj<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/polish-victims|titolo=Polish Victims|eldoninto=United States Holocaust Memorial Museum}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm|titolo=Poland World War II casualties (in thousands)|familia nomo=Piotrowski|persona nomo=Tadeusz|alirdato=2022-08-27|arkivurl=https://web.archive.org/web/20070418175341/http://projectinposterum.org/docs/poland_WWII_casualties.htm|arkivdato=2007-04-18}}</ref><ref>Materski & Szarota (2009) ''Citaĵo:'' Łączne straty śmiertelne ludności polskiej pod okupacją niemiecką oblicza się obecnie na ok. 2 770 000. ''Traduko:'' Nuntempaj ĉirkaŭkalkuloj estis de ĉirkaŭ 2 770 000 viktimoj de la germana okcupacio. Tio estis 11.3% el la 24.4 milionoj da etnan poloj en la antaŭmilita Pollando.</ref> estis mortigitaj dum la Germana Okupacio de Pollando (1939–1945), inklude inter 50 000 kaj 100 000 membroj de la pola [[intelektulo|intelektularo]] – akademiuloj, doktoroj, advokatoj, nobeloj kaj pastroj. Nur dum la Varsovia Ribelon, ĉirkaŭ 150 000 polaj civiluloj estis mortigitaj, plej el ili murditaj fare de la germanoj dum la masakroj de [[Masakro de Wola|Wola]] kaj de [[Ochota]].<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/documenting-numbers-of-victims-of-the-holocaust-and-nazi-persecution|titolo=Documenting Numbers of Victims of the Holocaust and Nazi Persecution|eldoninto=United States Holocaust Memorial Museum}}</ref><ref>{{Cite book |last=Wardzyńska |first=Maria |year=2009 |title=Był rok 1939. Operacja niemieckiej policji bezpieczeństwa w Polsce. Intelligenzaktion |trans-title=La jaro estis 1939: Operaco de Germana Sekurecpolico en Pollando. Intelligenzaktion |publisher=Institute of National Remembrance |isbn=978-83-7629-063-8 |language=pl |url=http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |quote=Oblicza się, że akcja „Inteligencja” pochłonęła ponad 100 tys. ofiar. ''Traduko:'' Oni ĉirkaŭkalkulis, ke la ''Intelligenzaktion'' forigis la vivojn de 100 000 poloj. |access-date=4a de Januaro 2020 |archive-date=29a de Novembro 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129035451/http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20141129035451/http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |date=2014-11-29 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2022-08-27 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20141129035451/http://pamiec.pl/download/49/34737/BYLROK1939.pdf |arkivdato=2014-11-29 }}</ref> Ĉirkaŭ 150 000 polaj civiluloj estis mortigitaj de sovetoj inter 1939 kaj 1941 dum la okupacio fare de Sovetunio de orienta Pollando ([[Orientaj Limregionoj|Kresy]]), kaj aliaj ĉirkaŭkalkulitaj 100 000 poloj estis murditaj de la bander-naciisma [[Ukraina Ribela Armeo]] (UPA) inter 1943 kaj 1944 en tio kio iĝis konata kiel la [[Volinia masakro|Voliniaj masakroj]].<ref>Grzegorz Motyka, Od rzezi wołyńskiej do akcji "Wisła". Konflikt polsko-ukraiński 1943–1947. Kraków 2011, p. 447. Vidu ankaŭ: Recenzo de Tomasz Stańczyk: "Grzegorz Motyka oblicza, że w latach 1943–1947 z polskich rąk zginęło 11–15 tys. Ukraińców. Polskie straty to 76–106 tys. zamordowanych, w znakomitej większości podczas rzezi wołyńskiej i galicyjskiej."</ref><ref>{{cite web |publisher=Institute of National Remembrance |year=2013 |website=1943 Wołyń Massacres Truth and Remembrance |url=http://www.volhyniamassacre.eu/ |title=What were the Volhynian Massacres? |accessdate=2022-08-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130813063016/http://www.volhyniamassacre.eu/ |archivedate=2013-08-13 }}</ref> El ĉiuj militantaj landoj, Pollando perdis la plej altan procenton de ties civitanoj: ĉirkaŭ 6 milionoj forpasis – pli ol sesono de la antaŭmilita loĝantaro de Pollando – [[Holokaŭsto|duono el ili]] polaj judoj.<ref name="szma" >Materski & Szarota (2009)</ref><ref>[http://www.remember.org/forgotten/ Holocaust: Five Million Forgotten: Non-Jewish Victims of the Shoah.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220614161016/https://remember.org/forgotten |date=2022-06-14 }} Remember.org.</ref><ref>{{cite web|url=https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/|title=Polish experts lower nation's WWII death toll|archive-url=https://web.archive.org/web/20190818035613/https://www.expatica.com/de/polish-experts-lower-nations-wwii-death-toll/|archive-date=18a de Aŭgusto 2019|url-status=dead}}</ref> Ĉirkaŭ 90% de la mortintoj estis ne-militistaj nature.<ref>Bureau odszkodowan wojennych (BOW), Statement on war losses and damages of Poland in 1939–1945. Warsaw 1947</ref> Dum la Dua Mondmilito laŭleĝa registaro de Pollando funkciis en [[ekzilo]]. Ĝia administra reprezentanto ene de la pola teritorio estis [[Pola Partizana Ŝtato]], kaj la reprezentanto armea estis [[Armia Krajowa]] (la Landa Armeo). Konforme al decidoj de [[Teherana Konferenco|teherana]], [[Jalta konferenco|jalta]] kaj [[Potsdama konferenco|pocdama]] konferencoj, post la Dua Mondmilito, [[Pola Popola Respubliko]] ricevis centrajn kaj okcidentajn terenojn de la Dua Respubliko kaj tiel nomatajn ''regajnitajn teritoriojn'' (ĝis la rivero [[Odra]]; krome sudan [[Orienta Prusio|Orientan Prusion]] kaj [[Gdansko]]n). La terenoj troviĝantaj oriente de [[Curzon-linio]] fariĝis partoj de Sovetunio. === Pola Popola Respubliko === {{Ĉefartikolo|Pola Popola Respubliko}} [[dosiero:Westverschiebung.Polens.gif|eta|maldekstra|180px|{{centre|La "translokiĝo" de Pollando<br/><small>(komparo antaŭ kaj post la [[Dua Mondmilito]])</small>}}]] Pollando, kiu post la Dua Mondmilito devis cedi preskaŭ la tutan teritorion oriente de la [[Curzon-linio]] de [[1920]] (inkluzive de la [[Centra Litovio 1920-1940|pseŭdoŝtata teritorio Centra Litovio]] ĉirkaŭ [[Vilno]]) al [[Sovetunio]], laŭ premo de la registaro de Sovetunio ricevis preskaŭ la tutan teritorion de la [[Germana Regno]] oriente de la [[Odro-Niso-limo]]. Praktike ĉiuj germanlingvanoj el la teritorio oriente de la Odro-Niso-limo estis forpelitaj ĝis la vintro 1946/1947, kaj granda plimulto de la pollingvanoj el la teritorio oriente de la Curzon-linio jam en 1945 estis translokigitaj en la "novan teritorion" de Pollando, tiel ke la pola ŝtato praktike estis ŝovita okcidenten je proksimume 250 kilometroj je la arbitra postulo de Sovetunio kaj ceteraj aliancanoj. La novaj polaj komunismaj aŭtoritatoj plenumis politikon de kultura kaj lingva "poligo" de la okcidentaj ricevitaj teritorioj, ĝis tiam duonpolaj (ĉefe kampare) kaj duongermane (ĉefe urbe), por eviti iaman regermanigon de tiu areo. Nur la traktatoj pri la [[reunuigo de Germanio]] en [[1990]] laŭ [[internacia juro]] garantiis, ke la "novaj okcidentaj teritorioj" konsideriĝas integra parto de Pollando kaj tiel restos. Tiam la komunisma reĝimo de la Pola Popola Respubliko jam estis disfalinta: Dum ties tuta daŭro do la necerteco pri ebla perdo de triona parto de la ŝtata teritorio estis kontinua minaco, kiu kontribuis al sento de necerteco kaj de [[politika agitado]] kontraŭ la ne-komunisma [[Federacia Respubliko Germanio]]. Dum la komunisma reĝimo okazis multaj protestoj kontraŭ manko de libereco en Pollando, ekzemple per la nomitaj [[Letero de 34]] kaj [[Letero de 59]]. === Tria Pola Respubliko === {{Ĉefartikolo|Solidareco (Pollando)|Listo de prezidantoj de Pollando}} [[Dosiero:Strajk sierpniowy w Stoczni Gdańskiej im. Lenina 22.jpg|eta|dekstra|190px|Lech Wałęsa dum la [[Strikoj en la Pola Marbordo]] en Gdanska Ŝipfarejo, Aŭgusto 1980.]] Fine de 1988 en multaj lokoj de Pollando okazis [[striko]]j, kiujn malforta, komunisma reĝimo ne povis estingi. En tiu situacio ŝtataj oficialuloj decidis diskuti kun [[Lech Wałęsa]] kaj aliaj reprezentantoj de ''[[Solidareco (Pollando)|Solidareco]]''. Rezulte de tio la sindikato estis leĝe registrita kaj oni permesis al membroj de ''Solidareco'' kundebati pri la estonto, tute kontraŭ la iama sinteno de la komunisma reĝimo. Tiuj debatoj estas konataj kiel [[Ronda Tablo (Pollando)|Ronda Tablo]]. Tiam oni decidis, ke opoziciantoj povos havi deputitojn al [[Sejmo (Pollando)|Sejmo]] kaj [[Senato (Pollando)|Senato]], estos kreitaj liberaj [[amaskomunikiloj]] kaj opoziciantoj ne plu estos persekutataj. La unua libera baloto okazis la 4-an kaj la 18-an de junio [[1989]]. ''Solidareco'' gajnis la plej altan eblan (laŭ interkonsento kun komunistoj) rezulton, t.e. 35% de sejmaj deputitoj. La {{daton|24|aŭgusto|1989}} kreiĝis la unua demokratia [[registaro]] de [[Tadeusz Mazowiecki]]. Unu jaron poste [[Lech Wałęsa]] fariĝis prezidanto de la respubliko. Dum la unuaj jaroj de la Tria Pola Respubliko la aŭtoritatoj efektivigis diversajn ŝanĝojn kaj reformojn. Krom la nomo, ŝanĝiĝis ankaŭ la blazono al [[blazono de Pollando|blanka aglo kun krono]] kaj nuliĝis unupartieco. En 1990 estis akceptita ekonomia reformaro, konata kiel “plano de [[Leszek Balcerowicz|Balcerowicz]], kiu enkondukis [[merkata ekonomio|merkatan ekonomion]]. En 1997 pola ŝtatestro akceptis novan [[Konstitucio de Pola Respubliko|konstitucion]], kiu ĝis nun validas. Ekde la formiĝo en 1989 la Tria Pola Respubliko signife evoluis socie kaj ekonomie. Dum la unuaj dudek jaroj de ĝia ekzisto la ĉefaj celoj de la [[Listo de ĉefministroj de Pollando|registaroj]] estis membriĝi en [[NATO]] (kio okazis en 1999) kaj en [[Eŭropa Unio]] (2004). [[Dosiero:Z Aleksandrem Kwaśniewskim- gratulacje 1995 po wyborach prezydenckich.jpg|eta|maldekstra|200px|Venko de [[Aleksander Kwaśniewski]] en [[1995]].]] La unua [[prezidanto de Pollando|prezidento]] de la Tria Respubliko estis [[Wojciech Jaruzelski]], elektita per parlamento. La unua prezidento de Pollando elektita per popola balotado estis [[Lech Wałęsa]], estinta prezidento en 1990-1995. En 1995-2005 (du oficperiodoj) prezidento de Pollando estis [[Aleksander Kwaśniewski]]. En jaro [[2005]] estis elektita nova prezidento [[Lech Kaczyński]]. Tiu mortis la [[10-a de aprilo|10-an de aprilo]] [[2010]] apud [[Smolensk]] dum [[Kraŝo de la pola prezidenta aviadilo en 2010|kraŝo de la prezidenta aviadilo]]. Dum somero de jaro 2010 estis elektita nova prezidento: [[Bronisław Komorowski]]. En [[2012]] Pollando kun Ukrainio organizis [[Eŭropa Futbal-Ĉampionado 2012|Eŭropan Futbal-Ĉampionadon 2012]]. Je la [[6-a de aŭgusto]] [[2015]] finiĝis la [[mandato]] de Bronisław Komorowski kaj sekvas, ke la oficon de la Prezidento de Pollando plenumis [[Andrzej Duda]]. == Geografio == [[Dosiero:Poland topo.jpg|eta|dekstre|[[Topografio|Topografia]] mapo de Pollando.]] Pollando estas la naŭa plej granda lando en Eŭropo. Proksimume 311 895&nbsp;km² de la landa teritorio konsistas el tero, 2 041&nbsp;km² estas internaj akvoj kaj 8 783&nbsp;km² estas teritoria maro.<ref name="Rocznik"/> Topografie, la pejzaĝo de Pollando estas karakterizita per diversaj terformoj, akvejoj kaj ekosistemoj.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |titolo="Cechy krajobrazów Polski – Notatki geografia". |alirdato=2022-08-25 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20201029163433/https://geografia.gozych.edu.pl/cechy-krajobrazow-polski/ |arkivdato=2020-10-29 }}</ref> La centra kaj norda regiono borde al la [[Balta Maro]] kuŝas ene de la [[Nordeŭropa Ebenaĵo]], sed en suda parto de la lando estas montetoj kaj montaroj,<ref>Grochowski, Mirosław (1997). "Poland Under Transition and Its New Geography". Canadian Slavonic Papers. Taylor & Francis. 39 (1/2): 1–26. doi:10.1080/00085006.1997.11092140. JSTOR 40869887.</ref> kie estas ankaŭ plej alta pola monto [[Rysy]]. La averaĝa [[supermara alteco]] estas ĉirkaŭkalkulita je 173 metroj.<ref name="Rocznik" >Pola Ministerio de Edukado kaj Scienco (2019). [https://stat.gov.pl/download/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5515/2/19/1/rocznik_statystyczny_rzeczypospolitej_polskiej_2019.pdf "Statistical Yearbook of the Republic of Poland" (PDF).] Rocznik Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej. Varsovio: Statistics Poland (Główny Urząd Statystyczny GUS): 80–81, 84–85, 111. ISSN 1506-0632. OCLC 907771825. Alirita la 2an de Aprilo 2022.</ref> La lando havas marbordon 770&nbsp;km longan, etendan el la bordoj de la Balta Maro, laŭlonge de la Golfo de Pomeranio en la okcidento de la [[Golfo de Gdansko]] oriente.<ref name="Rocznik" /> La stranda marbordo estas abunda je [[duno|sablaj dunaroj]] aŭ marbordaj montetoj kaj indentigita per [[terlango]]j kaj [[laguno]]j, elstare ĉe la [[Hel (terlango)|Hel Duoninsulo]] kaj la [[Vistula Laguno]], kiu estas kunhavita kun Rusio.<ref name="BACC">{{Citaĵo el libro|titolo=Second Assessment of Climate Change for the Baltic Sea Basin|aŭtoro=BACC Editorial Team|dato=2015|loko=Cham|eldoninto=Springer|ISBN=9783319160054|paĝo=385}}</ref> La plej granda pola insulo en la Balta Maro estas [[Wolin]], ene de la Nacia Parko Wolin.<ref>{{cite book |author1=Tymon Zielinski |author2=Iwona Sagan |author3=Waldemar Surosz |date=2017 |title=Interdisciplinary approaches for sustainable development goals |location=Cham |publisher=Springer |page=79 |isbn=9783319717883}}</ref> Pollando kunhavas la [[Laguno de Szczecin|Lagunon de Szczecin]] kaj la insulon [[Usedom]] kun Germanio.<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Islandology: Geography, Rhetoric, Politics|familia nomo=Shell|persona nomo=Marc|dato=2014|loko=Stanford|eldoninto=University Press|ISBN=9780804789264|paĝo=89}}</ref> La montara ĉeno de la plej suda Pollando estas dividebla en du ĉefaj [[montaro]]j; nome [[Sudetoj]] okcidente kaj [[Karpata Montaro|Karpatoj]] oriente. La plej alta parto de la Karpata masivo estas la [[Tatroj|Tatra Montaro]], etende laŭlonge de la suda bordo de Pollando.<ref>{{cite web|url=https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php|title=Najwyższe szczyty w Tatrach Polskich i Słowackich|website=www.polskie-gory.pl|accessdate=2022-08-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211212223121/https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php|archivedate=2021-12-12}} {{Citaĵo el la reto |url=https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2022-08-25 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20211212223121/https://www.polskie-gory.pl/najwyzsze-szczyty-tatr.php |arkivdato=2021-12-12 }}</ref> La plej alta pinto de Pollando estas la Monto [[Rysy]] kun 2501 m en Tatroj.<ref>{{cite web |url=https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |title=Nowe ustalenia dotyczące wysokości szczytów w Tatrach |last=Siwicki |first=Michał |date=2020 |website=geoforum.pl |access-date=9a de Oktobro 2021 |language=pl |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211009034150/https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |archivedate=2021-10-09 }} {{Citaĵo el la reto |url=https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2022-08-25 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20211009034150/https://geoforum.pl/news/29549/nowe-ustalenia-dotyczace-wysokosci-szczytow-w-tatrach%20Nowe%20ustalenia%20dotycz%C4%85ce%20wysoko%C5%9Bci%20szczyt%C3%B3w%20w%20Tatrach |arkivdato=2021-10-09 }}</ref> La plej alta montopinto de la Sudeta masivo estas [[Śnieżka|Monto Śnieżka]] kun 1603.3 m, kunhavata kun [[Ĉeĥio]].<ref>{{cite journal|last1=Czetwertynski-Sytnik|first1=Lesław|last2=Kozioł|first2=Edward|last3=R. Mazurski|first3=Krzysztof|title=Settlement and sustainability in the Polish Sudetes|journal= GeoJournal |year=2000|volume=50|number=2/3|pages=273–284|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|doi=10.1023/A:1007165901891|jstor=41147476|s2cid=150809158 |issn = 0343-2521 }}</ref> La plej malalta punkto en Pollando estas en Raczki Elbląskie en la [[Vistulo|Vistula Delto]], kiu estas je 1.8 m sub [[marnivelo]].<ref name="Rocznik" /> [[Dosiero:Morskie Oko o poranku.jpg|eta|maldekstra|Alpa lago [[Morskie Oko]] en la [[Tatra Montaro]]. Pollando havas unu el la plej altaj densecoj de lagoj en la mondo.]] Plej gravaj riveroj estas [[Vistulo]], [[Odra]], [[Varto]] kaj [[Okcidenta Bugo|Bugo]]. Aliaj riveroj estas [[Narevo]], ties alfluanto [[Vkra]] kaj aliaj.<ref name="Rocznik" /> La lando posedas ankaŭ unu el la plej altaj densecoj de [[lago]]j en la mondo, nombre ĉirkaŭ dek mil ĉefe koncentrataj en la nordorienta regiono [[Mazurio]], ene de la [[Lagoregiono Mazurio]].<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Poland|aŭtoro=Christine Zuchora-Walske|jaro=2013|ĉapitro=The Lakes Region|ĉapitro-url=https://books.google.com/books?id=9dx2AgAAQBAJ&q=%22a+higher+density+of+lakes+than+Poland%22|eldoninto=ABDO Publishing|citaĵo=''Insert:'' Poland is home to 9,300 lakes. Finland is the only European nation with a higher density of lakes than Poland. (Pollando estas hejmo de 9 300 lagoj. Finnlando estas la nura eŭropa lando kun pli alta denseco de lagoj ol Pollando)|ISBN=978-1-61480-877-0|paĝo=28}}</ref> La plej grandaj lagoj, kovrante pli ol 100&nbsp;km² estas [[Śniardwy]] kaj [[Lago Mamry|Mamry]], kaj la plej profunda estas [[Hańcza|Lago Hańcza]] kun 108.5 m de profundeco.<ref name="Rocznik" /> === Klimato === Klimato de Pollando estas influita de okcidento de apudmara klimato kaj de oriento de kontinenta klimato.<ref name="Climatic">Korzeniewska, Ewa; Harnisz, Monika (2020). [https://books.google.es/books?id=KGydDwAAQBAJ&dq=%22poland%22+oceanic+continental+temperate+climate&pg=PA4&redir_esc=y#v=onepage&q=%22poland%22%20oceanic%20continental%20temperate%20climate&f=false Polish River Basins and Lakes. Vol. I: Hydrology and Hydrochemistry.] Cham: Springer International Publishing. pp. 4–5. ISBN 9783030121235.</ref> Averaĝaj januaraj temperaturoj estas -1&nbsp;°C, juliaj 19&nbsp;°C.<ref>[http://www.turistika.cz/polsko]</ref> La plej varma kaj sunhava parto de Pollando estas [[Malsupra Silezio]] sudokcidente kaj la plej malvarma regiono estas la nordorienta argulo, ĉe [[Suwałki]] en [[Podlaĥia provinco]], kie la klimato estas tuŝita de malvarmaj veterfrontoj el Skandinavio kaj Siberio.<ref>Zbigniew Ustrunul; Agnieszka Wypych; Ewa Jakusik; Dawid Biernacik; Danuta Czekierda; Anna Chodubska (2020). [https://www.imgw.pl/sites/default/files/2021-04/imgw-pib-klimat-polski-2020-opracowanie-final-eng-rozkladowki-min.pdf Climate of Poland (PDF)] (Report). Institute of Meteorology and Water Management - National Research Institute (IMGW). p. 7. Alirita la 3an de Aprilo 2022.</ref> [[Precipitaĵo]] estas plej ofta dum someraj monatoj, kun plej granda [[pluvo]]-kvanto registrita el Junio ĝis Septembro.<ref>Azad, Abdul Kalam; Khan, Mohammad Masud Kamal (2021). [https://books.google.es/books?id=9OgGEAAAQBAJ&dq=annual+seasonal+mean+temperature+poland&pg=PA6&redir_esc=y#v=onepage&q=annual%20seasonal%20mean%20temperature%20poland&f=false Bioenergy Resources and Technologies.] London: Elsevier. p. 6. ISBN 9780128225264.</ref> Vintroj estas iĝantaj iom post iom pli sekaj, kun malpli da neĝo kaj de [[pluvneĝo]].<ref name="Climatic" /> === Naturo === [[Dosiero:2020 żubry 03.jpg|eta|La [[Eŭropa bizono|bizono]], unu el la naciaj simboloj de Pollando, estas ofte troveblaj en la antikva kaj [[Listo de mondaj heredaĵoj en Pollando|Unesko]]-protektita [[Arbaro de Białowieża]].]] La lando havas kvar [[Palearktiso|Palearktisajn ekoregionojn]] – Centraj, Nordaj, Okcidentaj Eŭropaj [[Mezvarmaj foliaj kaj miksaj arbaroj]], kaj la [[Karpataj montarbaroj|Karpataj montaraj koniferarbaroj]]. Arbaroj okupas 31% de la terareo de Pollando, el kiuj la plej granda estas la [[Malsuprasilezia Arbaro]].<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://data.worldbank.org/indicator/AG.LND.FRST.ZS?locations=PL|titolo=Forest area (% of land area) - Poland|alirdato=1a de Aprilo 2021|verko=[[Monda Banko]]}}</ref> La plej oftaj [[Falfolia planto|falfoliaj arboj]] troveblaj tra la lando estas [[kverko]]j, [[acero]]j, kaj [[betulo]]j; la plej oftaj koniferoj estas [[pino]]j, [[piceo]]j, kaj [[abio]]j.<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://www.lasy.gov.pl/pl/informacje/publikacje/in-english/forests-in-poland/lasy-w-polsce-2017-en.pdf|titolo=Forests in Poland 2017|familia nomo=Milewski|persona nomo=Wawrzyniec|dato=2017|loko=Varsovio (Warszawa)|eldoninto=State Forests Information Centre|ISBN=9788365659231|paĝo=8}}</ref> Ĉirkaŭ 69% el ĉiuj arbaroj estas [[konifero]]j.<ref>{{cite book |last1=Frouz |first1=Jan |last2=Frouzova |first2=Jaroslava |date=2022 |title=Applied Ecology: How agriculture, forestry and fisheries shape our planet |url=https://books.google.com/books?id=9UpUEAAAQBAJ&dq=most+common+trees++oak+beech+pine++%22poland%22&pg=PA245 |location=Cham |publisher=Springer International Publishing |page=245 |isbn=9783030832254}}</ref> La [[flaŭro]] kaj [[faŭno]] en Pollando estas tiu de [[Kontinenta Eŭropo]], kaj la [[Eŭropa bizono|bizono]], [[blanka cikonio]] kaj la [[blankvosta maraglo]] estis deklaritaj kiel naciaj bestoj, kaj la [[Papaver rhoeas|ruĝa papavero]] estas la neoficiala flora simbolo.<ref>{{cite web |url=https://culture.pl/en/article/thats-polish-exploring-the-history-of-polands-national-emblems |title=That's Polish: Exploring the History of Poland's National Emblems |last=Aniskiewicz |first=Alena |date=2016 |website=culture.pl |publisher=Adam Mickiewicz Institute |access-date=3a de Aprilo 2022 |quote="A white eagle [...], the profile of a shaggy bison in a field of grass. These are emblems of Poland". "Nation’s (somewhat disputed) national flower – the corn poppy".}}</ref> Inter la plej protektataj specioj estas la [[Eŭropa bizono]], la plej peza animalo de Eŭropo, same kiel la [[kastoro|Eŭrazia kastoro]], la [[Eŭrazia linko|linko]], la [[griza lupo]] kaj la [[Ĉamo|Tatra ĉamo]].<ref name="Rocznik" /> La regiono estis ankaŭ hejmo de la formortintaj [[uro]]j, el kiuj la lasta individuo mortis en Pollando en 1627.<ref>{{cite journal |author=Rokosz, M. |year=1995 |title=History of the Aurochs (''Bos taurus primigenius'') in Poland |journal=Animal Genetics Resources Information |volume=16 |pages=5–12 |doi=10.1017/S1014233900004582 |url=http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130114152435/http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |archive-date=14a de Januaro 2013 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130114152435/http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |date=2013-01-14 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2022-08-25 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130114152435/http://agtr.ilri.cgiar.org/agtrweb/Documents/Library/docs/agri16_95.pdf |arkivdato=2013-01-14 }}</ref> Ĉasanimaloj kiel la [[ruĝa cervo]], la [[kapreolo]], kaj la [[apro]] estas troveblaj en plej el la arbaroj.<ref>{{cite book |author1=Reidar Andersen |author2=Marco Apollonio |author3=Rory Putman |author4=Piotr Wawrzyniak |date=2010 |title=European Ungulates and Their Management in the 21st Century |url=https://books.google.com/books?id=-ycg5PtQPugC&dq=boar+deer+poland&pg=PA225 |location=Cambridge |publisher=University Press |pages=223–231 |isbn=9780521760614}}</ref> Pollando estas ankaŭ grava reproduktejo por [[migrobirdo]]j kaj gastigas ĉirkaŭ unu kvaronon de la tutmonda populacio de [[Blanka cikonio|blankaj cikonioj]].<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=dMexywMD_okC&q=%2240%2C000+breeding+pairs%22 |title=Europe: A Continental Overview of Environmental Issues, Volume 4 |publisher=ABC-CLIO World geography |author1=Kevin Hillstrom |author2=Laurie Collier Hillstrom |year=2003 |page=34 |isbn=978-1-57607-686-6}}</ref> Ĉirkaŭ 315 100 ha, ekvivalenta al 1% de la pola teritorio, estas protektata ene de 23 [[nacia parko|naciaj parkoj]] de Pollando, du el kiuj – nome [[Nacia Parko Białowieża|Białowieża]] kaj [[Nacia Parko Bieszczadzki|Bieszczadzki]] – estas [[Listo de mondaj heredaĵoj en Pollando|mondaj heredaĵoj de Unesko]].<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=jt-GDwAAQBAJ&dq=23+national+parks+poland&pg=PA115|titolo=Cross-Border Tourism in Protected Areas: Potentials, Pitfalls and Perspectives|familia nomo=Mayer|persona nomo=Marius|dato=2019|loko=Cham|eldoninto=Springer|ISBN=9783030059606|paĝo=115}}</ref> Estas 123 areoj deklaritaj kiel [[Protektita pejzaĝa regiono|pejzaĝaj parkoj]], kun nombraj [[naturrezervejo]]j kaj aliaj [[Protektitaj areoj|protektataj areoj]] en la reto [[Natura 2000]].<ref>{{cite book |last1=Kowalczyk |first1=Barbara |last2=Mikowski |first2=Rafał |last3=Mikowski |first3=Łukasz |date=2019 |title=Environmental law in Poland |url=https://books.google.com/books?id=eo6WDwAAQBAJ&dq=%22123%22+landscape+parks+poland&pg=PT202 |location=Alphen aan den Rijn |publisher=Kluwer Law International |isbn=9789403509501}}</ref> Alia grava areo estas la [[Nacia Parko Kampinos]]. == Politiko == [[Dosiero:Zgromadzenie Narodowe 4 czerwca 2014 Kancelaria Senatu 01.JPG|eta|maldekstre|La [[Sejmo]] estas la [[malalta ĉambro]] de la Parlamento de Pollando.]] Pollando estas [[Unueca ŝtato|unueca]] [[parlamenta respubliko]] kaj [[reprezenta demokratio]], kun [[Prezidanto de Pollando|prezidento]] kiel [[ŝtatestro]].<ref name="Government">{{cite web |url=https://www.gov.pl/web/civilservice/basic-information-about-poland |title=Civil Service; Basic information about Poland |author=Serwis Rzeczypospolitej Polskiej |date=n.d. |website=www.gov.pl |publisher=Government of the Republic of Poland |access-date=8a de Marto 2022 |language=en}}</ref> La [[Plenuma povo|plenuma]] povo estas plenumita de la [[kabineto|ministraro]] kaj de la [[ĉefministro]] kiu funkcias kiel la [[registarestro]].<ref name="Government" /> La individuaj membroj de la kabineto estas elektitaj de la ĉefministro, nomumita de la prezidento kaj aprobita de la parlamento.<ref name="Government" /> La ŝtatestro estas elektita per [[Rekta baloto|popola voĉdonado]] por kvinjara regotempo.<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=e4MSEAAAQBAJ&q=duda&pg=PT14|titolo=Religion and Law in Poland|familia nomo=Stanisz|persona nomo=Piotr|dato=2020|loko=Alphen aan den Rijn|eldoninto=Kluwer Law International|ISBN=9789403529738|paĝo=13|lingvo=en}}</ref> La nuna prezidento estas [[Andrzej Duda]] kaj la ĉefministro estas [[Mateusz Morawiecki]].<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=NyUFEAAAQBAJ&dq=morawiecki+duda+2022&pg=PT3299|titolo=CIA World Factbook 2021-2022|aŭtoro=Central Intelligence Agency|dato=2021|loko=Nov-Jorko|eldoninto=Skyhorse Publishing|ISBN=9781510763814|lingvo=en}}</ref> La [[Leĝdona povo|leĝdona]] asembleo de Pollando estas [[Duĉambra parlamento|duĉambra]] [[parlamento]] konsistanta el 460-membra malsupra ĉambro ([[Sejmo]]) kaj 100-membra supra ĉambro ([[Senato (Pollando)|Senato]]).<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=zJROEAAAQBAJ&dq=sejm+460++senate+100&pg=PA127|titolo=Foundations of Law: The Polish Perspective|dato=2021|loko=Warszawa (Warsaw)|eldoninto=Wolters Kluwer Polska|ISBN=9788382231731|paĝo=127|lingvo=en}}</ref> La Sejmo estas elektita laŭ [[proporcia balotsistemo]] laŭ la [[Metodo d'Hondt]] por voĉ-sidloka konverto.<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=VBk-CgAAQBAJ&dq=sejm++d%27Hondt&pg=PA67|titolo=Democracy in Poland: Representation, participation, competition and accountability since 1989|familia nomo=Gwiazda|persona nomo=Anna|dato=2015|loko=Florence|eldoninto=Taylor and Francis|ISBN=9781315680118|paĝo=67}}</ref> La Senato estas elektita laŭ la ununoma balotsistemo, laŭ kiu nur po unu senatano estas elektita el ĉiu el la cent balotjurisdikcioj.<ref name="ConPol">{{cite book |last1=Granat |first1=Mirosław |last2=Granat |first2=Katarzyna |date=2021 |title=The Constitution of Poland: A Contextual Analysis |url=https://books.google.com/books?id=AJzGDwAAQBAJ&dq=poland+senate+first-past-the-post+100&pg=PA52 |location=Oxford |publisher=Hart Publishing |pages=51, 52, 221 |isbn=9781509913947}}</ref> La Senato havas la rajton amendi aŭ malakcepti statuton aprobitan de la Sejmo, sed la Sejmo povas superi la decidon de la Senato per majoritata voĉdonado.<ref name="Machnikowski">{{cite book |author1=Piotr Machnikowski |author2=Justyna Balcarczyk |author3=Monika Drela |date=2017 |title=Contract law in Poland |chapter-url=https://books.google.com/books?id=OI2WDwAAQBAJ&dq=poland+voting+age+eighteen&pg=PT19 |location=Alphen aan den Rijn |publisher=Kluwer Law International |chapter= Political System (III) |isbn=9789041189332 |oclc=1046634087 |language=en}}</ref> === Administra divido === {{Ĉefartikolo|Provinco (Pollando)|Distrikto (Pollando)|Komunumo (Pollando)}} [[Dosiero:PL road sign F-3.svg|eta|dekstra|La [[trafiksigno]] informanta pri transiro de provinca limo en Pollando ([[Silezia Provinco]], [[distrikto Częstochowski]], komunumo Kruszyna)]] La administra divido de Pollando ŝanĝiĝis plurfoje. Depost la Dua Mondmilito reformoj de la sistemo okazis en la jaroj: 1946, 1950, 1957, 1975, kaj la lasta - kiu validas de la {{dato|1|januaro|1999}}. La divido estas trigrada. Provincoj estas dividitaj al distriktoj, kaj tiuj - al komunumoj: * '''la 1-a grado''': 16 [[Provinco (Pollando)|provincoj]] * '''la 2-a grado''': 379 [[Distrikto (Pollando)|distriktoj]] ** 65 urbaj distriktoj, urboj havantaj la rangon de distrikto (komunumo kun urba statuso, kiu plenumas taskojn de distrikto) ** 314 eksterurbaj distriktoj (kiuj konsistas el kelkaj aŭ dekkelkaj najbaraj komunumoj) * '''la 3-a grado''': 2479 [[Komunumo (Pollando)|komunumoj]] ** 306 urbaj komunumoj (komunumo, kiu troviĝas ene de administraj limoj de urbo) ** 597 urb-vilaĝaj komunumoj (komunumo, en kiu troviĝas urbo kaj kelkaj vilaĝoj) ** 1576 vilaĝaj komunumoj (komunumo, kiu en sia teritorio ne havas urbon). En Esperanto por pola provinco oni foje uzas la poldevenan vorton '''vojevodio''' (pole: ''województwo'') kaj por distrikto - '''poviato''' (pole: ''powiat''). La vorto vojevodio devenas de la nomo de ĝia estro - vojevodo, kio signifas laŭvorte "armeestro". === Provincoj de Pollando === [[Dosiero:Provincoj de Pollando.svg|dekstra|eta|400px|<center>mapo de la [[Provinco (Pollando)|provincoj]] en Pollando]] [[Dosiero:POL województwo podkarpackie COA.svg|20px]] [[Ĉekarpata Provinco]] (województwo podkarpackie) [[Dosiero:POL województwo wielkopolskie COA.svg|20px]] [[Grandpollanda Provinco]] (województwo wielkopolskie) [[Dosiero:POL województwo kujawsko-pomorskie COA.svg|20px]] [[Kujavia-Pomeria Provinco]] (województwo kujawsko-pomorskie) [[Dosiero:POL województwo łódzkie COA.svg|20px]] [[Lodza Provinco]] (województwo łódzkie) [[Dosiero:POL województwo lubelskie COA.svg|20px]] [[Lublina Provinco]] (województwo lubelskie) [[Dosiero:POL województwo lubuskie COA.svg|20px]] [[Lubuŝa Provinco]] (województwo lubuskie) [[Dosiero:POL województwo małopolskie COA.svg|20px]] [[Malgrandpollanda Provinco]] (województwo małopolskie) [[Dosiero:POL województwo dolnośląskie COA.svg|20px]] [[Malsuprasilezia Provinco]] (województwo dolnośląskie) [[Dosiero:POL województwo mazowieckie COA.svg|20px]] [[Mazovia Provinco]] (województwo mazowieckie) [[Dosiero:POL województwo zachodniopomorskie COA.svg|20px]] [[Okcidentpomeria Provinco]] (województwo zachodniopomorskie) [[Dosiero:POL województwo opolskie COA.svg|20px]] [[Opola Provinco]] (województwo opolskie) [[Dosiero:POL województwo podlaskie COA.svg|20px]] [[Podlaĥia Provinco]] (województwo podlaskie) [[Dosiero:POL województwo pomorskie COA.svg|20px]] [[Pomeria Provinco]] (województwo pomorskie) [[Dosiero:POL wojewodztwo świętokrzyskie COA.svg|20px]] [[Sanktakruca Provinco]] (województwo świętokrzyskie) [[Dosiero:POL województwo śląskie COA.svg|20px]] [[Silezia Provinco]] (województwo śląskie) [[Dosiero:POL województwo warminsko-mazurskie COA.svg|20px]] [[Varmia-Mazuria Provinco]] (województwo warmińsko-mazurskie) == Ekonomio == {{Ĉefartikolo|Ekonomio de Pollando}} La ekonomio kaj [[Malneta enlanda produkto]] (MEP) de Pollando estas nune la sesa plej granda en la [[Eŭropa Unio]] laŭ [[Ekonomio de la Eŭropa Unio|nominalaj normigoj]], kaj la kvina plej granda laŭ [[Malneta enlanda produkto|aĉetopova komparo]]. Ĝi estas ankaŭ unu el la plej rapide kreskanta ene de la Unio.<ref>Jan Cienski, Warsaw, [https://web.archive.org/web/20120817112701/http://www.ft.com/cms/s/0/99bb5b68-c13d-11e1-8eca-00144feabdc0.html Poland's growth defies eurozone crisis] ''Financial Times'', 1a de Julio 2012. Internet Archive.</ref> Ĉirkaŭ 61% de la dungitaro apartenas al la triaranga [[Triaranga sektoro|servosektoro]], 31% al [[industrio]] kaj fabrikado, kaj la cetera 8% al [[agrikultura sektoro]].<ref>{{cite web|url=https://rynekpracy.org/statystyki/pracujacy-w-rolnictwie-przemysle-i-uslugach/|title=Pracujący w rolnictwie, przemyśle i usługach &#124; RynekPracy.org|access-date=28a de Majo 2020|archive-date=25a de Aprilo 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200425100036/https://rynekpracy.org/statystyki/pracujacy-w-rolnictwie-przemysle-i-uslugach/|url-status=dead}}</ref> Kvankam Pollando estas membro de la EU [[Interna Merkato (Eŭropa Unio)|Interna Merkato]], la lando ne adoptis la [[eŭro]]n kiel oficiala valuto kaj retenas sian propran valuton – nome la [[zloto]] (zł, PLN). ===Turismo=== {{Ĉefartikolo|Listo de mondaj heredaĵoj en Pollando}} [[Dosiero:Zamojski ratusz 2.jpg|eta|maldekstra|La [[Zamość|Malnova urbo de Zamość]] estas [[Monda heredaĵo de Unesko]].]] Pollando vidis lastatempe grava pliiĝon en la nombro de turistoj post la aliro al la Eŭropa Unio en 2004.<ref name="Travel And Tourism in Poland" >[https://www.euromonitor.com/travel_and_tourism_in_poland "Travel And Tourism in Poland".]{{404|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} www.euromonitor.com. Alirita la 12an de Oktobro 2009.</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RrsdPZhIdlIC&q=polska+turystyka+unia+europejska&pg=PA102|title=Polska pięć lat w Unii Europejskiej|first=Stanisław|last=Konopacki|date=12a de Marto 2009|publisher=WSMIP UŁ|isbn=978-83-88679-84-1|via=Google Books}}</ref> Kun preskaŭ 21 milionoj da eksterlandaj alvenintoj en 2019, turismo kontribuis konsiderinde al la ĝenerala ekonomio kaj konsistigas relative grandan proporcion de la landa servomerkato.<ref name="unwto.org/en/press-release">{{cite web | url=http://www2.unwto.org/en/press-release/2012-11-05/international-tourism-strong-despite-uncertain-economy | title=International tourism strong despite uncertain economy | publisher=World Tourism Organization UNWTO | date=5a de Novembro 2012 | access-date=6a de Februaro 2013 | author=Press Release | archive-url=https://web.archive.org/web/20130218231404/http://www2.unwto.org/en/press-release/2012-11-05/international-tourism-strong-despite-uncertain-economy | archive-date=18a de Februaro 2013 | url-status=dead }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130218231404/http://www2.unwto.org/en/press-release/2012-11-05/international-tourism-strong-despite-uncertain-economy |date=2013-02-18 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www2.unwto.org/en/press-release/2012-11-05/international-tourism-strong-despite-uncertain-economy |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2022-08-26 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130218231404/http://www2.unwto.org/en/press-release/2012-11-05/international-tourism-strong-despite-uncertain-economy |arkivdato=2013-02-18 }}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://turystyka.rp.pl/trendy/nowe/24099-prezes-pit-bez-pomocy-panstwa-upadna-tysiace|titolo=Bez pomocy państwa upadną tysiące firm turystycznych|familia nomo=marca 2020|persona nomo=przez Filip Frydrykiewicz-9|dato=9a de Marto 2020}}</ref> Turisma altirado en Pollando varias, el la montoj en la sudo ĝis la sablaj [[strando]]j en la nordo, kun ampleksa montro de preskaŭ ĉiu arkitektura stilo. La plej vizitata urbo estas [[Krakovo]], kiu estis iam ĉefurbo de Pollando kaj servas kiel rememorigo de la Polaj Orepoko kaj [[Renesanco]]. Krakovo ankaŭ estis scenejo de la [[Kronado|reĝaj kronigoj]] de [[Listo de reĝoj de Pollando|plej el polaj reĝoj kaj monarkoj]] ĉe [[Wawel]], nome la ĉefa historia loko de la lando. Inter aliaj elstaraj lokoj en la lando estas [[Wrocław]], unu el la plej malnovaj urboj en Pollando kiu estis modelo por la fondo de Krakovo. Wrocław estas fama pro siaj [[statuo|nanaj statuoj]], granda [[Bazarejo|bazarplaco]] kun du ''Ratusz'' ([[urbodomo]]j), kaj la plej malnova [[bestoĝardeno]] kun unu el la plej grandaj nombroj de animalaj [[specio]]j en la mondo. La pola ĉefurbo [[Varsovio]] kaj ĝia historia Malnova Urbo estis tute rekonstruita post la [[Detruo de Varsovio|milittempa detruado]]. Aliaj urboj kiuj altiras multnombrajn turistojn estas [[Gdańsk]], [[Poznań]], [[Lublin]], [[Toruń]] same kiel la loko de la [[Nazia Germanio|nazigermana]] [[Aŭŝvico (koncentreja komplekso)|Aŭŝvica koncentrejo]] en [[Oświęcim]]. Elstara mirindaĵo estas la [[Salminejo Wieliczka]] de la 13-a jarcento kun siaj laberintaj tuneloj, subtera [[lago]] kaj kapeloj ĉizitaj de ministoj el la [[roksalo]] subgrunde. Ĉefaj turismaj altiraĵoj de Pollando estas subĉielaj agadoj kiel [[skiado]], [[velado|velnavigado]], montara [[piedirado]] kaj [[grimpado]], same kiel la agroturismo, vizitado de historiaj [[monumento]]j ktp. Gravaj turismaj celoj estas la marbordo de la [[Balta Maro]] norde; la [[Lagoregiono Mazurio]] kaj la [[Arbaro de Białowieża]] oriente; sude [[Karkonosze]], la [[Tabla Montaro]] kaj la [[Tatra Montaro]], kie estas [[Rysy]], nome la plej alta pinto de Pollando, kaj "Orla Perć" (la Agla Pado, montovojo). La montoj [[Pieniny]] kaj [[Montoj Bieszczady]] estas en plej sudorienta areo.<ref name="turism" >[https://web.archive.org/web/20090325031626/http://www.tourismroi.com/Content_Attachments/27670/File_633513750035785076.pdf "UNTWO World Tourism Barometer, Vol.5 No.2" (PDF).] www.tourismroi.com. Arkivita el la originalo (PDF) la 25an de Marto 2009. Alirita la 12an de Oktobro 2009.</ref> Estas ĉirkaŭ 100 [[kastelo]]j en la lando, ĉefe en la [[Malsuprasilezia provinco]], kaj ankaŭ sur la Vojo de la [[Aglaj Nestoj]].<ref>{{cite book |author1=Neil Wilson |author2=Tom Parkinson |author3=Richard Watkins |year=2005 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=2LId4cLRMkoC&pg=PA164 |title=Poland |chapter=The Eagles' Nests |publisher=Lonely Planet |isbn=978-1-74059-522-3 |via=Google Books}}</ref> La plej granda kastelo en la mondo laŭ terareo estas en [[Marienburg|Malbork]], en nord-centra Pollando.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=unN9DwAAQBAJ&q=malbork+castle+largest&pg=PT191|title=The 50 Greatest Castles and Palaces of the World|first=Gilly|last=Pickup|date=7a de Marto 2019|publisher=Icon Books|isbn=978-1-78578-458-3|via=Google Books}}</ref> == Demografio == Pollando havis populacion de proksimume 38.2 milionoj je 2021, kaj estas la naŭa plej loĝata lando en Eŭropo, same kiel la kvina plej loĝata ŝtato membro de la [[Eŭropa Unio]].<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://stat.gov.pl/en/national-census/national-population-and-housing-census-2021/national-population-and-housing-census-2021/preliminary-results-of-the-national-population-and-housing-census-2021,1,1.html|titolo=Preliminary results of the National Population and Housing Census 2021|aŭtoro=Statistics Poland|dato=2021|eldoninto=Główny Urząd Statystyczny GUS|paĝo=1|lingvo=en}}</ref> Ĝi havas populacidensecon de 122 loĝantoj por kvadrata kilometro.<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://stat.gov.pl/en/topics/population/population/area-and-population-in-the-territorial-profile-in-2021,4,15.html|titolo=Area and population in the territorial profile|aŭtoro=Statistics Poland|dato=2021|eldoninto=Główny Urząd Statystyczny GUS|paĝo=20|lingvo=en, pl}}</ref> La [[fekundindico]] estis ĉirkaŭkalkulita je 1.42 filoj por virino en 2019, kio estas inter la plej malaltaj de la mondo.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.TFRT.IN?locations=PL|titolo=Fertility rate, total (births per woman) - Poland|alirdato=12a de Marto 2022|verko=[[Monda Banko]]}}</ref> Krome, la loĝantaro de Pollando estas iom post iom ege maljuniĝanta, kaj la lando havas [[Loĝantarpiramido|averaĝan aĝon]] de ĉirkaŭ 42.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison|titolo=Median age|alirdato=12a de Marto 2022|verko=[[CIA World Factbook]]|eldoninto=[[Central Intelligence Agency]]|arkivurl=https://web.archive.org/web/20210523225144/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/median-age/country-comparison/|arkivdato=2021-05-23}}</ref> [[Dosiero:Population of Poland.svg|upright=1.1|eta|300px|Populacio de Pollando el 1900 ĝis 2010 en milionoj da loĝantoj.]] Ĉirkaŭ 60% de la populacio de la lando loĝas en urbaj areoj aŭ gravaj urboj kaj nur 40% en ruraj zonoj.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.URB.TOTL.IN.ZS?locations=PL|titolo=Urban population (% of the population) - Poland|alirdato=13a de Marto 2022|verko=[[Monda Banko]]}}</ref> En 2020, 50.2% de poloj loĝis en [[Unufamilia loĝejo|unufamiliaj loĝejoj]] kaj 44.3% en [[apartamento]]j.<ref>{{cite web |url=https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do |title=Distribution of population by degree of urbanisation, dwelling type and income group - EU-SILC survey |date=2020 |website=European Statistical Office "Eurostat" |publisher=European Commission |access-date=6a de Aprilo 2022}}</ref> La plej loĝata administracia provinco aŭ subŝtato estas la [[Mazovia provinco]] kaj la plej loĝata urbo estas la ŝtata ĉefurbo, [[Varsovio]], kun 1.8 milionoj da loĝantoj kun pliaj 2-3 milionoj da personoj loĝantaj en ĝia [[Aglomeraĵo Varsovia|metropola areo]].<ref>[http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf Funkcje Metropolitalne Pięciu Stolic Województw Wschodnich] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090327120341/http://www.mrr.gov.pl/polityka_regionalna/SRPW_2020/Dokumenty%20i%20ekspertyzy/Documents/17d0ccd2c3f14ed3893369e56d59849cMarkowski.pdf |date=2009-03-27 }} - [[:pl:Tadeusz Markowski (ekonomista)|Markowski]]</ref><ref>[https://www.un.org/esa/population/publications/wup2003/2003WUPHighlights.pdf ''World Urbanization Prospects''] - [[Unuiĝintaj Nacioj]] - Department of Economic and Social Affairs / Population Division, The 2003 Revision (data of 2000)</ref><ref>[[Eurostat]], [http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx Urban Audit database] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190327115022/http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |date=2019-03-27 }}, alirita en 12a de Marto 2009. Informaro por 2004.</ref> La metropola areo de [[Katowice]] estas la plej granda urba [[kunurbaĵo]] kun populacio inter 2.7 milionoj<ref>{{cite web |url=http://www.newgeography.com/content/003879-major-metropolitan-areas-europe |title=Major Metropolitan Areas in Europe |last=Cox |first=Wendell |date=2013 |website=New Geography |publisher=Joel Kotkin and Praxis Strategy Group}}</ref> kaj 5.3 milionoj da loĝantoj.<ref>European Spatial Planning Observation Network, [https://www.espon.eu/sites/default/files/attachments/fr-1.4.3_April2007-final.pdf Study on Urban Functions (Project 1.4.3)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220531084838/https://www.espon.eu/sites/default/files/attachments/fr-1.4.3_April2007-final.pdf |date=2022-05-31 }}, Final Report, Chapter 3, (ESPON, 2007)</ref> Populacidenseco estas pli alta en la sudo de Pollando kaj koncentrata ĉefe inter la urboj [[Wrocław]] kaj [[Krakovo]].<ref>{{cite journal |last=Jażdżewska |first=Iwona |title=Changes in population density of the urban population in southern Poland in the period 1950-2011 against the background of political and economic transformation |date=September 2017 |volume=21 |number=3 |pages=107–113 |doi=10.1515/mgrsd-2017-0017 |issn=2084-6118 |journal=Miscellanea Geographica |publisher=Sciendo|s2cid=134111630 }}</ref> En la pola censo de 2011, 37 310 341 personoj registris [[Poloj|polan]] identecon, 846 719 [[Silezoj|silezan]] identecon, 232 547 [[Kaŝuboj|kaŝuban]] identecon kaj 147 814 [[Germanoj|germanan]] identecon. Aliaj [[Poloj|identecoj]] estis registritaj de 163 363 personoj (0.41%) kaj 521 470 personoj (1.35%) ne specifis naciecon.<ref name="GUS97">[https://stat.gov.pl/files/gfx/portalinformacyjny/pl/defaultaktualnosci/5670/22/1/1/struktura_narodowo-etniczna.pdf Struktura narodowo-etniczna, językowa i wyznaniowa ludności Polski. Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011] [Naci-etna, lingva kaj religia strukturo de Pollando. Nacia Censo de Populacio kaj Loĝado 2011] (PDF) (en pola). Centra Statistika Servo. 2015. p. 36. ISBN 978-83-7027-597-6.</ref> Oficialaj populacistatistikoj ne inkludas migrantajn laboristojn kiuj ne posedas permesilon por permanenta rezidado aŭ [[Karta Polaka]].<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/p_inter_migration_stat_system_in_poland.pdf|titolo=The Concept of the International Migration. Statistics System in Poland.|aŭtoro=Statistics Poland|dato=n.d.|eldoninto=Główny Urząd Statystyczny GUS|paĝo=5|lingvo=en}}</ref> Pli ol 1.7 milionoj da [[Ukrainoj|ukrainaj]] civitanoj jam laboris laŭleĝe en Pollando en 2017.<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=https://poland-today.pl/filling-polands-labour-gap/|titolo=Filling Poland's labour gap|alirdato=24a de Marto 2019|verkaĵo=Poland Today}} {{Citaĵo el la reto |url=https://poland-today.pl/filling-polands-labour-gap/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2022-08-26 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20220512144010/https://poland-today.pl/filling-polands-labour-gap/ |arkivdato=2022-05-12 }}</ref> Tiuj nombroj ege pliiĝis ekde la komenco de la [[Invado de Rusio en Ukrainion (2022)|Invado de Rusio en Ukrainion]]. La nombro de migrantoj estas rapide pliiĝanta; la lando aprobis 504 172 laborpermesilojn por eksterlandanoj nur en 2021.<ref>{{cite web |author=Departament Rynku Pracy MRPiPS |date=2021 |title=Zezwolenia na pracę cudzoziemców |url=https://psz.praca.gov.pl/-/8180075-zezwolenia-na-prace-cudzoziemcow |website=psz.praca.gov.pl |language=pl}}</ref> {{Plej grandaj urboj de Pollando}} [[Armenoj en Pollando]] estas unu el naŭ laŭleĝe agnoskitaj naciaj minoritatoj en Pollando, estanta parto de Armena diasporo, loĝanta dise en la tuta lando, asimiligita kun plurjarcenta tradicio de setliĝo sur la teritorioj de la [[Respubliko de Ambaŭ Nacioj]]. Plimulto de armenoj setliĝintaj en Pollando okupiĝis pri [[komerco]] kun Azio kaj rapide ĝin dominis. Aliaj laboris kiel ormetiistoj, ofte produktante grandiozajn objektojn. <!--Aliaj evoluigis produktadon de [[dio]]j.NEKOMPRENEBLA--> Plimulto de polaj armenoj estis bone edukita. Danke al siaj komercaj kontaktoj kun [[Azio|Oriento]] ili scipovis paroli [[orientalistiko|orientajn lingvojn]], kion ofte profitis polaj reĝoj kaj polaj senjoroj – plimulto de oficialaj misioj al [[Turkio]] aŭ [[Persio]] estis priservata de armenoj. Riĉaj armenaj komercistoj kelkiam pruntedonis monon al ĉiam suferantaj pro manko de mono polaj reĝoj. Oni ofte emfazas unuavican rolon de armenoj en orientalismigo de la pola [[nobelo|nobela]] kulturo. Ĝuste armenoj kunkreis sarmatismon, venigante al Pollando interalie nedisigeblan atributon de sarmato – kortuŝan veston, popularan armenan [[sabro]]n aŭ plurajn ekzotajn spicaĵojn kaj ornamaĵojn. == Kulturo == {{Ĉefartikolo|Kulturo de Pollando}} [[Dosiero:Pomnik Adama Mickiewicza w Warszawie 2019c.jpg|eta|dekstra|La monumento de Adam Mickiewicz, [[Varsovio]].]] La '''kulturo de Pollando''' estas tre ligita kun ties historio interplektita de 1000 jaroj.<ref>Adam Zamoyski, The Polish Way: A Thousand Year History of the Poles and Their Culture. 1993, Hippocrene Books, Poland, ISBN 0-7818-0200-8 [https://www.amazon.co.uk/Polish-Way-Thousand-History-Culture/dp/0781802008] Alirita la 24an de Aŭgusto 2018.</ref> Ties unika karaktero disvolviĝis kiel rezulto de komplika geografia situo de Pollando en la kuniĝejo de [[Okcidenta Eŭropo|Okcidenta]] kaj [[Orienta Eŭropo]]j. Laŭ la tempopaŝo, la pola kulturo estis profunde influita de ties ligiloj kun la germana, latinida kaj bizanca mondoj, kiel ankaŭ la kontinua dialogo kun multaj aliaj etnaj grupoj kaj la minoritatoj kiuj loĝis kaj loĝas en Pollando.<ref>Ministerio de Eksterlandaj Aferoj de Pollando, 2002–2007, AN OVERVIEW OF POLISH CULTURE. Alirita 12-13-2007.</ref> La popolo de Pollando konsideriĝis tradicie gastema al la eksterlandaj artistoj kaj ema sekvi la kulturajn kaj artajn tendencojn en aliaj landoj. En la 19-a kaj 20-a jarcentoj, la poloj fokusiĝis al la kulturaj aferoj ofte hegemonie super la politika kaj ekonomia aktivaĵo. Tiuj faktoroj kontribuis al la multflanka naturo de la polaj artoj, kun multaj kompleksaj nuancoj. La pola kulturo estis influita kaj de la orienta kulturo kaj de la okcidenta. Aktuale, tio evidentiĝis en ties [[arkitekturo]], [[folkloro]] kaj [[arto]]. La teritorioj de la iama kaj de la nuna Pollando estas la naskoloko de diversaj konataj gravuloj, kiel [[Marie Curie]], [[Frédéric Chopin]], kaj [[Nikolao Koperniko]], la papo [[Johano Paŭlo la 2-a]], [[Lech Wałęsa]], [[Joseph Conrad]] kaj [[Ŝimon Peres]], inter aliaj. === Literaturo === {{Ĉefartikolo|Pola literaturo}} [[Dosiero:6 Warszawa 228.jpg|eta|250px|maldekstra|La palaco de Krasiński en Varsovio, kiel parto de la nacia biblioteko, konservas malnovajn polajn eldonaĵojn.]] [[Dosiero:Krakau Markt.jpg|eta|250px|maldekstra|La ĉefa foirplaco de [[Krakovo]] estas kultura centro de tiu malnova urbo.]] Pola literaturo en la [[mezepoko]] estis kreata sub forta influo de okcidentaj landoj kaj kristanismo. Ĝis la fino de la [[12-a jarcento]] ĝi estis nur [[latino|latinlingva]] kaj tre ofte [[Anonymus|anonima]]. En la dua periodo (inter la 12-a kaj la 14-a jc.) aperis la unuaj verkoj en la nacia lingvo (ekz. ''Psalmaro floriana''). Pollingvaj literaturaĵoj estis multe pli kutimaj ekde ĉirkaŭ 1543, kiam grandan renomon ĝuis verkistoj [[Mikołaj Rej]], [[Andrzej Frycz Modrzewski]], [[Stanisław Hozjusz]] kaj aliaj. En la 17-a jarcento gravis religiaj verkoj interalie de [[jezuitoj]], poezio esprimanta vanton de ĝismortaj kvalitoj kaj forpasadon de amo kaj feliĉo. Koncepteman poezion verkis [[Jan Andrzej Morsztyn]]. En [[baroko|baroka]] verkaro apartiĝas ankaŭ karikatura literaturo - [[satiro]]j, groteskaĵoj kaj parodioj. La epoko de [[klerismo]] komenciĝis en la unua duono de la [[18-a jarcento]]. En ĝi gravan parton okupis tekstoj pri civitanaj kaj politikaj temoj. Pri tia verkado okupiĝis interalie [[Ignacy Krasicki]] kaj [[Adam Naruszewicz]]. Tiuj verkistoj (samkiel [[Franciszek Bohomolec]], [[Julian Ursyn Niemcewicz]] kaj [[Franciszek Zabłocki]]) estis adeptoj de [[klasikismo]], siajn verkojn ligantaj kun [[antikveco]]. Krom ĝi funkciis sentimentismo, en kies kadroj verkadis interalie [[Franciszek Karpiński]] kaj [[Franciszek Dionizy Kniaźnin]]. La plej popularaj verkospecoj estis [[odo]]j, idiliaj verkoj, [[fabelo]]j kaj satiroj. La perdo de sendependeco en [[1795]] signife influis ankaŭ polan romantikisman literaturon, kiu de nun servis kiel subtenanto de nacia konscio. En la post-[[Dispartigoj de Pollando|dispartiga]] periodo oni volonte kolektis popolajn fabelojn, legendojn kaj kantojn (grandan laboron ĉi-kampe plenumis pola [[Etnografio|etnografo]] [[Oskar Kolberg]]). La literaturistan situacion draste ŝanĝis malsukceso de la [[novembra ribelo]]: la verkado dividiĝis al enlanda: {{J|historia romano}} de [[Józef Ignacy Kraszewski]], nobelaj babilaĵoj de [[Henryk Rzewuski]], moralecaj [[komedio]]j de [[Aleksander Fredro]] kaj eksterlanda, elmigra, kie kreiĝis tre gravaj verkoj de [[Adam Mickiewicz]] (ekz. [[Sinjoro Tadeo]], pola nacia [[epopeo]]), [[Juliusz Słowacki]] (''Kordian''), [[Zygmunt Krasiński]] (''Ne-dia komedio''). La jaro [[1864]] (malsukceso de la [[januara ribelo]]) ofte estas taksata kiel komenco de [[pozitivismo]] en Pollando. En tiu tempo ŝanĝiĝis la rolo, kiun havis literaturo. Ĝi devis esti ĉefe utila, reagi al aktualaj eventoj kaj sociaj problemoj. La rolo de poezio malgrandiĝis (kvankam daŭre aperadis, verkata interalie de [[Maria Konopnicka]] kaj [[Adam Asnyk]]) kaj la ĉefa stilo de verkoj estis realisma romano (ekz. ''Nad Niemnem'' de [[Eliza Orzeszkowa]], ''[[Lalka]]'' de [[Bolesław Prus]]) kaj tendenca romano (ekz. ''Dziadunio'' de Kraszewski, ''Pan Graba'' de Orzeszkowa). Verkataj estis multaj [[novelo]]j ([[Maria Konopnicka|Konopnicka]], [[Henryk Sienkiewicz|Sienkiewicz]], [[Bolesław Prus|Prus]]) kaj historiaj romanoj: ''Faraono'' de Prus, ''Potop'' kaj ''[[Quo vadis?]]'' de [[Henryk Sienkiewicz]]. [[Dosiero:Wisława Szymborska 2009.10.23 (1).jpg|eta|dekstre|210px|[[Wisława Szymborska]] gajnis la Premion Nobel de Literaturo (1996).]] Sekva epoko estis tiel nomata ''Juna Pollando'', en kiu grava estis eksterordinareco de artisto. Ties slogano diris, ke "la arto estas kreata por la arto mem", tial ne plu oni rigardis civitanajn servojn de la literaturo, sed individuismon kaj internajn travivaĵojn de la aŭtoro. Tiam verkadis [[Jan Kasprowicz]], [[Tadeusz Miciński]], [[Leopold Staff]], [[Stanisław Wyspiański]], [[Stefan Żeromski]] kaj [[Stanisław Przybyszewski]]. ==== 20-a jarcento ==== En la 20-a jarcento estis kvar poloj, kiuj gajnis la [[Nobel-premio pri literaturo|Nobel-premion pri literaturo]]: nome [[Henryk Sienkiewicz]], [[Władysław Reymont]], [[Czesław Miłosz]] kaj [[Wisława Szymborska]]. Aliaj tre gravaj verkistoj estas [[Stanisław Ignacy Witkiewicz|Witkacy]], [[Bruno Schulz]] kaj [[Witold Gombrowicz]], kiujn oni alkalkulas al avangardistoj; [[sciencfikcio|sciencfikcia]] verkisto [[Stanisław Lem]], kiu en siaj verkoj antaŭvidis tre multajn sciencajn malkovrojn, kiuj poste evidentiĝis faktaj: [[biotekniko]], [[interreto]], virtuala realeco; raportisto [[Ryszard Kapuściński]], kies bildigoj de aliaj kulturoj kaj nacioj estas tre estimataj tutmonde kaj tradukitaj al aliaj lingvoj. Aliaj gravaj verkistoj estas: [[Zbigniew Herbert]], [[Sławomir Mrożek]], kies teatraĵoj estis luditaj tuteŭrope, [[Jarosław Iwaszkiewicz]], [[Leopold Tyrmand]], [[Stefan Chwin]], [[Jerzy Prokopiuk]], [[Robert Stiller]], Andrzej Waligórski, [[Maria Pawlikowska-Jasnorzewska]], [[Julian Tuwim]], [[Ferdynand Goetel]], Piotr Kuncewicz, [[Paweł Jasienica]], [[Stanisław Jerzy Lec]], [[Tadeusz Boy-Żeleński]], [[Tadeusz Różewicz]], [[Józef Mackiewicz]], [[Andrzej Bobkowski]], [[Zofia Nałkowska]], [[Krzysztof Kamil Baczyński]], [[Stanisław Barańczak]], [[Adam Zagajewski]], [[Tadeusz Konwicki]], [[Stefan Wiechecki]], [[Marcin Świetlicki]], [[Andrzej Stasiuk]], Eustachy Rylski kaj Jerzy Sosnowski. === Muziko === {{Ĉefartikolo|Pola muziko}} [[Dosiero:Lutoslawski2.jpg|eta|maldekstra|Witold Lutosławski, pola komponisto]] Plej ofte menciataj polaj komponistoj de klasika muziko estas<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.mytopdozen.com/Best_Polish_Composers.html |titolo=Listo de polaj komponistoj plej ofte menciataj en interreto |alirdato=2010-10-01 |arkivurl=https://archive.today/20120529002301/http://www.mytopdozen.com/Best_Polish_Composers.html |arkivdato=2012-05-29 }}</ref>: [[Fryderyk Chopin]], [[Karol Szymanowski]], [[Krzysztof Penderecki]], [[Zbigniew Preisner]], [[Wojciech Kilar]], [[Ignacy Jan Paderewski]], [[Henryk Wieniawski]], [[Krzysztof Komeda]], [[Andrzej Panufnik]], [[Stanisław Moniuszko]], [[Jan Kaczmarek]] kaj [[Witold Lutosławski]]. Inter plej famaj nuntempaj polaj muzikaj grupoj estas: [[Lady Pank]] kaj [[Manchester (muzika grupo)|Manchester]]. === Kino === {{Ĉefartikolo|Polaj filmoj}} Polaj [[reĝisoro]]j, kies filmoj kandidatiĝis por [[Oskar-premio]] en la kategorio de neanglaningvaj filmoj, estas: [[Jerzy Antczak]], [[Sławomir Fabicki]], [[Feliks Falk]] (dufoje), [[Robert Gliński]], [[Jerzy Hoffman]], [[Andrzej Jakimowski]], [[Jerzy Kawalerowicz]] (trifoje), [[Dorota Kędzierzawska]], [[Krzysztof Kieślowski]] (trifoje), [[Jan Jakub Kolski]], [[Andrzej Kotkowski]], [[Kazimierz Kutz]] (dufoje), [[Witold Leszczyński]], [[Juliusz Machulski]], [[Czesław Petelski]], [[Magdalena Piekorz]], [[Radosław Piwowarski]], [[Roman Polański]], [[Jerzy Stuhr]], [[Piotr Trzaskalski]], [[Andrzej Wajda]] (sepfoje), [[Leszek Wosiewicz]] kaj [[Krzysztof Zanussi]] (kvarfoje). === Kuirarto === [[Dosiero:Pierogi frying.jpg|eta|dekstra|''Pierogi'' – polaj ravioloj]] [[Dosiero:Kotlet schabowy.jpg|eta|dekstra|Panerumita kotleto]] La kreiĝon de tipa, pola kuirarto forte influis historia evoluo. La teritorion de Pola Respubliko enloĝis diversaj nacioj kaj tre fortas kuirartaj influoj ĉefe orientaj (tataraj-turkaj, antaŭe mongolaj), rutenaj, germanaj, francaj, italaj kaj judaj. La plej popularaj polaj pladoj estas samtempe tre popularaj en la najbaraj landoj. Inter ili menciindas: ''pierogi'' (pola versio de [[varenikoj]], ravioloj ktp.), [[Kaĉo (manĝaĵo)|kaĉoj]], farĉitaj terpombuloj, supoj (el acida brasiko aŭ milio, [[barĉo]], [[pizosupo]], [[nigra supo]], [[buljono]], supo el acidigita faruno), manĝaĵoj el [[terpomo]]j kaj [[brasiko]]j (ekz. [[bigoso]], [[brasika rulaĵo]]), bakaĵoj, pano, kukoj (ekz. [[mielkuko]]j kaj [[benjeto]]j), produktaĵoj el [[kazeo]], viandoj (ĉefe porka, koka kaj bova). Malpli oftas sur pola tablo fiŝoj. Inter tipe polaj specialaĵoj menciindas la kukoj [[faworki]], [[pola griza saŭco]] kaj [[bigoso]]. Ordinara alkoholaĵo estas [[vodko]] (ekz. fama [[żubrówka]]) - multe pli ofte drinkata ol [[medo]], kiun tamen oni opinias tradicia pola alkoholaĵo. Tiuj fortaj alkoholaĵoj tamen pli kaj pli cedas sian lokon al [[lupolo|lupola]] hela [[biero]]. En Pollando oni povas aĉeti multajn bierojn, inter plej famaj polaj bieroj estas [[Tyskie]] kaj [[Żywiec (biero)|Żywiec]]. Multe malpli populara estas [[vino]] – kutime eksterlanda, ĉar pro netaŭga klimato ekzistas nur malmultaj kelkaj polaj vinfarejoj. Tre populara trinkaĵo estas nigra [[teo]] trinkata ofte kun sukero kaj citrono. Ĝi venis el Anglio danke al nederlandaj komercistoj, tuj post kiam ĝi aperis en okcidenta Eŭropo. Ĝia vera populariĝo okazis tamen en la 19-a jarcento danke al rusoj. En polaj domoj oni ekuzis [[samovaro]]jn. Populara estas ankaŭ [[kafo]], en Pollando trinkata de la 18-a jarcento. {{Ĉefartikolo|Pola Instituto|Instituto Adam Mickiewicz}} == Transporto == === Tramoj === [[Tramtransporto en kunurbaĵo de Supra Silezio]] estas la plej granda tramsistemo en Pollando<ref>[http://infotram.pl/statystyka-torowisk-tramwajowych-w-polskich-miastach_more_42070.html Statystyka torowisk tramwajowych w polskich miastach] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150911091508/http://infotram.pl/statystyka-torowisk-tramwajowych-w-polskich-miastach_more_42070.html |date=2015-09-11 }} (pola lingvo) infotram.pl, 2014-01-24.</ref>, kiu funkcias sur teritorio de 13 [[komunumo]]j<ref>UCHWAŁA NR XCIV/50/2008 Zgromadzenia Komunikacyjnego Związku Komunalnego GOP w Katowicach z dnia 2 grudnia 2008 r. , Strategia działania KZK GOP 2008-2020, paĝo no. 8, la 4-an de julio 2014, [http://www.kzkgop.com.pl/public_media/fb/files/strony/strategia/strategia_kzk_pl.pdf] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120530215550/http://www.kzkgop.com.pl/public_media/fb/files/strony/strategia/strategia_kzk_pl.pdf|date=2012-05-30}}</ref>: [[Będzin]], [[Bytom]], [[Chorzów]], [[Czeladź]], [[Dąbrowa Górnicza]], [[Gliwice]] (tramvojo el limoj de urbo ĝis tramdeponejo en Gliwice, sur kiun lokitas nur unua haltejo), [[Katowice]], [[Mysłowice]], [[Ruda Śląska]], [[Siemianowice Śląskie]], [[Sosnowiec]], [[Świętochłowice]] kaj [[Zabrze]]. Antaŭe, tiu tramsistemo funkciis ankaŭ en [[Piekary Śląskie]], [[Wojkowice]] kaj en vilaĝo [[Wieszowa]]. Nuntempe funkcias 30 tramlinioj kun suma longeco de tramvojoj 200,6&nbsp;km. Tramtransporton en pola [[Supra Silezio]] sekurigas la akcia kompanio Tramwaje Śląskie, kiu funkcias en la nomo de KZK GOP. === Fervojoj === * [[Fervojlinio Wrocław Główny – Szczecin Główny]] (ankaŭ pole: ''linia nadodrzańska'', ''magistrala nadodrzańska'', ''Nadodrzanka''<ref>[http://iripk.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=9&Itemid=72 Odra, 2014-01-26, Instytut Rozwoju i Promocji Kolei, IRiPK.pl]</ref><ref>[http://www.tuwroclaw.com/wiadomosci,odkrywamy-wroclaw-dworzec-swiebodzki,wia5-3266-9828.html Odkrywamy Wrocław: Dworzec Świebodzki, 2014-01-26, Wojciech Prastowski, 2012-01-15, TuWroclaw.com]</ref>) estas durela, elektrizita fervojlinio en Pollando. Ĝi kunigas la urbon [[Wrocław]] kun [[Szczecin]] per [[Brzeg Dolny]], [[Wołów]], [[Głogów]], [[Nowa Sól]], [[Zielona Góra]], [[Kostrzyn nad Odrą]] kaj [[Gryfino]]<ref name="Stankiewicz Ryszard 2011">Atlas Linii Kolejowych Polski 2011, Mapy ogólne, Stankiewicz Ryszard, Stiasny Marcin, A3-H12, Eurosprinter, Rybnik, 2011. ISBN 978-83-931006-4-4</ref>. La linio situas en limoj de triaj polaj provincoj: [[Malsuprasilezia Provinco|Malsuprasilezia]], [[Lubuŝa Provinco|Lubuŝa]] kaj [[Okcidentpomeria Provinco|Okcidentpomeria]]<ref name="Stankiewicz Ryszard 2011"/>. Tiu linio havas nombron 273. Trafikanto estas pola akcia kompanio [[PKP PLK]]. * [[Fervojlinio Poznań Główny – Szczecin Główny]] estas durela, elektrizita, magistrala fervojlinio, kiu kunigas fervojstacio Poznań Główny kun fervojstacio Szczecin Główny. La linio estas parto de la internacia fervoja magistralo E59 el Skandinavio ĝis Eŭropo. Tiu fervojlinio estas baza fervoja konekto inter ĉefurbo de la Okcidentpomeria Provinco kaj aliaj teritorioj de Pollando. Ĝi situas en limoj de tri polaj provincoj: Grandpollanda, Lubuŝa kaj Okcidentpomeria Provinco. Nuntempe tiu linio havas nombron 351. == Esperanto == [[Dosiero:2008-07-26 uk lczz kun vicurbestro bjalistoko.JPG|eta|maldekstre|Vicurbestro de Bjalistoko Aleksander Sosna kaj [[Louis-Christophe Zaleski-Zamenhof]] transprenas la kongresan flagon dum [[UK 2008]].]] La lingvo [[Esperanto]] estis kreita de [[Ludoviko Zamenhof]] pli malpli inter [[Bjalistoko]] kaj [[Varsovio]], nuntempe polaj urboj, sed tiam el la cara [[Rusa Imperio]]. Ekde decembro 1893 jam estis aktiva Esperanto grupo en Varsovio. En 1906 fondiĝis jam grupoj en [[Krakovo]] kaj [[Lvovo]]. Multaj poloj ludis gravan rolon en la disvastigo de la lingvo. [[Barbara Pietrzak]] en la jaroj 2007–2013 estis Ĝenerala Sekretario de [[UEA]] kaj ĉefredaktoro de [[Pola Radio|Pola Retradio en Esperanto]] (ekde 2011). La [[UK 1931|23-a Universala Kongreso de Esperanto]] okazis en Krakovo, de la 1-a ĝis 8-a de Aŭgusto 1931; ĝi havis 900 partoprenantojn. La [[UK 1937|29-a Universala Kongreso de Esperanto]] okazis inter la 7–15 de Aŭgusto en 1937 en Varsovio; estis 1120 partoprenantoj. La [[UK 1959|44-a Universala Kongreso de Esperanto]] en 1959 estis jubilea kongreso jarcenton post la naskiĝo de [[Ludwik Lejzer Zamenhof]], okazis en Varsovio, kaj estis 3256 aliĝintoj, nome unu el plej multnombraj en la historio de Esperanto. La [[UK 1987|72-a Universala Kongreso de Esperanto]] okazis en la Jubilea Jaro 1987 (100 jarojn post la eldono de la Unua Libro), de la 25-a de julio ĝis la 1-a de Aŭgusto 1987 en Varsovio, kun rekorda nombro de 5946 partoprenintoj el 73 landoj. Finfine la [[UK 2009|94-a Universala Kongreso de Esperanto]] okazis de la 25-a de julio ĝis la 1-a de Aŭgusto 2009 en la pola urbo [[Bjalistoko]]. La kongreso estis speciala pro la datreveno de 150 jaroj ekde la naskiĝo de L. L. Zamenhof, kiu devenis ĝuste el Bjalistoko; estis 1860 aliĝintoj. [[Dosiero:Pollando Nombroj kaj Faktoj.JPG|eta|220px|Kovrilpaĝo de "Pollando – Nombroj kaj Faktoj".]] La [[IJK 1959|15-a Internacia Junulara Kongreso]] okazis dum somero 1959 en la urbo [[Gdańsk]] kun partopreno de 300 aliĝintoj. La [[IJK 1972|28-a Internacia Junulara Kongreso]] okazis de la 17-a ĝis la 23-a de Julio 1972 en [[Toruń]] kun partopreno de 250 junaj esperantistoj. La [[IJK 1987|43-a Internacia Junulara Kongreso]] okazis inter la 17-a kaj 24-a de Julio 1987 en la [[universitata urbo]] Krakovo kun partopreno de 1034 junaj esperantistoj. La [[IJK 2005|61-a Internacia Junulara Kongreso]] okazis de la 31-a de Julio ĝis la 7-a de Aŭgusto 2005 en [[Zakopane]], kun partopreno de multe pli ol 400 kongresanoj, kio estis la plej multnombra rekordo ekde tiam. La lingvo Esperanto estas en la [[Listo de nemateria kultura heredaĵo de Unesko|listo de nemateriaj kulturaj heredaĵoj]] de [[Pollando]] ekde novembro [[2014]]<ref>[http://sezonoj.ru/2014/11/pollando-2/ "Esperanto – pola kultura heredaĵo"] (artikolo de 2014-11-21 en "La Balta Ondo"; rigardita je 2014-11-25</ref>. === Libro en Esperanto === ''Pollando Nombroj kaj Faktoj'', Interpress; Varsovio, [[1974]] === La plej gravaj Esperanto-asocioj, kluboj kaj instancoj === * [[Pola Esperanto-Asocio]] * [[Pola Esperanto-Junularo]] * [[Pola Asocio Eŭropo - Demokratio - Esperanto]] (EDE-Pollando) * [[Varsovia Vento]] kaj Esperantaj elsendoj de [[Pola Radio]] * [[Listo de Zamenhof/Esperanto-objektoj en Pollando]] == Referencoj == {{Referencoj|2}} ==Literaturo== * Włodzimierz Borodziej: ''Geschichte Polens im 20. Jahrhundert''. Beck, München 2010, ISBN 978-3-406-60648-9. * Jean-Jacques Fauvel, ''Pologne'', Paris, Hachette, kol. «Les Guides Bleus», 733 p., 1967. * [[Tomasz Kamusella]], ''The Un-Polish Poland, 1989 and the Illusion of Regained Historical Continuity'', 2017. Basingstoke: Palgrave Pivot, 162 paĝoj, ISBN 978-3-319-60035-2. * Hartmut Kühn: ''Das Jahrzehnt der Solidarność. Die politische Geschichte Polens 1980–1990''. Basisdruck, Berlin 1999, ISBN 3-86163-087-7. * Materski, Wojciech; Szarota, Tomasz (2009). [https://web.archive.org/web/20120323161233/http://niniwa2.cba.pl/polska_1939_1945.htm "Przedmowa"] [Prefaco]. Polska 1939–1945. Straty Osobowe i Ofiary Represji pod Dwiema Okupacjami [Homaj perdoj kaj viktimoj de subpremado sub du okupacioj] (en pola). Warsaw: IPN. ISBN 978-83-7629-067-6. Arkivita el la originalo la 23an de Marto 2012. Alirita la 27an de Oktobro 2014. * Annie de Montfort kaj Henri de Montfort, ''Pologne'', Paris, Hachette, kol. «Les Guides Bleus», 1939, 604 p. == Vidu ankaŭ == {{Projektoj |wikinewscat=Pollando |s=Kategorio:Pollando |ReVo=pol.P0lando}} * [[Pollando:Esperanto-movado|Historio de Esperanto en Pollando]] * [[Listo de urboj de Pollando]] * [[Prezidanto de Pollando]] * [[Respubliko de Ambaŭ Nacioj]] * [[Poloj]] * [[Pola literaturo]] * [[Pola muziko]] * [[Pola naciismo]] * [[Solidareco]] * [[Dua Pola Respubliko]] * [[Letero de 34]] * [[Letero de 59]] * [[1112 Polonia]] * [[Landlimo de Ĉeĥio kaj Pollando]] == Eksteraj ligiloj == * {{ueavikio|{{paĝonomo}}|{{paĝonomo}}}} {{eo}} * [https://esperanto.pl/ Informoj pri Esperanto en Pollando] {{eo}} * [https://stanobelov.blogspot.com/p/pollando.html Artikoloj de Stano Belov pri Pollando] {{eo}} * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/poland/ Pollando] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20211008070737/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/poland/ |date=2021-10-08 }} en [[Monda faktolibro de CIA]] {{Navigacipanelaro |Provincoj de Pollando |Ŝtatoj en Eŭropo |Membroŝtatoj de la Eŭropa Unio |NATO |OECD }} {{Leginda|2022|09|30}} * {{Tradukita|lingvo= en |artikolo=Poland|revizio=1106806788}} {{Havenda artikolo|Pollando}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Pollando| ]] [[Kategorio:Eŭropa Unio]] [[Kategorio:Slavaj ŝtatoj]] [[Kategorio:Ŝtatoj de la Eŭropa Unio]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1918]] [[Kategorio:Membroj de la Nordatlantika Traktat-Organizo]] [[Kategorio:Naciaj simboloj de Pollando]] ade7cro5vmhch4uyf8bw73gz7enqt1u 0 3352 9377943 9062163 2026-05-19T19:58:51Z Kani 670 /* Referencoj */ 9377943 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo |bildo={{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO=PS |zomo=12 }} La '''Palestina Aŭtonomio''' aŭ '''Palestina Aŭtoritato''' aŭ '''Palestina Nacia Aŭtoritato''' ({{lang-ar|السلطة الوطنية الفلسطينية‎|t=as-Sulṭa al-Waṭanīya al-Filasṭīnīya}}) estas araba ŝtato en [[Cisjordanio]] kaj la [[Gaza Sektoro]]. Ĝi ne havas la plenan aŭtoritaton de ŝtato, kaj luktas kontraŭ [[Israelo]] en submilito por la teritorio de la Gaza Sektoro, Cisjordanio kaj orienta Jerusalemo, tero, kiun Israelo kaptis de [[Egiptio]] kaj [[Jordanio]] en la [[Sestaga milito]] de [[1967]]. La Aŭtonomio naskiĝis en [[1994]]. [[Dosiero:Zones_A_and_B_in_the_occupied_palestinian_territories.svg|alternative=Administra divido de Cisjordanio laŭ interkonsento "Oslo 2"|eta|321x321ra|Administra divido de Cisjordanio laŭ interkonsento "Oslo 2"]] == Datumoj == * '''[[Surfaca areo]]:''' 6 242 km² * '''[[regiono (politiko)|Regionoj]]:''' [[Cisjordanio]], [[Gaza Sektoro]], [[Orienta Jerusalemo]] * '''Politika registaro:''' [[Palestina Aŭtonomec-Aŭtoritato]] * '''Politika sistemo:''' * '''[[Ŝtatestro]]:''' [[Maĥmud Abbas]] * '''[[Urbo]]j: ''' Orienta [[Jerusalemo]], [[Jeriko]], [[Gaza]], [[Qabatiya]]. * '''[[Loĝantaro]]:''' 3.512 mil (2003), plejparte araboj. * '''[[Oficiala lingvo]]:''' [[Araba lingvo|araba]], [[palestina araba dialekto]] * '''Kredantoj:''' [[Islamo|islamanoj]], [[Kristanismo|kristanoj]]. * '''[[Eksporto]]:''' * '''[[Monunuo]]:''' [[nova siklo]] (NIS). == Historio == {{Ĉefartikolo|Israel–Palestina konflikto}} La [[22-a de marto|22-an de marto]] [[2004]] israelaj militistoj mortigis la handikapitan amasteroriston [[Aĥmed Jasin]]. La [[11-a de novembro|11-an de novembro]] [[2004]] mortis la unua ŝtatestro de la Palestina Aŭtonomio, [[Jaser Arafat]]. Li estis anstataŭita de [[Maĥmud Abbas]]. Provizora ŝtatestro estis, laŭ la konstitucio, parlamentestro Rauhi FATTUH, ĝis novelekto je la [[9-a de januaro]] [[2005]]. La 26-an de januaro [[2006]] [[Hamas]] venkis la baloton sur [[Palestino|Palestinaj teritorioj]], okupinte 76 el la 132 disponeblaj lokoj kaj formis novan registaron. 77% el la loĝantaro voĉdonis. Israelo esprimis sian maltrankvilon pro la rezultoj de la palestina balotado, dum la antaŭe reganta partio [[Fatah]] (kiu gajnis 43 lokojn) anoncis ke ĝi entute ne partoprenos en la nova registaro. La nova registaro enoficiĝis la 28-an de marto 2006. Tamen plejparto de registaroj de aliaj landoj kaj eĉ multaj arabaj ŝtatoj ne [[Diplomatia agnosko|agnoskis]] kaj la rezulton de la balotado kaj la registaron de Hamas, ĉar konsideris tiun organizon kiel terorisman organizaĵon, kaj la prezidento [[Maĥmud Abbas]] daŭre retenis la povon. Post tio la diferencoj inter Hamas kaj Fatah pliiĝis kaj preskaŭ eksplodis enlanda milito per diversaj konfliktoj dum la resto de la jaro 2006; dum Hamas plifortigis sin kaj sian povon en la [[Gaza Sektoro]], dum Fatah retenis la povon en Cisjordanio. Fine de la jaro 2008 ekis la [[Konflikto de la Gaza Sektoro (2008-2009)]], per kiu la armeo de [[Israelo]] atakis la sektoron entute. == Internacia agnosko == La 29-a de novembro 2012 Palestino estis [[Diplomatia agnosko|agnoskata]] de [[Unuiĝintaj Nacioj]] kiel ŝtato. Poris 138 ŝtatoj, dum 41 sindetenis kaj nur 9 ŝtatoj voĉdonis kontraŭe nome [[Usono]], [[Kanado]], [[Israelo]], [[Ĉeĥio]], [[Panamo]] kaj aliaj malgrandaj ŝtatoj satelitoj de Usono. Estis la unua fojo ke Usono estis en tiom izola diplomatia situacio dum la lastaj jardekoj.<ref>[http://internacional.elpais.com/internacional/2012/11/29/actualidad/1354211937_218747.html La ONU acepta a Palestina], [[El País]], 29a novembro 2012.</ref> En [[aŭgusto 2018]] Kolombio [[n:Kolombio agnoskas Palestinon|agnoskis Palestinon]] kiel sendependan ŝtaton <ref>https://eo.wikinews.org/wiki/Kolombio%20agnoskas%20Palestinon</ref>. == Kulturo kaj socio == La [[palestina araba dialekto]] inkludas plurajn formojn de la [[levantenia araba dialekto|levantenia]] dialekto de [[araba lingvo|la araba]], parolataj de la [[palestinanoj]] en [[Palestino]] kaj de la palestina diasporo tutmonde. La [[Palestina Civila Polico]] ( arabe: الشرطة المدنية الفلسطينية‎‎ ) estis kreita sub la Interkonsentoj de Oslo kaj la Konvencio de Kairo de 1994, ĉi tiu korpo de polico estis formita por akcepti la taskojn teni la sekurecon kaj la ordon en la ŝtato Palestino. == Referencoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * [[Jorge Camacho]], ''Palestino strangolata''. Kun antaŭparolo de Lee Miller. Kov­rilo de Pedro de Arce Trujillo. [[Monda Asembleo Socia|MAS]], 2016, 72 p., ISBN 978-2-36960-049-7 * Waleed Saleh, "La vero, la plej malbona malamiko de Israelo", [[Sennaciulo]], 1444-1446, oktobro-decembro 2025, pp. 13-14. * Víctor López, "Israelo, ok jardekoj de malobeo kontraŭ la internacia juro", [[Sennaciulo]], 1444-1446, oktobro-decembro 2025, pp. 15-16. * CoReP, "La Trump-Plano: usona imperiismo helpas la cionistojn dispremi la palestinanojn", [[Sennaciulo]], 1444-1446, oktobro-decembro 2025, pp. 17-18. == Vidu ankaŭ == * [[Araba-israela konflikto]] * [[Palestina Leĝdona Konsilio]] * [[Ŝtato Palestino]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}}(eo) [https://www.liberafolio.org/arkivo/www.liberafolio.org/2010/alternativa-novajretejo-nun-ankau-en-esperanto/ Alternativa novaĵretejo nun ankaŭ en Esperanto] (finaj komentoj de legantoj){{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Palestino]] [[Kategorio:Israelo]] [[Kategorio:Organizaĵo por Liberigo de Palestino]] [[Kategorio:Aŭtonomaj regionoj]] ex1snvo4a5l0wbsj86a4ay1x8kmglr7 0 3577 9377776 9313772 2026-05-19T15:13:33Z Fringo 134098 /* La misteroj */ gxustigo: marto - mardo; provo redakti la Dolorajn kaj Glorajn Misterojn - kontinuenda 9377776 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Rosary.jpg|415x415px|eta|Rozario.]] '''Rozario''' (el la latina vorto ''rosarium'', signifanta [[Rozo|rozujaron]]) estas la nomo kaj de populara tradicia preĝaro inter [[katolikismo|katolikoj]] kaj de la globetaro mem, kiun oni uzas por kalkuli la preĝojn. Kvankam preĝado per globetaro inter katolikaj kaj ortodoksaj [[kristanismo|kristanoj]] estas tradicio antikva, la moderna katolika rozario, evoluinta ekde la [[13-a jarcento]], estis disvastigita de la [[dominikanoj]] en la [[15-a jarcento]]. [[Johano Paŭlo la 2-a|Johano Paŭlo la 2a]] diris: «Pere de la rozario, fideluloj ricevas abundajn [[Graco|gracojn]] el la manoj de la [[Dipatrino]] mem».<ref>https://www.vatican.va/content/john-paul-ii/en/apost_letters/2002/documents/hf_jp-ii_apl_20021016_rosarium-virginis-mariae.html</ref> La preĝo konsistas de parto voĉa kaj parto mensa: En la mensa parto, oni meditas pri unu el la 20 [[Mistero|misteroj]] de la vivo de [[Maria]] kaj [[Jesuo]]. Post la meditado sekvas la parto voĉa: oni preĝas unu [[Patro nia|Patronian]]<ref>https://vortaro.net/#Patronia_kd</ref> (ĉe la granda aŭ aparta globeto) kaj poste dek [[Ave Maria|Anĝelajn Salutojn]] (ĉe la dek globetoj post la aparta globeto). Ĉiu globeto simbolas propran preĝon kaj oni movas la fingron ronde de la globetaro por plenumi ĉiujn ilin. Ĉi tio estas la esenca rozario, sed ĉiu lando kaj epoko variigas ĝin kun aldonaĵoj, precipe kun komencaj kaj finaj [[preĝoj]]. == Preĝmaniero == Unu el la plej konataj manieroj trapreĝi rozarion estas la jena: <blockquote> {| class="wikitable" cellpadding="3" border="1" ! Kolumno 1 !! Kolumno 2 |- | la kruco || oni krucosignas sin, dirante [[Krucosigno|Krucosignon]] kaj [[Apostola Kredo|Apostolan Kredon]] |- | globeto 1 || [[Patro nia]] |- | globetoj 2, 3, 4 || [[Ave Maria|Anĝela Saluto]] |- | spaco inter globeto 4 kaj 5 || [[Gloria Patri|Gloro al la Patro]] (ankaŭ [[O Bone Jesu|Ho bona Jesuo]], eventuale) kaj anonco de la unua mistero |- | globeto 5 || [[Patro nia]] kaj meditado pri la ĵus-anoncita mistero |- | globetoj 6 ĝis 15 (unua dekopo) || [[Ave Maria|Anĝela Saluto]] |- | spaco inter globetoj 15 kaj 16 || [[Gloria Patri|Gloro al la Patro]] (ankaŭ [[O Bone Jesu|Ho bona Jesuo]], eventuale) kaj anonco de la dua mistero |- | globeto 16 || [[Patro nia]] kaj meditado pri la ĵus-anoncita mistero |- | ... || ... |- | la agrafo || [[Salve Regina|Saluton Reĝino]] |- | la kruco || oni krucosignas sin, dirante [[Krucosigno|Krucosignon]] |} </blockquote> == La misteroj == [[Dosiero:First Sculpture of Our Lady of Fatima.jpg|eta|249x249ra|La rozaria preĝo ''Ho bona Jesuo'' devenas de la [[Maria apero]] ĉe [[Fátima]].]] Unuj preĝas ĉiom da misteroj tage, aliaj nur po unu en tago, sed pli tipe oni preĝas po kvin misterojn (unu trionon de la tuta originala rozario) en tago. Ĝis [[2002]], ekzistis nur 15 misteroj. La Kvin Lumajn Misterojn enkondukis la papo Johano Paŭlo la 2-a en oktobro 2002, por festi la Jaron de la Rozario, de oktobro 2002 ĝis oktobro [[2003]]. ; La Kvin Ĝojaj Misteroj (preĝotaj [[lundo|lunde]] kaj [[sabato|sabate]]) * La [[Anunciacio]] - Gabrielo anoncas al Maria pri la naskota Jesuo * La [[Vizito de Maria]] - Maria vizitas [[Elizabeto (patrino de Johano la Baptisto)|Elizabeton]], sian kuzinon, kiu estas graveda je [[Johano la Baptisto]] * La [[Naskiĝo de Jesuo]] * La [[Kandelofesto|Prezentado]] de Jesuo en la Templo kiel la unuenaskito * La Trovo - Maria kaj Jozefo trovas Jesuon instruantan al la skribistoj, doktoroj kaj eminentuloj en la Templo ;La Kvin Doloraj Misteroj (preĝotaj [[mardo|marde]] kaj [[vendredo|vendrede]]) * La Agonio de Jesuo en [[Getsemano]] * La Skurĝado de Jesuo fare de romiaj soldatoj * La Kronado - oni kronis Jesuon per [[dornokrono]] por puni lin * La Portado de la kruco al [[Golgoto]] * La [[Krucumado]] de Jesuo ; La Kvin Gloraj Misteroj (preĝotaj [[merkredo|merkrede]] kaj [[dimanĉo|dimanĉe]]) * La [[Resurekto]] de Jesuo Kristo * La [[Ĉieliro]] de Jesuo * [[Pentekosto]] - Jesuo donas la [[Sankta Spirito|Sanktan Spiriton]] al la [[disĉiplo]]j * La [[Ĉielenpreno de Maria|Ĉielenpreno de Sankta Virgulino Maria]] * La [[Kronado de la Virgulino Maria|Kronado de Maria]] en la ĉielo ; La Kvin Lumaj Misteroj (preĝotaj [[ĵaŭdo|ĵaŭde]]) * La [[Bapto de Jesuo]] en [[Jordano]] * La [[Transŝanĝo de la akvo al vino|Nuptofesto en Kanao]] * La anonco de [[Ĉiela Regno|Dia Regno]] kaj la voko al [[konvertiĝo]] * La [[Transfiguriĝo|Transfiguriĝo de la Sinjoro]] sur [[Monto Tabor]] * La unua [[Eŭkaristio]] == La promesoj de Maria == La [[Katolika Eklezio|Romkatolika Eklezio]] rimarkigas dek kvin promesojn destinitajn al devotaj preĝantoj de rozario, kiujn [[15-a jarcento|15-jarcenta]] dominikano Alain de La Roche [[Privata revelacio|asertis ricevi]] de la Virgulino mem.<ref>https://dominicanfriars.org/the-15-promises-of-the-rosary/</ref> # Tiu, kiu preĝos la Rozarion ĉiun tagon, ricevos iun ajn gracon petitan. # Mi promesas mian specialan protekton kaj grandajn profitojn al tiuj, kiuj devote preĝos mian rozarion. # La rozario estos fortega ŝildo kontraŭ infero, ĝi detruos malvirtojn kaj liberigos la preĝanton el pekoj. # La rozario burĝonigos virtojn kaj igos siajn preĝantojn akiri Dian [[Mizerikordo|mizerikordon]]. # La animo, kiu konfidas sin al la rozario, ne pereos. # Tiu, kiu preĝos mian rozarion, konsiderante la misterojn, ne estos konkerita de misfortuno nek trovos sin en suferiga morto. Se pekulo, tiu konvertiĝos. Se justulo, liaj gracoj daŭros, kaj tiu estos inda je eterna vivo. # La veraj fideluloj de mia rozario ne mortos sen la sakramentoj de la Eklezio. # Ĉiuj preĝantoj de la rozario havu en kaj en vivo kaj en morto la lumon kaj plenecon de gracoj, kaj ili partoprenu en la meritoj de gloruloj. # Mi liberigos el la purgatorio la fidelulojn de la rozario. # La veraj preĝantoj de mia rozario ĝuos altrangan gloron paradize. # Pere de trapreĝo de rozario, oni akiros tion, kion oni petas al mi. # Mi kovros la bezonojn de tiuj, kiuj disvastigas mian rozarion. # Ĉiuj, kiuj preĝos la rozarion havos ĉiujn ĉielajn glorulojn kiel interhelpantojn, kaj en vivo kaj en la momento de morto. # Ĉiuj, kiuj preĝas mian rozarion estas miaj amataj gefiloj kaj gefratoj de mia ununura filo Jesuo. # La pio por la sankta rozario estas granda signo de [[antaŭdestino]]. == Vidu ankaŭ == * [[Eŭska rozario]] * [[Virgulino de la Rozario]] * [[ĝapamalo]] * [[meditado]] * [[spirita retiriĝo]] * [[Rozaria kapelo (Saalfelden)]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=rozari}} * [https://web.archive.org/web/20160328000906/http://breviero.org/kunviva-rozario/index.php Kunviva rozario en Esperanto, en la retejo ''breviero.org'', arkivigita en marto 2016] [[Kategorio:Katolikismo]] qgndrluidnbujc2s0xtjjpouj3cgf4o 9378190 9377776 2026-05-20T07:39:28Z DidCORN 34571 9378190 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Rosary.jpg|415x415px|eta|Rozario.]] '''Rozario''' (el la latina vorto ''rosarium'', signifanta [[Rozo|rozujaron]]) estas la nomo kaj de populara tradicia preĝaro inter [[katolikismo|katolikoj]] kaj de la globetaro mem, kiun oni uzas por kalkuli la preĝojn. Kvankam preĝado per globetaro inter katolikaj kaj ortodoksaj [[kristanismo|kristanoj]] estas tradicio antikva, la moderna katolika rozario, evoluinta ekde la [[13-a jarcento]], estis disvastigita de la [[dominikanoj]] en la [[15-a jarcento]] kun 15 [[mistero]]j. En 2002, la papo [[Johano Paŭlo la 2-a|Johano Paŭlo la 2a]] aldoni 5 misterojn; li diris: «Pere de la rozario, fideluloj ricevas abundajn [[Graco|gracojn]] el la manoj de la [[Dipatrino]] mem».<ref>https://www.vatican.va/content/john-paul-ii/en/apost_letters/2002/documents/hf_jp-ii_apl_20021016_rosarium-virginis-mariae.html</ref> La preĝo konsistas de parto voĉa kaj parto mensa: En la mensa parto, oni meditas pri unu el la 20 [[Mistero|misteroj]] de la vivo de [[Maria]] kaj [[Jesuo]]. Post la meditado sekvas la parto voĉa: oni preĝas unu [[Patro nia|Patronian]]<ref>https://vortaro.net/#Patronia_kd</ref> (ĉe la granda aŭ aparta globeto) kaj poste dek [[Ave Maria|Anĝelajn Salutojn]] (ĉe la dek globetoj post la aparta globeto). Ĉiu globeto simbolas propran preĝon kaj oni movas la fingron ronde de la globetaro por plenumi ĉiujn ilin. Ĉi tio estas la esenca rozario, sed ĉiu lando kaj epoko variigas ĝin kun aldonaĵoj, precipe kun komencaj kaj finaj [[preĝoj]]. == Preĝmaniero == Unu el la plej konataj manieroj trapreĝi rozarion estas la jena: <blockquote> {| class="wikitable" cellpadding="3" border="1" ! Kolumno 1 !! Kolumno 2 |- | la kruco || oni krucosignas sin, dirante [[Krucosigno|Krucosignon]] kaj [[Apostola Kredo|Apostolan Kredon]] |- | globeto 1 || [[Patro nia]] |- | globetoj 2, 3, 4 || [[Ave Maria|Anĝela Saluto]] |- | spaco inter globeto 4 kaj 5 || [[Gloria Patri|Gloro al la Patro]] (ankaŭ [[O Bone Jesu|Ho bona Jesuo]], eventuale) kaj anonco de la unua mistero |- | globeto 5 || [[Patro nia]] kaj meditado pri la ĵus-anoncita mistero |- | globetoj 6 ĝis 15 (unua dekopo) || [[Ave Maria|Anĝela Saluto]] |- | spaco inter globetoj 15 kaj 16 || [[Gloria Patri|Gloro al la Patro]] (ankaŭ [[O Bone Jesu|Ho bona Jesuo]], eventuale) kaj anonco de la dua mistero |- | globeto 16 || [[Patro nia]] kaj meditado pri la ĵus-anoncita mistero |- | ... || ... |- | la agrafo || [[Salve Regina|Saluton Reĝino]] |- | la kruco || oni krucosignas sin, dirante [[Krucosigno|Krucosignon]] |} </blockquote> == La misteroj == [[Dosiero:First Sculpture of Our Lady of Fatima.jpg|eta|249x249ra|La rozaria preĝo ''Ho bona Jesuo'' devenas de la [[Maria apero]] ĉe [[Fátima]].]] Unuj preĝas ĉiom da misteroj tage, aliaj nur po unu en tago, sed pli tipe oni preĝas po kvin misterojn (unu trionon de la tuta originala rozario) en tago. Ĝis [[2002]], ekzistis nur 15 misteroj. La Kvin Lumajn Misterojn enkondukis la papo Johano Paŭlo la 2-a en oktobro 2002, por festi la Jaron de la Rozario, de oktobro 2002 ĝis oktobro [[2003]]. ; La Kvin Ĝojaj Misteroj (preĝotaj [[lundo|lunde]] kaj [[sabato|sabate]]) * La [[Anunciacio]] - Gabrielo anoncas al Maria pri la naskota Jesuo * La [[Vizito de Maria]] - Maria vizitas [[Elizabeto (patrino de Johano la Baptisto)|Elizabeton]], sian kuzinon, kiu estas graveda je [[Johano la Baptisto]] * La [[Naskiĝo de Jesuo]] * La [[Kandelofesto|Prezentado]] de Jesuo en la Templo kiel la unuenaskito * La Trovo - Maria kaj Jozefo trovas Jesuon instruantan al la skribistoj, doktoroj kaj eminentuloj en la Templo ;La Kvin Doloraj Misteroj (preĝotaj [[mardo|marde]] kaj [[vendredo|vendrede]]) * La Agonio de Jesuo en [[Getsemano]] * La Skurĝado de Jesuo fare de romiaj soldatoj * La Kronado - oni kronis Jesuon per [[dornokrono]] por puni lin * La Portado de la kruco al [[Golgoto]] * La [[Krucumado]] de Jesuo ; La Kvin Gloraj Misteroj (preĝotaj [[merkredo|merkrede]] kaj [[dimanĉo|dimanĉe]]) * La [[Resurekto]] de Jesuo Kristo * La [[Ĉieliro]] de Jesuo * [[Pentekosto]] - Jesuo donas la [[Sankta Spirito|Sanktan Spiriton]] al la [[disĉiplo]]j * La [[Ĉielenpreno de Maria|Ĉielenpreno de Sankta Virgulino Maria]] * La [[Kronado de la Virgulino Maria|Kronado de Maria]] en la ĉielo ; La Kvin Lumaj Misteroj (preĝotaj [[ĵaŭdo|ĵaŭde]]) * La [[Bapto de Jesuo]] en [[Jordano]] * La [[Transŝanĝo de la akvo al vino|Nuptofesto en Kanao]] * La anonco de [[Ĉiela Regno|Dia Regno]] kaj la voko al [[konvertiĝo]] * La [[Transfiguriĝo|Transfiguriĝo de la Sinjoro]] sur [[Monto Tabor]] * La unua [[Eŭkaristio]] == La promesoj de Maria == La [[Katolika Eklezio|Romkatolika Eklezio]] rimarkigas dek kvin promesojn destinitajn al devotaj preĝantoj de rozario, kiujn [[15-a jarcento|15-jarcenta]] dominikano Alain de La Roche [[Privata revelacio|asertis ricevi]] de la Virgulino mem.<ref>https://dominicanfriars.org/the-15-promises-of-the-rosary/</ref> # Tiu, kiu preĝos la Rozarion ĉiun tagon, ricevos iun ajn gracon petitan. # Mi promesas mian specialan protekton kaj grandajn profitojn al tiuj, kiuj devote preĝos mian rozarion. # La rozario estos fortega ŝildo kontraŭ infero, ĝi detruos malvirtojn kaj liberigos la preĝanton el pekoj. # La rozario burĝonigos virtojn kaj igos siajn preĝantojn akiri Dian [[Mizerikordo|mizerikordon]]. # La animo, kiu konfidas sin al la rozario, ne pereos. # Tiu, kiu preĝos mian rozarion, konsiderante la misterojn, ne estos konkerita de misfortuno nek trovos sin en suferiga morto. Se pekulo, tiu konvertiĝos. Se justulo, liaj gracoj daŭros, kaj tiu estos inda je eterna vivo. # La veraj fideluloj de mia rozario ne mortos sen la sakramentoj de la Eklezio. # Ĉiuj preĝantoj de la rozario havu en kaj en vivo kaj en morto la lumon kaj plenecon de gracoj, kaj ili partoprenu en la meritoj de gloruloj. # Mi liberigos el la purgatorio la fidelulojn de la rozario. # La veraj preĝantoj de mia rozario ĝuos altrangan gloron paradize. # Pere de trapreĝo de rozario, oni akiros tion, kion oni petas al mi. # Mi kovros la bezonojn de tiuj, kiuj disvastigas mian rozarion. # Ĉiuj, kiuj preĝos la rozarion havos ĉiujn ĉielajn glorulojn kiel interhelpantojn, kaj en vivo kaj en la momento de morto. # Ĉiuj, kiuj preĝas mian rozarion estas miaj amataj gefiloj kaj gefratoj de mia ununura filo Jesuo. # La pio por la sankta rozario estas granda signo de [[antaŭdestino]]. == Vidu ankaŭ == * [[Eŭska rozario]] * [[Virgulino de la Rozario]] * [[ĝapamalo]] * [[meditado]] * [[spirita retiriĝo]] * [[Rozaria kapelo (Saalfelden)]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=rozari}} * [https://web.archive.org/web/20160328000906/http://breviero.org/kunviva-rozario/index.php Kunviva rozario en Esperanto, en la retejo ''breviero.org'', arkivigita en marto 2016] [[Kategorio:Katolikismo]] f5dq5yh2sk68q1nut2a4khsjsdg8cit 9378222 9378190 2026-05-20T08:30:23Z DidCORN 34571 Klarigado de la du signifoj de rozario 9378222 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:First Sculpture of Our Lady of Fatima.jpg|eta|249x249ra|La rozaria [[preĝo]] ''Ho bona Jesuo'' devenas de la [[Maria apero]] ĉe [[Fátima]].]] '''Rozario''' (el la latina vorto ''rosarium'', signifanta [[Rozo|rozujaron]]) estas la nomo kaj de populara tradicia [[preĝo]] inter [[katolikismo|katolikoj]] kaj de la [[bidaro|globetaro]] mem, kiun oni uzas por kalkuli la preĝojn. Kvankam preĝado per globetaro inter katolikaj kaj ortodoksaj [[kristanismo|kristanoj]] estas tradicio antikva, la moderna katolika rozario, evoluinta ekde la [[13-a jarcento]], estis disvastigita de la [[dominikanoj]] en la [[15-a jarcento]] kun 15 [[mistero]]j. En 2002, la papo [[Johano Paŭlo la 2-a|Johano Paŭlo la 2a]] aldoni 5 misterojn; li diris: «Pere de la rozario, fideluloj ricevas abundajn [[Graco|gracojn]] el la manoj de la [[Dipatrino]] mem».<ref>https://www.vatican.va/content/john-paul-ii/en/apost_letters/2002/documents/hf_jp-ii_apl_20021016_rosarium-virginis-mariae.html</ref> La preĝo konsistas de parto voĉa kaj parto mensa: En la mensa parto, oni meditas pri unu el la 20 [[Mistero|misteroj]] de la vivo de [[Maria]] kaj [[Jesuo]]. Post la meditado sekvas la parto voĉa: oni preĝas unu [[Patro nia|Patronian]]<ref>https://vortaro.net/#Patronia_kd</ref> (ĉe la granda aŭ aparta globeto) kaj poste dek [[Ave Maria|Anĝelajn Salutojn]] (ĉe la dek globetoj post la aparta globeto). Ĉiu globeto simbolas propran preĝon kaj oni movas la fingron ronde de la globetaro por plenumi ĉiujn ilin. Ĉi tio estas la esenca rozario, sed ĉiu lando kaj epoko variigas ĝin kun aldonaĵoj, precipe kun komencaj kaj finaj [[preĝoj]]. == Preĝmaniero == Unu el la plej konataj manieroj trapreĝi rozarion estas la jena: <blockquote> {| class="wikitable" cellpadding="3" border="1" ! Kolumno 1 !! Kolumno 2 |- | la kruco || oni krucosignas sin, dirante [[Krucosigno|Krucosignon]] kaj [[Apostola Kredo|Apostolan Kredon]] |- | globeto 1 || [[Patro nia]] |- | globetoj 2, 3, 4 || [[Ave Maria|Anĝela Saluto]] |- | spaco inter globeto 4 kaj 5 || [[Gloria Patri|Gloro al la Patro]] (ankaŭ [[O Bone Jesu|Ho bona Jesuo]], eventuale) kaj anonco de la unua mistero |- | globeto 5 || [[Patro nia]] kaj meditado pri la ĵus-anoncita mistero |- | globetoj 6 ĝis 15 (unua dekopo) || [[Ave Maria|Anĝela Saluto]] |- | spaco inter globetoj 15 kaj 16 || [[Gloria Patri|Gloro al la Patro]] (ankaŭ [[O Bone Jesu|Ho bona Jesuo]], eventuale) kaj anonco de la dua mistero |- | globeto 16 || [[Patro nia]] kaj meditado pri la ĵus-anoncita mistero |- | ... || ... |- | la agrafo || [[Salve Regina|Saluton Reĝino]] |- | la kruco || oni krucosignas sin, dirante [[Krucosigno|Krucosignon]] |} </blockquote> == La misteroj == [[Dosiero:Rosary.jpg|415x415px|eta|Rozario (katolika [[bidaro]]).]] Unuj preĝas ĉiom da misteroj tage, aliaj nur po unu en tago, sed pli tipe oni preĝas po kvin misterojn (unu trionon de la tuta originala rozario) en tago. Ĝis [[2002]], ekzistis nur 15 misteroj. La Kvin Lumajn Misterojn enkondukis la papo Johano Paŭlo la 2-a en oktobro 2002, por festi la Jaron de la Rozario, de oktobro 2002 ĝis oktobro [[2003]]. ; La Kvin Ĝojaj Misteroj (preĝotaj [[lundo|lunde]] kaj [[sabato|sabate]]) * La [[Anunciacio]] - Gabrielo anoncas al Maria pri la naskota Jesuo * La [[Vizito de Maria]] - Maria vizitas [[Elizabeto (patrino de Johano la Baptisto)|Elizabeton]], sian kuzinon, kiu estas graveda je [[Johano la Baptisto]] * La [[Naskiĝo de Jesuo]] * La [[Kandelofesto|Prezentado]] de Jesuo en la Templo kiel la unuenaskito * La Trovo - Maria kaj Jozefo trovas Jesuon instruantan al la skribistoj, doktoroj kaj eminentuloj en la Templo ;La Kvin Doloraj Misteroj (preĝotaj [[mardo|marde]] kaj [[vendredo|vendrede]]) * La Agonio de Jesuo en [[Getsemano]] * La Skurĝado de Jesuo fare de romiaj soldatoj * La Kronado - oni kronis Jesuon per [[dornokrono]] por puni lin * La Portado de la kruco al [[Golgoto]] * La [[Krucumado]] de Jesuo ; La Kvin Gloraj Misteroj (preĝotaj [[merkredo|merkrede]] kaj [[dimanĉo|dimanĉe]]) * La [[Resurekto]] de Jesuo Kristo * La [[Ĉieliro]] de Jesuo * [[Pentekosto]] - Jesuo donas la [[Sankta Spirito|Sanktan Spiriton]] al la [[disĉiplo]]j * La [[Ĉielenpreno de Maria|Ĉielenpreno de Sankta Virgulino Maria]] * La [[Kronado de la Virgulino Maria|Kronado de Maria]] en la ĉielo ; La Kvin Lumaj Misteroj (preĝotaj [[ĵaŭdo|ĵaŭde]]) * La [[Bapto de Jesuo]] en [[Jordano]] * La [[Transŝanĝo de la akvo al vino|Nuptofesto en Kanao]] * La anonco de [[Ĉiela Regno|Dia Regno]] kaj la voko al [[konvertiĝo]] * La [[Transfiguriĝo|Transfiguriĝo de la Sinjoro]] sur [[Monto Tabor]] * La unua [[Eŭkaristio]] == La promesoj de Maria == La [[Katolika Eklezio|Romkatolika Eklezio]] rimarkigas dek kvin promesojn destinitajn al devotaj preĝantoj de rozario, kiujn [[15-a jarcento|15-jarcenta]] dominikano Alain de La Roche [[Privata revelacio|asertis ricevi]] de la Virgulino mem.<ref>https://dominicanfriars.org/the-15-promises-of-the-rosary/</ref> # Tiu, kiu preĝos la Rozarion ĉiun tagon, ricevos iun ajn gracon petitan. # Mi promesas mian specialan protekton kaj grandajn profitojn al tiuj, kiuj devote preĝos mian rozarion. # La rozario estos fortega ŝildo kontraŭ infero, ĝi detruos malvirtojn kaj liberigos la preĝanton el pekoj. # La rozario burĝonigos virtojn kaj igos siajn preĝantojn akiri Dian [[Mizerikordo|mizerikordon]]. # La animo, kiu konfidas sin al la rozario, ne pereos. # Tiu, kiu preĝos mian rozarion, konsiderante la misterojn, ne estos konkerita de misfortuno nek trovos sin en suferiga morto. Se pekulo, tiu konvertiĝos. Se justulo, liaj gracoj daŭros, kaj tiu estos inda je eterna vivo. # La veraj fideluloj de mia rozario ne mortos sen la sakramentoj de la Eklezio. # Ĉiuj preĝantoj de la rozario havu en kaj en vivo kaj en morto la lumon kaj plenecon de gracoj, kaj ili partoprenu en la meritoj de gloruloj. # Mi liberigos el la purgatorio la fidelulojn de la rozario. # La veraj preĝantoj de mia rozario ĝuos altrangan gloron paradize. # Pere de trapreĝo de rozario, oni akiros tion, kion oni petas al mi. # Mi kovros la bezonojn de tiuj, kiuj disvastigas mian rozarion. # Ĉiuj, kiuj preĝos la rozarion havos ĉiujn ĉielajn glorulojn kiel interhelpantojn, kaj en vivo kaj en la momento de morto. # Ĉiuj, kiuj preĝas mian rozarion estas miaj amataj gefiloj kaj gefratoj de mia ununura filo Jesuo. # La pio por la sankta rozario estas granda signo de [[antaŭdestino]]. == Vidu ankaŭ == * [[Eŭska rozario]] * [[Virgulino de la Rozario]] * [[ĝapamalo]] * [[meditado]] * [[spirita retiriĝo]] * [[Rozaria kapelo (Saalfelden)]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=rozari}} * [https://web.archive.org/web/20160328000906/http://breviero.org/kunviva-rozario/index.php Kunviva rozario en Esperanto, en la retejo ''breviero.org'', arkivigita en marto 2016] [[Kategorio:Katolikismo]] a1q6jwlccuc1qc445mdh2qsm2sh6dcc 0 4027 9377584 8748525 2026-05-19T11:59:58Z ThomasPusch 1869 /* Eksteraj ligiloj */ 9377584 wikitext text/x-wiki {{Informkesto franca departemento | nomo = Seine-Saint-Denis | insigno = | insignogrando = | mapo = Seine-Saint-Denis-Position.svg | regiono = [[Francilio]] | numero = 93 | prefektejo = [[Bobigny]] | subprefektejoj = [[Le Raincy]]<br />[[Saint-Denis (Seine-Saint-Denis)|Saint-Denis]] | prezidanto = Stéphane Troussel | prefekto = Philippe Galli | loĝantaro = 1552482 | dato = 2013 | areo = 6578 | arondismentoj = 3 | kantonoj = 21 | interkomunumoj = 4 | komunumoj = 40 | zomo = 9 }} '''Seine-Saint-Denis''' estas [[Francio|franca]] [[Departementoj de Francio|departemento]] en la [[Regionoj de Francio|regiono]] [[Francilio]]. Ĝi troviĝas norde de [[Parizo]] kaj ĝia numero estas 93. La departemento tute enhavas [[Komunumoj de Seine-Saint-Denis|40 komunumojn]]. == Arondismentoj == La departemento dividiĝas al tri [[Listo de arondismentoj de Francio|arondismentoj]]: * [[arondismento Bobigny]] * [[arondismento Le Raincy]] * [[arondismento Saint-Denis]] == Ĉefaj urboj == * [[Saint-Denis (Seine-Saint-Denis)|Saint-Denis]] * [[Noisy-le-Grand]] * [[Noisy-le-Sec]] * [[Bondy]] * [[Montreuil]] * [[Gagny]] * [[Romainville]] * [[Bobigny]] == Vidu ankaŭ == {{projektoj|commonscat=Seine-Saint-Denis}} * [[Komunumoj de Seine-Saint-Denis]] * [[Metropolo Granda Parizo]] == Eksteraj ligiloj == * [http://fr.wikivoyage.org/wiki/Seine-Saint-Denis Seine-Saint-Denis - Wikivoyage (fr)] * http://www.seine-saint-denis.pref.gouv.fr {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070117023730/http://www.seine-saint-denis.pref.gouv.fr/ |date=2007-01-17 }} * http://www.cg93.fr {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/19961223080834/http://www.cg93.fr/ |date=1996-12-23 }} * http://dionysien.com {{Navigilo Francio}} {{ĝermo|Francilio}} [[Kategorio:Seine-Saint-Denis| ]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1968]] [[Kategorio:Departementoj de Francio]] l6qwd1b7iewatjyiman5cuqdsfqwqfa 9377587 9377584 2026-05-19T12:02:05Z ThomasPusch 1869 /* Ĉefaj urboj */ 9377587 wikitext text/x-wiki {{Informkesto franca departemento | nomo = Seine-Saint-Denis | insigno = | insignogrando = | mapo = Seine-Saint-Denis-Position.svg | regiono = [[Francilio]] | numero = 93 | prefektejo = [[Bobigny]] | subprefektejoj = [[Le Raincy]]<br />[[Saint-Denis (Seine-Saint-Denis)|Saint-Denis]] | prezidanto = Stéphane Troussel | prefekto = Philippe Galli | loĝantaro = 1552482 | dato = 2013 | areo = 6578 | arondismentoj = 3 | kantonoj = 21 | interkomunumoj = 4 | komunumoj = 40 | zomo = 9 }} '''Seine-Saint-Denis''' estas [[Francio|franca]] [[Departementoj de Francio|departemento]] en la [[Regionoj de Francio|regiono]] [[Francilio]]. Ĝi troviĝas norde de [[Parizo]] kaj ĝia numero estas 93. La departemento tute enhavas [[Komunumoj de Seine-Saint-Denis|40 komunumojn]]. == Arondismentoj == La departemento dividiĝas al tri [[Listo de arondismentoj de Francio|arondismentoj]]: * [[arondismento Bobigny]] * [[arondismento Le Raincy]] * [[arondismento Saint-Denis]] == Ĉefaj urboj == * [[Saint-Denis (Seine-Saint-Denis)|Saint-Denis]] (esperantigebla ''Sankta-Denizo'') * [[Noisy-le-Grand]] * [[Noisy-le-Sec]] * [[Bondy]] (esperantigebla ''Bondio'') * [[Montreuil]] * [[Gagny]] * [[Romainville]] * [[Bobigny]] == Vidu ankaŭ == {{projektoj|commonscat=Seine-Saint-Denis}} * [[Komunumoj de Seine-Saint-Denis]] * [[Metropolo Granda Parizo]] == Eksteraj ligiloj == * [http://fr.wikivoyage.org/wiki/Seine-Saint-Denis Seine-Saint-Denis - Wikivoyage (fr)] * http://www.seine-saint-denis.pref.gouv.fr {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070117023730/http://www.seine-saint-denis.pref.gouv.fr/ |date=2007-01-17 }} * http://www.cg93.fr {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/19961223080834/http://www.cg93.fr/ |date=1996-12-23 }} * http://dionysien.com {{Navigilo Francio}} {{ĝermo|Francilio}} [[Kategorio:Seine-Saint-Denis| ]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1968]] [[Kategorio:Departementoj de Francio]] a4qobth59bg4iemw2cbl2a8bdyb4jg0 9377588 9377587 2026-05-19T12:02:56Z ThomasPusch 1869 /* Ĉefaj urboj */ 9377588 wikitext text/x-wiki {{Informkesto franca departemento | nomo = Seine-Saint-Denis | insigno = | insignogrando = | mapo = Seine-Saint-Denis-Position.svg | regiono = [[Francilio]] | numero = 93 | prefektejo = [[Bobigny]] | subprefektejoj = [[Le Raincy]]<br />[[Saint-Denis (Seine-Saint-Denis)|Saint-Denis]] | prezidanto = Stéphane Troussel | prefekto = Philippe Galli | loĝantaro = 1552482 | dato = 2013 | areo = 6578 | arondismentoj = 3 | kantonoj = 21 | interkomunumoj = 4 | komunumoj = 40 | zomo = 9 }} '''Seine-Saint-Denis''' estas [[Francio|franca]] [[Departementoj de Francio|departemento]] en la [[Regionoj de Francio|regiono]] [[Francilio]]. Ĝi troviĝas norde de [[Parizo]] kaj ĝia numero estas 93. La departemento tute enhavas [[Komunumoj de Seine-Saint-Denis|40 komunumojn]]. == Arondismentoj == La departemento dividiĝas al tri [[Listo de arondismentoj de Francio|arondismentoj]]: * [[arondismento Bobigny]] * [[arondismento Le Raincy]] * [[arondismento Saint-Denis]] == Ĉefaj urboj == * [[Saint-Denis (Seine-Saint-Denis)|Saint-Denis]] (esperantigebla ''Sankta-Denizo'') * [[Noisy-le-Grand]] * [[Noisy-le-Sec]] * [[Bondy]] (esperantigebla ''Bondio'') * [[Montreuil]] * [[Gagny]] * [[Romainville]] * [[Bobigny]] (la departementa kaj arondismenta ĉefurbo) == Vidu ankaŭ == {{projektoj|commonscat=Seine-Saint-Denis}} * [[Komunumoj de Seine-Saint-Denis]] * [[Metropolo Granda Parizo]] == Eksteraj ligiloj == * [http://fr.wikivoyage.org/wiki/Seine-Saint-Denis Seine-Saint-Denis - Wikivoyage (fr)] * http://www.seine-saint-denis.pref.gouv.fr {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070117023730/http://www.seine-saint-denis.pref.gouv.fr/ |date=2007-01-17 }} * http://www.cg93.fr {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/19961223080834/http://www.cg93.fr/ |date=1996-12-23 }} * http://dionysien.com {{Navigilo Francio}} {{ĝermo|Francilio}} [[Kategorio:Seine-Saint-Denis| ]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1968]] [[Kategorio:Departementoj de Francio]] tmp0fqwolf3bzel7t4yo2cflq10984n 9377589 9377588 2026-05-19T12:04:02Z ThomasPusch 1869 /* Ĉefaj urboj */ 9377589 wikitext text/x-wiki {{Informkesto franca departemento | nomo = Seine-Saint-Denis | insigno = | insignogrando = | mapo = Seine-Saint-Denis-Position.svg | regiono = [[Francilio]] | numero = 93 | prefektejo = [[Bobigny]] | subprefektejoj = [[Le Raincy]]<br />[[Saint-Denis (Seine-Saint-Denis)|Saint-Denis]] | prezidanto = Stéphane Troussel | prefekto = Philippe Galli | loĝantaro = 1552482 | dato = 2013 | areo = 6578 | arondismentoj = 3 | kantonoj = 21 | interkomunumoj = 4 | komunumoj = 40 | zomo = 9 }} '''Seine-Saint-Denis''' estas [[Francio|franca]] [[Departementoj de Francio|departemento]] en la [[Regionoj de Francio|regiono]] [[Francilio]]. Ĝi troviĝas norde de [[Parizo]] kaj ĝia numero estas 93. La departemento tute enhavas [[Komunumoj de Seine-Saint-Denis|40 komunumojn]]. == Arondismentoj == La departemento dividiĝas al tri [[Listo de arondismentoj de Francio|arondismentoj]]: * [[arondismento Bobigny]] * [[arondismento Le Raincy]] * [[arondismento Saint-Denis]] == Ĉefaj urboj == * [[Saint-Denis (Seine-Saint-Denis)|Saint-Denis]] (esperantigebla ''Sankta-Denizo'', arondismenta ĉefurbo) * [[Noisy-le-Grand]] * [[Noisy-le-Sec]] * [[Bondy]] (esperantigebla ''Bondio'') * [[La Eaincy]] (arondismenta ĉefurbo) * [[Montreuil]] * [[Gagny]] * [[Romainville]] * [[Bobigny]] (la departementa kaj arondismenta ĉefurbo) == Vidu ankaŭ == {{projektoj|commonscat=Seine-Saint-Denis}} * [[Komunumoj de Seine-Saint-Denis]] * [[Metropolo Granda Parizo]] == Eksteraj ligiloj == * [http://fr.wikivoyage.org/wiki/Seine-Saint-Denis Seine-Saint-Denis - Wikivoyage (fr)] * http://www.seine-saint-denis.pref.gouv.fr {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070117023730/http://www.seine-saint-denis.pref.gouv.fr/ |date=2007-01-17 }} * http://www.cg93.fr {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/19961223080834/http://www.cg93.fr/ |date=1996-12-23 }} * http://dionysien.com {{Navigilo Francio}} {{ĝermo|Francilio}} [[Kategorio:Seine-Saint-Denis| ]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1968]] [[Kategorio:Departementoj de Francio]] kwrr8j2r9yzq21t36nz0sj3n7fyhnt6 9377590 9377589 2026-05-19T12:04:24Z ThomasPusch 1869 /* Ĉefaj urboj */ 9377590 wikitext text/x-wiki {{Informkesto franca departemento | nomo = Seine-Saint-Denis | insigno = | insignogrando = | mapo = Seine-Saint-Denis-Position.svg | regiono = [[Francilio]] | numero = 93 | prefektejo = [[Bobigny]] | subprefektejoj = [[Le Raincy]]<br />[[Saint-Denis (Seine-Saint-Denis)|Saint-Denis]] | prezidanto = Stéphane Troussel | prefekto = Philippe Galli | loĝantaro = 1552482 | dato = 2013 | areo = 6578 | arondismentoj = 3 | kantonoj = 21 | interkomunumoj = 4 | komunumoj = 40 | zomo = 9 }} '''Seine-Saint-Denis''' estas [[Francio|franca]] [[Departementoj de Francio|departemento]] en la [[Regionoj de Francio|regiono]] [[Francilio]]. Ĝi troviĝas norde de [[Parizo]] kaj ĝia numero estas 93. La departemento tute enhavas [[Komunumoj de Seine-Saint-Denis|40 komunumojn]]. == Arondismentoj == La departemento dividiĝas al tri [[Listo de arondismentoj de Francio|arondismentoj]]: * [[arondismento Bobigny]] * [[arondismento Le Raincy]] * [[arondismento Saint-Denis]] == Ĉefaj urboj == * [[Saint-Denis (Seine-Saint-Denis)|Saint-Denis]] (esperantigebla ''Sankta-Denizo'', arondismenta ĉefurbo) * [[Noisy-le-Grand]] * [[Noisy-le-Sec]] * [[Bondy]] (esperantigebla ''Bondio'') * [[La Raincy]] (arondismenta ĉefurbo) * [[Montreuil]] * [[Gagny]] * [[Romainville]] * [[Bobigny]] (la departementa kaj arondismenta ĉefurbo) == Vidu ankaŭ == {{projektoj|commonscat=Seine-Saint-Denis}} * [[Komunumoj de Seine-Saint-Denis]] * [[Metropolo Granda Parizo]] == Eksteraj ligiloj == * [http://fr.wikivoyage.org/wiki/Seine-Saint-Denis Seine-Saint-Denis - Wikivoyage (fr)] * http://www.seine-saint-denis.pref.gouv.fr {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070117023730/http://www.seine-saint-denis.pref.gouv.fr/ |date=2007-01-17 }} * http://www.cg93.fr {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/19961223080834/http://www.cg93.fr/ |date=1996-12-23 }} * http://dionysien.com {{Navigilo Francio}} {{ĝermo|Francilio}} [[Kategorio:Seine-Saint-Denis| ]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1968]] [[Kategorio:Departementoj de Francio]] fwu5jjg43i45elc9u9dxz3670n29mv8 9377591 9377590 2026-05-19T12:05:03Z ThomasPusch 1869 /* Ĉefaj urboj */ 9377591 wikitext text/x-wiki {{Informkesto franca departemento | nomo = Seine-Saint-Denis | insigno = | insignogrando = | mapo = Seine-Saint-Denis-Position.svg | regiono = [[Francilio]] | numero = 93 | prefektejo = [[Bobigny]] | subprefektejoj = [[Le Raincy]]<br />[[Saint-Denis (Seine-Saint-Denis)|Saint-Denis]] | prezidanto = Stéphane Troussel | prefekto = Philippe Galli | loĝantaro = 1552482 | dato = 2013 | areo = 6578 | arondismentoj = 3 | kantonoj = 21 | interkomunumoj = 4 | komunumoj = 40 | zomo = 9 }} '''Seine-Saint-Denis''' estas [[Francio|franca]] [[Departementoj de Francio|departemento]] en la [[Regionoj de Francio|regiono]] [[Francilio]]. Ĝi troviĝas norde de [[Parizo]] kaj ĝia numero estas 93. La departemento tute enhavas [[Komunumoj de Seine-Saint-Denis|40 komunumojn]]. == Arondismentoj == La departemento dividiĝas al tri [[Listo de arondismentoj de Francio|arondismentoj]]: * [[arondismento Bobigny]] * [[arondismento Le Raincy]] * [[arondismento Saint-Denis]] == Ĉefaj urboj == * [[Saint-Denis (Seine-Saint-Denis)|Saint-Denis]] (esperantigebla ''Sankta-Denizo'', arondismenta ĉefurbo) * [[Noisy-le-Grand]] * [[Noisy-le-Sec]] * [[Bondy]] (esperantigebla ''Bondio'') * [[Le Raincy]] (arondismenta ĉefurbo) * [[Montreuil]] * [[Gagny]] * [[Romainville]] * [[Bobigny]] (la departementa kaj arondismenta ĉefurbo) == Vidu ankaŭ == {{projektoj|commonscat=Seine-Saint-Denis}} * [[Komunumoj de Seine-Saint-Denis]] * [[Metropolo Granda Parizo]] == Eksteraj ligiloj == * [http://fr.wikivoyage.org/wiki/Seine-Saint-Denis Seine-Saint-Denis - Wikivoyage (fr)] * http://www.seine-saint-denis.pref.gouv.fr {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070117023730/http://www.seine-saint-denis.pref.gouv.fr/ |date=2007-01-17 }} * http://www.cg93.fr {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/19961223080834/http://www.cg93.fr/ |date=1996-12-23 }} * http://dionysien.com {{Navigilo Francio}} {{ĝermo|Francilio}} [[Kategorio:Seine-Saint-Denis| ]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1968]] [[Kategorio:Departementoj de Francio]] l05m3xv9hvz54f608jp6salt67av50g 0 4525 9377995 9374195 2026-05-19T21:19:26Z Kani 670 /* Tradukoj en Esperanto */ 9377995 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo | ĝenro = [[romantikismo]] }} '''Victor HUGO''' [elp. viktɔʁ yɡo] ([[Esperanto|Esperantigite]] '''Viktoro HUGO'''; naskiĝis la {{daton|26|februaro|1802}} en [[Besançon]], mortis la {{daton|22|majo|1885}} en [[Parizo]]) estis franca verkisto. Dum literatura kariero kiu daŭris pli ol ses dek jaroj, li verkis abunde en escepte granda vario de genroj: [[liriko]], [[satiro]]j, [[epiko]], filozofiaj poemoj, [[Epigramo|epigramoj]], [[Romano|romanoj]], [[historio]], [[Kritikismo (filozofio)|kritikaj]] [[Eseo|eseoj]], [[Diskurso|politikaj diskursoj]], funebraj preĝoj, [[Taglibro|taglibroj]], leteroj kaj publikaj kaj privataj, kaj [[Teatraĵo|teatraĵoj]] en [[verso]] kaj [[prozo]]. Hugo estas konsiderata unu el la plej grandaj kaj plej bone konataj francaj verkistoj. Ekster Francio, liaj plej famaj verkoj estas la romanoj [[Les Misérables|''Les Misérables'']], 1862, kaj ''[[Notre-Dame de Paris (romano)|Notre-Dame de Paris]]'', 1831. En Francio, Hugo estas fama pro siaj poeziaroj, kiel ''Les Contemplations'' kaj ''La Légende des siècles''. Hugo estis en la [[avangardo]] de la [[Romantikismo|romantika literatura movado]] per sia teatraĵo ''Cromwell'' kaj dramo ''Hernani''. Multaj el liaj verkoj inspiris muzikon, kaj dum sia vivodaŭro kaj post sia morto, kiel la [[muzikalo]]j ''Les Misérables'' kaj ''Notre-Dame de Paris''. Li produktis pli ol 4 000 desegnoj en sia vivodaŭro, kaj aktivulis por sociaj aferoj kiel la abolo de la [[Mortpuno|mortopuno]]. Li estis fama reprezentanto de la franca [[romantikismo]], membro de la ''[[Académie française]]'', kaj ankaŭ politike aktiva. Kvankam arda [[monarkio|monarkiisto]] kiam li estis juna, la vidpunktoj de Hugo ŝanĝis laŭlonge de la jardekoj, kaj li iĝis pasia subtenanto de [[respublikismo]]; lia verkaro temis pri plej el la politikaj kaj sociaj aferoj kaj pri la artaj tendencoj siatempe. Lia opozicio al [[absolutismo]] kaj lia enormaj literaturaj atingoj establis lin kiel [[nacia heroo]]. Li estis honorita per [[entombigo]] en la [[Panteono de Parizo|Panteono]]. == Biografio == === Infana kaj junula aĝoj === [[Dosiero:Maison natale Victor Hugo 0002.jpg|eta|maldekstre|Naskodomo de Victor Hugo en Besançon.]] Victor Hugo estis la lasta de tri infanoj. Lia patro [[Joseph Léopold Sigisbert Hugo]] estis [[generalo]] en la armeo de [[Napoléon Bonaparte|Napoleono]]; lia patrino Sophie Trébuchet estis el burĝa familio de [[Nantes]]. Lia infanaĝo pasis precipe en Parizo (elvokita en poemo "Aux Feuillantines"), sed restadoj en [[Napolo]] kaj en Hispanujo, pro la oficira profesio de lia patro, influis lin. Tiel en 1811 li loĝis kune kun sia frato Eugène en religia instituto en Madrido, la Kolegio de la Nobeloj. Ekde 1813 li loĝis kun sia patrino, kiu disiĝis de sia edzo, en Parizo. En septembro 1815 li kaj lia frato ekloĝis en la pensiono Cordier. Ĉirkaŭ tiu tempo Hugo, laŭ lia posta edzino Adèle, komencis poemi. Li aŭtodidakte-prove lernis pri rimo kaj ritmo<ref>{{citaĵo de libro | titolo=Victor Hugo raconté par un témoin de sa vie | aŭtoro=Adèle Hugo | eldoninto=Librairie Internationale A. Lacroix, Verboeckhoven et Cie | loko=Parizo | jaro=1863 | volumo=1 | paĝoj=p. 233 }}</ref>. Li laŭtlegis siajn verkojn al sia frato kaj sia patrino, kiu kuraĝigis lin. Juna instruisto en pensiono Cordier helpis korektante liajn verkojn. Victor Hugo jam tiam havis eksterordinaran ambicion. Estante nur 14-jara, en julio 1816 li notis sur taglibro: "Mi volas esti [[François René de Chateaubriand|Chateaubriand]] aŭ nenio."<ref>Adèle Hugo, 1863, samloke, p. 339.</ref> Chateaubriand tiam estis 48-jara kaj adorata aŭtoro de romantikismo. En 1817 li partoprenis en poezia konkurso de la [[Franca Akademio]] pri la temo ''Feliĉo, kiun donas studado en ĉiuj vivsituacioj'' (Bonheur que procure l’étude dans toutes les situations de la vie). La ĵurio emis doni al li la premion, sed la titolo de lia poemo (''Trois lustres à peine'' = apenaŭ tri jarkvinoj) tro emfazis lian junecon; la ĵurio suspektis ŝercon kaj donis al li nur honoran mencion<ref>Adèle Hugo, 1863, samloke, p. 331–347.</ref>. En la sekvaj jaroj li partoprenis sensukcese en tiu konkurso, sed en konkurso de la Akademio de la Floraj Ludoj de [[Tuluzo]] li gajnis en 1819 oran lilion pro ''La statue de Henri IV'' (la statuo de Henriko la 4-a) kaj [[amaranto]]n por ''Les Vierges de Verdun'' (la virgulinoj de Verduno). La sejvan jaron li gajnis premion por ''Moïse sur le Nil'' ([[Moseo]] sur [[Nilo]]). Kuraĝigite de siaj sukcesoj Victor Hugo forlasis la matematikon, por kiu li havis talenton, kaj koncentriĝis al literatura kariero. Kun siaj fratoj Abel kaj Eugène li en 1819 fondis revuon, ''Le Conservateur littéraire'', kiu altiras atenton pri lia talento. Lia unua poemaro, ''Odes'', aperis en 1821, kiam li estis 19-jara. La 500 ekzempleroj elĉerpiĝis en nur kvar monatoj. Reĝo [[Ludoviko la 18-a (Francio)|Ludoviko la 18-a]], kiu posedis ekzempleron, donis al li jaran pension de mil frankoj<ref>Adèle Hugo, 1863, samloke, p. 62.</ref>, kiu permesis al li plani geedziĝon kun sia de-infanaĝa amikino Adèle Foucher<ref>{{Citaĵo de libro | titolo=Victor Hugo : la face cachée du grand homme | aŭtoro=Anne-Martin Fugier | eldoninto=televidaĵo ''Secrets d'histoire sur France'' 2, 2012-07-10 }}</ref>. === Juna verkisto === [[Dosiero:VHugo.jpg|eta|dekstre|La juna Victor Hugo.]] Kiam lia patrino mortis la {{daton|27|junio|1821}}, li estis profunde afliktita; ĝuste la disiĝo de la patro ligis lin tiom pli forte al la patrino. Li edzinigis [[Adèle Foucher]] (1803–1868) je la 22-a oktobro 1822, kiu al li donis kvin gefilojn; lia unua filo Leopold mortis en 1823 kelkajn monatojn post sia naskiĝo, kaj lia unua filino Léopoldine, kiu naskiĝis en 1824, pereis dronante en la [[Sejno]] dum 1843. Li ekfamiĝis en la jaro 1827, kiam en la antaŭparolo de sia unua teatraĵo ''Cromwell'' li oponis la klasikajn konvenciojn pri la teatro (ĉefe rilate al la unuoj de tempo kaj loko) kaj la literatura gusto de lia tempo. Tiam li iĝis enokule de la socia publiko la ĉefo de la [[Romantikismo|romantikisma skolo]], li estis karikaturita ĉekape de ties bando kun sia tipa elstara vasta frunto. En tiu epoko la geedzoj Hugo ricevis ofte vizitojn kaj amikiĝon de Sainte-Beuve, [[Lamartine]], [[Mérimée]], [[Musset]], [[Delacroix]].<ref>Adèle Hugo, 1863, Ibid., t. 2, chap. LI - Amis. </ref> En 1830 lia dua filino (kaj lia lasta infano) Adèle naskiĝis, tri jarojn poste li komencis ligadon kun aktorino [[Juliette Drouet]] (1806-1883). Fakte ĝi daŭris 50 jarojn. [[Dosiero:Jean-Jacques Grandville - Frenzied Romans at the First Performance of Hernani - WGA10359.jpg|eta|maldekstre|La Batalo de "Hernani" (karikaturo de Grandville, 1836).]] Ankaŭ en 1830 okazis tumulta premiero de lia tragedio [[Hernani (Victor Hugo)|Hernani]] (Victor Hugo). Hugo priskribis la tragedion de la aragona bandito Hernani kaj de lia ama(n)tino kaj poste edzino Doña Sol. Kun gotikecaj elementoj kaj emfazo sur natura amo, estas normiga verko de la romantika movado. Kaj pro tio la verko enhavas tiajn elementojn kiaj misteraj roluloj kun suferaj pasintecoj, kaŝitaj personoj, tragediaj destino kaj morto, kontrasto inter altnivelaj figuroj (kiel imperiestro) kaj subuloj (bandito, komplotantoj ktp.), pasiaj amoj ktp. Famiĝis la «batalo» eksplodita inter la novaj romantikistoj kaj la klasikistoj dum ties premiero. Nome la teatraĵo premieriĝis en Parizo la 25an de februaro 1830. Nuntempe, ĝi estas pli rememorita pro la manifestacioj kiuj akompanis la premieron kaj ĉar estis inspiro por la opero de Verdi nome "Ernani" ol pro siaj propraj meritoj. La agado okazas en [[Hispanio]], en 1519, post la morto de la [[Katolikaj Gereĝoj]] kaj en la komenco de la regado de la ĵusa imperiestro [[Karlo la 5-a]], do en tre komplika politika situacio. Adèle, lia edzino, laca en la tumultoj pro la redaktado, la provludoj, la ludoj kaj la sukceso de "Hernani", alproksimiĝis al la plej bona amiko kaj konfidulo de la geedzoj, nome Sainte-Beuve, kaj ekde tiam ŝi entreprenis amrilaton kun li, kio disvolviĝos dum la jaro 1831.<ref>Annette Rosa, «Victor Hugo, l’éclat d’un siècle» Archive.is • Google • Que faire ?) - Un ami intime, sur le site du Groupe Hugo. </ref> Inter la du viroj, la normalaj rilatoj pluis ĝis la amikeco iĝis malplaĉo (Hugo eĉ planis provoki al duelo) kiam Adèle mem konfesis sian perfidon al sia edzo. Ilia rilato daŭris ĝis 1837, kiam Sainte-Beuve forlasis Parizon por Laŭzano.<ref>Anne Boquel kaj Etienne Kern, Une histoire des haines d'écrivains, Flammarion, 2009, p. 87. </ref> De 1826 ĝis 1837, la familio Hugo loĝis ofte en la Kastelo Roches en [[Bièvres (Essonne)|Bièvres]], posedaĵo de Bertin l’Aîné, direktoro de ''Journal des débats''. En tiu epoko, Hugo renkontiĝis kun [[Berlioz]], [[Chateaubriand]], [[Liszt]], [[Giacomo Meyerbeer]] kaj redaktis poeziarojn, kiel ''Feuilles d'automne'' (Aŭtunaj folioj). Li publikigis en 1829, la poemkolekton ''Les Orientales''. Samjare, aperis ''Le Dernier Jour d'un condamné'' (La lasta tago de kondamnito), novelo en kiu Victor Hugo prezentis sian malplaĉon pro la [[mortopuno]], temo kiun li poste traktos denove en ''Claude Gueux'' en 1834. La romano ''[[Notre-Dame de Paris (romano)|Notre Dame de Paris]]'' aperis en 1831. === Teatro === De 1830 à 1843, Victor Hugo dediĉis sin preskaŭ nur al teatro, sed publikigis ankaŭ poemarojn: ''Les Feuilles d'automne'' (1831), ''Les Chants du crépuscule'' (1835), ''Les Voix intérieures'' (1837), ''Les Rayons et les Ombres'' (1840). [[Dosiero:Victor Hugo-Hernani(2).jpg|eta|dekstre|''La Première d'Hernani, 1830'', oleo surtola de Albert Besnard, Domo de Victor Hugo, 1903.]] Jam en 1828, li estis muntinta teatraĵon el sia junaĝo. nome ''Amy Robsart''. La jaro 1830 estis la jaro de la kreado de ''[[Hernani]]'', kiu estis la okazo de la literatura polemiko inter antikvemuloj kaj modernuloj. Tiuj lastaj unuarange, inter kiuj [[Théophile Gautier]], entuziasmiĝis por tiu romantika verko. La 25an de februaro 1830, la verko estis ludita en la [[Comédie-Française|Théâtre-Français]]. Ekde la unuaj versoj, oni aŭdis kverelojn sur la sidlokaro. Rapide la romantikuloj kaj la antikvemuloj (klasikuloj) interbatiĝis kaj defendiĝis. Tiu bataleto kiu restos en la historio de la literaturo laŭ la nomo de «bataille d'Hernani», markis la sukceson de la verko.<ref>''Histoire du Romantisme'', Théophile Gautier.</ref> Gautier resumis en terminoj kiujn estus akceptinta Hugo ilian batalon komunan kontraŭ la hundogardistoj de la klasikismo, «ĉiuj tiuj larvoj de la pasinteco kaj de la rutino, ĉiuj tiuj malamikoj de la arto, de la idealo, de la libereco kaj de la poezio, kiu klopodas per siaj feblaj tremetantaj manoj reteni fermita la pordon de la estonteco».<ref>Théophile Gautier, Victor Hugo, Parizo, Bibliothèque-Charpentier, 1902, p. 18.</ref>. ''Marion de Lorme'', dekomence malpermesita en 1829, estis premierita en 1831 en la "Théâtre de la Porte-Saint-Martin", kaj poste, en 1832, ''Le roi s'amuse'' en la [[Franca Komedio|Théâtre-Français]]. La teatraĵo estis dekomence malpermesita, pri kio Hugo indigniĝos en la prefaco de la origina eldono de 1832.<ref>Paris, Librairie d'Eugène Renduel.</ref> [[Dosiero:Maison de Victor Hugo Juliette Drouet Champmartin 27122012.jpg|eta|200ra|maldekstre|[[Juliette Drouet]] ĉirkaŭ 1827.<br />Portreto pentrita de [[Charles-Émile Callande de Champmartin]].]] En 1833, li renkontiĝis kun la aktorino [[Juliette Drouet]], kiu iĝos lia ama(n)tino. Li dediĉos al li sian vivon kaj eĉ savos lian vivon el la enprizonigo okaze de la [[puĉo]] de la 2a de decembro 1851 fare de [[Napoleono la 3-a]]. Li verkos por ŝi nombrajn poemojn. Ambaŭ kuncelebros ĉiun datrevenon de ilia unua amnokto kaj verkos tiuokaze ĉiujare komunan kajeron kiun ili nomos tenere la ''Livre de l'anniversaire'' (Libro de la datreveno).<ref>Vidu ankaŭ [http://expositions.bnf.fr/hugo/grands/045.htm Exposition de la BnF], manuscrit de Hugo ainsi légendé: ''La date anniversaire du 16 février, sera désormais fêtée chaque année par un message de Victor Hugo dans le petit livre rouge de Juliette, baptisé le « Livre de l'Anniversaire »''.</ref>{{,}}<ref>''Victor Hugo / Juliette Drouet, 50 ans de lettres d'amour 1833-1883: Lettres de l'anniversaire'', prezento de Gérard Pouchain, prefaco de Marie Hugo, Collection «Écrits», 2005.</ref>{{,}}<ref>[https://books.google.com/books?id=FK1JAAAAMAAJ&q=%22Livre+de+l'anniversaire%22&dq=%22Livre+de+l'anniversaire%22&client=safari&hl=fr&cd=1 Lettres à Juliette Drouet, 1833-1883: le livre de l'anniversaire par Victor Hugo et Juliette Drouet] Konsultita la 29an de aprilo 2010.</ref> Sed Juliette estis nur unu de liaj nombraj ama(n)tinoj.<ref>Marieke Stein, ''Idées reçues'', Victor Hugo, éditions le cavalier bleu, p. 20.</ref> Elstaris tiukadre [[Léonie d'Aunet]] kun kiu li havos amaferon el 1844 ĝis 1851 kaj la aktorino [[Alice Ozy]] en 1847, kun kiu ankaŭ lia filo Charles havis amaferon.<ref> Edmond et Jules de Goncourt, Journal, Tome III, Paris, Éditions Robert Laffont, 1989, p. 891. ISBN = 2-221-05945-X.</ref>. ''Lucrèce Borgia'' kaj ''Marie Tudor'' estis premieritaj en la Théâtre de la Porte Saint-Martin en 1833, ''Angelo, tyran de Padoue'' en la Théâtre Français en 1835. Ĉar mankis al la novuloj teatron por premieri kaj ludadi la novajn dramojn, Victor Hugo decidis, kun [[Alexandre Dumas]], krei teatrejon dediĉitan al la romantika teatro. Aténor Joly ricevis, per ministeria permesilo, la privilegion kiu rajtigis la kreadon de la [[Théâtre de la Renaissance (Parizo)|Théâtre de la Renaissance]] en 1836.<ref name=Yon>Jean-Claude Yon: ''[http://groupugo.div.jussieu.fr/groupugo/09-02-13Yon.htm Le statut administratif de la Comédie Française et du Théâtre de la Renaissance à l'époque d'Hernani et de Ruy Blas]'', retejo de la Groupe Hugo.</ref>, kie estos premierita, en 1838, ''[[Ruy Blas]]''. Hugo estis akceptita en la [[Académie française]] la 7an de januaro 1841, post tri klopodoj kiuj estis malsukcesaj esence pro la agado de kelkaj akademianoj inter kiuj [[Étienne de Jouy]],<ref> Vidu en [https://books.google.com/books?id=sKkKAAAAIAAJ&pg=PA118&dq=Étienne+de+Jouy+académie+Hugo&as_brr=3&client=safari&hl=fr&cd=7#v=onepage&q=Hugo&f=false Lettres parisiennes, vol. 3] de Émile de Girardin la klopodojn de Thiers por amikigi kun la partio de Jouy kaj la timo de la atendeblaj rezultoj.</ref>, kiuj estis opoziciantoj de la romantikismo kaj kiuj akre batalis kontraŭ ĝi.<ref>Michel Faul: Tiu «combat» kontraŭ Hugo kaj la romantikismo estis parte rakontita de Michel Faul en ''Les Aventures militaires, littéraires et autres d'Étienne de Jouy'', Éditions Seguier, marto 2009, p. {{ISBN|978-2-84049-556-7}}.</ref> Hugo tiam ekhavis la sidlokon n° 14 el [[Népomucène Lemercier]], fakte unu de liaj opoziciantoj. Poste, en 1843, estis premierita la teatraĵo ''Les Burgraves'', kiu ne atingis la esperitan sukceson. Por la kreado kaj muntado de tiuj teatraĵoj, Victor Hugo devis fronti materialajn kaj homaj malfacilaĵojn.<ref> Ilia teatrejo ne estis tre preta por tiom ambiciaj spektakloj kaj estis malpreteco ankaŭ de la francaj teatristoj antaŭ la aŭdacaj novigoj de la teatraĵoj de Hugo.</ref> Liaj verkoj estis prifajfitaj fare de publiko malpreta por la romantisma dramo, kvankam krome ili ricevis ankaŭ ardajn laŭdojn el la partio de liaj admirantoj.<ref>Adèle Hugo, 1863, samloke, t. 2, ĉap. LV, LVII, LIX, LXI, LXII, LXVI kaj LXVII.</ref>. La 4a de septembro 1843, lia filino [[Léopoldine Hugo|Léopoldine]] mortis tragike en Villequier, en la rivero [[Sejno]], drone kun sia edzo [[Charles Vacquerie]] en vrako de ilia boato. Hugo estis tiam en Pireneoj, kun sia ama(n)tino [[Juliette Drouet]], kaj li eksciis pri tiu tragedio per la gazetaro en [[Rochefort (Charente-Maritime)|Rochefort]]<ref>[http://www.victorhugo2002.culture.fr/culture/celebrations/hugo/fr/fampg6.htm Léopoldine Hugo] {{Webarchiv|url=https://archive.today/20130702165935/http://www.victorhugo2002.culture.fr/culture/celebrations/hugo/fr/fampg6.htm |date=2013-07-02 }} en la memorretejo [http://www.victorhugo2002.culture.fr] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071112134410/http://www.victorhugo2002.culture.fr/ |date=2007-11-12 }}.</ref>. La verkisto estis terure kortuŝita pro tiu morto, kiu inspiris al li plurajn poemojn de ''Les Contemplations'' ĉefe elstare «Demain, dès l'aube…». Ekde tiam kaj ĝis sia ekzilo, Victor Hugo produktis nenion, nek teatron, nek romanon, nek poemon. Kelkaj vidis en la morto de Léopoldine kaj en la malsukceso de ''Les Burgraves'' tialon de seniluziigo por la literatura kreado.<ref>Jean Delalande, ''Victor Hugo, dessinateur génial et halluciné'', p. 11.</ref>. Aliaj vidis tialon anstataŭe en la politiko, kio havigis al li alian parolejon.<ref>Adèle Hugo, 1863, samloke, t. 2, p. 478.</ref> Ekde 1848 ĝis decembre 1851, Victor Hugo loĝis en la tiama numero 37<ref name="lieu13">[http://www.victorhugo2002.culture.fr/culture/celebrations/hugo/fr/paris13.htm «Les lieux hugoliens»]{{404|date=January 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, numero 9, ''victorhugo2002.culture.fr''.</ref>, nuntempa numero 43 de la rue de La Tour-d'Auvergne.<ref>''Autour du Père Tanguy'', Petite histoire de la rue Clauzel de 1830 à 1900, fonto Archives de Paris: Henry-Melchior de Langle: '' Le petit monde des cafés parisiens''</ref> === Politika agado kaj ekzilo === [[Dosiero:Maison natale Victor Hugo 079.JPG|eta|250ra|dekstre|Victor Hugo, deputito de la Nacia Asembleo, 1849.]] Komence de sia beletra kaj politika kariero li estis konservema kaj favora al laŭleĝa monarĥio. Sed poste li politike evoluis al favoro pri humanema demokratio. Kiam la nevo de Napoleono faris ŝtatrenverson kaj sin proklamis imperiestro sub la nomo [[Napoleono la 3-a]], Victor Hugo iĝis ties akra nefleksebla kontraŭulo, kaj pasigis la jarojn de [[1851]] ĝis [[1870]] ekzile en [[Bruselo]] kaj sur la britaj insuloj [[Jersey]] kaj [[Guernsey]]. Poste li kondamnis la ekscesojn de la [[Pariza Komunumo (1871)|Pariza Komunumo]], sed proklamis, ke tiuj de la konservativa subpremado estis centoble pli abomenaj. Li elektiĝis [[senatano]] en 1876. Li dekomence estis konfidulo de [[Ludoviko-Filipo (Francio)|Ludoviko-Filipo]] en 1844, poste estis ''pair'' (monarkia senatano) en 1845. Lia unua diskurso en 1846 temis pri la defendo de [[Pollando]] disdividita inter pluraj landoj,<ref>Constant de Tours, Le siècle de Victor Hugo raconté par son œuvre, p. 148. </ref> poste en 1847, li defendis la rajton reveni de ekzilitoj, inter kiuj de Jérôme Napoléon Bonaparte, nevo de Napoleono.<ref>Constant de Tours, Ibid., p. 150. </ref> La 25an de februaro 1848, li estis nomumita urbestro de la [[8-a arondismento]] de Parizo. Post unua malsukceso, li estis elektita la 4an de junio deputito de la [[Dua Respubliko de Francio|Dua Respubliko]] kun sidloko inter la konservativuloj. La 20an de junio, li faris sian unuan diskurson en la Asembleo. Dum la laborista insurekcio de junio 1848, li kun aliaj ses dek komisaro zorgita de la Konstitucifara Asembleo por restaŭri la ordon. Li estris trupojn kontraŭ la barikadoj, en sia arondismento.<ref>Raphaël Lahlou, Le Coup d'État du 2 décembre, Paris, Bernard Giovanangeli, 2009. </ref> Poste li malaprobos la sangelverŝan subpremadon de kiu li mem partoprenis.<ref>Pascal Melka, Ibid., p. 242. </ref> Li fondis la gazeton ''L'Événement''<ref>Constant de Tours, Le Siècle de Victor Hugo raconté par son œuvre, p. 158. </ref> en aŭgusto 1848. Li seniluziiĝis de la aŭtoritatoj rezultitaj de la [[Franca revolucio de 1848|Revolucio de februaro]] kaj la subpremada leĝaro aprobita de la Konstitucifara Asembleo kontraŭ la gazetaro la 9a kaj 11a de aŭgusto faris, ke li diris: «La homoj kiuj regas la landon ekde februaro komprenis la anarkion kiel libereco; nun ili komprenas la liberecon kiel anarkio».<ref>Victor Hugo, Choses vues 1847-1848, Paris, Gallimard, 1972, 505 p. (ISBN 2-07-036047-4), p. 11.</ref> Li apogis la kandidatecon de [[Napoleono la 3-a|Louis-Napoléon Bonaparte]], kiu estis elektita prezidento de la Respubliko en decembro 1848. Post la dissolvo de la Nacia Asembleo, li estis elektita la 13an de majo 1849 kiel ano de la Leĝofara Asembleo kaj faris sian ''[[s:Détruire la misère, Discours à l'Assemblée nationale législative 9 juillet 1849|Discours sur la misère]]'' (Diskurso kontraŭ la malriĉego) la 9an de julio 1849 kaj la 30an de junio 1850.<ref>Dominique Val-Zienta, Les Misérables, l'Évangile selon "saint Hugo" ?, Harmattan, 2012 (rete [https://books.google.es/books?id=7aHCjoPez7YC&redir_esc=y]), p. 8. </ref> Li rompis disde Louis-Napoléon Bonaparte, kiam tiu defendis la revenon de la papo en Romon,<ref>Pascal Melka, Ibid., 1849-1851: la rupture entre Victor Hugo et le Prince-Président, p. 254-255 rete [https://books.google.fr/books?id=BFEnsY_kUmIC&dq=Victor+Hugo+le+politique&as_brr=3&source=gbs_navlinks_s]. </ref> kaj li luktas pli kaj pli kontraŭ siaj iamaj politikaj amikoj, kies politikon reakcieman li tute malakceptas. Dum la [[puĉo]] de la 2a de decembro 1851, Victor Hugo partoprenis en la organizado de rezistado kiu malsukcesis.<ref>Exil de Victor Hugo [http://www.hautevillehouse.com/exil.html] sur la retejo de Hautevillehouse. </ref> Li klopodis dekomence fuĝi, poste li konsideras sin prizonulo, sed franca komisaro komprenante ruzaĵon, malakceptis aresti lin responde: «M. Hugo, mi ne arestas vin, ĉar mi arestas nur danĝerulojn!»<ref>Jean Tulard, Peut-on faire confiance aux historiens?, [[Académie des sciences morales et politiques]], 2006, p. 321. </ref> La vesperon de la 11a de decembro, li entrajniĝis por ekziliĝi en Bruselo sub la falsa identeco de Jacques Firmin Lanvin, tipografo.<ref>Henri Guillemin, Hugo, Paris, Seuil, Microcosme, Ecrivains de toujours, 1978, 191 p. (ISBN 2-02-000001-6), p. 181. </ref> Lia persekuto estis konfirmita per la dekreto de la 9a de januaro 1852 kiu koncernis la iamajn reprezentantojn en la Nacia Asembleo, kiel Victor Schoelcher kaj aliaj 64.<ref>Le Moniteur universel, 10a de januaro 1852, no 10, p. 45. </ref> [[Dosiero:Benjamin Roubaud - Le Grand Chemin de la postérité.jpg|eta|400ra|maldekstre|Victor Hugo avangarde de la romantika armeo. ''Le Grand chemin de la postérité'', karikaturo de Benjamin Roubaud (1842).]] Du tagojn post sia alveno en Bruselo, li skribas al sia edzino el la ''Hôtel de la Porte Verte'': «Dum dek du tagoj, mi estis inter la vivo kaj la morto, sed mi ne havis momenton malhelan. Mi kontentiĝis je mi mem. Kaj mi scias, ke mi faris mian devon».<ref name="Correspondance de Victor Hugo/1851 - Wikisource"> Correspondance de Victor Hugo - Année 1851 [https://fr.wikisource.org/wiki/Correspondance_de_Victor_Hugo/1851] Wikisource, 2016, konsultita la 26/12/2018</ref> Tamen li ne rakontis al sia edzino ke li devis sian survivadon al la determinemo de sia amatino, [[Juliette Drouet]]. Al [[Auguste Vacquerie]], li esprimis la fieron esti je la alta nivelo de la misio atribuita al li kiel beletristo enirinta en la historio tiutempa: «[...] Mi ĵus batalis kaj iom montris tion kio estas poeto. Tiuj burĝuloj scios finfine, ke la inteligentuloj estas ankaŭ kuraĝaj kaj ke la ventruloj estas malkuraĝaj».<ref> Pierre Angrand, ''Victor Hugo raconté par les papiers d’État'', Parizo, Gallimard, 1961, 288 pp. p. 7.</ref> [[Dosiero:Charles Hugo - Victor Hugo on the Rock of the Exiles - Google Art Project.jpg|eta|dekstre|''Victor Hugo sur le rocher des Proscrits''.<br /> Foto de [[Charles Hugo]], [[Musée d'Orsay]], ĉirkaŭ 1853. Ekzilo en Ĵerzejo.]] La 13an de decembro 1851, li vizitis la belgan ministron de Internaj Aferoj al kiu li informis pri sia projekto verki memoraĵon pri la historio de la puĉo de la 2a de decembro 1851. La ministro respondis, ke tio metus Belgion, «malgranda ŝtato apud tiom forta kaj perforta najbaro», en situacion tre tikla.<ref name="Correspondance de Victor Hugo/1851 - Wikisource" /> Post la plebiscito de 20a kaj 21a de decembro kiu aprobis la reformojn planitajn de la princo-prezidento, la belga registaro senpacienciĝis pro la aktiveco de la ekzilitoj. Post unu semajno, la ĝendarmoj portis Hugo antaŭ la reĝan prokuroron. La 9a de januaro 1852, dekreto oficialigis sian malpermeson kaj konvinkis Hugo, ke li tuj estos ''[[persona non grata]]'' en Belgio, dum la franca ataŝeo pri negocoj en Bruselo eksciis pri la baldaŭa apero de la libro ''Le coup d’État du Deux Décembre''. Samtempe, Louis-Napoléon ŝajnas preta al la reamikigo liberigante [[François-Victor Hugo]], enprizonigita pro gazetaragado; informaro de la gazeto ''l’Éclair'' indikis, ke Hugo estis rajtigita reveni en Francion se li petas tion – kion la verkisto deklaris, ke li ne petos ĉar tio estus malaltiĝo.<ref> Pierre Angrand, ''Victor Hugo raconté par les papiers d’État'', Parizo, Gallimard, 1961, 288 pp. p. 19.</ref> «Estu trankvila, li skribis al Adèle, Anglio estas tute apude.» [[Charles Hugo|Charles]] konfirmis, ke lia patro pensas en Ĵerzejo.<ref> Pierre Angrand, ''Victor Hugo raconté par les papiers d’État'', Parizo, Gallimard, 1961, 288 pp. p. 20.</ref> Dume, Hugo konstatis, ke lia rakonto pri la puĉo de la 2a de decembro estas titana projekto kiu malkuraĝigus la eldonistojn: tial li preferis finfine [[pamfleto]]n titolitan ''Napoléon le Petit'' (Napoleono la Malgranda), «unu de miaj plej bonaj verkoj», komencita la 14an de junio kaj finita la 12an de julio 1852.<ref name="Correspondance de Victor Hugo/1852 - Wikisource"> Correspondance de Victor Hugo - Année 1852 [https://fr.wikisource.org/wiki/Correspondance_de_Victor_Hugo/1852] Wikisource, 2016, konsultita la 26/12/2018.</ref> La verko iros al Francio kontrabande, eldonita en malgrandaj volumoj pli facile kaŝeblaj. Tial pro ordono de la belga registaro li estis devigita forlasi la landon kaj li translokiĝis al la brita [[Krondependaĵoj de la brita monarkio|dependaĵo]] [[Ĵerzejo]].<ref> Rodríguez Álvarez Azucena (1995), p. 146 </ref> Tie li estus protektita de Britio, sed povis bone elturniĝi kie oni parolas la francan, dum li ne regis la anglan. Krome li ne volis enmiksiĝi kun la aliaj francaj ekzilitoj en Londono. Tamen li estis elpelita el Ĵerzejo en 1855 ĉar li estis kritikinta la viziton de la [[Viktoria (Britio)|reĝino Viktorio]] al Francio, kaj instaliĝis en Hauteville House en [[Gernezejo]].<ref> Natividad Pulido (22a de februaro 2012). [https://www.abc.es/cultura/libros/abci-hugo-201202220000_noticia.html «Victor Hugo y familia: cuatro generaciones de grandes creadores».] ABC. Konsultita la 25an de majo 2012. </ref> Hugo formis parton de grupo de ekzilitoj kiuj ne deziris reveni al Francio post la dekreto de amnestio kiu permesis la revenon de ĉiuj ekzilitoj post la puĉo de decembro; Victor Hugo manifestis «Et s'il n'en reste qu'un, je serai celui-là» — Kaj se restos nur unu, tiu estos mi—.<ref> Los castigos, «Ultima verba» </ref><ref> Rodríguez Álvarez Azucena (1995), p. 147 </ref> Tiuj malfacilaj jaroj estís tre fruktodonaj el literatura vidpunkto; li publikigis ''Les Châtiments'' (1853), poezia verko kiu temas pri la Dua Imperio; ''Les contemplations'', poezioj (1856); La legendo de la jarcentoj (1859), same kiel unu de liaj plej gravaj verkoj, nome la romano ''Les misérables'' (1862). Li omaĝis la lokanojn de Gernezejo en sia romano ''Les Travailleurs de la mer'' (1866). === Fino de lia vivo === [[Dosiero:Hugo avec Georges et Jeanne 1872.jpg|eta|maldekstre|Victor Hugo kun siaj nepoj Georges kaj Jeanne en 1872.]] Finfine li revenis al Francio en septembro 1870, post la malvenko de la franca armeo en la [[Batalo de Sedan]] kaj ricevis triumfan akcepton fare de la parizanoj. Partoprenis aktive en la defendo de Parizo dum la [[Sieĝo de Parizo (1870–71)|Sieĝo de Parizo]] en 1870. Li estis elektita por la Nacia Asembleo —kiel deputito el Bordozo— la 8an de februaro 1871, sed li demiziis la venontan monaton proteste kontraŭ la senvalidigo de [[Garibaldi]]. En marto 1871 li estis en Bruselo demarŝe pro la heredo de sia filo Charles, kiam eksplodis la insurekcio de la [[Pariza Komunumo]]. Li konis la ribelon kaj sekvan subpremadon el Belgio kaj li malaprobis tion tiom arde ke li estis elpelita el la lando.<ref> Rosa Annette (1985), 4a parto, ĉap. II «La Commune de Paris: 18 mars – 28 mai 1871» </ref> Li rifuĝiĝis en [[Luksemburgo]], en [[Vianden]], en Diekirch kaj en Mondorf-les-Bains, kie li profitis la kuracbanadon; tie li finis la poemaron ''L'Année terrible''. Revenis al Francio fine de 1871. Je peto de kelkaj respublikanaj komitatoj, li akceptis kandidatiĝi en januaro 1872. Konsiderita «radikala» pro sia peto de amnestio por la kondamnitaj komunumanoj, li estis frapita de la «modera» Joseph Vautrain.<ref> Victor Hugo, ''Choses vues'', Hubert Juin, París: Gallimard, 2002, pp. 1242-1243. </ref> Samjare, Hugo revenis al Gernezejo, kie li verkis la romanon ''Quatrevingt-treize''. Li iĝis en tiu epoko vivanta simbolo de sociaj humanistaj respublikanaj sentoj. En 1873 li loĝis en Parizo kaj dediĉis sin al la edukado de siaj du genepoj, Georges kaj Jeanne, kio inspiris al li la kolekton ''L'Art d'être grand-père''. Vizitis lin multaj gravuloj, de la politika kaj literatura etosoj, kiel la [[fratoj Goncourt]], [[Édouard Lockroy|Lockroy]], [[Georges Clemenceau|Clemenceau]], [[Léon Gambetta|Gambetta]] kaj aliaj.<ref> Rosa Annette (1985), 4a parto, ĉap IV «Du salon au Sénat» </ref> En junio de 1878 li iom malsana revenis al Gernezejo, nome al Hauteville House, zorgita de Richard Lesclide.<ref>Seray Jacques (2009).</ref> Li jam ne plu verkis, sed plue aperis regule nombraj poemkolektojn el jaroj de elstara inspirado (1850-1870), kiel ''Les Quatre Vents de l'Esprit'' (1881) kaj aliaj, kio kontribuis al la legendo de la maljunulo nelacigebla ĝismorte.<ref>«The Four Winds of the Spirit (La kvar ventoj de la spirito, 1881)» p. 291 Selected Poems of Victor Hugo: A Bilingual Edition, Victor Hugo, E. H. Blackmore & A. M. Blackmore, University of Chicago, 2001.</ref> Dum tiu periodo, multaj liaj teatraĵoj estis luditaj denove, kiel ''Ruy Blas'' en 1872, ''Marion de Lorme'' kaj ''Marie Tudor'' en 1873 aŭ ''La roi s'amuse'' en 1882.<ref> Rosa Annette (1985), Kvara parto </ref><ref> Spiquel Agnès. [https://web.archive.org/web/20110721002939/http://groupugo.div.jussieu.fr/Groupugo/doc/00-03-25Spiquel.doc «1875» (DOC).] Groupe Hugo. Arkivita el la originalo la 21an de julio 2011. Konsultita la 28an de majo 2012. </ref> [[Dosiero:1er juin 1885 - Enterrement Victor Hugo.jpg|eta|270ra|dekstre|La entombigo de Victor Hugo.]] Victor Hugo mortis la [[22-a de majo|22-an de majo]] 1885, je 13:27 kiam li estis 83-jaraĝa. Oni faris al li Nacian Funebron, kaj li estis entombigita en la pariza [[Panteono de Parizo|Panteono]], kie ripozas la francaj gloruloj. Tiukadre la Tria Respubliko profitis la okazon por transformi la iaman preĝejon de Sainte-Geneviève en Panteono. Oni omaĝis la kadavron nokte sub la [[Triumfa Arko de Parizo|Triumfa Arko]]. Poste oni paradis al la Panteono per vido de kelkaj kilometroj kaj ĉirkaŭ du milionoj da personoj.<ref>[https://www.culture.gouv.fr/Depot-legal-du-ministere-de-la-Culture «Le Paris de Victor Hugo».] Victor Hugo. Conscience et combats: 1802-2002. Ministère de la culture et de la communication. Konsultita la 29an de majo 2012. </ref><ref>[https://www.culture.gouv.fr/Depot-legal-du-ministere-de-la-Culture «22 mai 1885: Les funérailles».] Victor Hugo. Conscience et combats: 1802-2002. Hugo au fil du temps. Ministère de la culture et de la communication. Konsultita la 14an de majo 2012. «Ce sont deux millions de personnes qui convergent vers le lieu des obsèques. Les témoins de cet événement savent qu’il est et demeurera unique dans l’histoire. (...) Précédé d’un escadron de la garde à cheval et suivi d’un régiment de cuirassiers casques et cuirasses qui rutilent, sabre au clair le général Saussier, gouverneur militaire de Paris, ouvre la marche avec son état-major en grande tenue.» </ref> Aktuale liaj restaĵoj kuŝas apud tiuj de [[Émile Zola]] kaj de [[Alexandre Dumas]], translokigitaj tien el aliaj nekropoloj en 1908 kaj 2002 respektive. == Verkoj == === Antaŭ 1830 === * ''Odes et Poésies diverses'' (poemoj, 1822) * ''Han d'Islande'' (1823) * ''Nouvelles Odes'' (poemoj, 1824) * ''Bug-Jargal'' (1826) * ''Odes et Ballades'' (poemoj, 1826) * ''Cromwell'' (dramo, 1827) * ''[[Le Dernier Jour d'un Condamné]]'' (romano, 1829) * ''Les Orientales'' (poemoj, 1829) === 1830 – 1840 === [[Dosiero:1986 Angelo - Tirano de Padovo FE373.jpg|eta|''Angelo, Tirano de Padovo'', 1986.]] * [[Hernani (Victor Hugo)|Hernani]] (dramo, 1830) * ''[[Notre-Dame de Paris (romano)|Notre-Dame de Paris]]'' (romano, 1831) * ''Les Feuilles d'automne'' (poemoj, 1831) * ''Marion Delorme'' (dramo, 1831) * ''Le Roi s'amuse'' (dramo, 1832) * ''Lucrèce Borgia'' (1833) * ''Marie Tudor'' (dramo, 1833) * ''Claude Gueux'' (1834), ''[http://www.satesperanto.org/eldonkooperativo/spip.php?article12 Klaŭdo Mizerulo]'' en la Esperanto-traduko * ''Angelo'' (dramo, 1835) * ''Les Chants du crépuscule'' (1835) * ''Les Voix intérieures'' (1837) * ''[[Ruy Blas]]'' (dramo, 1838) === 1840 – 1870 === * ''Les rayons et les ombres'' (1840) * ''Le Rhin'' ("La Rejno", 1842) * ''Les burgraves'' (dramo, 1843) * ''Les châtiments'' (1853) * ''Les contemplations'' ("La kontemploj", poemoj, 1856) * ''[[Les misérables]]'' ("La mizeruloj", romano, 1862) kiu denuncas la sociajn problemojn de la epoko per tragedio de multaj interplektataj roluloj. Sur ĝi oni muntis la muzikalon ''[[Les Misérables (muzikalo)|Les Misérables]]'' * ''Les chansons des rues et des bois'' (poemoj, 1865) * ''Les travailleurs de la mer'' (1866) === Post 1870 === * ''L'Année terrible'' (1872) * ''Quatrevingt-treize'' ("Naŭdek tri", 1874) * ''L'Art d'être grand-père'' (1877) * ''Histoire d'un crime'' (1877) * ''Religions et Religion'' (1880) * ''Les Quatre Vents de l'Esprit'' (1881) * ''Torquemada'' (dramo, 1882) == Tradukoj en [[Esperanto]] == [[Dosiero:1914 La Mizeruloj.jpeg|eta|''La mizeruloj'', 1914.]] * ''La dormo de l' infano'' [tradukis [[Louis de Beaufront|L. de Beaufront]]] ([[Nurenbergo]]: ''[[La Esperantisto]]'' '''8''' [[1892]]) pp.&nbsp;116. * ''La ĝinoj'' [''Les djinns'', tradukis [[Carlo Bourlet]]] ([[Upsalo]]: ''[[Lingvo Internacia (gazeto)|Lingvo Internacia]]'' [[1902]]) pp.&nbsp;118-119. * [http://eo.wikisource.org/wiki/La_tombo_kaj_la_rozo ''La tombo kaj la rozo''] [tradukis [[Antoni Grabowski]]] ([[Varsovio]]: [[El Parnaso de Popoloj|''El Parnaso de Popoloj'']] [[1913]]). * [http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=e0b&datum=1905&page=206&size=45 ''Post la batalo''] [tradukis [[Émile Boirac]]] (Upsalo: ''Lingvo Internacia'' [[1905]]) pp. 174. * ''Historio de Cosette'' [tradukis [[Paul Boulet]]] (Upsalo: ''Lingvo Internacia'' [[1906]]) pp.&nbsp;310-316. * ''[[La mizeruloj]]'' [''Les misérables'', esperantigis [[Wijtze Nutters|Centezimala (Wijtze Nutters)]]] ([[Amsterdamo]]: Serio de Eldonaĵoj de [[Internacia Socia Revuo|''Internacia Socia Revuo'']] '''9-17''' [[1914]]). * ''Victor Hugo (kolekto)'' [organizis R. Levin] . Eld. R. Levin, Lyon, 1935. * ''Post la batalo; Ekstazo; Veni, vidi, vici; Boazo dormanta'' [redaktis [[Kálmán Kalocsay]]] ([[Budapeŝto]]: ''[[Tutmonda Sonoro]]'' '''2''' [[1981]]) pp.&nbsp;358 – 362. * ''Angelo, Tirano de Padovo'' [tradukis [[Daniel Luez]]] ([[Parizo]]: [[Universala Federacio Esperantista]] [[1986]]). * ''Legendo pri la bela Pekopeno kaj la bela Boldura'' [el ''Le Rhin'', esperantigis [[Valo (esperantisto)|Valo]]] ([[Laroque-Timbaut]]: [[SAT eldona fako kooperativa|SAT-Broŝurservo]] [[1988]]) pp. 67. * ''[[Hernani (Victor Hugo)|Hernani]]: antologieto de franca literaturo''. [[Franca esperantisto]], numeroj 488 kaj 490, de julio 1997 kaj oktobro 1997, respektive 60 pp. kaj 61-104. * ''[http://www.satesperanto.org/eldonkooperativo/spip.php?article12 Klaŭdo Mizerulo]'' en Unua Parto de ''Mortopuno: faktoj & dokumentoj'' [tradukis [[Vito Markovo]]] ([[Eldona Fako Kooperativa]] de [[Sennacieca Asocio Tutmonda|SAT]] [[2007]]). * Serĝo Sir', "La ''Te Deum'' de l'1a de januaro 1852. Victor Hugo vs Napolĉjo l'3a", [[Sennaciulo]], 1438-1440, oktobro-decembro 2025, pp. 26-27. ===Recenzoj=== Pri ''[[La mizeruloj]]'' {{citaĵo|Tiu ĉi prezentaĵo de la glora verko ''Les Misérables'' ne estas plena traduko, sed mallongiĝo ĝis proksimume duono de la amplekso de l’ originala teksto. Sed, ĉar la ĉirkaŭtranĉado estas lerte kaj konscience farita, mi deziras al tiu ĉi eldonaĵo grandan sukceson: ĝi taŭgos por tiuj multaj homoj, kiuj ne havas la tempon, aŭ [[oportuno]]n, por tralegi la plenplenan verkon. Ĉiu homamanto, ĉiu, kiu volas iel plenumi sian devon rilate la socion, devas studi tiun epidemian malsanon, kiun ni fiere nomas la civilizacio; kaj tiu ricevos fortan: helpon, legante la ĉefverkon de Victor Hugo. La lingva [[stilo]] de tiu ĉi volumo estas ĝenerale bona — tamen ne bonega, ĉar troviĝas en ĝi tre multe da stilaj makuloj. Mi trovas ofte e/ kun la akuzativo (el sian poŝon—unu el siajn poŝojn); la prepoziciojn ''pri, de, pro, sen, post'' kun la infinitivo (pro esti rompinta fenestron); absolutan [[nominativo]]n (La patrino G. fovirinte, mia frato diris la [[dankpreĝo]]n); nebezonatan sufikson ''ig'' kun la verboj jam aktivaj ''teruri, naŭzi, agiti, armi, ravi, ĉarmi''. Staras ankaŭ multaj aliaj eraroj, presaj kaj aliaj; sed malgraŭ ĉio la libro estas tre leginda.|A.E.W. [[La Brita Esperantisto]] - Numero 114, Junio (1914)}} ---- Pri ''Victor Hugo (kolekto)'' {{citaĵo|Kolekto da tradukaĵoj — poeziaj kaj prozaj — el la verkaro de Victor Hugo, faritaj de [[Lyona Universitata Esperantista Klubo]], por soleni lian morton antaŭ 50 jaroj.|[[La Brita Esperantisto]] - Numero 366, Oktobro (1935) }} == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Vidu ankaŭ == * [[L'Histoire d'Adèle H. (filmo)]] * [[Liberpensuloj]] * [[Victor Hugo (pariza metrostacio)]] * [[Ampère - Victor Hugo (stacio en Liono)]] == Bibliografio == * Por kompleta bibliografio: [http://expositions.bnf.fr/hugo/biblio/biblio/ Bibliografio de la Bibliothèque Nationale de France en 2002] kaj [http://groupugo.div.jussieu.fr/BibliHugo/Question.htm Bibliografio de la «Groupe Hugo», Universitato de Parizo 7] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070612194606/http://groupugo.div.jussieu.fr/BibliHugo/Question.htm |date=2007-06-12 }} === Kompleta verkaro, eldonoj de referenco === * 1880-1892 : Édition Hetzel – Quantin, dite « ne varietur ». ''Œuvres complètes de Victor Hugo''. Édition définitive d'après les manuscrits originaux. – J. Hetzel et Cie ; A. Quantin, 1880-1889. – 48 vol. in—8°. I. Poésie (16 vol.) – II. Philosophie (2 vol.) – III. Histoire (3 vol.) – IV. Voyages (2 vol.) – V. Drame (5 vol.) – VI. Roman (14 vol.) – VII. Actes et paroles (4 vol.) – VIII Œuvres diverses (2 vol.) * 18??-1880 : Éditions Rouff. ''L'Œuvre de Victor Hugo''. Édition populaire, 227 vol. in-32. * 1904-1952 : kaj [[Albin Michel (eldonejo)|Albin Michel]], dite « de l'Imprimerie nationale » ''Œuvres complètes de Victor Hugo'', P. Ollendorff ; Albin Michel ; Imprimerie Nationale, 1902-1952, 45 vol. – Portraits, planches en noir et en couleurs, fig. fac-similés, couvertures imprimées. Éditeurs intellectuels successifs : Paul Meurice (1904-1905), Gustave Simon (1905-1928) et Cécile Daubray (1933-1952). Édition critique, avec pour la première fois la ''Correspondance'' de Victor Hugo ainsi que de nombreŭ textes inédits. * 1967-1970 : Édition chronologique Massin, au Club Français du livre ''Œuvres complètes de Victor Hugo'' : édition chronologique publiée sous la direction de J. Massin. Club Français du Livre, 1967-1970, 18 vol. * 1985 : Collection « Bouquins » aux éditions Robert Laffont. Textes proches de l'édition Massin, et revus pour le centenaire de la mort de Hugo. ''Œuvres complètes de Victor Hugo'' dirigée par Jacques Seebacher et Guy Rosa ; en collaboration avec le Groupe inter-universitaire de travail sur Victor Hugo-Paris VII, Robert Laffont, 15 vol. === Pri la homo === * Adèle Hugo (nome Adèle Foucher, la edzino de Victor, ne la filino Adèle), ''Victor Hugo raconté par un témoin de sa vie'', Paris, Bruxelles, Leipzig, Librairie Internationale A. Lacroix, Verboeckhoven & Cie, éditeurs, 2 in-8°, 1863. * Augustin Cabanès, ''Victor Hugo mégalomane et spirite'', dans ''Grands névropathes'', tome 2, Albin Michel, 1931 [http://fr.wikisource.org/wiki/Victor_Hugo_m%C3%A9galomane_et_spirite]. * Alain Decaux, ''Victor Hugo'', Éditions Perrin, 2001. * Juliette Drouet, ''Mille et une lettres d'amour à Victor Hugo'' (choisies, préfacées et annotées par Paul Souchon), Gallimard, coll. « L'Imaginaire », 1951. * [[Max Gallo]], ''Victor Hugo'', XO éditions, 2001, 2 tomes. * Danièle Gasiglia-Laster, ''Victor Hugo « Sa vie, son œuvre »'', Frédéric Birr, coll., 1984. * Danièle Gasiglia-Laster, , ''Victor Hugo, celui qui pense à autre chose'', coll. « Petites biographies », Portaparole, Rome, 2006. * Henri Guillemin, ''Victor Hugo par lui-même'', Collections Microcosme "Écrivains de toujours", Paris, [[Le Seuil (eldonejo)|Le Seuil]], 1951. * Jean-Marc Hovasse, ''Victor Hugo, Avant l'exil : 1802-1851'', Fayard, 2001. * Jean-Marc Hovasse, ''Victor Hugo, Pendant l'exil : 1851-1864'', Fayard, 2008. * [[Paul Lafargue]], « La Légende de Victor Hugo de 1817 à 1873 », dans ''Revue socialiste'', 1885 [http://fr.wikisource.org/wiki/La_L%C3%A9gende_de_Victor_Hugo] * Arnaud Laster , ''Pleins feux sur Victor Hugo'', Comédie-Française, 1981 ; * Arnaud Laster , ''Victor Hugo'', éditions Belfond, 1984. * Frédéric Lenormand, ''Les Fous de Guernesey ou les amateurs de littérature'', Robert-Laffont, 1991, sur l'exil à Saint-Pierre-Port. * Richard Lesclide, ''Propos de table de Victor Hugo'', E. Dentu, 1885. * [[André Maurois]], ''Olympio ou la Vie de Victor Hugo'', Hachette, 1985. * Annette Rosa, ''Victor Hugo, l'éclat d'un siècle'', éditions Messidor, 1985 [http://groupugo.div.jussieu.fr/Groupugo/Textes_et_documents/Eclat_d%27un_si%C3%A8cle.htm]. * Jacques Seray, ''Richard Lesclide, du « Vélocipède illustré » à « La Table de Victor Hugo »'', Vélizy, Seray, 2009. * Marieke Stein, « Victor Hugo vient de mourir. Les Funérailles du siècle », dans ''Dans les secrets de la police'', éditions l'Iconoclaste, 2008, {{ISBN| 9782913366206}}. === Pri lia verkaro === * Corinne Charles, ''Victor Hugo, visions d'intérieur : du meuble au décor'', Paris, éditions Paris-Musées, 2003 {{ISBN|2-87900-768-2}}. * Christian Chelebourg, ''Victor Hugo, le châtiment et l'amour - Sens de l'exil'', Lettres Modernes Minard, « Archives des Lettres Modernes », 2010. * Henri Meschonnic, ''Écrire Hugo'', 2 tomes, Gallimard, 1977. * Anne Ubersfeld, ''Le Roi et le Bouffon, étude sur le théâtre de Hugo de 1830 à 1839'', Librairie José Corti, 1974. === Pri lia politika agado === ==== En franca ==== * Jean-François Kahn, ''Victor Hugo, un révolutionnaire'', Paris, Fayard, 2001, 960 p. {{ISBN|9782213610962}}. * Henri Meschonnic, ''Hugo, la poésie contre le maintien de l’ordre'', Paris, Maisonneuve & Larose, 2002. * Jérôme Picon kaj Isabel Violante, ''Victor Hugo contre la peine de mort'', avant-propos de Robert Badinter, Paris, éditions Textuel, 2001. * Frank Wilhelm, ''Victor Hugo et l'Idée des États-Unis d'Europe'', Luxembourg, éd. par les Amis de la Maison de Victor Hugo à Vianden, 2000. ==== Alilingve ==== * Martin Feller, ''Der Dichter in der Politik. Victor Hugo und der deutsch-französische Krieg von 1870/71. Untersuchungen zum französischen Deutschlandbild und zu Hugos Rezeption in Deutschland.'', Thèse Marburg, 1988. * Rodríguez Álvarez, Azucena (1995). «Decantación ideológica de Víctor Hugo en los años de exilio». Studia Zamorensia (2): 145-158. ISSN 0214-736X. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|q=Victor Hugo|s=Aŭtoro:Victor Hugo}} * [http://donh.best.vwh.net/Esperanto/Literaturo/Poezio/pour_envoi.html Adiaŭo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20020823115646/http://donh.best.vwh.net/Esperanto/Literaturo/Poezio/pour_envoi.html |date=2002-08-23 }} * [http://donh.best.vwh.net/Esperanto/Literaturo/Poezio/parnaso/tombo_kaj_rozo.html La tombo kaj la rozo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20021117140346/http://donh.best.vwh.net/Esperanto/Literaturo/Poezio/parnaso/tombo_kaj_rozo.html |date=2002-11-17 }} * [http://donh.best.vwh.net/Esperanto/Literaturo/Poezio/vivi.html Vivi] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20020901014518/http://donh.best.vwh.net/Esperanto/Literaturo/Poezio/vivi.html |date=2002-09-01 }} * [http://www.intratext.com/Catalogo/Autori/AUT187.HTM Verkoj de Victor Hugo] * [http://www.3dsrc.com/victorhugo/ Victor Hugo le dessinateur] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130710085447/http://www.3dsrc.com/victorhugo/ |date=2013-07-10 }} * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/h#a85 Verkoj de Hugo ĉe la projekto Gutenberg] * [http://www.imdb.com/name/nm0401076/ Listo de filmoj laŭ verkoj de Victor Hugo] * [http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=e0b&datum=1906&page=327&size=45 Historio de Cosette] {{Havenda artikolo}} == Tradukfonto == {{Trad|fr|Victor Hugo|87033270|es|Victor Hugo|129037058|en|Victor Hugo|978362101}} {{Sepultitoj en Pantheon}} {{Bibliotekoj|PeEnEo=4525|PND=118554654|LCCN=n/79/91479|VIAF=9847974|TSURL=viaf/9847974}} {{Vivtempo|Hugo, Victor}} [[Kategorio:Victor Hugo| ]] [[Kategorio:Francaj verkistoj]] [[Kategorio:Francaj dramistoj]] [[Kategorio:Francaj spiritistoj]] [[Kategorio:Homoj de Besançon]] [[Kategorio:Membroj de la Franca Akademio]] [[Kategorio:Francaj politikaj verkistoj]] [[Kategorio:Eksaj katolikoj]] [[Kategorio:Entombigitoj en la Panteono de Parizo]] ikfk4qtclpv449nng9pxqzq6iii5unj 0 5166 9378173 9356079 2026-05-20T07:13:16Z Tirolischleioans 254019 /* Naskiĝoj */ 9378173 wikitext text/x-wiki {{KalendaroNovembro}} {{Novembro}} La '''2-a de novembro''' estas la 306-a tago de la jaro (la 307-a en superjaroj) laŭ la [[Gregoria kalendaro]]. 59 tagoj restas. Je la 2-a de novembro okazis, interalie: == Eventoj == * [[676]]: [[Vatikano]]: [[Dono]] iĝis papo, devenanta de [[Romo]] * [[998]]: Franca [[benediktanoj|benediktano]] Odilo, superulo de la [[Abatejo de Cluny]], komencis celebri rememorigon de ĉiuj mortintaj [[ordeno (eklezio)|ordenanoj]] * [[1389]]: [[Bonifaco la 9-a]] iĝis papo * [[1439]]: Reunuigitaj ekde oktobro en [[Orleans]], [[Francaj Ĝeneralaj Statoj]] decidis per la ordono de la 2-a de novembro utiligon de konstanta armeo por definitive elpeli [[angloj]]n el Francio * [[1502]]: [[Kristoforo Kolumbo]] malkovris [[golfo]]n Portobolo, en [[Kolono (Panamo)]] * [[1642]]: [[Tridekjara milito]]: venko de sveda armeo en la 2-a batalo de [[Leipzig|Breitenfeld]] kun anekso de la tuta [[Saksio]] * [[1655]]: [[Sveda diluvo]]: nokte de la 1-a/2-a de novembro sveda armeo bruligis polan urbon [[Pilica (regiono Śląskie)|Pilica]] * [[1660]]: Venko de pola armeo en batalo de Cudnów ([[Ĵitomira provinco]]), kadre de [[Respubliko de Ambaŭ Nacioj|pol/litova]]-[[Rusa carlando|rusa]] milito (1654-1667) * [[1769]]: [[Katedralo de Vilno]]: falo de ties [[turo]] mortigis 6 [[pastro]]jn * [[1789]]: [[Franca revolucio de 1789|Franca revolucio]]: en [[Francio]] oni [[ŝtatigo|ŝtatigis]] [[eklezio|eklezian]] havaĵon ([[sekularigo]]) * [[1821]]: [[Flago de Meksiko]] oficialiĝis * [[1848]]: [[Revolucio de 1848|Printempo de popoloj]]: post [[aŭstroj|aŭstra]] bombado de [[Lvovo]] sekvis ties kapitulaco * [[1850]]: Itala astronomo [[Annibale de Gasparis]] malkovris asteroidon [[13 Egerio|Egerio]] * [[1852]]: [[Franklin Pierce]] gajnis prezidentan baloton en Usono * [[1875]]: Franca astronomo [[Paul-Pierre Henry]] malkovris asteroidon [[152 Atalo|Atalo]] kaj la aŭstra [[Johann Palisa]] - [[153 Hildo|Hildo]] * [[1889]]: [[Norda Dakoto]] fariĝis la 39-a [[subŝtatoj de Usono|subŝtato de Usono]] kaj [[Suda Dakoto]] la 40-a * [[1899]]: En [[Ĉinio]] eksplodis [[Boksera ribelo]] * [[1903]]: [[Londono]]: unua numero de skandalema tagĵurnalo "[[The Daily Mirror]]" aperis * [[1904]]: Pola aktivulo de [[laborista movado]] Marcin Kasprzak estis kondamnita al [[mortpuno]] pro pafmortigo de 4 rusaj ĝendarmoj, malkovrintaj lian [[presarto|presejon]] * [[1914]]: [[Unua Mondmilito]]: [[Rusia imperio]] kaj [[Serbio]] deklaris militon kontraŭ la [[Otomana imperio]] ([[Dardaneloj]] estis fermitaj); [[Britio]] anoncis maran blokadon de [[Germanio]] * [[1915]]: [[Unua Mondmilito]]: Germana ĉefgeneralo-guberniestro [[Hans Hartwig von Beseler]] atribuis provizorajn [[statuto]]jn al varsoviaj [[altlernejo]]j * [[1916]]: En [[Lublin]] estis fondita la Asocio de Pola [[Skoltismo]] * [[1917]]: [[Cionismo]]: anonco de t.n. [[Balfour-deklaro]] pri estonta kreo de juda ŝtato, prezentita en letero de la brita ministro [[Arthur James Balfour]] - oficiala apogo de la [[ Brita imperio]] por restarigo de la juda registaro en [[Palestino]] * [[1918]]: Provizora [[konstitucio]] de [[Litovio]] estis adoptita - unua [[leĝo (jura)|leĝo]] de litova [[ŝtato]]; [[Radom]] kiel unua urbo en Pollando reakiris [[sendependeco]]n - kune kun transpreno de regopovo de la aŭstria [[okupado|okupanto]] kaj proklamo de la Radoma Respubliko, la 2-an de novembro; en [[Lublin]] dum dutaga kunsido de skoltaj organizaĵoj (1-a ĝis 2-a de novembro) fondiĝis Asocio de Polaj Skoltoj * [[1919]]: [[Sindikato]]: [[Franca Konfederacio de Kristanaj Laboristoj (CFTC)]] fondiĝis kadre de la [[katolika sociala doktrino]] * [[1920]]: [[Warren G. Harding]] gajnis prezidentan baloton en Usono * [[1920]]: [[Usono]]: en [[Pittsburgh (Pensilvanio)]] komencis disaŭdigi unua en la mondo publika [[radiofonio|radio]] * [[1925]]: [[Dua Pola Respubliko]]: en la [[Tombo de Nekonata Soldato en Varsovio|Tombon de Nekonata Soldato en Varsovio]] oni metis sennoman postrestaĵon de neidentigita [[soldato]] elterigita de la [[Tombejo de la Defendintoj de Lvovo]] * [[1930]]: [[Historio de Etiopio|Etopio]]: [[Haile Selassie]] kroniĝis kiel imperiestro * [[1932]]: En [[Okcidenta Aŭstralio]] komenciĝis [[emumilito]]; en [[Pollando]] [[Józef Beck]] iĝis [[ministro pri eksteraj aferoj]], sekvante [[August Zaleski]] * [[1936]]: [[Kanado]]: [[Canadian Broadcasting Corporation]] ekfunkciis * [[1938]]: Rezulte de la [[unua viena arbitracio]] [[Hungario]] ricevis parton de suda [[Slovakio]] kaj [[Karpata Rutenio|Karpatan Rutenion]] * [[1939]]: [[Germana okupado de Pollando]]: en Fortikaĵo VII de [[Toruń]] germanaj armeanoj ekzekutis ĉirkaŭ 200 polojn; al [[koncentrejo Ravensbrück]] alvenis unua grupo de polinoj; en [[Moskvo]] dum Eksterordinara Sesio [[Supera Soveto de Sovetunio]] voĉdonis pri enigo de [[okupado|okupitaj]] teritorioj de la [[Dua Pola Respubliko]] al [[Belorusa SSR]]; [[Lavrentij Berija]] ordonis establi en la okupitaj teritorioj filion de [[NKVD]]; en [[Vilno]] okazis [[manifestacio]] kun partopreno de 20 mil personoj; [[Parizo]]: prezidento de la [[pola ekzila registaro]] [[Władysław Raczkiewicz]] malfondis [[Sejmo (Pollando)|Sejmon]] kaj [[Senato (Pollando)|Senaton]] * [[1940]]: [[Grekio]]: en [[Epiro (administra regiono)|Epiro]] komenciĝis je la 15:00 granda [[Faŝisma Italio|itala atako]] - multaj regionoj estis bombataj de 170 italaj aviadiloj * [[1941]]: [[Holokaŭsto]]: germana polico transportis al [[Lodza geto]] 1000 judojn de [[Vieno]]; [[Barenca maro]]-[[Norvegio]]: [[konvojo]] QP-2 (12 [[ŝipo]]j) revenis de [[Arĥangelsko]] al Kirkwall ([[Orkadoj]]) (2-a ĝis 17-a novembro) * [[1942]]: [[Operaco Reinhardt]]: ĉirkaŭ du mil judoj de [[Frampol]] estis kunvenigitaj en foirejon kaj forveturigitaj al [[ekstermejo Bełżec]] - dum tio murdiĝis ĉirkaŭ 400 personoj; finlikvidiĝis la [[geto]] en [[Tomaszów Mazowiecki|Tomaŝovo]], ĉiuj loĝantoj estas en [[ekstermejo]] [[Treblinka (koncentrejo)|Treblinka]]; germana polico pafmortigis en [[Knyszyn]] 180 judojn; [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: germana 1-a Kirasita Armeo atingis de nordo [[Orĝonikidzo (Teodozia municipo)|Orĝonikidzo]]n; [[Nord-Afrika kampanjo]]: marŝalo [[Erwin Rommel]] ordonis retiriĝon el [[El Alamein]]; [[Suda Pacifiko]]: sur [[Nov-Gvineo]] aŭstralia infanteria brigado okupis Kokoda ([[Provinco Oro]]) kaj [[aerodromo]]n; [[Sovetunio]]: dekreto pri kreo de Speciala Ŝtata Komisiono pri esploro de [[militkrimo]]j de [[faŝismo|faŝista]] [[Operaco Barbaroso]] kaj iliaj helpantoj * [[1943]]: [[Krimeo]]: trupoj de la 4-a Ukraina Fronto de la [[Ruĝa Armeo]] rekonkeris [[Skadovsk]] kaj Kahovka en [[Ĥersona provinco]]; usona 15-a Aviada Armeo (112 [[bombaviadilo]]j) atakis aviadajn entreprenojn en [[Wiener Neustadt]]; intensa bombado de [[Zadar]] fare de [[Aliancanoj]] komencita - oni detruis pli ol duonon de la urbo * [[1944]]: Germana polico detruis parte [[Tarnogród]] kaj [[murdo|murdis]] ĉirkaŭ 500 personojn; [[SS (organizo)|SS]] transportis 795 judinojn de [[koncentrejo]] en [[Aŭŝvico]] al [[Bergen-Belsen]]; usona 8-a Aviada Armeo atakis [[Leuna]]; en [[Hungario]] rapidaj unuoj de la 2-a Ukraina Fronto atingis eksteran [[konturo]]n de la defendo de [[Budapeŝto]]; Balkana Fronto: lastaj germanaj taĉmentoj forlasis [[Grekio]]n retiriĝante al jugoslavia [[Makedonio]] - en Grekio restis nur [[garnizono]]j sur kelkaj insuloj (golfo de [[Suda (Kreto)|Suda]] sur [[Kreto (insulo)|Kreto]], [[Meloso]], [[Rodos]]); en [[Makedonio]] Nacia Liberig-Armeo de Jugoslavio liberigis [[Prilep]] * [[1945]]: [[Pollando]]: kadre de [[Volinia masakro]] 11 [[poloj]] pereis rezulte de atako de taĉmento de [[Ukraina Ribela Armeo]] kontraŭ la pola vilaĝo Kuźmina (proksime al [[Przemyśl]]) * [[1946]]: Post [[ordino]], [[Karol Wojtyła]] celebris sian [[primico|primicon]] en la [[Vavelo|Vavela]] [[kripto (arkitekturo)|kripto]]; en [[Varsovio]] aperis semajnrevuo „Stolica” ("ĉefurbo") * [[1948]]: [[Usono]]: oficanta prezidento [[Harry S. Truman]] gajnis prezidentan balotadon * [[1949]]: [[Stalinismo]]: en [[Pollando]] estis arestita [[generalo]] Stanisław Tatar akuzita pri [[spionado]] kaj en montra „proceso de generaloj” kondamnita al [[ĝismorta malliberigo]] kun perdo de publikaj kaj civitanaj honoraj rajtoj por 5 jaroj, perdo de la tuta havaĵo favore al [[ŝtata trezoro]] (liberigita en 1956) * [[1949]]: Dum konferenco de ronda tablo oni decidis sendependigi [[Indonezio]]n (de [[Nederlando]]) * [[1955]]: [[David Ben-Gurion]] la duan fojon iĝis ĉefministro de Israelo prezentante sian novan registaron al [[Kneseto]]; [[Litova SSR]]: en [[Kaŭno]] dum [[tago de la mortintoj|memorigado de la mortintoj]] grupo de junaj homoj kantanta [[nacia himno|naciajn himnojn]] estis dispelita de [[milico]] - unua publika protesto post subpremo de la rezisto * [[1956]]: [[Stalinismo]]: en [[Litova SSR]] ĉirkaŭ 100 manifestaciantoj estis arestitaj dum la publika protesto en [[Kaŭno]] kaj [[Vilno]] post ties subpremo; [[Hungara revolucio de 1956]]: En [[Moskvo]] [[János Kádár]] kaj [[Ferenc Münnich]] diskutas la situacion en [[Hungario]] kun la ŝtataj kaj partiaj estroj de pluraj komunistaj landoj; peto pri helpo de la hungara ĉefministro [[Imre Nagy]] alvenis al la [[Sekureca Konsilio de UN]]; interparoloj de [[Josip Broz Tito]] kaj [[Nikita Ĥruŝĉov]] pri la hungara situacio komenciĝis sur insulo apud la [[Istrio|Istria]] marbordo * [[1957]]: Proksimume 2 mil homoj kunvenis en [[Kaunas]] protestante kontraŭ sovetia arbitreco - 105 homoj estis arestitaj de milico * [[1963]]: Prezidento de [[Sud-Vjetnamio]] [[Ngô Đình Diệm]] estis murdita rezulte de [[puĉo]], organizita de [[CIA]] * [[1965]]: En [[Vaŝingtono]] en protesto kontraŭ [[vjetnama milito]] [[sinbruligo|sinbruliĝis]] usona [[kvakerismo|kvakero]] [[Norman Morrison]]; albana gvidanto [[Enver Hoĝa]] deklaris, ke [[Albanio]] rompas proksimajn rilatojn kun [[Sovetunio]] kaj ligas aliancajn rilatojn kun [[Ĉinio]] * [[1974]]: [[Arbaro de Białowieża]]: ventego faligis la plurjarcentan [[kverko]]n de [[Ladislao la 2-a]] * [[1975]]: [[Libana Interna Milito]]: [[Sirio|siria]] armeo eniris la teritorion de [[Libano]] komencante preskaŭ 30-jaran [[okupado]]n * [[1976]]: [[Jimmy Carter]] gajnis prezidentan balotadon en Usono * [[1983]]: [[Usona prezidanto]] [[Ronald Reagan]] subskribis leĝon establantan [[Martinluterkinga Tagofesto|federacian feston okazontan ĉiun trian lundon de januaro]] por memorigi [[Martin Luther King]] * [[1985]]: [[Praga metroo]]: [[linio B (Praga metroo)|linio B]] ekfunkciis; pola studento Marcin Antonowicz mortis - batita en [[Olsztyn]] de funkciuloj de [[milico]] * [[1991]]: [[Patriarko Bartolomeo la 1-a]] iĝis ortodoksa [[patriarko de Konstantinopolo]] * [[2000]]: Korpo de forkaptita kaj murdita ukraina ĵurnalisto [[Georgij Gongadze]] estis trovita en arbaro apud Taraŝĉa ([[Kieva provinco]]); en la [[Internacia Kosmostacio|Internacian Kosmostacion]] alvenis kaj ekloĝis unua [[Kosmoesploro|teamo]], kies tasko estis alligo de nova [[laboratorio|laboratoria]] [[modulo]]; en [[retforumo]] aperis unua mesaĝo de John Titor, ŝajna [[tempovojaĝado|tempovojaĝisto]] alveninta de 2036 * [[2002]]: Usona [[kosmosondilo]] ''Stardust'' preteriris asteroidon [[5535 Annefrank|Annefrank]] * [[2003]]: En [[Kartvelio]] okazis falsigita parlamenta balotado, kio kaŭzis eksplodon de la [[revolucio de la rozoj]] kaj demision de prezidento [[Eduard Ŝevardnadze]] * [[2004]]: [[George W. Bush]] denove iĝis prezidento de Usono venkinte [[John Kerry]]; nederlanda filmreĝisoro [[Theo van Gogh]], nerasista kritikanto de [[islamo]], estis murdita en [[Amsterdamo]] de fanatikulo * [[2009]]: [[Hamid Karzai]] iĝis prezidento de Afganio; [[Eŭropa Kosma Agentejo]] lanĉis [[satelito]]n [[SMOS (satelito)|SMOS]] por esploro de [[oceano]]j * [[2010]]: [[Postkomunismo]]: oni inaŭguris sur[[tombo|tomban]] monumenton de [[bolŝevismo|bolŝevikaj]] soldatoj en Ossów (apud [[Wołomin]]), konata de la [[batalo de Varsovio (1920)|batalo de Varsovio]] * [[2013]]: La kvara misio de [[Automated Transfer Vehicle|Aŭtomatigita Translokiga Veturilo]], servanta al provizo de [[Internacia Kosmostacio]], finiĝis * [[2014]]: 60 personoj pereis kaj ĉirkaŭ 100 vundiĝis en [[atenco]] de [[sinmortigo|sinmortiginto]] en [[Pakistano|pakistana]] unusola transpasejo Wagah (proksime al [[Lahore]]), [[landlimo|landlime]] kun [[Barato]], dum ĉiutaga ceremonio de pornokta fermo; en [[Rumanio]] okazis prezidenta [[voĉdonado]] - pluan [[voĉdono]]n gajnis oficanta ĉefministro [[Victor Ponta]] kaj [[Klaus Iohannis]] * [[2016]]: [[Chicago Cubs]] venkis [[Cleveland Indians]] en la [[Monda Serio (basbalo)|Monda Serio]], finante la plej longan ĉampionecon de [[Grandaj Ligoj de Basbalo]] dum 108 jaroj * [[2022]]: [[Invado de Rusio en Ukrainion (2022)|Invado de Rusio en Ukrainion]]: en liberigitaj terenoj de 6 provincoj oni malkovris pluajn 34 [[torturo|torturejojn]] kaj [[malliberejo]]jn; [[Pollando]] komenis konstrui [[barilo]]n laŭlonge de pli ol 200 kilometra [[landlimo]] kun [[Kaliningrada provinco]]; [[brita armeo]] transdonis vintran vestaron por 9 mil ukrainaj soldatoj kaj 195 000 vintrajn [[uniformo]]jn kun [[sukurkesto]]j kaj ŝirmaj elementoj, kaj regopovoj de [[Hispanio]] transdonis 30 [[ambulanco]]jn kun elektraj [[generatoro]]j por malsanulejoj == Naskiĝoj == * [[971]]: [[Mahmud de Gazni]], [[sultano]] de [[Gaznavida Imperio]] (m. [[1030]]) * [[1082]]: [[Huizong]], ĉina imperiestro (m. [[1135]]) * [[1470]]: [[Eduardo la 5-a (Anglio)]], reĝo de Anglio, neniam kronita (m. verŝajne en [[1483]]) * [[1580]]: [[Marko Aŭrelio Severino]], itala kuracisto, kirurgo, anatomiisto kaj profesoro pri medicino kaj kirurgio (m. [[1656]]) * [[1604]]: [[Johannes Francke]], germana teologo kaj animzorganto *[[1649]]: [[Johano Adolfo la 1-a (Saksio-Weißenfels)]], germana nobelo kaj duko * [[1699]]: [[Jean-Baptiste-Siméon Chardin]], franca pentristo de [[portreto]]j kaj [[aĵpentraĵo]]j (m. [[1779]]) * [[1734]]: [[Daniel Boone]], usona vojaĝisto kaj ĉasisto, fiksinto de Sovaĝa Vojo por [[setlado]] (m. [[1820]]) * [[1739]]: [[Karl Ditters von Dittersdorf]], aŭstra komponisto kaj violinisto (m. [[1799]]) * [[1755]]: [[Marie-Antoinette]], reĝino de Francio, ekzekutita (m. [[1793]]) * [[1758]]: [[Ryokan]], japana majstro de [[zeno]], poeto kaj [[kaligrafio|kaligrafo]] (m. [[1831]]) * [[1766]]: [[Josef Radetzky von Radetz]], aŭstra kampa [[marŝalo]] (m. [[1858]]) * [[1781]]: [[Sebastian Lucius]], germana entreprenisto (m. [[1857]]) * [[1786]]: [[Carl Poppo Fröbel]], germana filologo, pedagogo kaj libropresisto (m. [[1824]]) * [[1795]]: [[James K. Polk]], prezidento de Usono (m. [[1849]]) * [[1798]]: [[Ferenc Hiry]], hungara pedagogo, verkisto kaj profesoro (m. [[1876]]) * [[1808]]: [[Jules Barbey d'Aurevilly]], franca verkisto, poeto kaj literatura [[kritikisto]] (m. [[1889]]) * [[1815]]: [[George Boole]], angla [[memlernanto]], matematikisto kaj filozofo, kreinto de [[Bulea algebro]] (m. [[1864]]) * [[1827]]: [[Paul de Lagarde]], germana [[orientalisto]] kaj [[filozofo]] (m. [[1891]]) * [[1830]]: [[Károly Divald]], hungara apotekisto, kemiisto kaj [[fotisto]] (m. [[1897]]) *[[1838]]: [[Adalbert Merx]], germana teologo kaj orientalisto * [[1862]]: [[Maironis]], litova poeto, dramisto, teologo (m. [[1932]]) * [[1865]]: [[Warren G. Harding]], prezidento de Usono (m. [[1923]]) * [[1865]]: [[Dezső Szilágyi (aktoro)|Dezső Szilágyi]], hungara aktoro (m. [[1933]]) * [[1866]]: [[Bronisław Piłsudski]], pola [[etnografoj|etnografo]] (m. [[1818]]) * [[1875]]: [[Móric Miklós Pásztory]], hungara ĝardenisto, filmreĝisoro (m. [[1922]]) * [[1882]]: [[Leo Perutz]], ĉeĥa-aŭstra verkisto kaj matematikisto, kontribuinta al t.n. [[literaturo kafeja]], aŭtoro de [[historia romano|historiaj romanoj]] (m. [[1957]]) * [[1885]]: [[Harlow Shapley]], usona astronomo okupiĝanta pri [[stelamaso]]j (m. [[1972]]) * [[1890]]: [[Moa Martinson]], sveda verkistino (m. [[1964]]) * [[1891]]: [[Zenon Klemensiewicz]], pola lingvisto, profesoro de [[Jagelona Universitato]], membro de [[Pola Scienca Akademio]], honora membro de [[Pola Esperanto-Asocio]] (m. [[1969]]) * [[1892]]: [[Pál Ábrahám]], hungara komponisto, dirigento (m. [[1960]]) * [[1894]]: [[Tivadar Fekete]], rumania hungara ĵurnalisto, novelisto, tradukisto (m. [[1940]]) * [[1902]]: [[Gyula Illyés]], hungara poeto, verkisto, tradukisto (m. [[1983]]) * [[1905]]: [[Franjo Homar]], kroata esperantisto, komitatano de [[Jugoslavia Esperanto-Ligo]], unua redaktoro "[[La Suda Stelo]]", tradukisto, kontribuanto al "[[Oomoto]]", sinmortiginto (m. [[1933]]) * [[1906]]: [[Daniil Andrejev]], rusa poeto, filozofo kaj kristana mistikulo (m. [[1959]]) * [[1906]]: [[Luchino Visconti]], itala teatra kaj filma reĝisoro (m. [[1976]]) * [[1911]]: [[Odysseas Elytis]], greka [[Nobel-premio pri literaturo|Nobelpremiita verkisto]] (m. [[1996]]) * [[1913]]: [[Burt Lancaster]], usona aktoro (m. [[1994]]) * [[1914]]: [[Josef Valčík]], ĉeĥoslovaka [[serĝento]] kontribuinta al [[atenco kontraŭ Reinhard Heydrich]] (m. [[1942]]) * [[1916]]: [[Imre Pál Erdős]], rumania hungara pentristo (m. [[1987]]) * [[1919]]: [[Fernando de Diego]], hispana [[tradukisto]] el la angla, franca kaj hispana al Esperanto, kontribuinta i.a. al "[[Monda Kulturo]]", "[[Fonto]]", "[[La Gazeto]]", [[Gran Diccionario Español-Esperanto|Esperanto-]][[Esperanto-vortaristo|vortaristo]], [[listo de honoraj membroj de UEA|Honora Membro de UEA]] (m. [[2005]]) * [[1921]]: [[Wanda Półtawska]], pola kuracistino, [[psikiatrio|psikiatro]], memoriganta malliberulinojn de [[koncentrejo Ravensbrück]] * [[1923]]: [[Tibor Horváth (apotekisto)|Tibor Horváth]], rumania hungara apotekisto, fakverkisto (m. [[1993]]) * [[1930]]: [[Václav Erben]], ĉeĥa verkisto, aŭtoro de detektivaj [[novelo]]j kaj historiaj romanoj (m. [[2003]]) * [[1930]]: [[Miklós Szalay]], rumania hungara komponisto (m. [[2003]]) * [[1938]]: [[Richard Serra]], usona skulptisto (m. [[2024]]) * [[1938]]: [[Sofia de Grekio]], reĝino de Hispanio * [[1938]]: [[Adorján Kovács]], rumania hungara inĝeniero pri ĝardenkulturo * [[1941]]: [[Lajos Ambrus]], rumania hungara instruisto, verkisto, redaktoro * [[1942]]: [[Shere Hite]], uson-germana seksedukisto (m. [[2020]]) * [[1944]]: [[Patrice Chéreau]], franca reĝisoro, scenaristo kaj aktoro (m. [[2013]]) * [[1944]]: [[Keith Emerson]], angla klavaristo, kantoverkisto kaj kinkomponisto (m. [[2016]]) * [[1949]]: [[Lois McMaster Bujold]], usona verkistino de [[sciencfikcio]] kaj [[fantasto]] * [[1951]]: [[Edward Kozyra]], pola bestokuracisto, [[Esperanto-vortaristo]], E-[[vikipediisto]], kungvidanto de la pola filio de [[Eŭropo - Demokratio - Esperanto]] * [[1954]]: [[Andreas Gruber]], aŭstra scenaristo kaj filmreĝisoro * [[1960]]: [[Andy Borg]], aŭstra modkantisto kaj televida [[moderigisto]] * [[1963]]: [[Borut Pahor]], prezidento de [[Slovenio]] * [[1965]]: [[Shahrukh Khan]], barata aktoro de [[Bollywood]] * [[1974]]: [[István Urák]], rumania hungara biologo, lekciisto * [[1976]]: [[Márton László]], rumania hungara historiisto, arkivisto * [[1976]]: [[Domokos Szilágyi]], rumania hungara hungarlingva poeto (n. [[1938]]) == Mortoj == * [[472]]: [[Olibrio]], [[listo de romiaj imperiestroj|romia imperiestro]] (n. ĉirkaŭ [[420]]) * [[1083]]: [[Matilda de Flandrio]], edzino de [[Vilhelmo la 1-a (Anglio)]] (n. ĉirkaŭ [[1031]]) * [[1148]]: [[Malaĥio el Arnagh]], irlanda katolika [[abato]], [[klarvideco|klarvidanto]] kaj sanktulo, konata de la [[profetaĵo de Malaĥio]] (n. [[1094]]) * [[1327]]: [[Jakobo la 2-a (Aragono)|Jakobo la 2-a]], reĝo de Aragono, Valencio, Sicilio (n. [[1267]]) * [[1676]]: [[Adam Michna]], ĉeĥa komponisto, orgenisto kaj poeto, reprezentanto de la memstara ĉeĥa stilo en la [[baroko|barokmuziko]] (n. [[1600]]) * [[1687]]: [[Christoph Gräfe]], germana pedagogo kaj teologo * [[1704]]: [[Johann Jacob Walther]], germana violonisto kaj komponisto (n. [[1650]]) * [[1735]]: [[Šimon Brixi]], ĉeĥa komponisto (n. [[1693]]) * [[1809]]: [[Vital Mösl]], aŭstra filozofo, benediktano kaj tradukisto * [[1887]]: [[Jenny Lind]], sveda [[operkantistino]] ([[soprano]]) (n. [[1820]]) * [[1910]]: [[Paul Berthelot]], franca [[anarkiismo|anarkiisto]], iniciatinto de revuo ''[[Esperanto (gazeto)|Esperanto]]'' kaj ''[[Internacia Socia Revuo]]'', fondinta asocion por katalunaj e-istoj, ano de la unua [[Brazila Kongreso de Esperanto]], membro de [[Lingva Komitato]] (n. [[1881]]) * [[1912]]: [[Dmitri Mamin-Sibirjak]], rusa verkisto (n. [[1852]]) * [[1917]]: [[Barnabás Holló]], hungara [[skulptisto]] (n. [[1865]]) * [[1934]]: [[Edmond de Rothschild]], franca [[kolektado|kolektisto]] kaj [[mecenatismo|mecenato]] (n. [[1845]]) * [[1941]]: [[Stanisław Kryczyński]], pola-[[tataroj|tatara]] historiisto kaj [[orientalisto]] (n. [[1911]]) * [[1950]]: [[George Bernard Shaw]], irlanda [[Nobel-premio pri literaturo|Nobelpremiita verkisto]] (n. [[1856]]) * [[1956]]: [[Leo Baeck]], germana-juda rabeno, teologo, sciencisto (n. [[1873]]) * [[1963]]: [[Ngô Đình Diệm]], unua prezidento de [[Vjetnama respubliko]], murdita (n. [[1901]]) * [[1965]]: [[Norman Morrison]], usona [[kvakerismo|kvakero]], kiu [[sinbruligo|sinbruliĝis]] proteste de usona engaĝigo al [[vjetnama milito]] (n. [[1933]]) * [[1966]]: [[Peter Debye]], nederlanda Nobelpremiita [[fizika kemio|fizika kemiisto]] okupiĝinta pri [[premo de radiado]] (n. [[1884]]) * [[1975]]: [[Pier Paolo Pasolini]], itala filmreĝisoro kaj verkisto, murdita (n. [[1922]]) * [[1976]]: [[Domokos Szilágyi]], rumania hungara poeto, eseisto, tradukisto kaj vojaĝtaglibristo (n. [[1938]]) * [[1977]]: [[Hans Erich Nossack]], germana [[ekzistadismo|ekzistadisma]] verkisto (n. [[1901]]) * [[1983]]: [[Toríbio Mejía Xesspe]], perua antropologo, kunmalkovrinto de [[Nazka-linioj]] (n. [[1896]]) * [[1996]]: [[Pierre Grimal]], franca [[filologio|filologo]], spertulo pri la [[latina literaturo]] (n. [[1912]]) * [[1998]]: [[Árpád Sós]], rumania hungara sportĵurnalisto, redaktoro (n. [[1919]]) * [[1999]]: [[Milan Antal]], slovaka astronomo (n. [[1935]]) * [[2000]]: [[Sue Ryder]], brita [[filantropo|filantropa]] aktivulino, helpantino de [[rezistomovado]] sub la germana [[okupado]] de Eŭropo (n. [[1923]]) * [[2000]]: [[Robert Cormier]], usona verkisto kaj ĵurnalisto (n. [[1925]]) * [[2002]]: [[József Denderle]], rumania hungara historiisto, lernolibroverkisto (n. [[1911]]) * [[2002]]: [[Mária Váradi]], rumania hungara ĵurnalistino (n. [[1923]]) * [[2003]]: [[Sándor Karancsi]], rumania hungara grafikisto (n. [[1932]]) * [[2004]]: [[Zajid bin Sultan al Nahajjan]], unua prezidento de la [[Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj]] (n. [[1918]]) * [[2004]]: [[Theo van Gogh]], nederlanda publicisto kaj reĝisoro, kritikisto de la [[islamo|islama]] mondo, murdita (n. [[1957]]) * [[2007]]: [[Igor Mojsejev]], rusia [[baleto|baleta]] dancisto kaj [[koreografo]] (n. [[1906]]) * [[2010]]: [[Rudolf Barŝaj]], rusia dirigento kaj [[vjolisto]] (n. [[1924]]) *[[2010]]: [[Reinhard Spitzy]], germana diplomato * [[2013]]: [[Ghislaine Dupont]], franca [[ĵurnalistino]] specialiĝinta pri [[Afriko]], murdita (n. [[1956]]) * [[2016]]: [[Olego Popov]], soveta, rusia [[klaŭno]] laborinta en la Moskva [[cirko]], [[popola artisto de Sovetunio]] (n. [[1913]]) * [[2018]]: [[Roy Hargrove]], usona ĵaz- kaj [[funko]]-[[trumpetisto]] (n. [[1969]]) * [[2020]]: [[Gigi Proietti]], itala aktoro kaj reĝisoro (n. [[1940]]) == Specialaj tagoj kaj festoj == * [[Liturgia jaro|Festoj kaj rememoroj]] en [[Katolika Eklezio]]: [[Pollando]], [[Belorusio]] kaj [[Anglikana Komunio]]: [[Dziady]] (Zaduszki) — rememoro de ĉiuj [[kredo|kredantaj]] mortintoj; [[Malaĥio el Arnagh]], irlanda espiskopo kaj [[klarvideco|klarvidanto]] * [[UN]]: [[Internacia tago|Internacia Tago]] pri la Fino de Senpuneco de Krimoj kontraŭ [[Ĵurnalisto]]j (rezolucio A/RES/68/163) == Tagoj de [[semajno]] == La '''2-a de novembro''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1586]] [[1597]] [[1603]] [[1608]] [[1614]] [[1625]] [[1631]] [[1636]] [[1642]] [[1653]] [[1659]] [[1664]] [[1670]] [[1681]] [[1687]] [[1692]] [[1698]] [[1704]] [[1710]] [[1721]] [[1727]] [[1732]] [[1738]] [[1749]] [[1755]] [[1760]] [[1766]] [[1777]] [[1783]] [[1788]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1817]] [[1823]] [[1828]] [[1834]] [[1845]] [[1851]] [[1856]] [[1862]] [[1873]] [[1879]] [[1884]] [[1890]] [[1902]] [[1913]] [[1919]] [[1924]] [[1930]] [[1941]] [[1947]] [[1952]] [[1958]] [[1969]] [[1975]] [[1980]] [[1986]] [[1997]] [[2003]] [[2008]] [[2014]] [[2025]] [[2031]] [[2036]] [[2042]] [[2053]] [[2059]] [[2064]] [[2070]] [[2081]] [[2087]] [[2092]] [[2098]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1587]] [[1592]] [[1598]] [[1609]] [[1615]] [[1620]] [[1626]] [[1637]] [[1643]] [[1648]] [[1654]] [[1665]] [[1671]] [[1676]] [[1682]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1716]] [[1722]] [[1733]] [[1739]] [[1744]] [[1750]] [[1761]] [[1767]] [[1772]] [[1778]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1812]] [[1818]] [[1829]] [[1835]] [[1840]] [[1846]] [[1857]] [[1863]] [[1868]] [[1874]] [[1885]] [[1891]] [[1896]] [[1903]] [[1908]] [[1914]] [[1925]] [[1931]] [[1936]] [[1942]] [[1953]] [[1959]] [[1964]] [[1970]] [[1981]] [[1987]] [[1992]] [[1998]] [[2009]] [[2015]] [[2020]] [[2026]] [[2037]] [[2043]] [[2048]] [[2054]] [[2065]] [[2071]] [[2076]] [[2082]] [[2093]] [[2099]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1582]] [[1593]] [[1599]] [[1604]] [[1610]] [[1621]] [[1627]] [[1632]] [[1638]] [[1649]] [[1655]] [[1660]] [[1666]] [[1677]] [[1683]] [[1688]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1717]] [[1723]] [[1728]] [[1734]] [[1745]] [[1751]] [[1756]] [[1762]] [[1773]] [[1779]] [[1784]] [[1790]] [[1802]] [[1813]] [[1819]] [[1824]] [[1830]] [[1841]] [[1847]] [[1852]] [[1858]] [[1869]] [[1875]] [[1880]] [[1886]] [[1897]] [[1909]] [[1915]] [[1920]] [[1926]] [[1937]] [[1943]] [[1948]] [[1954]] [[1965]] [[1971]] [[1976]] [[1982]] [[1993]] [[1999]] [[2004]] [[2010]] [[2021]] [[2027]] [[2032]] [[2038]] [[2049]] [[2055]] [[2060]] [[2066]] [[2077]] [[2083]] [[2088]] [[2094]]; * [[Merkredo]] en jaroj: [[1583]] [[1588]] [[1594]] [[1605]] [[1611]] [[1616]] [[1622]] [[1633]] [[1639]] [[1644]] [[1650]] [[1661]] [[1667]] [[1672]] [[1678]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1712]] [[1718]] [[1729]] [[1735]] [[1740]] [[1746]] [[1757]] [[1763]] [[1768]] [[1774]] [[1785]] [[1791]] [[1796]] [[1803]] [[1808]] [[1814]] [[1825]] [[1831]] [[1836]] [[1842]] [[1853]] [[1859]] [[1864]] [[1870]] [[1881]] [[1887]] [[1892]] [[1898]] [[1904]] [[1910]] [[1921]] [[1927]] [[1932]] [[1938]] [[1949]] [[1955]] [[1960]] [[1966]] [[1977]] [[1983]] [[1988]] [[1994]] [[2005]] [[2011]] [[2016]] [[2022]] [[2033]] [[2039]] [[2044]] [[2050]] [[2061]] [[2067]] [[2072]] [[2078]] [[2089]] [[2095]]; {{Projektoj}} * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1589]] [[1595]] [[1600]] [[1606]] [[1617]] [[1623]] [[1628]] [[1634]] [[1645]] [[1651]] [[1656]] [[1662]] [[1673]] [[1679]] [[1684]] [[1690]] [[1702]] [[1713]] [[1719]] [[1724]] [[1730]] [[1741]] [[1747]] [[1752]] [[1758]] [[1769]] [[1775]] [[1780]] [[1786]] [[1797]] [[1809]] [[1815]] [[1820]] [[1826]] [[1837]] [[1843]] [[1848]] [[1854]] [[1865]] [[1871]] [[1876]] [[1882]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1916]] [[1922]] [[1933]] [[1939]] [[1944]] [[1950]] [[1961]] [[1967]] [[1972]] [[1978]] [[1989]] [[1995]] [[2000]] [[2006]] [[2017]] [[2023]] [[2028]] [[2034]] [[2045]] [[2051]] [[2056]] [[2062]] [[2073]] [[2079]] [[2084]] [[2090]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1584]] [[1590]] [[1601]] [[1607]] [[1612]] [[1618]] [[1629]] [[1635]] [[1640]] [[1646]] [[1657]] [[1663]] [[1668]] [[1674]] [[1685]] [[1691]] [[1696]] [[1703]] [[1708]] [[1714]] [[1725]] [[1731]] [[1736]] [[1742]] [[1753]] [[1759]] [[1764]] [[1770]] [[1781]] [[1787]] [[1792]] [[1798]] [[1804]] [[1810]] [[1821]] [[1827]] [[1832]] [[1838]] [[1849]] [[1855]] [[1860]] [[1866]] [[1877]] [[1883]] [[1888]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1917]] [[1923]] [[1928]] [[1934]] [[1945]] [[1951]] [[1956]] [[1962]] [[1973]] [[1979]] [[1984]] [[1990]] [[2001]] [[2007]] [[2012]] [[2018]] [[2029]] [[2035]] [[2040]] [[2046]] [[2057]] [[2063]] [[2068]] [[2074]] [[2085]] [[2091]] [[2096]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1596]] [[1602]] [[1613]] [[1619]] [[1624]] [[1630]] [[1641]] [[1647]] [[1652]] [[1658]] [[1669]] [[1675]] [[1680]] [[1686]] [[1697]] [[1709]] [[1715]] [[1720]] [[1726]] [[1737]] [[1743]] [[1748]] [[1754]] [[1765]] [[1771]] [[1776]] [[1782]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1816]] [[1822]] [[1833]] [[1839]] [[1844]] [[1850]] [[1861]] [[1867]] [[1872]] [[1878]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1912]] [[1918]] [[1929]] [[1935]] [[1940]] [[1946]] [[1957]] [[1963]] [[1968]] [[1974]] [[1985]] [[1991]] [[1996]] [[2002]] [[2013]] [[2019]] [[2024]] [[2030]] [[2041]] [[2047]] [[2052]] [[2058]] [[2069]] [[2075]] [[2080]] [[2086]] [[2097]]. [[Kategorio:2-a de novembro| ]] [[Kategorio:Novembro|02]] [[Kategorio:2-a tago de la monato|#11]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#1102]] m9hsjoae6x8iu8j81dzn624e9uahqf5 0 5281 9378174 9351908 2026-05-20T07:13:40Z Tirolischleioans 254019 /* Mortoj */ 9378174 wikitext text/x-wiki {{KalendaroMajo}} {{majo}} La '''24-a de majo''' estas la 144-a tago de la jaro (la 145-a en superjaroj) laŭ la [[Gregoria kalendaro]]. 221 tagoj restas. Je la 24-a de majo okazis, interalie: == Eventoj == * [[1013]]: Nokte de la 24-a/25-a de majo en [[Merseburg]] [[Henriko la 2-a (Sankta Romia Imperio)|Henriko la 2-a]] kaj [[Boleslao la 1-a (Pollando)|Boleslao la 1-a]] subskribis [[pactraktato]]n finanta longdaŭran germanan-polan militon (de 1007) * [[1086]]: [[Viktoro la 3-a]] iĝis papo * [[1283]]: Al [[Prago]] alvenis nova ĉeĥa reĝo, dekdujara [[Venceslao la 2-a (Bohemio)|Venceslao la 2-a]] * [[1337]]: Reĝo de Francio [[Filipo la 6-a (Francio)|Filipo la 6-a]] konfiskante pro krimo al reĝo de Anglio [[Eduardo la 3-a (Anglio)|Eduardo la 3-a]] la [[feŭdo]]n [[Duklando Akvitanio]] kaŭzis la [[Centjara milito|centjaran militon]] * [[1370]]: [[Danio]] kaj [[Hansa ligo]] packontraktis en [[Stralsund]] * [[1391]]: [[Betlehema Kapelo]] fondiĝis en [[Malnova Urbo]] de [[Prago]] * [[1430]]: [[Johana de Arko]], kaptita de [[Burgonjo|burgonjanoj]], estis kontraŭ mono transdonita al [[angloj]] * [[1487]]: [[Reĝlando Britio]]: en [[katedralo]] de [[Dublino]] uzurpa [[Lambert Simnel]] kroniĝis kiel reĝo * [[1571]]: Armeo de [[Krimea Ĥanlando]] bruligis [[Moskvo]]n - de 10 mil ĝis 80 mil loĝantoj pereis * [[1609]]: Pola reĝo [[Sigismondo la 3-a Vasa]] forlasis [[Vavelo]]n en [[Krakovo]] kun sia familio kaj kortego - tiel okazis neformala translokiĝo de la ĉefurbo al [[Varsovio]] * [[1626]]: Ĝenerala direktoro de [[Nova Nederlando]] [[Peter Minuit]] aĉetis de [[Algonkenaj etnoj]] la insulon [[Manhatano]] * [[1667]]: [[Milito de Devolucio]] inter [[Francio]] kaj [[Hispanio]] komenciĝis - armeo gvidata de reĝo [[Ludoviko la 14-a (Francio)|Henriko la 14-a]] invadis al [[Hispana Nederlando]] * [[1670]]: Reĝo de Francio [[Ludoviko la 14-a]] iniciatis per reĝa dekreto kreon de la [[hotelo de la Invalidoj]] * [[1681]]: Malfermo de la [[Sudfranca Kanalo]], kiu kunligas la riveron [[Garono]] kaj la urbon [[Tuluzo]] kun [[Mediteraneo]] * [[1683]]: Inaŭguro de [[Muzeo Ashmolean]], la plej malnova [[muzeo]] en la mondo * [[1689]]: [[Tolero|Toler]]–Akto certigis protekton al [[protestantismo|protestantoj]] sur [[Britaj Insuloj]] - en la dokumento oni intence preterlasis [[katolikismo|katolikojn]] * [[1738]]: Kadre de [[anglikanismo]] estiĝis [[Metodistoj|metodismo]] * [[1795]]: Franca registaro anoncis [[malpermeso]]n kunveni al [[virino]]j * [[1807]]: [[Prusio|Prusa]] komandantaro subskribis [[kapitulaco]]n de [[Gdańsk]] kontraŭ armeo de [[Napoleono]] * [[1810]]: [[Svedio]]: por eviti [[dogano]]jn de [[Sundo]] komenciĝis konstruado de [[Göta-kanalo]] inter [[Kategato]] kaj [[Balta Maro]] * [[1810]]: [[Argentino]] komencis [[ribelo]]n kontraŭ [[Hispanio]], kiu finiĝis ses jarojn poste kun la formala [[sendependeco]] * [[1822]]: Ribelantoj sub gvido de generalo [[Antonio José de Sucre]] venkis [[batalo de Piĉinĉa|batalon de Piĉinĉa]], kio kaŭzis ke [[Ekvadoro]] sendependiĝis (de [[Hispanio]]) * [[1829]]: En [[Varsovio]] imperiestro [[Nikolao la 1-a (Rusio)|Nikolao la 1-a]] kroniĝis kiel reĝo de Pollando * [[1832]]: Dum [[Londono|londona]] konferenco oni proklamis Reĝlandon [[Grekio]] * [[1844]]: [[Morsa kodo]] ekfunkciis - [[Samuel Morse]] sendis de [[Vaŝingtono]] ĝis [[Baltimore (Marilando)|Baltimore]] unuan mesaĝon per propre konstruita [[telegrafo]] * [[1846]]: [[Meksika-Usona Milito]]: generalo [[Zachary Taylor]] konkeris [[Monterejo]]n * [[1859]]: [[Hungario]]: kun malfermo de la unua [[stacidomo Tiszai]], [[Miskolc]] aliĝis al la fervoja trafiko * [[1866]]: [[Milito de la Trilanda Alianco]]: venko de kontraŭ[[Paragvajo|paragvaja]] koalicio en batalo de Tuyuti (apud rivero [[Parano]]) * [[1883]]: En [[Novjorko]] oni malfermis [[Broklina Ponto|Broklinan Ponton]] * [[1900]]: Rusia [[krozŝipo|militŝipo]] ''[[Avrora]]'' surakviĝis * [[Unua mondmilito]] ** [[1918]]: Kadre de la [[Militkampanjo en Kaŭkazio]] komenciĝis la [[batalo de Karakilizo]]; venko de [[armenoj|armenaj]] voluntuloj super [[turkoj|turka]] armeo en [[Batalo de Sardarapat]] * [[1918]]: En [[Budapeŝto]] okazis premiero de la [[opero]] ''[[Burgo de la duko Blubarbo]]'' de [[Béla Bartók]] * [[1920]]: [[Tomáš Garrigue Masaryk]] la duan fojon elektiĝis prezidento de Ĉeĥoslovakio * [[1923]]: [[Dua Pola Respubliko]]: ekfunkciis registaro de [[Wincenty Witos]] * [[1927]]: [[Tomáš Garrigue Masaryk]] la trian fojon elektiĝis prezidento de [[Ĉeĥoslovakio]] * [[1928]]: Itala konstruisto de [[aerŝipo]]j [[Umberto Nobile]] atingis [[norda poluso|nordan poluson]] * [[1930]]: Angla aviadistino [[Amy Johnson]] alteriĝis en [[Darvino]], iĝante unua virino fluginta sole de Britio al Aŭstralio * [[1931]]: [[Dua Pola Respubliko]]: en Raszyn ([[distrikto Pruszkowski]]) ekestis [[elsendomasto]], la plej alta kaj forta en [[Eŭropo]] * [[1932]]: [[Karl Wilhelm Reinmuth]] malkovris la asteroidon [[1862 Apolono|Apolono]] * [[1933]]: [[Kolumbio|Kolumbia]]-[[Peruo|perua]] milito finiĝis * [[1934]]: [[Tomáš Garrigue Masaryk]] la kvaran kaj lastan fojon elektiĝis prezidento de [[Ĉeĥoslovakio]] * [[Dua mondmilito]] ** [[1940]]: [[Germana okupado de Pollando]]: [[Gestapo]] pafmortigis en Firlej 86 [[poloj]]n kaj 3 [[judoj]]n alveturigitajn de [[Radom]]; [[Okcidenta Fronto (Dua Mondmilito)|Okcidenta Fronto]]: germana 10-a Kirasita Divizio atakis [[Calais]] kaj eniris la urbon - brita [[garnizono]] retiriĝis al [[citadelo]], pola kaj brita [[destrojero]]j apogis la defendantojn; pli oriente germanoj trarompis reziston de [[belgoj]] apud [[Kortrejko]] kaj konkeris [[Maubeuge]] kun [[Tournai]] ** [[1941]]: [[Batalo de Kreto]]: tuttaga bombado de [[Iraklio (urbo)|Iraklio]] fare de [[Luftwaffe]]; reĝo de [[Grekio]] kaj la registaro forlasis [[Kreto]]n direkte al [[Egiptio]]; en [[Dania Markolo]] germana batalŝipo ''[[Bismarck]]'' sinkigis la britan krozoŝipon ''HMS Hood'' kun 1418 [[maristo]]j kaj [[oficiro]]j ** [[1943]]: [[Volinia masakro]]: [[Ukraina Ribela Armeo]] murdis 170 [[poloj|polajn]] vilaĝanojn de Niemodlin en [[Rivna provinco|distrikto Kostopil]]; germana ĝendarmaro murdis en Krynki (proksime al [[Opatów]]) 75 personojn; [[Holokaŭsto]]: [[Josef Mengele]] eklaboris en germana [[koncentrejo]] [[Aŭŝvico]]; pola [[submarŝipo]] "Dzik" ([[Apro]]) sinkigis en [[Meksika Golfo]] germanan [[cisternoŝipo]]n kaj transportoŝipon; [[Atlantiko]]: germana admiralo [[Karl Dönitz]] post pluraj malsukcesoj de la germana [[mararmeo]] Kriegsmarine kun uzo de subakvaj armiloj ĉesigis atakadon de [[konvojo]]j; nokte Bomba Korpuso de [[brita aerarmeo|RAF]] atakis [[Dortmund]] ** [[1944]]: [[Ordnungspolizei|germana polico]] pafmortigis en ruinoj de [[varsovia geto]] 150 personojn; de [[Varsovio]] germanoj transportis 867 personojn al [[koncentrejo Stutthof]]; [[Referendumo]] en [[Islando]] rompis personan union kun [[Danio]] - la reĝlando iĝis respubliko; [[Kampanjo de Italio|Itala Fronto]]: polaj taĉmentoj de [[Władysław Anders]] konkeris [[Piedimonte Matese]] ** [[1945]]: [[Pacifiko]]: en norda [[Luzono]] usona 1-a Armea Korpuso post rompo de japana defendlinio konkeris Santa Fe ĉe ŝoseo n-ro 5 * [[1945]]: [[Pollando]]: [[Korpuso pri Interna Sekureco]] estis fondita por kontraŭbatali [[Anatemitaj Soldatoj|polan subternan movadon]]; [[Lublinio]]: taĉmento de majoro [[Marian Bernaciak]] (200 soldatoj) tuttage batalis en vilaĝo Las Stocki (komunumo [[Końskowola]]) kontraŭ 680 soldatoj de la "popola regopovo" — pereis 16 [[NKVD]]-anoj kaj 10 milicanoj kun sekurecoficistoj; ordono de Supera Komandantaro de Pola Soldataro pri ekskludo de la 3-a Divizio de Infanterio el la konsisto de la 1-a Armeo de la Pola Soldataro kaj ĝia forsendo al Pollando * [[1945]]: En [[Pollando]] fondiĝis kvar [[altlernejo]]j, i.a. [[Teknika Universitato de Lodzo]]; dekreto pri rekonstruo de [[Varsovio]] * [[1956]]: La 6-a [[Budhistaj koncilioj|budhista koncilio]] okaze de la 2500-a datreveno de la "vekiĝo" de [[Sidarto Gotamo]] finiĝis * [[1956]]: [[Svislando]]: la 1-a [[Eŭrovido-Kantokonkurso 1956|Eŭrovido-Kantokonkurso]] okazis en [[Lugano]] * [[1961]]: [[Kipro]] iĝis membro de la [[Konsilio de Eŭropo]] * [[1964]]: 318 personoj pereis kaj pli ol 500 vundiĝis en [[tumulto]] post futbalmatĉo de [[Argentina nacia teamo de futbalo]] kun la [[Peruo|perua]] en [[Limo]] * [[1970]]: En [[Kola duoninsulo]] ([[Sovetunio]]) oni komencis bori plej profundan truon en la mondo SG-3 kun [[profundeco]] de {{unuo|12 226|m}} * [[1972]]: [[Okcidenta Germanio|Okcidentgermana]] [[Rote Armee Fraktion|Frakcio de Ruĝa Armeo]] (RAF) [[atenco|atencis]] en [[Heidelberg]] kontraŭ ĉefa sidejo de usona armeo en Eŭropo - 3 soldatoj pereis kaj 5 vundiĝis * [[1977]]: [[Malsatstriko]] de aktivuloj de la [[Komitato por Defendo de Laboristoj]] komenciĝis en Varsovia preĝejo, kies intenco estis liberigo de [[laboristo]]j kondamnitaj pro partopreno en protestoj * [[1981]]: Malkovro de la luno de [[Neptuno (planedo)|Neptuno]] - [[Lariso (luno)|Lariso]] * [[1989]]: Devigita [[migrado]] de [[Bulgario]] al [[Turkio]] komenciĝis * [[1991]]: Dum sekreta operaco pri evakuo de [[Beta Israel|etiopaj judoj]] israela [[Boeing 747]] transportis 1122 judojn (entute dum 36 horoj oni transportis 14 325 personojn) * [[1992]]: [[Ibrahim Rugova]] iĝis prezidento de [[Kosovo]] * [[1993]]: [[Eritreo]] fariĝis sendependa de [[Etiopio]]; ties prezidento iĝis [[Isaias Afewerki]] * [[1994]]: 4 farintoj de terorisma atenco kontraŭ [[World Trade Center]] en [[Novjorko]] estis kondamnitaj al [[puno]] po 240 jaroj de mallibero * [[1995]]: Usona filmo ''[[Braveheart]]'' de aŭstraliano [[Mel Gibson]] aperis * [[1997]]: Ŝtono markanta geografian [[mezo de Eŭropo|mezon de Eŭropo]] inter la vilaĝoj [[Purnuškės]] kaj Bernotai estis inaŭgurita * [[2000]]: [[Israelo|Israela]] retiriĝo kaj kapitulaco de ties aliancitoj en la suda [[Libano]] post ofensivo de [[Hizbulaho]] * [[2000]]: [[Matematika Instituto de Clay]] en Usono prezentis 7 [[matematiko|matematikajn]] miljarajn problemojn kun anonco de premioj po unu miliono da dolaroj por iliaj solvontoj * [[2001]]: [[Pollando]]: en [[Katowice]] oni inaŭguris Monumenton al [[masakro de Katin|Viktimoj de Katin]] * [[2001]]: [[Vikipedio:Listo de mejlŝtono-artikoloj|Unua artikolo]] aperis en la [[ruslingva Vikipedio]] * [[2002]]: Monda premiero de la filmo [[La pianisto (filmo)|''La pianisto'']] de [[Roman Polański]] * [[2003]]: Prezidanto de litova politika partio [[Tėvynės Sąjunga|Patrolanda Unio]] iĝis [[Andrius Kubilius]] * [[2004]]: [[Bingu wa Mutharika]] iĝis prezidento de [[Malavio]] * [[2005]]: [[Oskar Lafontaine]], eksa ĉefministro de [[Sarlando]] kaj prezidanto de [[SPD]], anoncis sian foriron de la partio kaj transiron al WASG (Laboro kaj Socia Justeco - la Balota Alternativo) * [[2006]]: [[Parlamento]] de memproklamita ŝtato [[Ĉednestrio]] abolis sian decidon de [[1993]] pri formo de [[konfederacio]] kun [[Moldavio]] * [[2008]]: La 53-a [[Eŭrovido-Kantokonkurso 2008|Eŭrovido-Kantokonkurso]] okazis en [[Beogrado]] * [[2009]]: [[Tsakhia Elbegdorj]] gajnis prezidentan balotadon en Mongolio * [[2010]]: [[Bulgarlingva Vikipedio]] atingis 100 000 [[artikolo]]jn * [[2014]]: [[Francisko (papo)|Papo Francisko]] komencis viziti la [[Sankta Tero|Sanktan Teron]] - de [[Jordanio]], tra [[Palestina aŭtonomio]] ĝis [[Israelo]] por renkontiĝi kun [[patriarko de Konstantinopolo]] [[Patriarko Bartolomeo la 1-a|Bartolomeo la 1-a]] * [[2015]]: [[Pollando]]: [[Andrzej Duda]] venkis prezidentan [[baloto]]n * [[2016]]: [[Binali Yıldırım]] iĝis ĉefministro de Turkio * [[2017]]: [[Lenín Moreno]] iĝis [[prezidanto de Ekvadoro]] * [[2022]]: Dum la [[Monda Ekonomia Forumo]] en [[Davos]], estinta prezidentino de Kroatio [[Kolinda Grabar-Kitarović]] ricevis [[Ordeno de la Blanka Aglo|Ordenon de la Blanka Aglo]] pro la iniciato de [[Intermaro]] el 2015, asocianta 12 ŝtatojn de [[Mez-Orienta Eŭropo]] * [[Invado de Rusio en Ukrainion (2022)|Invado de Rusio en Ukrainion]]: ** [[2022]]: en [[kelo]] de [[kolektiva loĝejo]] en [[Mariupolo]] oni trovis pli ol 200 korpojn; [[Finnlando]] nuligis interkonsenton kun [[Rosatom]] pri konstruado de [[nuklea centralo]]; [[EU]] interkonsentis laŭvicajn 500 mln da eŭroj por apogo de Ukrainio == Naskiĝoj == * [[-15]]: [[Germaniko]], generalo de [[Romia Imperio]] (m. [[19]]) * [[1544]]: [[William Gilbert]], angla fizikisto kaj inventisto (m. [[1603]]) * [[1677]]: [[Kristiano Ludoviko (Brandenburg-Schwedt)|Kristiano Ludoviko]], princo de Prusio (m. [[1734]]) * [[1686]]: [[Gabriel Daniel Fahrenheit]], germana fizikisto kaj inĝeniero (m. [[1736]]) * [[1687]]: [[Johann Gottfried Borlach]], germana inĝeniero kaj salekspluatisto (m. [[1768]]) * [[1721]]: [[Ferdinand Sterzinger]], aŭstra eklezihistoriisto, juristo kanona kaj popolklerigisto (m. [[1786]]) * [[1743]]: [[Jean-Paul Marat]], franca politikisto (m. [[1793]]) * [[1751]]: [[Karlo Emanuelo la 4-a de Savojo]], reĝo de Sardio (m. [[1819]]) * [[1759]]: [[Wilhelm Friedrich Ernst Bach]], germana komponisto (m. [[1845]]) * [[1763]]: [[Pierre-Gaspard Chaumette]], membro de la franca revolucio (m. [[1794]]) * [[1770]]: [[Ignaz Döllinger]], germana anatomo (m. [[1841]]) * [[1803]]: [[Charles Lucien Bonaparte]], franca naturalisto kaj ornitologo (m. [[1857]]) * [[1818]]: [[Henrik Weber]], hungara pentristo, altlerneja instruisto (m. [[1866]]) * [[1819]]: [[Viktoria (Britio)|Viktoria]], reĝino de Britio (m. [[1901]]) * [[1824]]: [[Gedeon Ladányi]], hungara historiisto, profesoro (m. [[1886]]) * [[1830]]: [[Aleksio Savrasov]], rusa pentristo (m. [[1897]]) * [[1842]]: [[Theodor Hagen]], germana pentristo (m. [[1919]]) * [[1842]]: [[Moritz Dessauer]], hungara kaj germana juda filozofo kaj rabeno (m. [[1895]]) * [[1843]]: [[Gyula Pungur]], hungara ornitologo kaj entomologo (m. [[1907]]) * [[1850]]: [[Rosa Junck]], ĉeĥa instruistino de lingvoj, [[esperantistino]], tradukistino kaj deklamistino, partoprenantino de [[UK 1905]], italiginta la ''[[Fundamento de Esperanto|Fundamenton de Esperanto]]'' (m. [[1929]]) * [[1851]]: [[Lajos Bartók]], hungara dramisto, redaktoro (m. [[1902]]) * [[1857]]: [[Lajos Molnár (ĵurnalisto)|Lajos Molnár]], hungara financfakulo, ĵurnalisto (m. [[1905]]) * [[1870]]: [[Jan Smuts]], sudafrika filozofo, militisto kaj ĉefministro (m. [[1950]]) * [[1895]]: [[Marcel Janco]], rumana-israela artisto kaj arkitekto (m. [[1984]]) * [[1899]]: [[Kazi Nazrul Islam]], bengala poeto, muzikisto kaj revoluciulo (m. [[1976]]) * [[1900]]: [[Eduardo De Filippo]], itala aktoro, dramaturgo, scenaristo, reĝisoro, verkisto kaj poeto (m. [[1984]]) * [[1891]]: [[William Foxwell Albright]], usona biblia arkeologo, orientalisto, [[epigrafo|epigrafiisto]], filologo (m. [[1971]]) * [[1905]]: [[Miĥail Ŝoloĥov]], sovetia verkisto Nobelpremiita (m. [[1984]]) * [[1905]]: [[Margit Zánszky]], rumania hungara redaktorino (m. [[1973]]) *[[1909]]: [[Louis Fürnberg]], ĉeĥoslovakia kaj germana verkisto kaj komunisma ĵurnalisto * [[1914]]: [[Lilli Palmer]], germana aktorino (m. [[1986]]) * [[1922]]: [[Orest Fedorońko]], pola soldato de la [[Asocio de Armita Batalado]]-[[Pola Enlanda Armeo]], partoprenanto de la [[ribelo de Varsovio]] (m. [[1944]]) * [[1929]]: [[Gyula Dudás]], rumania hungara [[ceramiko|ceramikisto]], pentristo (m. [[2015]]) * [[1931]]: [[Michael Lonsdale]], brit-franca aktoro, reĝisoro, voĉartisto kaj pentristo (m. [[2020]]) * [[1936]]: [[Samy Molcho]], israela kaj aŭstra mimo kaj fakverkisto danca/psikologia * [[1938]]: [[Prince Buster]], jamajka kantisto-kantoverkisto kaj produktoro (m. [[2016]]) * [[1940]]: [[Péter Bokor]], rumania hungara reĝisoro, verkisto (m. [[2014]]) * [[1940]]: [[Iosif Brodskij]], sovetia, usona poeto, tradukisto, eseisto, laŭreato de [[Nobel-premio pri literaturo]] (m. [[1996]]) * [[1941]]: [[Bob Dylan]], usona Nobelpremiita kantisto, komponisto, poeto, verkisto kaj [[kantaŭtoro]] * [[1941]]: [[George Lakoff]], usona profesoro de lingvistiko * [[1942]]: [[Fraser Stoddart]], brit-usona kemiisto Nobelpremiita (m. [[2024]]) * [[1945]]: [[Priscilla Presley]], usona aktorino * [[1946]]: [[Tansu Çiller]], turka ekonomikistino, politikisto, ĉefministro * [[1946]]: [[Irena Szewińska]], pola [[kurtadistanca kuro|kurtadistanca]] [[atletiko|atletikistino]] (m. [[2018]]) * [[1947]]: [[Mihály Sebestyén]], rumania hungara historiisto, verkisto * [[1950]]: [[Remigijus Vilkaitis]], litova politikisto, ministro pri kulturo * [[1952]]: [[Zoltán Szabó (pentristo)|Zoltán Szabó]], rumania hungara pentristo * [[1957]]: [[Áron Antal Tövissi]], rumania hungara muzikisto, ĵurnalisto, redaktoro * [[1960]]: [[Kristin Scott Thomas]], angla aktorino * [[1972]]: [[Maia Sandu]], prezidanto de Moldavio * [[1973]]: [[Ruslana]], ukraina kantistino, komponistino, dancistino kaj politikisto * [[1978]]: [[Rose (kantistino)|Rose]], franca kantverkistino, komponistino kaj kantistino * [[1987]]: [[Déborah François]], belga aktorino franclingva * [[1988]]: [[Billy Gilman]], usona [[kontreo]]-kantisto kaj kantaŭtoro == Mortoj == * [[1085]]: [[Gregorio la 7-a]], papo (n. ĉirkaŭ [[1020]]) * [[1089]]: [[Lanfranc]], ĉefepiskopo de Canterbury, Anglio * [[1136]]: [[Hugo de Payns]], franca kruckavaliro, unua grandmajstro de la [[templanoj]] (n. ĉirkaŭ [[1080]]) * [[1153]]: [[Davido la 1-a]], reĝo de Skotlando (n. [[1084]]) * [[1377]]: [[Algirdas]], grandduko de Litovio (n. [[1296]]) * [[1543]]: [[Koperniko]], pola astronomo, matematikisto, juristo, ekonomikisto, [[strategio|stratego]], astrologo, tradukisto (n. [[1473]]) * [[1612]]: [[Robert Cecil, 1-a Grafo de Salisbury]], angla politikisto, malkovrinto de [[pulva konspiro]] (n. [[1563]]) * [[1627]]: [[Luis de Góngora]], hispana poeto (n. [[1561]]) * [[1631]]: [[Juan de Prado (misiisto)|Juan de Prado]], hispana sacerdoto kaj misiisto, beatigita martiro (n. [[1563]]) *[[1697]]: [[Johano Adolfo la 1-a (Saksio-Weißenfels)]], germana nobelo kaj duko * [[1725]]: [[Jonathan Wild]], angla [[krimo|krimulo]] (n. [[1682]]) * [[1734]]: [[Georg Ernst Stahl]], germana kemiisto, kuracisto, alkemiisto, metalurgo (n. [[1659]]) * [[1742]]: [[Filip Orlik]], kozaka [[hetmano]], poligloto (n. [[1672]]) * [[1790]]: [[Gelasius Dobner]], ĉeĥa historiisto, pianisto kaj [[piaristoj|piaristo]] (n. [[1719]]) * [[1792]]: [[Jakob Michael Reinhold Lenz]], germana poeto (n. [[1751]]) * [[1817]]: [[Juan Meléndez Valdés]], hispana politikisto kaj poeto (n. [[1754]]) * [[1848]]: [[Annette von Droste-Hülshoff]], germana verkistino (n. [[1797]]) * [[1879]]: [[William Lloyd Garrison]], usona [[aboliciismo|kontraŭsklavisto]], ĵurnalisto kaj socia [[reformisto]] ([[1895]]) * [[1892]]: [[Alexander Campbell (kanada politikisto)|Alexander Campbell]], kanada juristo kaj politikisto (n. [[1822]]) * [[1898]]: [[Benedetto Brin]], itala politikisto kaj inĝeniero (n. [[1883]]) * [[1909]]: [[Franz Pfanner]], aŭstra misiisto (n. [[1825]]) * [[1911]]: [[Dezső Bánffy]], ĉefministro de Hungario (n. [[1843]]) * [[1914]]: [[Martin Packness]], dana [[Esperanto-vortaristo]] kaj eldonisto de esperantaĵoj en [[Vejle]], iom vivanta en [[Kabprovinco]] (n. [[1839]]) * [[1916]]: [[Czesław Chęciński]], pola kuracisto, patologo kaj [[malario]]logo (n. [[1851]]) * [[1919]]: [[Amado Nervo]], meksika verkisto kaj diplomato (n. [[1870]]) * [[1933]]: [[Kálmán Palmer]], hungara [[stenografio|stenografo]], verkisto, tradukisto (n. [[1860]]) * [[1939]]: [[Aleksander Brückner]], pola profesoro, [[slavistiko|slavisto]], historiisto pri [[pola literaturo]] kaj historio (n. [[1856]]) * [[1946]]: [[Imre Salusinszky]], hungara ĵurnalisto kaj redaktoro (m. [[1883]]) * [[1951]]: [[Judith Andrée-Hanslik]], aŭstra [[Klasika filologio|klasika filologino]] (n. [[1906]]) * [[1957]]: [[Francisko Valdomiro Lorenz]], ĉeĥa ĵurnalisto, redaktoro kaj [[pioniro de Esperanto]] vivanta ankaŭ en [[Brazilo]], [[poligloto]], [[mediumo]], [[astrologo]], [[spiritismo|spiritisto]], [[framasonismo|framasono]], spertulo pri [[alternativa medicino]], filantropo, esperantiginto de ''[[Bhagavad-Gītā, tio estas, Sublima Kanto pri la Senmorteco|Bhagavad-Gītā]]'', aŭtoro de poezia antologio ''Diverskolora bukedo'', tradukita de li el 40 lingvoj kaj de ''Voĉoj de poetoj el la spirita mondo'' (n. [[1872]]) * [[1962]]: [[Eino Nieminen]], finna lingvisto, [[slavistiko|slavisto]] (n. [[1891]]) * [[1965]]: [[David Smith]], usona skulptisto (n. [[1906]]) * [[1972]]: [[Vilmos Várterész]], hungara kuracisto kaj radibiologo (n. [[1917]]) * [[1974]]: [[Duke Ellington]], usona pianisto, komponisto, ĵaza orkestrestro, kreinto de la moderna [[svingo (muzikstilo)|svingo]] (n. [[1899]]) * [[1975]]: [[Romuald Balawelder]], pola filozofo, literaturisto, pedagogo, geografo kaj vojaĝisto (n. [[1893]]) * [[1980]]: [[Jaime Roldós Aguilera]], prezidanto de [[Ekvadoro]] (n. [[1940]]) * [[1984]]: [[Margaretha Reichardt]], germana tekstila artistino (n. [[1907]]) * [[1990]]: [[András Mózes]], rumania hungara eklezihistoriisto (n. [[1904]]) * [[1993]]: [[Tibor Cseres]], hungara verkisto kaj ĵurnalisto (n. [[1915]]) * [[1995]]: [[Harold Wilson]], ĉefministro de Britio (n. [[1916]]) * [[2012]]: [[Ottó Szombati Gille]], rumanihungara reĝisoro, poeto, dramisto (n. [[1930]]) * [[2019]]: [[Murray Gell-Mann]], usona fizikisto Nobelpremiita (n. [[1929]]) * [[2020]]: [[Jimmy Cobb]], usona [[frapinstrumentisto]] de [[moderna ĵazo]] (n. [[1929]]) * [[2020]]: [[Victor Sadler]], brita-nederlanda esperantisto, direktoro de [[UEA]] kaj akademiano (n. [[1937]]) * [[2023]]: [[Tina Turner]], usona aktorino kaj kantistino (n. [[1939]]) * [[2024]]: [[Walter Kappacher]], aŭstra verkisto (n. [[1938]]) == Specialaj tagoj kaj festoj == * [[Liturgia kalendaro|Festoj kaj rememoroj]] en [[Katolika Eklezio]] ** [[Davido la 1-a]], reĝo de [[Skotlando]] ** [[Vincento el Lerino]], monaĥo, verkisto, [[Patroj de la Eklezio|Patro de la Eklezio]] * [[Nord-Makedonio]]: Festo de la Sanktaj [[Cirilo kaj Metodo]] * [[Nacia tago]] en [[Eritreo]], tago de la sendependiĝo ([[1993]]) * Eŭropa Tago de [[Nacia parko|Naciaj Parkoj]] * [[Bulgario]]: Tago de [[Edukado]] kaj [[Kulturo]] == Tagoj de [[semajno]] == La '''24-a de majo''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1587]] [[1592]] [[1598]] [[1609]] [[1615]] [[1620]] [[1626]] [[1637]] [[1643]] [[1648]] [[1654]] [[1665]] [[1671]] [[1676]] [[1682]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1716]] [[1722]] [[1733]] [[1739]] [[1744]] [[1750]] [[1761]] [[1767]] [[1772]] [[1778]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1812]] [[1818]] [[1829]] [[1835]] [[1840]] [[1846]] [[1857]] [[1863]] [[1868]] [[1874]] [[1885]] [[1891]] [[1896]] [[1903]] [[1908]] [[1914]] [[1925]] [[1931]] [[1936]] [[1942]] [[1953]] [[1959]] [[1964]] [[1970]] [[1981]] [[1987]] [[1992]] [[1998]] [[2009]] [[2015]] [[2020]] [[2026]] [[2037]] [[2043]] [[2048]] [[2054]] [[2065]] [[2071]] [[2076]] [[2082]] [[2093]] [[2099]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1582]] [[1593]] [[1599]] [[1604]] [[1610]] [[1621]] [[1627]] [[1632]] [[1638]] [[1649]] [[1655]] [[1660]] [[1666]] [[1677]] [[1683]] [[1688]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1717]] [[1723]] [[1728]] [[1734]] [[1745]] [[1751]] [[1756]] [[1762]] [[1773]] [[1779]] [[1784]] [[1790]] [[1802]] [[1813]] [[1819]] [[1824]] [[1830]] [[1841]] [[1847]] [[1852]] [[1858]] [[1869]] [[1875]] [[1880]] [[1886]] [[1897]] [[1909]] [[1915]] [[1920]] [[1926]] [[1937]] [[1943]] [[1948]] [[1954]] [[1965]] [[1971]] [[1976]] [[1982]] [[1993]] [[1999]] [[2004]] [[2010]] [[2021]] [[2027]] [[2032]] [[2038]] [[2049]] [[2055]] [[2060]] [[2066]] [[2077]] [[2083]] [[2088]] [[2094]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1583]] [[1588]] [[1594]] [[1605]] [[1611]] [[1616]] [[1622]] [[1633]] [[1639]] [[1644]] [[1650]] [[1661]] [[1667]] [[1672]] [[1678]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1712]] [[1718]] [[1729]] [[1735]] [[1740]] [[1746]] [[1757]] [[1763]] [[1768]] [[1774]] [[1785]] [[1791]] [[1796]] [[1803]] [[1808]] [[1814]] [[1825]] [[1831]] [[1836]] [[1842]] [[1853]] [[1859]] [[1864]] [[1870]] [[1881]] [[1887]] [[1892]] [[1898]] [[1904]] [[1910]] [[1921]] [[1927]] [[1932]] [[1938]] [[1949]] [[1955]] [[1960]] [[1966]] [[1977]] [[1983]] [[1988]] [[1994]] [[2005]] [[2011]] [[2016]] [[2022]] [[2033]] [[2039]] [[2044]] [[2050]] [[2061]] [[2067]] [[2072]] [[2078]] [[2089]] [[2095]]; * [[Merkredo]] en jaroj: [[1589]] [[1595]] [[1600]] [[1606]] [[1617]] [[1623]] [[1628]] [[1634]] [[1645]] [[1651]] [[1656]] [[1662]] [[1673]] [[1679]] [[1684]] [[1690]] [[1702]] [[1713]] [[1719]] [[1724]] [[1730]] [[1741]] [[1747]] [[1752]] [[1758]] [[1769]] [[1775]] [[1780]] [[1786]] [[1797]] [[1809]] [[1815]] [[1820]] [[1826]] [[1837]] [[1843]] [[1848]] [[1854]] [[1865]] [[1871]] [[1876]] [[1882]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1916]] [[1922]] [[1933]] [[1939]] [[1944]] [[1950]] [[1961]] [[1967]] [[1972]] [[1978]] [[1989]] [[1995]] [[2000]] [[2006]] [[2017]] [[2023]] [[2028]] [[2034]] [[2045]] [[2051]] [[2056]] [[2062]] [[2073]] [[2079]] [[2084]] [[2090]]; * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1584]] [[1590]] [[1601]] [[1607]] [[1612]] [[1618]] [[1629]] [[1635]] [[1640]] [[1646]] [[1657]] [[1663]] [[1668]] [[1674]] [[1685]] [[1691]] [[1696]] [[1703]] [[1708]] [[1714]] [[1725]] [[1731]] [[1736]] [[1742]] [[1753]] [[1759]] [[1764]] [[1770]] [[1781]] [[1787]] [[1792]] [[1798]] [[1804]] [[1810]] [[1821]] [[1827]] [[1832]] [[1838]] [[1849]] [[1855]] [[1860]] [[1866]] [[1877]] [[1883]] [[1888]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1917]] [[1923]] [[1928]] [[1934]] [[1945]] [[1951]] [[1956]] [[1962]] [[1973]] [[1979]] [[1984]] [[1990]] [[2001]] [[2007]] [[2012]] [[2018]] [[2029]] [[2035]] [[2040]] [[2046]] [[2057]] [[2063]] [[2068]] [[2074]] [[2085]] [[2091]] [[2096]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1596]] [[1602]] [[1613]] [[1619]] [[1624]] [[1630]] [[1641]] [[1647]] [[1652]] [[1658]] [[1669]] [[1675]] [[1680]] [[1686]] [[1697]] [[1709]] [[1715]] [[1720]] [[1726]] [[1737]] [[1743]] [[1748]] [[1754]] [[1765]] [[1771]] [[1776]] [[1782]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1816]] [[1822]] [[1833]] [[1839]] [[1844]] [[1850]] [[1861]] [[1867]] [[1872]] [[1878]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1912]] [[1918]] [[1929]] [[1935]] [[1940]] [[1946]] [[1957]] [[1963]] [[1968]] [[1974]] [[1985]] [[1991]] [[1996]] [[2002]] [[2013]] [[2019]] [[2024]] [[2030]] [[2041]] [[2047]] [[2052]] [[2058]] [[2069]] [[2075]] [[2080]] [[2086]] [[2097]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1586]] [[1597]] [[1603]] [[1608]] [[1614]] [[1625]] [[1631]] [[1636]] [[1642]] [[1653]] [[1659]] [[1664]] [[1670]] [[1681]] [[1687]] [[1692]] [[1698]] [[1704]] [[1710]] [[1721]] [[1727]] [[1732]] [[1738]] [[1749]] [[1755]] [[1760]] [[1766]] [[1777]] [[1783]] [[1788]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1817]] [[1823]] [[1828]] [[1834]] [[1845]] [[1851]] [[1856]] [[1862]] [[1873]] [[1879]] [[1884]] [[1890]] [[1902]] [[1913]] [[1919]] [[1924]] [[1930]] [[1941]] [[1947]] [[1952]] [[1958]] [[1969]] [[1975]] [[1980]] [[1986]] [[1997]] [[2003]] [[2008]] [[2014]] [[2025]] [[2031]] [[2036]] [[2042]] [[2053]] [[2059]] [[2064]] [[2070]] [[2081]] [[2087]] [[2092]] [[2098]]. {{Projektoj}} [[Kategorio:24-a de majo| ]] [[Kategorio:Majo|24]] [[Kategorio:24-a tago de la monato|#05]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#0524]] itb9zq2h0aeueuc05j750o1blump81f 0 5305 9377890 9062506 2026-05-19T19:00:11Z ThomasPusch 1869 + Eppu Nuotio n. 1962, kaj koncizigoj 9377890 wikitext text/x-wiki {{KalendaroFebruaro}} {{februaro}} La '''13-a de februaro estas''' la 44-a tago de la jaro laŭ la [[gregoria kalendaro]]. 321 tagoj restas (322 en superjaroj). Je la 13-a de februaro okazis, interalie: == Eventoj == * [[962]]: Imperiestro [[Oto la 1-a (Sankta Romia Imperio)|Oto la 1-a]] kaj papo [[Johano la 12-a]] subskribis [[Privilegium Othonis]], agnoskantan la [[papo]]n [[guberniestro]] de la [[Papa Ŝtato]] * [[1141]]: 11-jara [[Géza la 2-a (Hungario)|Géza la 2-a]] iĝis reĝo de Hungario * [[1241]]: Unua [[mongoloj|mongola]] [[invado]] al Pollando: mongoloj sub gvido de Bajdar, la filo de [[Ĉagataj-Ĥano]], venkis en la batalo de Tursko (proksime al [[Osiek]]), aliaj taĉmentoj bruligis [[Sandomierz]] * [[1322]]: Nokte de la 12-a/13-a de februaro rompiĝis ĉefturo de la angla [[katedralo de Ely]] * [[1368]]: En [[Drawsko Pomorskie]] rezulte de pakto oni alligis al Pollando, apartenantajn pli frue al [[Margraflando Brandenburgio]], [[Tempelburg]], nun [[Czaplinek]], burgo Draheim, nun Drahim ([[distrikto Drawsko]]) kaj parton de regiono [[Deutsch Krone]], nun [[Wałcz]] * [[1375]]: Papo [[Gregorio la 11-a]] per [[buleo (papo)|buleo]] konfirmis polan [[eklezia provinco|eklezian provincon]] en [[Haliĉ]] enigante al ĝi [[sufragana diocezo|sufraganajn diocezojn]] en [[Przemyśl]], [[Volodimir (urbo)|Volodimir]] kaj [[Chełm]] * [[1400]]: En [[Pollando]] [[franciskanoj]] aĉetis en [[Krosno]] terenon por konstruo de [[monaĥejo]] kaj [[preĝejo]] * [[1473]]: Granda [[incendio]] de pola urbo [[Bierutów]] * [[1477]]: Oni subskribis kontraŭpolan interkonsenton, en kiu partoprenis episkopo de [[Varmio]] Nikolao Tungen, [[Ordeno de germanaj kavaliroj]] kaj reĝo de Hungario [[Matiaso la 1-a (Hungario)|Matiaso la 1-a]] — rezulte sekvan jaron eksplodis [[kleriko|klerika]] milito * [[1511]]: [[Albreĥto (Prusio)|Albreĥto]] iĝis alta majstro de la [[Ordeno de germanaj kavaliroj]] * [[1542]]: Hispana esploristo kaj konkistadoro [[Francisco de Orellana]] atingis la riveron [[Amazono (rivero)|Amazono]] * [[1575]]: [[Henriko la 3-a (Francio)|Henriko la 3-a]] kroniĝis kiel reĝo de Francio * [[1582]]: [[Papaj dokumentoj]]: [[Gregorio la 13-a]] eldonis [[buleo (papo)|buleon]] pri enkonduko de [[gregoria kalendaro]] * [[1633]]: [[Galilejo]] alvenis al [[Romo]] por ekstari antaŭ [[Inkvizicio]] * [[1660]]: [[Karolo la 11-a (Svedio)|Karolo la 11-a]] iĝis reĝo de Svedio * [[1689]]: [[Glora Revolucio]]: [[Vilhelmo la 3-a (Anglio)|Vilhelmo la 3-a]] kaj [[Maria la 2-a (Anglio)|Maria la 2-a]] proklamiĝis kunregantoj de Anglio, Skotlando kaj Irlando * [[1692]]: Soldatoj de angla reĝo [[Vilhelmo la 3-a (Anglio)|Vilhelmo la 3-a]] [[masakro|masakris]] vilaĝanojn en valo Glen Coe (okcidenta [[Skotlando]]), kiuj favoris al [[jakobitismo]] * [[1706]]: [[Granda Nordia Milito]]: sveda armeo venkis la duoble pli grandan saksia-rusan en batalo de [[Wschowa]] * [[1813]]: [[Napoleonaj Militoj]]: venko de rusia armeo en batalo de [[Kalisz]] * [[1825]]: Pola reĝo [[Aleksandro la 1-a (Rusio)]] enkondukis korekton al [[konstitucio]], kiu suspendis malfermitecon de la kunsidoj de [[Sejmo (Pollando)|Sejmo]] de [[Kongresa Pollando]] * [[1834]]: [[Adam Mickiewicz]] finis verki la polan [[popolaj eposoj|nacian eposon]] ''[[Sinjoro Tadeo]]'' * [[1857]]: Oni fondis [[Asocio]]n de Scienc-Amikoj de [[Poznań]] * [[1858]]: [[Richard Francis Burton]] kiel unua [[eŭropano]] atingis la lagon [[Tanganjiko]], kaj [[John Hanning Speke]] malkovris [[Viktoria lago|Viktorian lagon]] * [[1863]]: [[Januara ribelo]] kontraŭ [[Rusia imperio]]: polaj [[insurekcio|insurekcianoj]] liberigis por mallonga tempo Prużana/Pruĵane (apud nuna [[Bresto (Belorusio)]]) * [[1866]]: [[Usono]]: bando de [[Jesse James]] faris la unuan post secesia milito armitan prirabon de [[banko]] dum tago * [[1867]]: [[Bruselo]]: laboro pri kovrado de la rivero [[Seno (rivero)|Seno]] komenciĝis - oni kreis modernajn [[bulvardo]]jn * [[1869]]: 24-aĝa [[Friedrich Nietzsche]] iĝis [[profesoro]] en [[Fakultato]] de [[Klasika Filologio]] ĉe la [[Universitato de Bazelo]] * [[1886]]: [[Manuskriptoj de Dvůr Králové kaj Zelená Hora]]: profesoro [[Jan Gebauer]] pridubis aŭtentikecon de malnov[[ĉeĥa]]j poemoj * [[1893]]: Hungaraj inĝenieroj [[János Csonka]] kaj [[Donát Bánki]] ricevis patenton pro la inventado de la [[karburilo]] * [[1911]]: Kroata futbalklubo [[Hajduk Split]] fondiĝis * [[1913]]: La 13-a [[Dalai-Lamao]] [[Thubten Gyatso]] proklamis [[sendependeco]]n de [[Tibeto]] post regado de la [[Dinastio Qing]] * [[1917]]: Nederlanda dancistino [[Mata Hari]] estis arestita de francaj regopovoj sub riproĉo de [[spionado]] favore al [[Germanio]] * [[1918]]: Pli ol 1000 personoj pereis en [[tertremo]] en la sudĉina urbo [[Ŝantoŭo]] * [[1919]]: [[Philipp Scheidemann]] iĝis la unua kanceliero de [[Vajmara Respubliko]]; [[Pola-bolŝevika milito|Soveta-pola milito]]: venko de pola armeo en batalo de Bereza Kartuska (nun en [[Bresta regiono]]) * [[1920]]: Franca korpuso nome de [[Ligo de Nacioj]] transprenis administradon de [[Memel-regiono]] * [[1922]]: [[Litovio]]: [[Vytautas-Magnus-Universitato]] fondiĝis en [[Kaŭno]] * [[1928]]: [[Ĉefepiskopo]] Francesco Marmaggi estis nomumita [[apostola nuncio]] en [[Dua Pola Respubliko]] * [[1931]]: Solena malfermo de la nova ĉefurbo de [[Barato]] - [[Nov-Delhio]] * [[1934]]: Ekspedicia ŝipo ''Ĉeluskin'' sinkis en la [[Ĉukĉa maro]]; savado de skipanoj kaj pasaĝeroj kondukis al fondo de la distingo [[Heroo de Sovetunio]]; pola [[ministro pri eksteraj aferoj]] [[Józef Beck]] forveturis al [[Moskvo]], kie ambaŭ flankoj plilongigis je 10 jaroj la pakton pri neagreso * [[1937]]: Letero de greka poeto kaj eseisto [[Giorgos Seferis]] pri la [[greka lingvo|nacia lingvo]] estis publikigita en "Nea Grammata" * [[1940]]: [[Dua mondmilito]]: [[Ĉefgubernio|Ĝenerala Gubernio]]: de [[Lublin]] foriris transporto kun 576 personoj al [[trudlaboro]] en [[Tria Regno]]; unua [[deporto]] de [[judoj]] el [[Tria Regno]] - nokte de la 12-a/13-a de februaro de [[Szczecin]] oni evakuis 1 100 judojn; [[Vintra milito]]: trarompo de la fronto en la [[istmo]] de [[Karelio]] * [[1941]]: nokte de la 12-a/13-a de februaro [[Reĝa aerarmeo]] atakis aviadan fabrikon Focke-Wulf en [[Bremeno]]; Albana Fronto: sensukcesa 7-taga atako de greka armeo al [[Tepelenë]] komenciĝis * [[1942]]: [[Operaco Reinhardt]]: [[Sovetunio]]: dekreto pri [[mobilizo]] de laborkapabla loĝantaro por produktado kaj konstruado (krom laboristoj de ŝtataj institucioj kaj entreprenoj); [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orienta Fronto]]: [[Novgoroda provinco]]: la sovetunia nordokcidenta fronto atakis la germanan 16-an armeon apud Demiansk; 2 [[Krozoŝipo (armea)|krozŝipo]]j kaj 6 [[destrojero]]j de brita [[Mediteraneo|mediteranea]] [[militŝipo|ŝiparo]] pripafis [[Rodoso]]n; [[Sevilla]]: renkonto de [[Francisco Franco|Franco]] kun [[António de Oliveira Salazar|Oliveira Salazar]], diktatoroj de Hispanio kaj de Portugalio; Indonezia Fronto: japana 38-a Infanteria Divizio albordiĝis al [[Palembang]] ([[Sumatro]]) * [[1943]]: [[Ruĝa Armeo]] konkeris [[Novoŝaĥtinsk]], [[Novoĉerkassk]] kaj atingis antaŭaĵon de [[Ĥarkivo]]; [[Finnlando]]: [[Risto Ryti]] reelektiĝis prezidento; taĉmento de [[Pola Enlanda Armeo]] bombatencis rapidan [[fervojo]]n en [[Berlino]]; bulgara eksministro pri milito, generalo Hristo Lukov, estis murdita de du judaj komunistoj; nokte de la 13-a/14-a de februaro [[brita aerarmeo]] atakis [[Kolonjo]]n * [[1944]]: Daŭras la [[Volinia masakro]]: ukrainaj, polaj kaj germanaj unuoj batalas kontraŭ si kaj kontraŭ senarmaj civiluloj; usona 14-a Aviada Armeo atakis [[Honkongo]]n; [[Luftwaffe]] atakis nokte de la 13-a/14-a de februaro [[Londono]]n * [[1945]]: [[Ruĝa Armeo]] fermis ringon ĉirkaŭ [[Breslaŭo]] kaj [[Glogau]] (ekde 1946 [[Vroclavo]] kaj [[Głogów]]) kaj konkeris pliajn urbojn en [[Prusia Silezio]]; Konsilio de Ministroj de Provizora Registaro voĉdonis pri amasa reveno de [[poloj]] el [[Vilno]] kaj la ekde 1922 okupita [[centra Litovio]]; [[Ruĝa Armeo]] konkeris [[Budapeŝto]]n; nokte de la 13-a/14-a de februaro [[brita aerarmeo]] okazigis [[Aeratakoj kontraŭ Dresdeno|aeratakojn kontraŭ Dresdeno]], tagmeze aeratakis la usona aerarmeo - en detruita [[Dresdeno]] pereis ĉirkaŭ 35 mil homoj; usona 15-a Aviada Armeo atakis [[Vieno]]n * [[1947]]: En [[Skopjo]] estis fondita Asocio de [[makedonoj|Makedonaj]] Verkistoj, kies prezidanto iĝis [[Blaĵe Koneski]] * [[1948]]: Germana [[sporto|sporta]] [[klubo]] [[1. FC Köln]] fondiĝis * [[1955]]: [[Israelo]] ricevis 4 el 7 [[Manuskriptoj de la Morta Maro]] * [[1960]]: [[Franca Alĝerio]]: sur [[Saharo]] [[Francio]] okazigis sian unuan [[Nuklea testo|nuklean teston]] * [[1961]]: Regopovoj de separisma provinco [[Katanga]] anoncis morton de estinta unua ĉefministro de [[Demokratia Respubliko Kongo]] [[Patrice Lumumba]], murditan de katangaj ĝendarmoj * [[1962]]: Internacia ekspedicio unuan fojon grimpis la plej altan montpinton de [[Indonezio]] kaj [[Oceanio]] - [[Carstensz-piramido]] (4884 m.) * [[1963]]: En [[Sovetunio]] poeto [[Iosif Brodskij]] estis arestita kiel "parazito" (do homo sen oficiala okupo) * [[1970]]: Angla muzikgrupo [[Black Sabbath]] eldonis sian debutan [[muzikalbumo]]n * [[1974]]: [[Aleksandr Solĵenicin]] estis [[ekziligo|elpelita]] el [[Sovetunio]] * [[1975]]: [[Turka Respubliko Norda Kipro]] proklamiĝis * [[1976]]: Generalo [[Olusegun Obasanjo]] iĝis gvidanto de [[Niĝerio]] - post morto en armea atenco de lia antaŭulo * [[1980]]: La 13-a [[Vintra Olimpiko 1980|Vintra Olimpiko]] komenciĝis en [[Lake Placid]] * [[1981]]: [[Konzerno]] [[News Corporation]] gvidata de aŭstralia [[Rupert Murdoch]] ekposedis londonajn gazetojn "[[The Times]]" kaj "The Sunday Times". * [[1982]]: [[Milita stato en Pollando]]: 45 personoj estis batitaj en internigejo en Wierzchowo (proksime al [[Drawsko Pomorskie]]); dum strataj [[manifestacio]]j en [[Poznań]] oni arestis 194 personojn - unu mortis pro vundoj * [[1984]]: [[Konstantin Ĉernenko]] iĝis ŝtatestro de Sovetunio * [[1985]]: Funkciuloj de sekureca servo arestis en [[Gdańsk]] sep aktivulojn de [[Solidareco (Pollando)|''Solidareco'']] - tri el ili, interalie [[Adam Michnik]], estis kondamnitaj al mallibero de 2,5 ĝis 4,5 jaroj * [[1985]]: Fidele rekonstruita [[Semper-Operejo]] en [[Dresdeno]] remalfermiĝas per ''[[Der Freischütz (opero)|La libera pafanto]]'' - lasta [[opero]] prezentita antaŭ ol ĝi fermiĝis en 1944 * [[1988]]: La 15-a [[Vintra Olimpiko 1988|Vintra Olimpiko]] komenciĝis en [[Kalgario]] * [[1991]]: [[René Préval]] iĝis ĉefministro de Haitio * [[1992]]: [[Interreto]] estis oficiale lanĉita en [[Ĉeĥoslovakio]] - kiel unua estis konektita Politekniko en [[Prago]], la plej malnova teknika [[altlernejo]] en la mondo * [[1996]]: En [[Reĝlando Nepalo]] eksplodis [[Enlanda milito en Nepalo|enlanda milito]] inter la [[registaro]] kaj ribeluloj de la [[Komunista Partio]] de [[Nepalo]] * [[1998]]: Intervena armeo de [[CEDEAO]] faligis militistan registaron en [[Sieraleono]] * [[2004]]: En [[Doho]] ([[Kataro]]) en bomba atenco farita de rusiaj agentoj pereis [[Zelimĥan Jandarbijev]], estinta prezidento de la Ĉeĉena Respubliko [[Iĉkerio]] * [[2007]]: Kanada [[firmao]] D-Wave Systems prezentis unuan en la mondo [[kvantumo|kvantuman]] [[komputilo]]n * [[2008]]: Ĉefministro de Aŭstralio [[Kevin Rudd]] publike pardonpetis [[Indiĝenaj aŭstralianoj|Indiĝenajn aŭstralianojn]] pro [[diskriminacio]], [[reprezalio]]j kaj "ŝtelitaj generacioj" * [[2009]]: [[Sejmo (Pollando)|Pola Sejmo]] fondis enketan komisionon pri [[homforkapto]] kaj murdo de la filo de entreprenisto el [[Płock]], malgraŭ pago de [[mono]] al [[bandito]]j * [[2010]]: Armeoj de la Internacia Sekureca Helpo-Forto komencis la plej grandan [[Operaco Muŝtarak|Operacon Muŝtarak]] kontraŭ [[Afganio|afganaj]] [[talibano]]j * [[2012]]: En [[Nov-Delhio]] kaj [[Tbiliso]] okazis bombaj atencoj kontraŭ israelaj diplomatoj; en [[Franca Gujano]] estis lanĉita unua pola [[artefarita satelito]] * [[2014]]: Pola skikuristino [[Justyna Kowalczyk]] gajnis oran medalon dum la [[Vintra Olimpiko 2014|22-a Vintra Olimpiko]] en [[skikurado]] laŭ klasika tekniko tra 10&nbsp;km * [[2017]]: [[Malajzio]]: sur aviadilejo en [[Kuala-Lumpuro]] estis venenigita [[Kim Ĝong-nam]], la plej aĝa filo de la antaŭa gvidanto de [[Nord-Koreio]] [[Kim Ĝong-il]] * [[2023]]: [[invado de Rusio en Ukrainion (2022)|Invado de Rusio en Ukrainion]]: [[Rusia armeo]] pasinttage sturmis en kvar provincoj: [[Donecka provinco]], [[Luganska provinco|Luganska]], [[Ĥersona provinco|Ĥerona]] kaj [[Zaporiĵa provinco|Zaporiĵa]]; [[Danio]] transdonis al Ukrainio ĉiujn siajn memmovajn [[haŭbizo]]jn; apud Vuhledar ([[Donecka provinco]]) dum la pasinta semajno rusoj perdis 130 unuojn, kune kun 36 [[tanko]]j, ĉiutage pereas 150-300 rusiaj soldatoj; [[Baĥmut]] estas ĉirkaŭita de tri flankoj — Ukrainio fermas la urbon por [[volontulo]]j; [[ukrainoj]] aĉetis jam 1 765 senpilotajn aviadilojn - kurson pri ilia uzado finis pli ol 3 500 soldatoj <!--estas tro da teksto!! ; 42 raketoj falis al [[Ĥersono]], 3 personoj perdis vivon ** Mondreago: "[[The Guardian]]": [[Irano]] [[kontrabando|kontrabandis]] al [[Rusio]] modernigitajn senpilotajn aviadilojn; [[Maia Sandu]] deklaris ke Rusio havas planon de [[puĉo]] en [[Moldavio]]; "[[New York Times]]": flanke de Ukrainio batalas [[legio]] konsistanta el [[rusoj]], kiuj deziras haltigi [[Putin]]; rusa generalo Makarov, januare demisiita de [[Putin]] kaj respondeca pri persekutado de opoziciistoj kaj ĵurnalistoj, [[sinmortigo|sinmortiĝis]]; en [[Pollando]] estis komencita trejnado de ukrainaj [[tanko|tankistoj]], kiuj ankaŭ en [[Germanio]] komencis lerni pri uzado de ''Leopardoj''; [[Aŭstrio]] donis [[vizo]]jn al rusoj - reprezentantoj de 20 ŝtatoj de la [[Organizaĵo pri Sekureco kaj Kunlaboro en Eŭropo]] alvokis aŭstran registaron retiriĝi --> == Naskiĝoj == * [[-711]]: [[Ĝimmu]], unua imperiestro de Japanio (m. [[-585]]) * [[1440]]: [[Hartmann Schedel]], germana kuracisto, historiisto, [[humanismo|humanisto]] (m. [[1514]]) * [[1457]]: [[Maria (Burgonjo)|Maria]], dukino de [[Burgonjo]], [[Luksemburgo (lando)|Luksemburgo]] kaj [[Duklando Brabanto|Brabanto]] (m. [[1482]]) * [[1469]]: [[Elija Levita]], hebrea kaj jida verkisto (m. [[1549]]) * [[1480]]: [[Girolamo Aleandro]], itala kardinalo, [[humanismo|humanisto]], verkisto, estro de [[Vatikana Biblioteko]] (m. [[1542]]) * [[1586]]: [[Paris von Lodron]], [[Princĉefepiskoplando Salcburgo|salcburga princĉefepiskopo]] (m. [[1653]]) * [[1599]]: [[Aleksandro la 7-a]], papo (m. [[1667]]) * [[1633]]: [[Georg Christoph Petri von Hartenfels]], germana kuracisto kaj politikisto (m. [[1718]]) * [[1672]]: [[Étienne-François Geoffroy]], franca kemiisto, apotekisto kaj kuracisto (m. [[1731]]) * [[1695]]: [[Johann Christian Ernesti]], germana teologo luteranisma (m. [[1769]]) * [[1705]]: [[Franciŝka Urŝulja Radzivil]], pola-[[Litvo|litva]] dramistino kaj poetino (m. [[1753]]) * [[1718]]: [[George Rodney]], brita nobelo kaj [[admiralo]] (m. [[1792]]) * [[1743]]: [[Joseph Banks]], angla [[natura historio|naturalisto]] kaj [[botanikisto]] (m. [[1820]]) * [[1752]]: [[Luise von Göchhausen]], germana kortega damo (m. [[1807]]) * [[1769]]: [[Ivan Krilov]], rusa poeto, dramisto, publicisto, aŭtoro de [[fablo]]j (m. [[1844]]) * [[1773]]: [[Josef Struber]], aŭstra gastejestro kaj kolonelo (m. [[1845]]) * [[1815]]: [[Rufus Wilmot Griswold]], usona antologiisto, eldonisto, poeto (m. [[1857]]) * [[1820]]: [[Elek Jakab]], hungara trezorejoficisto, historiisto kaj [[arkivisto]] (m. [[1897]]) * [[1828]]: [[Julius Weizsäcker]], germana historiisto kaj teologo (m. [[1889]]) * [[1829]]: [[Gerard Keller]], nederlanda verkisto (m. [[1899]]) * [[1834]]: [[Heinrich Caro]], germana kemiisto (m. [[1910]]) * [[1835]]: [[Mirza Ghulam Ahmad]], barata religia reformisto, fondinto de [[ahmadismo]] (m. [[1908]]) * [[1845]]: [[Antonia De Gerando]], hungara pedagogino, verkistino (m. [[1914]]) * [[1848]]: [[Karel Klostermann]], ĉeĥa verkisto (m. [[1923]]) * [[1856]]: [[Imre Boga]], hungara pedagogia verkisto pri instruado de [[Fremda lingvo|fremdaj lingvoj]] (m. [[1924]]) * [[1863]]: [[József Buslig]], hungara pastro, instruisto (m. [[1909]]) * [[1865]]: [[István Csók]], hungara pentristo (m. [[1961]]) * [[1873]]: [[Teodoro Ŝaljapin]], rusa [[opero|opera]] kantisto ([[baso]]) (m. [[1938]]) * [[1885]]: [[Willy Brandt (pedagogo)|Willy Brandt]], germana pedagogo kaj filologo (m. [[1975]]) * [[1886]]: [[Bálint Csűry]], hungara lingvisto (m. [[1941]]) * [[1887]]: [[Géza Csáth]], hungara verkisto, kuracisto kaj muzika kritikisto (m. [[1919]]) * [[1892]]: [[Robert H. Jackson]], [[Ĝenerala Advokato de Usono|ĝenerala prokuroro de Usono]] (m. [[1954]]) * [[1902]]: [[Harold Lasswell]], usona [[komunikado|komunikologo]] kaj sociologo pri [[amaskomunikilo]]j (m. [[1978]]) * [[1903]]: [[Dániel Simén]], rumania hungara unitarisma eklezia verkisto (m. [[1969]]) * [[1903]]: [[Georges Simenon]], belga verkisto (m. [[1989]]) * [[1904]]: [[Géza Jakab]], hungara ĵurnalisto, poeto (m. [[1992]]) * [[1906]]: [[Agostinho da Silva]], portugala filozofo, verkisto kaj eseisto (m. [[1994]]) * [[1909]]: [[Piroska Csányi]], hungara ĵurnalistino, verkistino (m. [[1981]]) * [[1910]]: [[William Shockley]], usona Nobelpremiita inĝeniero, kunkreinto de [[transistoro]] (m. [[1989]]) * [[1911]]: [[Faiz Ahmed Faiz]], [[urdua]] poeto (m. [[1984]]) * [[1913]]: [[Ĥalid bin Abdul-Aziz Al Saud]], reĝo de Sauda Arabio (m. [[1982]]) * [[1930]]: [[Ernst Fuchs]], aŭstra pentristo, grafikisto kaj skulptisto (m. [[2015]]) * [[1932]]: [[Lee Chong-Yeong]], korea esperantisto, prezidanto de [[Korea Esperanto-Asocio|Korea EA]] kaj de [[UEA]], kuniniciatinto de [[Nitobe-simpozio]] kaj [[Manifesto de Prago]], profesoro de [[AIS]], [[Historio por malfermi estontecon|aŭtoro]], plurfoja preleganto de [[Internacia Kongresa Universitato|IKU]], [[honoraj membroj de UEA|honora membro de UEA]] (m. [[2008]]) * [[1933]]: [[Kim Novak]], usona aktorino * [[1933]]: [[Paul Biya]], ĉefministro kaj prezidento de [[Kameruno]] * [[1943]]: [[Elaine Pagels]], usona [[religioscienco|religiosciencistino]] * [[1944]]: [[Jerry Springer]], usona televidgastiganto (m. [[2023]]) * [[1945]]: [[László Földes (muzikisto)|László Földes]], hungara kantisto, aktoro, komponisto * [[1950]]: [[Judit Molnár]], rumania hungara ĵurnalistino, tradukistino * [[1950]]: [[Peter Gabriel]], angla kantisto, muzikisto kaj kantokomponisto, ĉefa voĉisto kaj flutisto de la muzikgrupo [[Genesis]] * [[1956]]: [[Hans Eichhorn]], aŭstra verkisto (m. [[2020]]) * [[1962]]: [[Eppu Nuotio]], finna verkistino kaj aktorino * [[1968]]: [[Kelly Hu]], usona aktorino * [[1968]]: [[Niamh Kavanagh]], irlanda kantistino * [[1971]]: [[Sonia Evans]], angla popmuzika kantistino * [[1974]]: [[Robbie Williams]], angla popmuzika kantisto kaj kantverkisto * [[1979]]: [[La Mala Rodríguez]], hispana [[hiphopo|hiphopa]] kantistino * [[1979]]: [[Mena Suvari]], usona aktorino * [[1979]]: [[Anders Behring Breivik]], norvega amasmurdisto, farinto de la [[Atakoj en Norvegio (2011)|atakoj en Norvegio]] * [[1981]]: [[Levente Vajda]], rumania hungara ŝakisto, grandmajstro * [[1994]]: [[Memphis Depay]], nederlanda [[futbalisto]] == Mortoj == * [[858]]: [[Kenneth la 1-a]], reĝo de [[Dalriada]] kaj de [[piktoj]] (n. ĉirkaŭ [[810]]) * [[921]]: [[Vratislav la 1-a]], ĉeĥa princo kaj duko de [[Bohemio]] (n. [[888]]) * [[942]]: [[Muhammad ibn Ra'ik]], reganto de [[Abasida Kaliflando]] * [[1130]]: [[Honorio la 2-a]], papo (n. ĉirkaŭ [[1060]]) * [[1141]]: [[Béla la 2-a (Hungario)|Béla la 2-a]], reĝo de Hungario (m. [[1109]]) * [[1537]]: [[Bahadur Ŝaho]], [[sultano]] de [[Guĝarato]] kaj ties lasta reganto * [[1539]]: [[Izabela d'Este]], [[markizo|markizino]] de [[Mantuo]], la unua damo de la itala [[renesanco]] (n. [[1474]]) * [[1543]]: [[Johannes Eck]], germana katolika teologo, kontraŭulo de [[Marteno Lutero]] (n. [[1468]]) * [[1571]]: [[Benvenuto Cellini]], itala [[oraĵisto]], skulptisto, [[dezajno|dezajnisto]], [[militisto]] kaj muzikisto (n. [[1500]]) * [[1660]]: [[Karolo la 10-a Gustavo (Svedio)|Karolo la 10-a Gustavo]], reĝo de Svedio (n. [[1622]]) * [[1662]]: [[Elizabeto Stuart]], angla kaj skota princino, reĝino de [[Ĉeĥio]] (n. [[1596]]) * [[1693]]: [[Johann Caspar Kerll]], germana orgenisto kaj komponisto (n. [[1627]]) * [[1728]]: [[Cotton Mather]], usona [[puritanismo|puritana]] [[kleriko]] (n. [[1663]]) * [[1741]]: [[Johann Joseph Fux]], aŭstra komponisto kaj [[muzikteoriisto]] (n. ĉirkaŭ [[1660]]) * [[1787]]: [[Boskovich]], kroata [[tutfakulo]], sciencisto, astronomo, filozofo, poeto, vojaĝisto, jezuito (n. [[1711]]) * [[1798]]: [[Wilhelm Heinrich Wackenroder]], germana verkisto (n. [[1773]]) * [[1818]]: [[George Rogers Clark]], usona revolucia militestro, aktiva partoprenanto de la [[Usona Milito de Sendependeco]] (n. [[1752]]) * [[1837]]: [[Mariano José de Larra]], hispana verkisto kaj ĵurnalisto (n. [[1809]]) * [[1845]]: [[Henrich Steffens]], germana-norvega naturscienculo, naturfilozofo kaj verkisto (n. [[1773]]) * [[1858]]: [[Sylvie von Ziegesar]], germana intelektulino (n. [[1785]]) * [[1875]]: [[Zacharias Frankel]], juda [[rabeno]] kaj sciencisto, reformemeulo de [[judismo]] (n. [[1801]]) * [[1881]]: [[Carl Höland]], germana juristo kaj politikisto (n. [[1821]]) * [[1883]]: [[Richard Wagner]], germana komponisto, dramisto, poeto, aŭtoro de operoj (n. [[1813]]) * [[1893]]: [[Lajos Nagy (aktoro)|Lajos Nagy]], hungara aktoro kaj publicisto (n. [[1819]]) * [[1893]]: [[Ignacio Manuel Altamirano]], meksika verkisto, ĵurnalisto kaj politikisto (n. [[1834]]) * [[1896]]: [[Emil Einert]], germana historiisto kaj instruisto (n. [[1826]]) * [[1896]]: [[Karl Martin Reinthaler]], germana komponisto (n. [[1822]]) * [[1898]]: [[Ludwig Gabillon]], germana aktoro kaj reĝisoro (n. [[1825]]) * [[1930]]: [[Anton Faistauer]], aŭstra artisto, pentristo (n. [[1887]]) * [[1937]]: [[István Nagy (pentristo)|István Nagy]], hungara pentristo (n. [[1873]]) * [[1938]]: [[Ludwig Schemann]], germana historiisto, bibliotekisto kaj rasisma filozofo (n. [[1852]]) * [[1940]]: [[Eduard Schwartz]], germana filologo (n. [[1858]]) * [[1941]]: [[Bálint Csűry]], hungara lingvisto, tradukisto, profesoro (n. [[1886]]) * [[1942]]: [[Epitacio Pessoa]], unua prezidento de Brazilo (n. [[1865]]) * [[1942]]: [[Otakar Batlička]], ĉeĥa radioamatoro, vojaĝisto, verkisto, kontraŭ[[faŝismo|faŝista]] batalanto, murdita (n. [[1895]]) * [[1945]]: [[Fritz Appunn]], germana violonisto * [[1956]]: [[Jan Łukasiewicz]], pola [[matematika logiko|logikisto, matematikisto]], filozofo, ministro, kreinto de la ''[[pola skribmaniero]]'', okupiĝanta pri tradicia propozicia logiko, [[principo de nekontraŭdiro]] kaj [[leĝo pri elimino de tria]] (n. [[1878]]) * [[1957]]: [[Oszkár Jászi]], hungara politikisto, sociologo, profesoro (n. [[1875]]) * [[1958]]: [[Georges Rouault]], franca pentristo kaj grafikisto (n. [[1871]]) * [[1958]]: [[Christabel Pankhurst]], angla [[sufrageto]], konfondintino de la [[Women's Social and Political Union|Socia kaj Politika Unio de Virinoj]] (n. [[1880]]) * [[1960]]: [[Heinrich Fischer-Galati]], rumania germana [[pioniro de Esperanto]], gvidanto de [[Esperanto-movado en Rumanio]], eldoninto de la rumana ''[[Ĉefeĉ-ŝlosilo|Ŝlosilo]]'', prezidanto de [[Rumana Esperanto-Societo]] (n. [[1879]]) * [[1962]]: [[Gyula Ferenczy]], hungara komponisto, dramverkisto, teatroorganizinto kaj aktoro (n. [[1891]]) * [[1967]]: [[Abelardo L. Rodríguez]], provizora prezidento de Meksiko (n. [[1889]]) * [[1969]]: [[Kazimierz Wierzyński]], pola poeto, verkisto kaj teatra [[kritikisto]], kunlaboranto de [[Radio Libera Eŭropo/Radio Libero]], kunlaboranto de "[[Kultura]]" (n. [[1894]]) * [[1969]]: [[Zsizsi Ferenczy]], rumania hungara kantistino (m. [[1895]]) * [[1970]]: [[László Darkó]], rumania hungara arthistoriisto, pentristo, restarigisto (n. [[1924]]) * [[1976]]: [[Murtala Mohammed]], generalo kaj prezidento de [[Niĝerio]], murdita (n. [[1938]]) * [[1980]]: [[Marian Rejewski]], pola matematikisto kaj [[kriptologo]] (n. [[1905]]) * [[2004]]: [[Zelimĥan Jandarbijev]], ĉeĉena poeto, prezidento de Ĉeĉena Respubliko [[Iĉkerio]], murdita (n. [[1952]]) * [[2005]]: [[Lucia Santos]], portugala [[monaĥino]], atestantino de [[revelacio]]j en [[Fátima]] (n. [[1907]]) * [[2008]]: [[Henri Salvador]], franca kantisto, komponisto, gitaristo kaj [[humuristo]] (n. [[1917]]) * [[2014]]: [[Edward Żebrowski (reĝisoro)|Edward Żebrowski]], pola reĝisoro, scenaristo kaj aktoro (n. [[1935]]) * [[2014]]: [[Zbigniew Romaszewski]], pola fizikisto kaj politikisto, opozicia aktivulo, senatano (n. [[1939]]) * [[2016]]: [[Antonin Scalia]], usona juĝisto de la [[Supera Kortumo de Usono|Supera Kortumo]] (n. [[1936]]) * [[2018]]: [[Henri Laborde de Montpezat]], franca grafo, edzo de reĝino [[Margareta la 2-a (Danio)|Margareta la 2-a]] de Danio (n. [[1934]]) * [[2019]]: [[Dezső Tandori]], hungara poeto, verkisto kaj tradukisto (n. [[1938]]) * [[2021]]: [[Ferenc Jálics]], hungara katolika pastro, jezuito, altlerneja instruisto, verkinto de katolikaj libroj (n. [[1927]]) == Specialaj tagoj kaj festoj == * [[Liturgia kalendaro|Festoj kaj rememoroj]] en [[Katolika Eklezio]]: [[Katarina de Ricci]], itala sanktulino, [[stigmato|stigmatulino]] kaj viziulino * Monda Tago de [[Radiofonio|Radio]] - proklamita de [[Unesko]] novembre 2011 == Tagoj de [[semajno]] == La '''13-a de februaro''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1583]] [[1594]] [[1600]] [[1605]] [[1611]] [[1622]] [[1628]] [[1633]] [[1639]] [[1650]] [[1656]] [[1661]] [[1667]] [[1678]] [[1684]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1718]] [[1724]] [[1729]] [[1735]] [[1746]] [[1752]] [[1757]] [[1763]] [[1774]] [[1780]] [[1785]] [[1791]] [[1803]] [[1814]] [[1820]] [[1825]] [[1831]] [[1842]] [[1848]] [[1853]] [[1859]] [[1870]] [[1876]] [[1881]] [[1887]] [[1898]] [[1910]] [[1916]] [[1921]] [[1927]] [[1938]] [[1944]] [[1949]] [[1955]] [[1966]] [[1972]] [[1977]] [[1983]] [[1994]] [[2000]] [[2005]] [[2011]] [[2022]] [[2028]] [[2033]] [[2039]] [[2050]] [[2056]] [[2061]] [[2067]] [[2078]] [[2084]] [[2089]] [[2095]]: * [[Lundo]] en jaroj: [[1584]] [[1589]] [[1595]] [[1606]] [[1612]] [[1617]] [[1623]] [[1634]] [[1640]] [[1645]] [[1651]] [[1662]] [[1668]] [[1673]] [[1679]] [[1690]] [[1696]] [[1702]] [[1708]] [[1713]] [[1719]] [[1730]] [[1736]] [[1741]] [[1747]] [[1758]] [[1764]] [[1769]] [[1775]] [[1786]] [[1792]] [[1797]] [[1804]] [[1809]] [[1815]] [[1826]] [[1832]] [[1837]] [[1843]] [[1854]] [[1860]] [[1865]] [[1871]] [[1882]] [[1888]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1922]] [[1928]] [[1933]] [[1939]] [[1950]] [[1956]] [[1961]] [[1967]] [[1978]] [[1984]] [[1989]] [[1995]] [[2006]] [[2012]] [[2017]] [[2023]] [[2034]] [[2040]] [[2045]] [[2051]] [[2062]] [[2068]] [[2073]] [[2079]] [[2090]] [[2096]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1590]] [[1596]] [[1601]] [[1607]] [[1618]] [[1624]] [[1629]] [[1635]] [[1646]] [[1652]] [[1657]] [[1663]] [[1674]] [[1680]] [[1685]] [[1691]] [[1703]] [[1714]] [[1720]] [[1725]] [[1731]] [[1742]] [[1748]] [[1753]] [[1759]] [[1770]] [[1776]] [[1781]] [[1787]] [[1798]] [[1810]] [[1816]] [[1821]] [[1827]] [[1838]] [[1844]] [[1849]] [[1855]] [[1866]] [[1872]] [[1877]] [[1883]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1912]] [[1917]] [[1923]] [[1934]] [[1940]] [[1945]] [[1951]] [[1962]] [[1968]] [[1973]] [[1979]] [[1990]] [[1996]] [[2001]] [[2007]] [[2018]] [[2024]] [[2029]] [[2035]] [[2046]] [[2052]] [[2057]] [[2063]] [[2074]] [[2080]] [[2085]] [[2091]]; * [[Merkredo]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1602]] [[1608]] [[1613]] [[1619]] [[1630]] [[1636]] [[1641]] [[1647]] [[1658]] [[1664]] [[1669]] [[1675]] [[1686]] [[1692]] [[1697]] [[1704]] [[1709]] [[1715]] [[1726]] [[1732]] [[1737]] [[1743]] [[1754]] [[1760]] [[1765]] [[1771]] [[1782]] [[1788]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1822]] [[1828]] [[1833]] [[1839]] [[1850]] [[1856]] [[1861]] [[1867]] [[1878]] [[1884]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1918]] [[1924]] [[1929]] [[1935]] [[1946]] [[1952]] [[1957]] [[1963]] [[1974]] [[1980]] [[1985]] [[1991]] [[2002]] [[2008]] [[2013]] [[2019]] [[2030]] [[2036]] [[2041]] [[2047]] [[2058]] [[2064]] [[2069]] [[2075]] [[2086]] [[2092]] [[2097]]; {{Projektoj|wikinewscat=13-a de februaro}} * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1586]] [[1592]] [[1597]] [[1603]] [[1614]] [[1620]] [[1625]] [[1631]] [[1642]] [[1648]] [[1653]] [[1659]] [[1670]] [[1676]] [[1681]] [[1687]] [[1698]] [[1710]] [[1716]] [[1721]] [[1727]] [[1738]] [[1744]] [[1749]] [[1755]] [[1766]] [[1772]] [[1777]] [[1783]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1812]] [[1817]] [[1823]] [[1834]] [[1840]] [[1845]] [[1851]] [[1862]] [[1868]] [[1873]] [[1879]] [[1890]] [[1896]] [[1902]] [[1908]] [[1913]] [[1919]] [[1930]] [[1936]] [[1941]] [[1947]] [[1958]] [[1964]] [[1969]] [[1975]] [[1986]] [[1992]] [[1997]] [[2003]] [[2014]] [[2020]] [[2025]] [[2031]] [[2042]] [[2048]] [[2053]] [[2059]] [[2070]] [[2076]] [[2081]] [[2087]] [[2098]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1587]] [[1598]] [[1604]] [[1609]] [[1615]] [[1626]] [[1632]] [[1637]] [[1643]] [[1654]] [[1660]] [[1665]] [[1671]] [[1682]] [[1688]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1722]] [[1728]] [[1733]] [[1739]] [[1750]] [[1756]] [[1761]] [[1767]] [[1778]] [[1784]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1818]] [[1824]] [[1829]] [[1835]] [[1846]] [[1852]] [[1857]] [[1863]] [[1874]] [[1880]] [[1885]] [[1891]] [[1903]] [[1914]] [[1920]] [[1925]] [[1931]] [[1942]] [[1948]] [[1953]] [[1959]] [[1970]] [[1976]] [[1981]] [[1987]] [[1998]] [[2004]] [[2009]] [[2015]] [[2026]] [[2032]] [[2037]] [[2043]] [[2054]] [[2060]] [[2065]] [[2071]] [[2082]] [[2088]] [[2093]] [[2099]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1582]] [[1588]] [[1593]] [[1599]] [[1610]] [[1616]] [[1621]] [[1627]] [[1638]] [[1644]] [[1649]] [[1655]] [[1666]] [[1672]] [[1677]] [[1683]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1712]] [[1717]] [[1723]] [[1734]] [[1740]] [[1745]] [[1751]] [[1762]] [[1768]] [[1773]] [[1779]] [[1790]] [[1796]] [[1802]] [[1808]] [[1813]] [[1819]] [[1830]] [[1836]] [[1841]] [[1847]] [[1858]] [[1864]] [[1869]] [[1875]] [[1886]] [[1892]] [[1897]] [[1904]] [[1909]] [[1915]] [[1926]] [[1932]] [[1937]] [[1943]] [[1954]] [[1960]] [[1965]] [[1971]] [[1982]] [[1988]] [[1993]] [[1999]] [[2010]] [[2016]] [[2021]] [[2027]] [[2038]] [[2044]] [[2049]] [[2055]] [[2066]] [[2072]] [[2077]] [[2083]] [[2094]]. [[Kategorio:13-a de februaro| ]] [[Kategorio:Februaro|13]] [[Kategorio:13-a tago de la monato|#02]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#0213]] npzgq8dibloumusa5b479n0mjueirm9 0 5484 9377761 9364048 2026-05-19T14:59:59Z Sj1mor 12103 9377761 wikitext text/x-wiki {{KalendaroMajo}} {{majo}} La '''27-a de majo''' estas la 147-a tago de la jaro (la 148-a en superjaroj) laŭ la [[Gregoria kalendaro]]. 218 tagoj restas. Je la 27-a de majo okazis, interalie: == Eventoj == * [[-669]]: Ringa [[suna eklipso]] videbla i.a. en [[Proksima Oriento]] * [[669]]: [[Teodoro de Tarso]] alvenis al [[Britaj Insuloj]] * [[1096]]: [[Masakroj ĉe Rejnlando]]: la plej granda el [[masakro]]j de [[Rejnlando]] okazis en [[Majenco]], kie ne malpli ol 1 100 [[judoj]] estis mortigitaj de la [[Unua krucmilito|Popola Krucmilito]] * [[1199]]: Reĝo [[Johano (Anglio)|Johano]] estis kronita en [[Abatejo Westminster]] * [[1234]]: Reĝo de Francio [[Ludoviko la 9-a (Francio)|Ludoviko la 9-a]] nuptis [[Margareta de Provenco|Margaretan de Provenco]] * [[1293]]: [[Tertremo]] kaj kaŭzita de ĝi [[cunamo]] mortigis pli ol 23 mil personojn en la japana urbo [[Kamakura]] * [[1471]]: Ĉeĥa parlamento malakceptis elekton de [[Matiaso la 1-a (Hungario)|Matiaso la 1-a]] reĝo de [[Bohemio]] kaj agnoskis la sinsekvon de [[Vladislao la 2-a Jogajlido]] * [[1525]]: [[Tomaso Muncero]], gvidanto de la germana kamparana ribelo, estis [[senkapigo|senkapigita]] * [[1595]]: [[Naŭjara milito (Irlando)|Naŭjara milito]]: venko de ribelantaj [[irlandanoj]] super [[angloj]] en batalo de Clontibret (provinco [[Ulster]]) * [[1606]]: [[Tempo de perturboj]]: ribelantoj subestre de [[Bazilo la 4-a Ŝujskij (Rusio)|Bazilo la 4-a Ŝujskij]] okupis la [[Moskva Kremlo|Moskvan Kremlon]] kaj mortigis [[Falsa Demetrio la 1-a|Falsan Demetrion la 1-an]] * [[1643]]: [[Pollando]]: apudmara setlejo [[Wejherowo]] fondiĝis * [[1660]]: [[Svedio]] kaj [[Danio-Norvegio]] subskribis [[traktato de Kopenhago|Traktaton de Kopenhago]] * [[1679]]: [[adaptado|Adapto]] de leĝo pri ''[[Habeas corpus]]'' en [[Reĝlando Anglio]] * [[1692]]: [[Milito de la ligo de Augsburg]]: ŝipa [[batalo de La Hougue]] komenciĝis * [[1694]]: En batalo de la rivero Ter, apud [[Ĝirono]], franca pun-ekspedicio venkis hispanajn trupojn en la sukceda milito * [[1703]]: Unua imperiestro de [[Rusio]] [[Petro la Granda]] fondis ĉe elfluejo de [[Neva]] [[Petropaŭla fortikaĵo|Petropaŭlan fortikaĵon]] — komenco de [[Sankt-Peterburgo]] * [[1753]]: Baroka [[preĝejo Sankta Andreo (Kievo)|Preĝejo Sankta Andreo]] kreiĝis en [[Kievo]] * [[1797]]: [[Franca revolucio de 1789]]: En [[Parizo]] estis [[gilotino|gilotinita]] agitisto [[François-Noël Babeuf]] kaj aliaj * [[1812]]: En [[Bukareŝto]] estis subskribita [[pactraktato]] fininta rusan-turkan militon — [[Besarabio]] aliĝis al la Rusia imperio * [[1813]]: Usona armeo konkeris britan [[Niagara-on-the-Lake|fortreson George]] * [[1819]]: [[Pollando]]: [[incendio]] de [[Gniezno]], komencita en [[judoj|juda]] kvartalo * [[1824]]: Papo [[Leono la 12-a]] proklamis la jaron [[1825]] [[Jubileo|Jubilea]] * [[1832]]: Dum la [[Muhammad Ali (paŝao)|egipta-turka milito]] egipta armeo konkeris [[Akko]]n, post duonjara sieĝo * [[1857]]: Germana astronomo [[Hermann Mayer Salomon Goldschmidt]] malkovris asteroidon [[44 Niso|Niso]] * [[Unuiĝo de Italio|Itala liberiga milito]] * [[1859]]: [[Unuiĝo de Italio|Itala liberiga milito]]: Venko de volontuloj sub gvido de [[Giuseppe Garibaldi]] super aŭstraj trupoj en batalo de San Fermo (proksime al [[Komo (Italio)|Komo]]) * [[1860]]: Daŭre pri la [[unuiĝo de Italio]]: Volontuloj komandataj de [[Giuseppe Garibaldi]] atakis [[Palermo]]n * [[1870]]: [[Vasil Levski]] translokiĝis de [[Rumanio]] al [[Bulgario]] kun la tasko krei reton de lokaj revoluciaj komitatoj * [[1883]]: [[Aleksandro la 3-a (Rusio)|Aleksandro la 3-a]] kroniĝis kiel imperiestro de Rusio * [[1905]]: [[Rusa-japana milito]]: mar[[batalo de Tsushima]] komenciĝis — malvenka por la [[Rusia imperio]] * [[1915]]: [[Unua mondmilito]]: en angla [[havenurbo]] Sheerness de la insulo [[Sheppey (insulo)|Sheppey]] eksplodis, uzata kiel [[minportilo]], pasaĝera ŝipo ''HMS Princess Irene'' - 352 personoj pereis; kun [[Leĝo pri Deportado]], parlamento de [[Otomana Imperio]] preparis leĝan bazon por elpeloj, kio rezultigis [[Armena genocido|genocidon de armenoj]] * [[1917]]: Papo [[Benedikto la 15-a]] proklamis [[Kanonjura kodo de 1917|Kanonjuran kodon]], unuan oficialan ampleksan [[Kodo de Kanona Juro|kodigon de latina kanona juro]]; [[Okcidenta Fronto (Unua Mondmilito)|Okcidenta Fronto]]: 30 mil francaj soldatoj, post amasaj [[dizerto]]j, ek[[ribelo|ribeli]]s retiriĝante de [[tranĉeo]]j malfronten * [[1918]]: Ĉiuj slovenaj [[politika partio|politikaj partioj]] adoptis komunan deklaron emfazante, ke [[slovenoj]] ne retiriĝos de la postulo pri [[Jugoslavio|jugoslavia ŝtato]] * [[1920]]: [[Tatarstano]] estis establita kiel [[Aŭtonomaj respublikoj de Sovetunio|aŭtonoma respubliko de Sovetunio]] * [[1930]]: [[Manhatano]]: malfermo de la [[nuboskrapulo]] [[Konstruaĵo Chrysler]] en [[Novjorko]] - alteco de 219 m, 77 [[etaĝo]]j * [[1931]]: Svisa fizikisto [[Auguste Piccard]] kun sia asistanto atingis per [[stratosfero|stratosfera]] [[balono]] rekordan altecon de 15 785 m * [[1934]]: La 2-a [[Futbala Mondpokalo 1934|Futbala Mondpokalo]] komenciĝis en Italio * [[1937]]: [[Usono]]: Ponto [[Golden Gate Bridge|Golden Gate]] estas malfermita por piedirantoj * [[1939]]: [[Dua Pola Respubliko]]: prezidento [[Ignacy Mościcki]] ricevis de [[Sejmo (Pollando)|Sejmo]] rajtigon de dekret-eldono pri ŝtatdefendo * [[1940]]: [[Dua mondmilito]]: en vilaĝo Le Paradis (departemento [[Pas-de-Calais]]) soldatoj de [[Waffen-SS]] murdis 97 britajn [[militkaptito]]jn; belga reĝo [[Leopoldo la 3-a (Belgio)|Leopoldo la 3-a]] sendis delegitojn al Germanio * [[1941]]: [[Dua mondmilito]]: La [[brita armeo]] sinkigis germanan batalŝipon ''[[Bismarck (batalŝipo)|Bismarck]]'' - 2220 personoj pereis, 115 saviĝis; [[Nord-Afrika kampanjo]]: germana-itala trupoj denove okupis [[montpasejo]]n Halfaja; [[Batalo de Kreto]]: post evakuo de [[Ĥanio]] novzelanda 2-a Divizio de Infanterio okupis defendlinion okcidente de [[Suda (Kreto)|Suda]]; prezidento de Usono [[Franklin D. Roosevelt]] proklamis senliman nacian [[krizostato]]n * [[1942]]: [[SS (organizaĵo)|SS]] [[pafekzekutado|pafekzekutis]] en koncentrejo [[Aŭŝvico]] 168 malliberulojn alveturigitajn de [[Krakovo]]; [[Ordnungspolizei|germana polico]] pafmortigis en [[distrikto Łęczyński]] 163 personojn, en du aliaj lokoj 19 personojn kaj germanaj soldatoj en Kulik pafmortigis 11 personojn; [[Atenco kontraŭ Reinhard Heydrich]]: ĉeĥoslovakaj [[mutobskuruloj]] [[Jozef Gabčík]] kaj [[Jan Kubiš]] sukcese [[atenco|atencis]] en [[Prago]] kontraŭ [[Reinhard Heydrich]]; [[Akso Berlino-Romo-Tokio]] komencis atakon al [[Cirenaiko]] kontraŭ brita 8-a Armeo; deklaro de [[amikeco]] inter [[Usono]] kaj [[Bolivio]], [[Peruo]], [[Ĉilio]]; japana 80-a eksterordinara sesio de parlamento komencita (ĝis la 29-a de majo) * [[1943]]: [[Volinia masakro]]: 126 poloj estis murditaj de [[ukrainoj|ukrainaj]] [[naciisto]]j en [[krimo en Niemilia|vilaĝo Niemilia]]; [[Nacia Konsilio de la Rezistado]], gvidata de [[Jean Moulin]], fondiĝis en okupata [[Francio]]; bombaviadiloj [[De Havilland Mosquito]] atakis en [[Jena]] fabrikojn [[Carl Zeiss Jena]]; nokte Bomba Korpuso de [[brita aerarmeo|RAF]] atakis [[Essen]] * [[1944]]: Taĉmentoj de germana polico pafmortigis en ruinoj de [[Varsovia geto]] ĉirkaŭ 100 personojn; [[Pola Rezistomovado]]: grupiĝo "Osnowa" el 27-a [[Volinio|Volinia]] Divizio de Infanterio trairis fronton sur la rivero [[Pripjat|Prypeć]] - mortfalis 120 soldatoj, 114 vundiĝis, malantaŭ la fronto soldatoj el grupo "Garda" estis senarmigitaj de [[NKVD]] kaj enkorpigitaj al 1-a Armeo de Pola Soldataro; nokte germana 9-a Aviada Korpuso atakis [[Weymouth]]; en [[Parizo]] okazis premiero de la teatraĵo ''[[Sen Eliro]]'' de [[Jean-Paul Sartre]]; [[Granda Nacia Asembleo de Turkio]] decidis ke [[monfarejo]] produktos monon kun [[latina alfabeto]] * [[1945]]: En [[Litovio]] unua [[komunismo|komunista]] purigado estis organizita en [[Vilno]]; [[Sirio]]: en [[Damasko]] kaj [[Hamao]] komenciĝis strataj [[tumulto]]j inter la loĝantaro kaj francaj trupoj * [[1946]]: Komuna atako de la taĉmentoj de [[Ukraina Ribela Armeo]] kaj [[Pola Enlanda Armeo]] kune kun [[Libero kaj Sendependo]] en [[Hrubieszów]] kontraŭ [[komunismo|komunistaj]] regopovoj * [[1947]]: En [[stacidomo]] en [[Leszno]] okazis pafado inter polaj kaj sovetiaj soldatoj, en kiu tri sovetiaj militistoj pereis * [[1950]]: Usona kantisto kaj aktoro [[Frank Sinatra]] debutis en [[NBC]] * [[1956]]: En [[Bikini Atolo]] en [[Marŝala Insularo]] usonanoj faris unuan eksplodon de t.n. trifaza [[atombombo]] * [[1960]]: Unua ĉefministro de Turkio [[Adnan Menderes]] demisiis pro [[puĉo]] * [[1961]]: En Pollando oni malkovris en [[distrikto Rypin]] [[trezoro]]n, kaŝitan dum la [[sveda diluvo]] * [[1964]]: Ofensivo kontraŭ Respubliko Marquetalia (parto de [[departemento Tolimo]]) markis naskiĝon de la [[FARK|Revoluciaj Armitaj Fortoj de Kolombio]] * [[1974]]: [[Valéry Giscard d’Estaing]] iĝis prezidento de Francio kaj [[Jacques Chirac]] ĉefministro * [[1979]]: Malfermo de la [[Egiptio|egipta]]-[[israelo|israela]] [[landlimo]] * [[1980]]: [[Hua Guofeng]] kiel unua en la historio [[ĉefministro]] de Ĉinio alvenis por vizito al [[Japanio]]; en sudkorea urbo [[Gŭangĝu]] armeo sange subpremis daŭrantan de la 18-a de majo [[ribelo]]n direktitan kontraŭ [[puĉo]] de la 12-a de decembro 1979 kaj registaroj de militista [[diktatoreco]] de generalo [[Chun Doo-hwan]] - laŭ oficialaj donitaĵoj 207 personoj pereis kaj 987 vundiĝis * [[1981]]: Dum la 34-a Internacia [[Festivalo de Cannes]] la filmo [[Homo el fero (filmo)|''Homo el fero'']] iĝis laŭreato de [[Ora Palmo]] * [[1989]]: Litovoj de [[Memel-regiono|Klaipėda regiono]], el estinta [[Orienta Prusio]], aliĝis al la litova komunumo "[[Eta Litovio]]" <!-- ?? - "Eta Litovio jam ekzistis kiel koncepto dum jarcentoj, paralele al la koncepto "Orienta Prusio" de la historie germanlingva plimulta loĝantaro. En 1989 okazis nenio nova. --> * [[1990]]: Unuaj liberaj balotoj al konsilioj de [[komunumo]]j kaj urboj post la dua mondmilito okazis en Pollando - gajnitaj de Civitanaj Komitatoj [[Solidareco (Pollando)|''Solidareco'']] kun pli ol 53% da voĉoj * [[1992]]: 18 personoj starantaj vice por [[pano]] pereis pro pripafo en sieĝita de [[serboj]] [[Sarajevo]] * [[1993]]: [[Italio]]: rezulte de aŭtomobil-eksplodo antaŭ Artmuzeo [[Uffizi]] en [[Florenco]] 5 personoj pereis * [[1994]]: [[Verkisto]] [[Aleksandr Solĵenicin]] revenis en [[Rusio]]n * [[1995]]: Usona aktoro [[Christopher Reeve]] iĝis [[paralizo|paralizita]] falinte de [[ĉevalo]] * [[1999]]: [[Internacia Pun-Tribunalo por Eksa Jugoslavio]] akuzis [[Slobodan Miloŝeviĉ]] pri [[krimoj kontraŭ la homaro]] * [[2002]]: [[Péter Medgyessy]] iĝis ĉefministro de Hungario * [[2005]]: [[Pakistano]]: en bomba [[atenco]] de sinmortiginto kontraŭ [[moskeo]] en [[Islamabado]] 19 personoj pereis kaj pli ol 70 vundiĝis * [[2006]]: Preskaŭ 4 600 mortintoj, 44 000 vunditoj kaj 600 mil personoj restis sen loĝejoj post [[tertremo]] sur la suda bordo de indonezia insulo [[Javo]] * [[2007]]: Rumana filmo [[4 luni, 3 săptămâni și 2 zile|''4 monatoj, 3 semajnoj kaj 2 tagoj'']] gajnis ĉefpremion [[Ora Palmo]] dum la 65-a [[Festivalo de Cannes]] * [[2009]]: Ne malpli ol 24 personoj pereis dum bomba atenco de [[sinmortigo|sinmortiginto]] antaŭ policejo en pakistana urbo [[Lahore]] * [[2010]]: Rezulte de daŭrantaj de la 23-a de majo [[tumulto]] en la ĉefurbo de [[Jamajko]] [[Kingstono]] 73 personoj pereis; en [[Romo]] malfermiĝis Nacia Muzeo de la Arto de [[21-a jarcento]], konstruita laŭ planoj de [[Zaha Hadid]] * [[2014]]: Prezidento de [[Abĥazio]] [[Aleksandr Ankvab]] fuĝis al militista bazo en Gudauta post kiam manifestantoj kuratakis prezidentan palacon - opozicio anoncis transprenon de la regopovo kaj fondis Provizoran Nacian Konsilion * [[2016]]: [[Barack Obama]] vizitis [[Hiroŝima paca parko|Hiroŝiman pacan parkon]], kie li renkontis ''[[hibakuŝo]] * [[2019]]: Unuafoje en [[Aŭstrio]], registaro de la kanceliero [[Sebastian Kurz]] estis senpotencigita per [[mocio de demisio|malkonfida voĉdono]], pro la registara krizo komencita meze de majo * [[2025]]: En [[Pollando]] komenciĝis [[Conservative Political Action Conference|CPAC]], granda politika pintkunveno organizita de [[konservativismo|konservativuloj]] == Naskiĝoj == * [[1332]]: [[Ibn-Ĥaldun]], [[araboj|araba]]-[[islamo|islama]] filozofo, historiisto, sociologo, diplomato kaj teologo (m. [[1406]]) * [[1511]]: [[Georgo Ernesto (Henneberg-Schleusingen)]], germana grafo (m. [[1583]]) * [[1519]]: [[Girolamo Mei]], itala [[humanisto]] (m. [[1594]]) * [[1584]]: [[Michael Altenburg]], germana teologo kaj komponisto (m. [[1640]]) * [[1652]]: [[Elizabeto Ĉarloto de Palatinato]], dukino de [[Orleans]] (m. [[1722]]) * [[1689]]: [[Andreas Jakob von Dietrichstein]], princĉefepiskopo de Salzburg (m. [[1753]]) * [[1728]]: [[Moritz August von Thümmel]], germana verkisto (m. [[1817]]) * [[1756]]: [[Maksimiliano la 1-a Jozefo (Bavario)|Maksimiliano la 1-a Jozefo]], duko de Bavario (m. [[1825]]) * [[1772]]: [[Marie Anne Lenormand]], franca [[aŭgurado|divenistino]] (m. [[1843]]) * [[1774]]: [[Francis Beaufort]], irlanda [[hidrologio|hidrologo]] kaj oficiro de brita [[reĝa mararmeo]] (m. [[1857]]) * [[1794]]: [[Cornelius Vanderbilt]], usona entreprenisto (m. [[1877]]) * [[1795]]: [[Friedrich August Belcke]], germana [[trombono|trombonisto]] (m. [[1874]]) * [[1797]]: [[Gottlieb Döbling]], germana natursciencisto kaj instruisto (m. [[1858]]) * [[1799]]: [[Fromental Halévy]], franca komponisto (m. [[1862]]) * [[1823]]: [[Alfred von Wolzogen]], germana juristo kaj verkisto (m. [[1883]]) * [[1836]]: [[Jay Gould]], usona riĉegulo kaj gvidanto de usona fervoja asocio (m. [[1892]]) * [[1837]]: [[Illarion Ivanoviĉ Voroncov-Daŝkov]], rusa militisto kaj ŝtatulo, guberniestro de [[Kaŭkazio]] (m. [[1916]]) * [[1862]]: [[Feliksa Kozłowska]], pola monaĥino, fondintino de [[mariavitismo]], mistikulino (m. [[1921]]) * [[1867]]: [[Arnold Bennett]], angla verkisto, kritikisto kaj eseisto (m. [[1931]]) * [[1871]]: [[Georges Rouault]], franca pentristo kaj grafikisto (m. [[1958]]) * [[1874]]: [[Hjalmar Johannes Runeberg|Hjalmar Runeberg]], finna verkisto, [[svedlingvaj finnlandanoj|svedlingva finnlandano]], ano de [[UK 1905]] kaj de la unua [[Lingva Komitato]], unua prezidanto de la [[Esperanto-Asocio de Finnlando|EA de Finnlando]], kursgvidanto, ankaŭ en la [[universitato de Helsinko]], tradukisto (m. [[1934]]) * [[1874]]: [[Richard von Schaukal]], aŭstra verkisto, eseisto, tradukisto kaj kulturkritikisto (m. [[1942]]) * [[1876]]: [[Jan Kucharzewski]], pola advokato, historiisto, politikisto kaj ĉefministro (m. [[1952]]) * [[1877]]: [[Sándor Domanovszky]], hungara historiisto (m. [[1955]]) * [[1878]]: [[Anna Benkő]], rumania hungara porjunulara verkistino (m. [[1971]]) * [[1878]]: [[Ferdynand Ossendowski]], pola verkisto, vojaĝisto, poligloto, socia kaj scienca aganto (m. [[1945]]) * [[1884]]: [[Max Brod]], verkisto germanlingva, komponisto kaj tradukisto (m. [[1968]]) * [[1890]]: [[Irén N. Sebestyén]], hungara lingvistino, tradukistino, profesoro (m. [[1978]]) * [[1890]]: [[Konstantin Vasiljeviĉ Ivanov]], ĉuvaŝa verkisto kaj tradukisto (m. [[1915]]) * [[1894]]: [[Dashiell Hammett]], usona verkisto de [[krimliteraturo]] (m. [[1961]]) * [[1894]]: [[Louis-Ferdinand Céline]], franca verkisto (m. [[1961]]) * [[1897]]: [[John Douglas Cockcroft]], brita fizikisto Nobelpremiita (m. [[1967]]) * [[1899]]: [[Johannes Türn]], estona poŝtoficisto, ŝakmajstro kaj [[esperantisto]], prezidanto de „Espero“ en [[Talino]] (m. [[1993]]) * [[1900]]: [[Uladzimir Ĵilka]], belorusa sovetia poeto (m. [[1933]]) * [[1902]]: [[Émile Benveniste]], franca lingvisto kaj orientalisto (m. [[1976]]) * [[1907]]: [[Rachel Carson]], usona [[marbiologio|marbiologino]] kaj [[ekologio|ekologino]] (m. [[1964]]) * [[1907]]: [[Milivoje Pavlović]], [[serba esperantisto]], poeto, tradukisto por "[[La Progreso (Ĉeĥoslovakio)|La Progreso]]" (m. [[1995]]) * [[1911]]: [[Maria Kaniewska]], pola aktorino, scenaristino kaj filmreĝisorino (m. [[2005]]) * [[1921]]: [[Caryl Chessman]], usona rabisto kaj seks-perfortisto (m. [[1960]]) * [[1921]]: [[Károly Jobbágy]], hungara poeto, tradukisto, profesoro (m [[1998]]) * [[1921]]: [[László Tabák]], hungara-israela verkisto, holokaŭsto-travivinto (m. [[2011]]) * [[1923]]: [[Henry Kissinger]], usona diplomato Nobelpremiita (m. [[2023]]) * [[1924]]: [[Wilhelm Friese]], germana filologo kaj literaturhistoriisto (m. [[2008]]) * [[1925]]: [[Nijolė Šivickas]], litova skulptistino vivinta en Kolombio (m. [[2018]]) * [[1926]]: [[Bud Shank]], usona ĵazmuzikisto kaj [[flutisto]] (m. [[2009]]) * [[1927]]: [[Piet Cleij]], nederlanda [[interlingvao|interlingvaisto]] kaj [[leksikografio|leksikografo]] (m. [[2015]]) * [[1929]]: [[Roman Ivaniĉuk]], ukraina verkisto kaj parlamentano (m. [[2016]]) * [[1931]]: [[Dénes Fülöp G.]], rumania hungara reformita pastro, redaktoro (m. [[2005]]) * [[1934]]: [[Zdenko Křimský]], [[ĉeĥa esperantisto]], sekretario de [[ĈEA]] kaj komitatano de [[UEA]], entreprenisto de la firmao [[Interhelpo]] kun siatempe urbocentra oficejo en [[Prago]], iniciatinto de broŝuro ''Sociologia esploro de sintenoj al Esperanto'' (m. [[1999]]) * [[1934]]: [[Harlan Ellison]], usona verkisto (m. [[2018]]) * [[1942]]: [[Jenő Kucsera]], rumania hungara fotisto * [[1943]]: [[Cilla Black]], angla kantistino kaj [[moderatoro]] (m. [[2015]]) * [[1945]]: [[Péter Marót]], hungara [[skermisto]], olimpiano, mondĉampiono, trejnisto (m. [[2020]]) * [[1946]]: [[Niels-Henning Ørsted Pedersen]], dana ĵaz-kontrabasisto (m. [[2005]]) * [[1947]]: [[Gábor Dezső]], rumania hungara matematikisto (m. [[2006]]) * [[1947]]: [[Georg Feuerstein]], germana-kanada filozofo, historiisto pri [[religio]], [[hindologio|hindologo]] (m. [[2012]]) * [[1948]]: [[Gábor Presser]], hungara kantisto, pianisto, komponisto * [[1950]]: [[Dee Dee Bridgewater]], usona ĵaza kantistino kaj aktorino * [[1951]]: [[Ana Belén]], hispana kantistino kaj aktorino * [[1956]]: [[Giuseppe Tornatore]], itala filmreĝisoro, scenaristo kaj produktoro * [[1957]]: [[Siouxsie Sioux]], angla kantistino de la rokgrupo [[Siouxsie and the Banshees]] * [[1958]]: [[Ildikó Antal-Tövissi]], hungara ĵurnalistino (m. [[2011]]) * [[1969]]: [[Jiří Dienstbier la pli juna]], ĉeĥa politikisto, senatano * [[1969]]: [[István K. Kovács]], rumania hungara reĝisoro, redaktoro * [[1970]]: [[László Dezső]], rumania hungara fotisto, ĵurnalisto, entreprenisto * [[1975]]: [[Jamie Oliver]], angla kuiristo * [[1979]]: [[Klára Magyari]], rumania hungara [[biofiziko|biofizikisto]] * [[1997]]: [[Vítor Carvalho]], brazila futbalisto == Mortoj == * [[866]]: [[Ordoño la 1-a (Asturio)|Ordoño la 1-a]], reĝo de [[Asturio]] (n. [[821]]) * [[1508]]: [[Ludoviko Sforza]], duko de [[Milano]], [[mecenato]] (n. [[1452]]) * [[1525]]: [[Thomas Müntzer]], germana [[anabaptismo|anabaptisto]] (n. [[1489]]) * [[1525]]: [[Heinrich Pfeiffer]], germana predikisto, animzorganto, gvidanto de kamparanaj ribeloj (n. antaŭ [[1500]]) * [[1564]]: [[Kalvino]], svisa [[teologo]] kaj [[pastoro]], religia reformisto, kreinto de [[kalvinismo]] (n. [[1509]]) * [[1581]]: [[Kristofo Báthori]], reganto de [[Transilvanio]] (n. [[1530]]) * [[1606]]: [[Falsa Demetrio la 1-a]], [[Listo de Regantoj de Rusio|caro de Rusio]] (n. ĉ. [[1581]]) * [[1610]]: [[François Ravaillac]], franca instruisto, murdinto de [[Henriko la 4-a (Francio)|Henriko la 4-a]] (n. [[1578]]) * [[1676]]: [[Paul Gerhardt]], germana teologo kaj poeto (n. [[1607]]) * [[1690]]: [[Giovanni Legrenzi]], itala komponisto (n. [[1626]]) * [[1707]]: [[Madame de Montespan]], oficiala amatino de la franca reĝo [[Ludoviko la 14-a]] (n. [[1640]]) * [[1733]]: [[Johann Christoph Kiesewetter]], germana pedagogo kaj lernejestro (n. [[1666]]) * [[1739]]: [[Johann Gottfried Bernhard Bach]], germana orgenisto (n. [[1715]]) * [[1762]]: [[Alexander Gottlieb Baumgarten]], germana filozofo kaj profesoro (n. [[1714]]) * [[1766]]: [[Ivan Polzunov]], rusia inventisto de la unua [[vapormaŝino]] (n. [[1728]]) * [[1797]]: [[François-Noël Babeuf]], franca politikisto (n. [[1760]]) * [[1826]]: [[Adam Gottlieb Lange]], germana teologo kaj pedagogo (n. [[1762]]) * [[1830]]: [[Adam Christian Gaspari]], germana geografo (n. [[1752]]) * [[1840]]: [[Niccolò Paganini]], itala violonisto kaj komponisto (n. [[1782]]) * [[1841]]: [[Ernst Wilhelm Arnoldi]], germana asekurkompania pioniro (n. [[1778]]) * [[1891]]: [[Paul Stegmüller]], germana arkitekto (n. [[1850]]) * [[1895]]: [[Sándor Nikolits]], hungara komponisto, flutisto, dirigento (n. [[1834]]) * [[1910]]: [[Robert Koch]], germana Nobelpremiita kuracisto kaj [[bakterioj|bakteriologo]] (n. [[1843]]) * [[1912]]: [[Alfred Moschkau]], germana historiisto kaj filatelisto (n. [[1848]]) * [[1916]]: [[Joseph Gallieni]], franca generalo (n. [[1849]]) * [[1930]]: [[Andreo Fiŝer]], rusia kuracisto, partopreninto de [[Universala Kongreso de Esperanto|Universalaj Kongresoj de Esperanto]], kunlaboranto de "[[La Bela Mondo]]", "[[Universo]]", "[[Danubo]]", "[[Literaturo]]", "[[Juna Esperantisto]]", "[[La Ondo de Esperanto]]", tradukisto (n. [[1855]]) * [[1939]]: [[Joseph Roth]], aŭstra verkisto kaj ĵurnalisto (n. [[1894]]) * [[1940]]: [[Marie Larroche]], franca [[esperantistino]], vicprezidantino de [[IKUE]] organizinta unuajn kvin kongresojn, administrantino de "[[Espero Katolika]]", okupiĝanta pri [[blindeco|blinduloj]] (n. [[1854]]) * [[1942]]: [[Pierre Ramus]], aŭstra teoriulo de [[anarkiismo]], ĵurnalisto, publicisto, aktivulo de {{J|kontraŭmilita movado}} (n. [[1882]]) * [[1943]]: [[Mieczysław Kotarbiński]], pola pentristo kaj grafikisto (n. [[1890]]) * [[1949]]: [[Szczepan Jeleński]], pola inĝeniero, verkisto kaj [[scienca popularigo|populariganto de scienco]] (n. [[1881]]) * [[1954]]: [[Arthur Koepchen]], germana teknikisto kaj entreprenisto (n. [[1878]]) * [[1964]]: [[Jawaharlal Nehru]], unua ĉefministro de [[Barato]] (n. [[1889]]) * [[1970]]: [[Kálmán Csákabonyi]], hungara arkivisto kaj historiisto (n. [[1907]]) * [[1978]]: [[Tibor Andrásofszky]], hungara kuracisto, rektoro de la [[Universitato pri Medicino kaj Farmacio de Târgu Mureș]] (n. [[1914]]) * [[1981]]: [[János Pilinszky]], hungara poeto (n. [[1921]]) * [[1983]]: [[Sándor Mészáros]], rumania hungara poeto (n. [[1915]]) * [[1987]]: [[John Howard Northrop]], usona Nobelpremiita [[biokemio|biokemiisto]] (n. [[1891]]) * [[1988]]: [[Ernst Ruska]], germana fizikisto Nobelpremiita (n. [[1906]]) * [[1992]]: [[Hasegaŭa Maĉiko]], japana [[mangao|manga]]-verkistino (n. [[1920]]) * [[1993]]: [[Albert Györkös Mányi]], hungara pentristo (n. [[1922]]) * [[2003]]: [[Luciano Berio]], itala operkomponisto (n. [[1925]]) * [[2007]]: [[Jörg Immendorff]], germana pentristo kaj skulptisto (n. [[1945]]) * [[2008]]: [[János Sipos]], rumania hungara ĵurnalisto (n. [[1933]]) * [[2011]]: [[Gil Scott-Heron]], usona soula kaj ĵaza poeto, muzikisto kaj verkisto (n. [[1949]]) * [[2012]]: [[Zita Kabátová]], ĉeĥa aktorino (n. [[1913]]) * [[2013]]: [[György Bárdy]], hungara aktoro (n. [[1921]]) * [[2014]]: [[Péter Domokos (literaturhistoriisto)|Péter Domokos]], hungara literaturhistoriisto (n. [[1936]]) * [[2018]]: [[Donald Peterson]], usona piloto kaj [[astronaŭto]] (n. [[1933]]) * [[2021]]: [[Poul Schlüter]], [[ĉefministro de Danio]] (n. [[1929]]) * [[2023]]: [[Ilja Kabakov]], sovetia-usona artisto (n. [[1933]]) * [[2024]]: [[Jan Kieniewicz]], pola historiisto, diplomato (n. [[1938]]) == Specialaj tagoj kaj festoj == * [[Liturgia kalendaro|Rememoroj kaj festoj]] en [[Katolika Eklezio]]: sankta [[Aŭgusteno de Canterbury]], [[episkopo]], apostolo de [[anglosaksoj]]; [[Paŭlo la 6-a]], papo * [[Mariavitismo]] en [[Pollando]] - naskiĝdatreveno de [[Feliksa Kozłowska]] * [[Bolivio]]: [[Tago de patrinoj|Tago de Patrino]] * [[Niĝerio]]: Tago de [[Infano]] * [[Peruo]]: [[Tago de la Indiĝena Lingvo (Peruo)|Tago de la Indiĝena Lingvo]] == Tagoj de [[semajno]] == La '''27-a de majo''' estas (laŭ [[gregoria kalendaro]]): * [[Dimanĉo]] en jaroj: [[1584]] [[1590]] [[1601]] [[1607]] [[1612]] [[1618]] [[1629]] [[1635]] [[1640]] [[1646]] [[1657]] [[1663]] [[1668]] [[1674]] [[1685]] [[1691]] [[1696]] [[1703]] [[1708]] [[1714]] [[1725]] [[1731]] [[1736]] [[1742]] [[1753]] [[1759]] [[1764]] [[1770]] [[1781]] [[1787]] [[1792]] [[1798]] [[1804]] [[1810]] [[1821]] [[1827]] [[1832]] [[1838]] [[1849]] [[1855]] [[1860]] [[1866]] [[1877]] [[1883]] [[1888]] [[1894]] [[1900]] [[1906]] [[1917]] [[1923]] [[1928]] [[1934]] [[1945]] [[1951]] [[1956]] [[1962]] [[1973]] [[1979]] [[1984]] [[1990]] [[2001]] [[2007]] [[2012]] [[2018]] [[2029]] [[2035]] [[2040]] [[2046]] [[2057]] [[2063]] [[2068]] [[2074]] [[2085]] [[2091]] [[2096]]; * [[Lundo]] en jaroj: [[1585]] [[1591]] [[1596]] [[1602]] [[1613]] [[1619]] [[1624]] [[1630]] [[1641]] [[1647]] [[1652]] [[1658]] [[1669]] [[1675]] [[1680]] [[1686]] [[1697]] [[1709]] [[1715]] [[1720]] [[1726]] [[1737]] [[1743]] [[1748]] [[1754]] [[1765]] [[1771]] [[1776]] [[1782]] [[1793]] [[1799]] [[1805]] [[1811]] [[1816]] [[1822]] [[1833]] [[1839]] [[1844]] [[1850]] [[1861]] [[1867]] [[1872]] [[1878]] [[1889]] [[1895]] [[1901]] [[1907]] [[1912]] [[1918]] [[1929]] [[1935]] [[1940]] [[1946]] [[1957]] [[1963]] [[1968]] [[1974]] [[1985]] [[1991]] [[1996]] [[2002]] [[2013]] [[2019]] [[2024]] [[2030]] [[2041]] [[2047]] [[2052]] [[2058]] [[2069]] [[2075]] [[2080]] [[2086]] [[2097]]; * [[Mardo]] en jaroj: [[1586]] [[1597]] [[1603]] [[1608]] [[1614]] [[1625]] [[1631]] [[1636]] [[1642]] [[1653]] [[1659]] [[1664]] [[1670]] [[1681]] [[1687]] [[1692]] [[1698]] [[1704]] [[1710]] [[1721]] [[1727]] [[1732]] [[1738]] [[1749]] [[1755]] [[1760]] [[1766]] [[1777]] [[1783]] [[1788]] [[1794]] [[1800]] [[1806]] [[1817]] [[1823]] [[1828]] [[1834]] [[1845]] [[1851]] [[1856]] [[1862]] [[1873]] [[1879]] [[1884]] [[1890]] [[1902]] [[1913]] [[1919]] [[1924]] [[1930]] [[1941]] [[1947]] [[1952]] [[1958]] [[1969]] [[1975]] [[1980]] [[1986]] [[1997]] [[2003]] [[2008]] [[2014]] [[2025]] [[2031]] [[2036]] [[2042]] [[2053]] [[2059]] [[2064]] [[2070]] [[2081]] [[2087]] [[2092]] [[2098]]; * [[Merkredo]] en jaroj: [[1587]] [[1592]] [[1598]] [[1609]] [[1615]] [[1620]] [[1626]] [[1637]] [[1643]] [[1648]] [[1654]] [[1665]] [[1671]] [[1676]] [[1682]] [[1693]] [[1699]] [[1705]] [[1711]] [[1716]] [[1722]] [[1733]] [[1739]] [[1744]] [[1750]] [[1761]] [[1767]] [[1772]] [[1778]] [[1789]] [[1795]] [[1801]] [[1807]] [[1812]] [[1818]] [[1829]] [[1835]] [[1840]] [[1846]] [[1857]] [[1863]] [[1868]] [[1874]] [[1885]] [[1891]] [[1896]] [[1903]] [[1908]] [[1914]] [[1925]] [[1931]] [[1936]] [[1942]] [[1953]] [[1959]] [[1964]] [[1970]] [[1981]] [[1987]] [[1992]] [[1998]] [[2009]] [[2015]] [[2020]] [[2026]] [[2037]] [[2043]] [[2048]] [[2054]] [[2065]] [[2071]] [[2076]] [[2082]] [[2093]] [[2099]]; {{Projektoj}} * [[Ĵaŭdo]] en jaroj: [[1582]] [[1593]] [[1599]] [[1604]] [[1610]] [[1621]] [[1627]] [[1632]] [[1638]] [[1649]] [[1655]] [[1660]] [[1666]] [[1677]] [[1683]] [[1688]] [[1694]] [[1700]] [[1706]] [[1717]] [[1723]] [[1728]] [[1734]] [[1745]] [[1751]] [[1756]] [[1762]] [[1773]] [[1779]] [[1784]] [[1790]] [[1802]] [[1813]] [[1819]] [[1824]] [[1830]] [[1841]] [[1847]] [[1852]] [[1858]] [[1869]] [[1875]] [[1880]] [[1886]] [[1897]] [[1909]] [[1915]] [[1920]] [[1926]] [[1937]] [[1943]] [[1948]] [[1954]] [[1965]] [[1971]] [[1976]] [[1982]] [[1993]] [[1999]] [[2004]] [[2010]] [[2021]] [[2027]] [[2032]] [[2038]] [[2049]] [[2055]] [[2060]] [[2066]] [[2077]] [[2083]] [[2088]] [[2094]]; * [[Vendredo]] en jaroj: [[1583]] [[1588]] [[1594]] [[1605]] [[1611]] [[1616]] [[1622]] [[1633]] [[1639]] [[1644]] [[1650]] [[1661]] [[1667]] [[1672]] [[1678]] [[1689]] [[1695]] [[1701]] [[1707]] [[1712]] [[1718]] [[1729]] [[1735]] [[1740]] [[1746]] [[1757]] [[1763]] [[1768]] [[1774]] [[1785]] [[1791]] [[1796]] [[1803]] [[1808]] [[1814]] [[1825]] [[1831]] [[1836]] [[1842]] [[1853]] [[1859]] [[1864]] [[1870]] [[1881]] [[1887]] [[1892]] [[1898]] [[1904]] [[1910]] [[1921]] [[1927]] [[1932]] [[1938]] [[1949]] [[1955]] [[1960]] [[1966]] [[1977]] [[1983]] [[1988]] [[1994]] [[2005]] [[2011]] [[2016]] [[2022]] [[2033]] [[2039]] [[2044]] [[2050]] [[2061]] [[2067]] [[2072]] [[2078]] [[2089]] [[2095]]; * [[Sabato]] en jaroj: [[1589]] [[1595]] [[1600]] [[1606]] [[1617]] [[1623]] [[1628]] [[1634]] [[1645]] [[1651]] [[1656]] [[1662]] [[1673]] [[1679]] [[1684]] [[1690]] [[1702]] [[1713]] [[1719]] [[1724]] [[1730]] [[1741]] [[1747]] [[1752]] [[1758]] [[1769]] [[1775]] [[1780]] [[1786]] [[1797]] [[1809]] [[1815]] [[1820]] [[1826]] [[1837]] [[1843]] [[1848]] [[1854]] [[1865]] [[1871]] [[1876]] [[1882]] [[1893]] [[1899]] [[1905]] [[1911]] [[1916]] [[1922]] [[1933]] [[1939]] [[1944]] [[1950]] [[1961]] [[1967]] [[1972]] [[1978]] [[1989]] [[1995]] [[2000]] [[2006]] [[2017]] [[2023]] [[2028]] [[2034]] [[2045]] [[2051]] [[2056]] [[2062]] [[2073]] [[2079]] [[2084]] [[2090]]. [[Kategorio:27-a de majo| ]] [[Kategorio:Majo|27]] [[Kategorio:27-a tago de la monato|#05]] [[Kategorio:Tagoj de la jaro|#0527]] qg3bwurk0prxn0srekqo1gf279q6cvy 0 6815 9378295 9242366 2026-05-20T10:25:26Z ~2026-19726-78 254379 /* Aliaj esperantaj kulturcentroj */ 9378295 wikitext text/x-wiki {{Informkesto konstruaĵo|regiono-ISO=FR-86|situo sur mapo=neniu|zomo=16}} [[Dosiero:Kvinpetalo.svg|eta|200px|Ŝildo de Kvinpetalo]] '''Kvinpetalo''' estas Esperanto-Centro en [[Bureso]] apud [[Poitiers|Puatiero]] (Francio). Kursoj prilingvaj, staĝoj diverstemaj (literaturo, astronomio, botaniko, komputiko...) en somero kaj en pluraj feri-periodoj dum la tuta jaro en vilaĝaj domoj, el kiuj kvin apartenas al [[Societo Yvonne Martinot]] (SYM). La centron kreis en [[1985]] kelkaj sindonemaj esperantistoj, ĉefe francaj, interalie [[Georges Lagrange]]. Ĝis la jaro [[1997]] ĝi estis filio de [[LF-koop]]. De tiam ĝi estas tute memstara kaj ĝi funkcias kaj disvolviĝas plu en plena sendependenco. Tre riĉa biblioteko kun multaj heredaĵoj de [[Gaston Waringhien]], [[Roger Bernard (esperantisto)|Roger Bernard]] kaj Maurice Sujet. [[Dosiero:Domo.JPG|eta|Dometoj de Kvinpetalo]] == Deveno de tiu nomo == Laŭ la modelo "trifolio", la nomo "Kvinpetalo" formiĝis, bildigante la kvin pintojn de la verda stelo, kaj samtempe la kvin dometojn de la centro. == Aliaj esperantaj kulturcentroj == * La [[Kastelo Greziljono]] ([[Baugé-en-Anjou]], Francio) * La [[Interkultura Centro Herzberg]] ([[Herzberg am Harz]], Germanio) * La [[Kultura Centro Esperantista]] ([[La Chaux-de-Fonds]], Svislando) * La [[Internacia Esperanto-Instituto]] ([[Hago]], [[Nederlando]]) == Eksteraj ligiloj == * [http://www.kvinpetalo.org TTT-ejo de Kvinpetalo] * [http://www.ilei.info/ipr/kvinpetalo_02_4.htm Intervjuo pri Kvinpetalo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20051120095228/http://www.ilei.info/ipr/kvinpetalo_02_4.htm |date=2005-11-20 }} (2003) * [http://arnolag.free.fr/Famili/KvinPetalo.php Kunveno] omaĝe al [[Georges Lagrange]] en Kvinpetalo * [http://lego-klubo.blogspot.com/ Lego-klubo de Kvinpetalo (recenzejo)] {{Esperanto-domoj}} [[Kategorio:Esperanto-domoj]] [[Kategorio:Esperanto-bibliotekoj]] [[Kategorio:Zamenhof/Esperanto-Objektoj]] lm18ixabctekw4dzvpedz9e8lfr0fyi 0 7362 9378335 9267839 2026-05-20T11:36:34Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9378335 wikitext text/x-wiki {{Geokesto | urbo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Kingston Upon Hull | devena_nomo = | alia_nomo = Hull | kategorio = Urbo kaj unuara instanco <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Kingston Upon Hull | moto = | kromnomo = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Hull_City_Hall.jpg | dosiero_priskribo = Urbodomo de Hull <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = Kingston_upon_Hull_Coat_of_Arms.png <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Britio | lando_tipo = Ŝtato | lando_flago = 1 | ŝtato = | regiono = Yorkshire and the Humber | distrikto = East Riding of Yorkshire | distrikto_tipo = Ceremonia graflando | municipo = | municipo_tipo = | histregiono = Jorkŝiro | histregiono_tipo = Historia graflando | histregiono1 = <!-- *** Familio *** --> | parto = | rivero = Hull | rivero1 = Humbero (Estuaro) | montaro = | montaro1 = | montaro2 = | urbo_faldo = | urbo_tipo = | urbo = | urbo1 = | memorindaĵo_tipo = | memorindaĵo = | memorindaĵo1 = | memorindaĵo2 = | konstruaĵo = | konstruaĵo_tipo = <!-- *** Situo *** --> | situo = Hull | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = 2 | lat_d = 53 | lat_m = 49 | lat_s = 00 | lat_NS = N | long_d = 0 | long_m = 20 | long_s = 00 | long_EW = U | plej_alta = | plej_alta_lat_d = | plej_alta_long_d = | plej_malalta = | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_long_d = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 71.75 | areo_rondumo = 2 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = 260200 | loĝantaro_dato = 2016 | loĝantaro_denseco = auto <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = 13-an jarcento | establita_tipo = | dato = | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[GMT]] | utc_offset =+0 | horzono_DST = [[Brita somera tempo|BST]] | utc_offset_DST =+1 | poŝtkodo = HU | areo_kodo = 01482 | areo_kodo_tipo = | kodo = GB-KHL | kodo_tipo = ISO-3166 | kodo1 = | kodo1_tipo = | kodo2 = | kodo2_tipo = <!-- *** UNESCO ktp. *** --> | unesko_nomo = <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = | libera_tipo = | libera1 = | libera1_tipo = | libera2 = | libera2_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo = | mapo_fono = | mapo_priskribo = Situo de Hull enkadre de Anglio | mapo_lokumilo = Anglio | mapo1 = | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = Situo enkadre de Eŭropo | mapo1_lokumilo = Eŭropo | mapo2 = | mapo2_priskribo = | mapo2_lokumilo = <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = [http://www.hull.gov.uk/ www.hull.gov.uk] | commons = <!-- *** Notoj *** --> | notoj = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=10|frame-align=center |frame-lat={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |frame-long={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |frame-width=260}}}} '''Kingston upon Hull''' (/kɪŋstən əpɒn ˈhʌl/) kutime konata kiel '''Hull''' estas urbego kaj [[Loka regado kaj administrado en Britio|unuara instanco]] en la angla graflando [[Jorkŝiro]]. Ĝi sidas sur la rivero Hull ĉe la konfluo kun la estuaro Humber, 40 kilometrojn enlanden de la [[Norda Maro|norda maro]]. Ĝi havas loĝantaron de ĉirkaŭ {{unuo|260000}} ''(takso 2016)''.[[Dosiero:William wilberforce.jpg|eta|William Wilberforce, Membro de parlamento por Hull 1780-1784|160x160px|maldekstra]]La urbo de Hull estis fondita kiel la vilaĝejo de Wyke en la malfrua 12-a jarcento. La nomo de la vilaĝeto troviĝas en monaĥaj skribaĵoj ekde la jaroj 1160-1180 pK<ref>"http://placenames.org.uk/id/placename/14/005470 {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20171107015601/http://placenames.org.uk/id/placename/14/005470 |date=2017-11-07 }}". The Historical Gazetteer of England's Placenames. ''Retiriĝis 16-an de oktobro 2017.''</ref>. La monaĥoj de la abatejo de Meaux bezonis havenon, kie ili povis eksporti la varoj de la abatejo. Ili elektis la konfluon de la riveroj por konstrui kavon. La lando estis aĉetita de Reĝo Eduardo la 1-a de Anglio en 1293. En 1299 ''Kings-town upon Hull (Esperante: Reĝ-urbo sur Hull)'' ricevis [[reĝa ĉarto]]<ref>Historic England. [https://historicengland.org.uk/listing/the-list/list-entry/1007843 "Site of Meaux Cistercian Abbey (1007843)"]. ''National Heritage List for England''. ''Retiriĝis 17-an de oktobro 2017.''</ref>. Ekde tiam Hull estis merkato-urbo, milita provizoporto, komerca centro, haveno por fiŝkaptado kaj balenado kaj industria metropolo. La lukto por urbo de Hull estis grava okazaĵo frue en la [[Angla enlanda milito]]. En 1642 la pordegoj de la urbo estis fermitaj al [[Karlo la 1-a (Anglio)|Reĝo Karlo I-a]] tiel ke li ne povis aliri la [[armilejo]]n de la urbo, kiu komencis la [[Sieĝo|Sieĝon]] de Hull<ref>http://visithull.org.uk/wp-content/uploads/2016/01/Hull-and-Civil-War-.pdf {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20171107003140/http://visithull.org.uk/wp-content/uploads/2016/01/Hull-and-Civil-War-.pdf |date=2017-11-07 }} Hull and the English Civil War ''Retiriĝis la 18-an de oktobro 2017''</ref>. En la 18-a jarcento la membro de la parlamento de Hull, [[William Wilberforce]] havis gravan rolon en la abolicio de sklaveco en la [[Brita imperio|Brita Imperio]]<ref>http://abolition.e2bn.org/people_24.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20171114194122/http://abolition.e2bn.org/people_24.html |date=2017-11-14 }} The Abolition Project - William Wilberforce, ''Retiriĝis la 18-an de oktobro 2017''</ref>. [[Dosiero:WHITE CLASSIC PHONE BOXES OF THE HULL TELEPHONE COMPANY HULL TOWN CENTRE EAST YORKSHIRE SEP 2013 (9697186489).jpg|maldekstra|eta|Telefonaj skatoloj de Hull|maldekstra]] Hull estis la sola urbo en Britio kiu havis propran telefonan sistemon, tial la telefonaj skatoloj de la urbo estas kremokoloraj kaj ne ruĝaj kiel la cetero de Britio<ref>http://visithull.org.uk/wp-content/uploads/2016/01/Hulls-Cream-phone-boxes-1-1.pdf {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20171107005448/http://visithull.org.uk/wp-content/uploads/2016/01/Hulls-Cream-phone-boxes-1-1.pdf |date=2017-11-07 }} Hull and its Cream (and other colours) Telephone Boxes. ''Retiriĝis la 18-an de oktobro 2017''</ref>. Dum la [[dua mondmilito]] Hull suffris seriozan damaĝon. La urbo estis la plej bombardita brita urbo ekster [[Londono]]<ref>http://www.telegraph.co.uk/history/world-war-two/11851180/The-Blitz-why-has-Hull-been-ommited-from-the-BBC-series.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170629005358/http://www.telegraph.co.uk/history/world-war-two/11851180/The-Blitz-why-has-Hull-been-ommited-from-the-BBC-series.html |date=2017-06-29 }} The Blitz: why has Hull been omitted from the BBC series? Yorkshire Life - ''Retiriĝis la 19-an de oktobro 2017''</ref>. 95% de la domoj en la urbo estis damaĝitaj dum la germana aera ofensivo inter 1940 kaj 1945<ref>http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/humber/6324301.stm Listed status for bombed cinema - ''Retiriĝis la 19-an de oktobro 2017''</ref>. Post la milito, Hull spertis periodon de post-industria dekadenco. Antaŭ la 1980-aj jaroj Hull perdis la plej grandan parton de la fiŝkaptada industrio. Hull ankaŭ estis konata pro socia privado kaj malbonaj edukaj rezultoj<ref>https://www.theguardian.com/cities/2014/sep/11/-sp-to-hull-and-back-the-rebirth-of-britains-poorest-city To Hull and back: the rebirth of Britain’s poorest city - The Guardian - ''Retiriĝis la 19-an de oktobro 2017''</ref>. En la 21-a jarcento la urbo ŝanĝis multe. La urbo provis igi centron por verda energio<ref>http://greenporthull.co.uk/about-green-port {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20171107024433/http://greenporthull.co.uk/about-green-port |date=2017-11-07 }} Green Port Hull - ''Retiriĝis la 20-an de oktobro 2017''</ref>. La [[Siemens AG|Siemens]] fabriko de [[ventoturbino]] estas grava nova dunganto. Hull havas aklamitan Muzeon-Kvaronon<ref>http://www.visithullandeastyorkshire.com/Hull-Museums-Quarter/details/?dms=3&venue=2173050 {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20171107023034/http://www.visithullandeastyorkshire.com/Hull-Museums-Quarter/details/?dms=3&venue=2173050 |date=2017-11-07 }} - ''Retiriĝis la 20-an de oktobro 2017''</ref> kaj nova kultura distrikto, nomata Fruit Market, estis establita<ref>http://advisor.museumsandheritage.com/news/new-art-gallery-opens-part-hull-uk-city-culture-2017/ {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20171107012910/http://advisor.museumsandheritage.com/news/new-art-gallery-opens-part-hull-uk-city-culture-2017/ |date=2017-11-07 }} - ''Retiriĝis la 20-an de oktobro 2017''</ref>. La [[universitato de Hull]] estis establita en 1927, kaj nun havas pli ol 16 000 studentojn. La universitato situas en la nordokcidento de la urbo, en la antaŭurbo Newland. Apud la universitato estas la Hull-York Medical School, medicina lernejo fondita en 2003, kiel kunlaboro de la NHS, la la brita sankta servo, kaj la universitatoj de Hull kaj [[York University|Jorko]]<ref>http://www.hull.ac.uk/Choose-Hull/University-and-region/About-us/About-the-University-of-Hull.aspx {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20171026065340/http://hull.ac.uk/Choose-Hull/University-and-region/About-us/About-the-University-of-Hull.aspx |date=2017-10-26 }} About the University of Hull, ''Retiriĝis la 21-an de oktobro 2017.''</ref><ref>http://www.hyms.ac.uk/about-us/welcome-to-hyms/history {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180116134038/http://www.hyms.ac.uk/about-us/welcome-to-hyms/history |date=2018-01-16 }} Hull York Medical School - ''Retiriĝis la 21-an de oktobro 2017.''</ref>. [[Dosiero:Hull City Hall illuminated at the opening event for Hull City of Culture 2017 event 5.jpg|maldekstra|eta|La Urbodomo de Hull lumigita ĉe la malferma evento por Hull City of Culture 2017.|maldekstra]] Hull estas la 2017 Brita Urbo de Kultura<ref>https://www.hull2017.co.uk/ {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180625023128/https://www.hull2017.co.uk/ |date=2018-06-25 }} Hull 2017 - ''Retiriĝis la 20-an de oktobro 2017''</ref>. Hull gajnis la honoron en 2013, venkante kandidatajn urbojn Dundee, Leicester kaj Swansea Bay<ref>http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-25008856 Hull to be UK City of Culture 2017, BBC, 20 November 2013, ''retiriĝis la 21-an de oktobro 2017.''</ref>. En 2017 La galerio Ferens en Hull gastigas la Turner-Premion, prestiĝa jara premio en artoj. La premio okazas kutime en Londono, sed ĉiun duan jarojn ekster la ĉefurbo<ref>https://www.hull2017.co.uk/discover/article/ferens-art-gallery-gets-ready-turner-prize-2017/ {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20171107002704/https://www.hull2017.co.uk/discover/article/ferens-art-gallery-gets-ready-turner-prize-2017/ |date=2017-11-07 }} Ferens Art Gallery Gets Ready For Turner Prize - Hull 2017 - ''retiriĝis la 21-an de oktobro 2017''</ref>. Altiroj turistaj en la urbo inkluzivas la historia malnova urbo, la marino de Hull, kaj la fama akvario, ''The Deep.'' Estas komercaj centroj kiel St. Stephens, Princes Quay kaj The Prospect Center. Hull havas du teatrojn. La aklamita ''Hull Truck Theatre'' konstruis novan teatron en 2009. La ''Hull New Theatre'' estis renovigita kaj ekspansiiĝita en 2017<ref>https://www.lonelyplanet.com/england/hull/top-things-to-do/a/poi/359090 {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20171107005518/https://www.lonelyplanet.com/england/hull/top-things-to-do/a/poi/359090 |date=2017-11-07 }} Top things to do in Hull - Lonely Planet, ''retiriĝis la 22-an de oktobro 2017''</ref>. Estas spektanto-sportoj en Hull. En la KCOM-stadiono ludas futbala klubo [[Hull City A.F.C.]] kaj [[rugbeo 13]] klubo Hull F.C.. En la oriento de la urbo ludas alia rugbeo 13 klubo Hull K.R.. Hull ankaŭ estas hejmo por la Hull Pirates, kiuj ludas en la angla supra liga de [[glacihokeo]]. == Famuloj == * John Alderton (n.1940), Aktoro * Nick Barmby (n.1974), Futbalisto * Karl Bushby (n.1969), [[ekstrema sporto|Ekstremaj sportoj]] * Luke Campbell (n.1987), Boksisto * Ian Carmichael (1920–2010), Aktoro * Normal Collier (1925-2013), Komediisto * Tom Courtenay (n.1937), Aktoro * Alfred Gelder (1855-1941), Arkitekto * John Hall (1824–1907), Ĉefministro de Nov-Zelando * Dave Hemingway (n.1960), Muzikisto * Amy Johnson (1903–1941), Pionirino de aviado, estis la unua persono kiu flugis de Anglio al Aŭstralio sole. * Maureen Lipman (n. 1946), Aktorino * Joseph Malet Lambert (1853–1931), Reformisto de edukado * Philip Larkin (1922–1985), Poeto * Andrew Marvell (1621–1678), Poeto * Ebenezer Cobb Morley (1831-1924), Rekonita kiel la patro de la Football Association (FA) kaj moderna futbalo. * J. Arthur Rank (1888–1972), Industrio kaj cineasto * Mick Ronson (1946–1993), Muzikisto * Reece Shearsmith (n.1969) Aktoro, verkisto kaj komediisto * Debra Stephenson (n.1972) Aktorino, komediisto, impresiisto kaj kantisto * Gerald Thomas (1920-1993) Direktoro * John Venn (1834–1923), Matematikisto kaj Inventisto de la Venn-Diagramo * William Wilberforce (1759–1833), Politiko kaj ĉefa figuro en la forigo de sklaveco == Ĝemelaj kaj Partneraj urboj == * [[Dosiero:Flag_of_Sierra_Leone.svg|20px|border]] [[Fritaŭno]], [[Sieraleono]] * [[Dosiero:Flago-de-Japanio.svg|20px|border]] [[Niigata (urbo)|Niigata]], [[Japanio]] * [[Dosiero:Flago-de-Usono.svg|20px]] [[Raleigh (Norda Karolino)|Raleigh]], [[Usono]] * [[Dosiero:Flago-de-Islando.svg|20px]] [[Rejkjaviko]], [[Islando]] * [[Dosiero:Flago-de-Nederlando.svg|20px]] [[Roterdamo]], [[Nederlando]] * [[Dosiero:Flago-de-Pollando.svg|20px|border]] [[Szczecin|Ŝĉecino]], [[Pollando]] == Referencoj == <references responsive="" /> {{Projektoj}} [[Kategorio:Urboj de North Yorkshire]] 65v3em3ebvki1600oe2gfn1s1d95f9b 0 7615 9377601 9377575 2026-05-19T12:18:41Z Sj1mor 12103 9377601 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Royal_National_Theatre_London_SouthBankCentre02.jpg|eta|La Reĝa Nacia Teatro en Londono, strukturo farita tute el senŝirma betono, en la stilo de [[brutalismo]]]] '''Betono''' estas konstrumaterialo, kiu estiĝas per firmiĝo de [[ligento]] en miksaĵo kun ŝtonaro aŭ alia [[volumenaĵo]] kaj kun pluaj komponantoj. Kiel ligento plej ofte aperas [[cemento]]. Post unu horo ĝis 10 horoj, la betona miksaĵo [[Koagulado|koagulas]] (perdas siajn plastajn trajtojn). Tiam la miksaĵo malmoliĝas kaj plifortiĝas. Laŭ [[Francisko Azorín]] '''betono''' estas ''Fluida miksaĵo el ŝtonetoj kaj [[mortero]].''<ref>[[Francisko Azorín]], arkitekto, [[Universala Terminologio de la Arkitekturo]] (arkeologio, arto, konstruo kaj metio), Presejo Chulilla y Ángel, Madrido, 1932, paĝo 35.</ref> Kaj li indikas [[etimologio]]n el latina ''bitumen'' (bitumo). Same li proponas diversajn rilatajn esprimojn, kiaj betoni, gipsa betono, kalka betono, skoria betono, gruza betono, brikpeca betono, muldita betono, [[prembetono]], akvoza betono, subkvalita betono kaj solidiĝanta betono.<ref>Azorín, samloke.</ref> '''Betonmiksaĵo''' estas meĥanike intermiksitaj komponantoj de betono (cemento, ŝtonaro, akvo, ev. [[ingredienco]] aù [[adjuvanto]] ) antaŭ enmeto, kompaktigo kaj komenco de firmiĝo, ĉe cementbetonoj antaŭ komenco de hardiĝo de [[cemento]] en la miksaĵo. Komponanto de betonmiksaĵo estas ankaŭ [[betonada akvo]], kaze de ligento bazita je morteraĵo, ekzemple cemento. [[Pigmento]] ankaŭ foje aldonitas por obteni apartan koloron. == [[Specoj de betono]] == '''Magra betonmiksaĵo''' - betonmiksaĵo kun malgranda enhavo de liganta cemento. '''Alilingvaj ekvivalentoj''' :en : ''lean concrete mix'' :de: ''magere Betonmischung f'' :cs : ''hubená (chudá) betonová směs f'' :pt : ''concreto magro m'' '''Prefabrikita betono''' - betona konstruelemento fabrikita ekster ties definitiva loko kaj pozicio,kutime industrimaniere. '''Streĉbetono''' - [[armita betono]], en kiu la ŝtalaj stangoj estas streĉataj jam dum la fabrikado. '''[[Vitrobetono]]''' - betono, tra kiu lumo povas trapasi. <!--[[Teĥnologio de betono]] - [[Proprecoj de betono]] - [[Armaturo de betono]] - [[Strukturo de betono]] ---> <gallery> Dosiero:Concrete aggregate grinding.JPG|<!-- thumb|maldekstra|180px| -->Betono Dosiero:Concrete pouring 0020.jpg|<!-- thumb|maldekstra|180px|-->Betonigo de planko por komerca konstruaĵo. Dosiero:Concrete pouring.jpg|<!-- thumb|maldekstra|180px|-->Betonigo Dosiero:Gruszka1 poznan.jpg|<!-- thumb|maldekstra|180px|-->Miksilo por betono sur aŭtomobilo </gallery> {{-}} == Vidu ankaŭ == {{Projektoj|commonscat=Concrete|ReVo=beton}} * [[Betonmiksilo]] * [[Arma reto]] * [[Armita betono]] * [[Vitrobetono]] * [[Betona strukturo]] == Notoj == {{Referencoj}} == Literaturo == * Werner, J. Terminaro de betono kaj de betonistaj laboroj, Brno 2002 {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Struktura inĝenierado]] [[Kategorio:Arkitekturo]] [[Kategorio:Substancoj]] [[Kategorio:Betono| ]] l32ymd4t9vu65u5hl5kegq15wtthm5o 0 7626 9377583 9060834 2026-05-19T11:59:58Z Sj1mor 12103 9377583 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Firestop mortar mixing.jpg|eta|250 px|[[Mortero]] (rezistanta al fajro) preparata por muro de [[papermuelejo|paperfabriko]] de [[Vaŝingtonio]]]] '''Cemento''' estas pulvora hidraŭlika [[ligento]] (kiu malmoliĝas per aldono de akvo), fabrikita en [[cementejo]] per muelado de cementa [[klinkero]] kun iom da [[gipso]]. Hidraŭlikan cementon inventis la [[Egipto|egiptanoj]], kaj poste reinventis la [[Antikva Grekio|grekoj]] kaj la [[Babilono|babilonanoj]]. Ili faris sian [[mortero]]n kun [[kalko]], kaj tiel ĝi estis multe pli dura ol la [[Antikva Romo|romaj]] morteroj. Poste, la romanoj faris bonan cementon kun [[cindro]]. La [[betono]] farita kun tiu ĉi cemento povis duriĝi eĉ subakve. Laŭ [[Francisko Azorín]] '''Cemento''' estas ''Substanco el pulvorigitaj kalkaj k. argilaj ŝtonoj uzata ĉe masonado. Pulvoro el ligna karbo, kiun oni aldonas al fandanta fero por ĝin ŝtaligi''.<ref>[[Francisko Azorín]], arkitekto, [[Universala Terminologio de la Arkitekturo]] (arkeologio, arto, konstruo k. metio), Presejo Chulilla y Ángel, Madrido, 1932, paĝo 44.</ref> Li indikas [[etimologio]]n el latina ''cementum''. Kaj aldonas terminojn respektive cementotipojn, nome romana cemento, portlanda cemento, natura cemento, hidraŭlika cemento, rapida cemento, puzolana cemento, skoria cemento kaj metala cemento.<ref>Azorín, samloke.</ref> == Specoj de cemento == * [[Portlanda cemento]] * [[Aluminata cemento]] - cemento fabrikita per fajna muelado de aluminata klinkero; ĝi elstaras per alta komenca meĥanika firmeco * [[Mikscemento]] * [[Speciala cemento]] * [[Sakcemento]] cemento pakita en sako * [[Ekspansia cemento]] speciala cemento kiu pligrandigas sian volumenon kaj konservas ĝin * [[Rapidhardacemento]] * [[Blanka cemento]] * [[Loza cemento]] estas cemento transportata sen pakumo en specialaj transportiloj == Vidu ankaŭ == {{Projektoj|n=Kategorio:Cemento|ReVo=cement}} * [[Betono]] * [[Cementejo]] * [[Cement-klinkero]] * [[Dentocemento]] * [[Fibrocemento]] * [[Germana Cementa Ligo]] * ''[[Opus caementicium]]'', romia cemento == Notoj == {{Referencoj}}{{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Substancoj]] [[Kategorio:Struktura inĝenierado]] igrloc1vow1mqzxzmhj8dbbta0svttd 1 7666 9377815 8535849 2026-05-19T17:04:14Z 9377815 wikitext text/x-wiki 9377826 9377815 2026-05-19T17:36:10Z 9377826 wikitext text/x-wiki 9377836 9377826 2026-05-19T17:49:34Z ThomasPusch 1869 /* Li studis kuracismon, ĉar ĝi estis la sola fako kiun judoj rajtis studi en la cara imperio tiutempe. */ Respondo 9377836 wikitext text/x-wiki == ĉu juda polo ? == Mi ĵus ŝanĝis en la Angla Vikipedio de "Polish" (Pola) al "Jewish" (Juda) pri Zamenhof. (Zamenhof mem emfaze kaj detale klarigis, ke oni ne nomu lin Pola.) Mi tamen vidis, ke la sama eraro estas ankaŭ en la Franca Vikipedio. Eble iu, kiu regas la Francan, povus korekti ankaŭ tie. [[Uzanto:Bertilo WENNERGREN|Bertilo WENNERGREN]] 16:04, 23. Nov 2002 :Mi ŝanĝis ĝin intertempe de "polonais" al "juif polonais" ('judo pol[land]a'). --[[Vikipediisto:Brion VIBBER|Brion VIBBER]] 04:45, 24. Nov 2002 (UTC) :: Ĉu "juif polonais" ne estas miskomprenebla kiel "judo kiu estis ankaŭ Polo"? Ĉu ne pli bone skribi laŭvorte "Judo el Pollando"? Aŭ eĉ "Judo el Bjalistoko/Varsovio"? [[Uzanto:Bertilo WENNERGREN|Bertilo WENNERGREN]] 19:27, 24. Nov 2002 == La alineo pri la nacieco de Zamenhof == estas plena je lingvaj eraroj (temas pri polismoj). Chu iu povus korekti? Ekzemple: "en 1917 jaro". Krome oni devus ghin shanghi al la plej nova stato de la konoj.--[[Speciala:Contributions/193.170.112.226|193.170.112.226]] 12:11, 28. Jan 2008 (UTC) == pri nomoj de la artikolo == Tiu ĉi paĝo estas preskaŭ la sama kiel Zamenhof. Iom konfuzige. [[Vikipediisto:ArnoLagrange|Arno]] 5 Feb. 2003 ---- Nun la paĝo nomiĝas "Ludoviko Zamenhof". Bedaŭrinde tio eble ne estas la plej bona stato. Efektive estas harstarige komplike kaj frenezige pri la personaj nomoj de Zamenhof. Mi legis plurajn profundajn artikolojn pri tiu temo, sed tamen ne bone komprenas la aferon. Almenaŭ komence ŝajne lia ĉefa persona nomo estis ''Lejzer'' (= "Lazaro"), dum ''Ludwik'' (= "Ludoviko") aperis nur poste, kaj neniam klare superregis kiel ĉefa nomo. Plej ofte aperas kune Ludoviko kaj Lazaro (en diversaj ordoj, kaj en diversaj kaj diverslingvaj variantoj), kaj eble eĉ pli ofte (pli ofte ol plej ofte...) aperas nur la duliteraĵo L.L., en kiu oni ne povas scii, kiu L estas Ludoviko, kaj kiu L estas Lazaro. Zamenhof mem uzadis multajn diversajn variantojn, kaj ankaŭ la oficialaj dokumentoj (naskoregistro k.s.) enhavas diversajn variantojn. Tial, tamen, ŝajnas al mi plej bone uzi "L. L. Zamenhof" kiel nomon de la artikolo, kaj ene de ĝi iom klarigi pri liaj nomoj (sed ne tro detale). [[Uzanto:Bertilo WENNERGREN|Bertilo WENNERGREN]] 23 Feb 2003 Mi pensis ke ni decidis nomi ĉi tiun artikolon [[L. L. ZAMENHOF]]... --[[Vikipediisto:Chuck SMITH|Chuck SMITH]] 16:35, 4. Apr 2003 : Mi ne rimarkis ian decidon pri tio, sed mi ja opinias, ke ni uzu tiun nomon. Argumentojn mi donis ĉi-antaŭe. [[Vikipediisto:Bertilow|Bertilow]] 17:02, 4. Apr 2003 (UTC) ::Ĉu iu kontraŭus se ni ŝanĝus ĝin al [[L. L. Zamenhof]]? --[[Vikipediisto:Chuck SMITH|Chuck SMITH]] 20:38, 4. Apr 2003 Mi konsentas, ĉar li subskribis siajn verkojn ĉiam kiel L.L. Zamenhof. Temas precipe pri tio, kiel memori la nomon por ligoj de aliaj artikoloj. Se mi ne eraras, restos ankaŭ Ludoviko Zamenhof en la reto, do ankaŭ tiuj ligoj estos aktivaj. [[Miroslav MALOVEC]] 09:44 6 Apr 2003 :Ĉu estu aparta traktado por LLZ ? Kial ni ne respektu la ĝeneralajn regulojn pri nomoj ? Kaj ĉu tiom gravas la titolo ? Povas esti pluraj titoloj kaj unu artikolo al kiuj la aliaj plusendas. Pli ĝenas min ke la artikolo [[Zamenhof]] ŝanĝis de plusendilo al apartigilo ĉar tio havas sekvojn aliloke. Nee-aj vikioj de LLZ ligis al tiu [[Zamenhof|Z]] kaj anstataŭ trovi artikolon pri LLZ leganto trovis tiun apartigilon kie li devas esplori por decidi kien pluiri. Oni povas diskuti pri la formo de titolo. Sed ni ankaŭ pripensu sekvojn de titolŝanĝo aliloke. -- [[Vikipediisto:ArnoLagrange|ArnoLagrange]] 11:45, 6. Apr 2003 (UTC) :: Ni devas, laŭ mi, bedaŭrinde, fari escepton de la ĝeneralaj reguloj pri nomoj, pri L.L. Zamenhof, ĉar tute ne estas klare, kia estas lia plena nemallongigita nomo. Tio estas konsterna kaj strangega, sed tamen tiel estas. Laŭ iuj, kiuj profonde esploris la aferon, estas pli ĝuste nomi lin "Lazaro Zamenhof", ol "Ludoviko Zamenhof". Aliaj dirus, ke estu "Lejzer Zamenhof". Estas ankoraŭ ebloj. [[Vikipediisto:Bertilow|Bertilow]] 13:27, 6. Apr 2003 (UTC) ---- Laŭ kion mi iam legis, li elektis mem gojan nomon (iu verku pri [[judaj personaj nomoj]]) honore al skota filozofo [[Francis LODOWYCK]] (ĉu?), kiu inventis lingvon ''a priori''. Ĉu iu deziras esplori kaj enartikoligi? -- [[Vikipediisto:)|:)]] 03:28 30 Jun 2003 : Mi trovis en Ido [http://www.angelfire.com/id/Avance/KOMENIUS.html] -- [[Vikipediisto:)|:)]] 04:13 30 Jun 2003 ---- Kiel nomiĝis la patro de Zamenhof? -- [[Vikipediisto:Gabriel_BEECHAM|Gabriel_BEECHAM]] 17:00 30 Jun 2003 : La patro nomiĝis [[Marko ZAMENHOF]] Esperanta formo de Markus Fabianviĉ Samenhof, "kristana" aŭ [[goja nomo]] de Mordeĥaj ZAMENHOF ---- ::Ĉiuj artikoloj pri personoj nomiĝas laŭ plena nomo de persono, mirigas min, ke Zamenhof havas escepton. Ĉu malpermesite estas nomi la paĝon laŭ lia plena nomo? {{petro}} 18:08, 17. Jan 2008 (UTC) ::: La afero estis diskutita kiel legeble ĉi supre. {{alss}} 22:12, 17. Jan 2008 (UTC) ::::Estas mirinde, kiom da aliaj lingvoj nomas lin (en traduko) Ludoviko Lazaro Zamehof, sed esperantistoj ne povas trovi lian nomon por titoli la paĝon, tial ili devas nomi lin L. L. {{petro}} 15:19, 18. Jan 2008 (UTC) == Naskiĝdato == Se mi ne mislegas la artikolon, la naskiĝdato de Zamenhof aperas dufoje, tamen nur la unua estas akurata. "Lia naskiĝtago estis la 3-a de decembro" estas, laŭ mia scio, eraro (tion sugestas almenaŭ la anglalingva samtema artikolo). Kutime mi mem simple korektus la fuŝeton, tamen mi ne certas pri la eventualaj faktoj: post tiu citita frazo aperas lia naskiĝtago laŭ la Juda kalendaro (la 19-a de kislev). Ĉu tiu versio estas ĝusta, aŭ ĉu ĝi ankaŭ estas eraro (ĉar pri la juda kalendaro mi scias nenion, do ne povas fari tiun ŝanĝon)? - Paul Roberts 1:14, 10. Dec 2003 : Mi pensas, ke vi ne komprenis. 3-a de decembro julikalendare (oficiala en Rusio ĝis sovetismo) dum 19-a jarcento estas 15-a de decembro gregorkalendare (la plej uzata), el memoro. Same la [[Rusa Revolucio de oktobro 1917]] okazis en gregorkalendara novembro. Se vi komprenis, vi povas korekti la tekston por pliklarigi la aferon. -- [[Vikipediisto:)|:)]] 00:59, 12. Dec 2003 (UTC) == pri bildoj == Kial tri bildoj de Zamenhof? Unu bona sufiĉus, kun paĝo tiome (mal)granda, sed tri emas subigi la tekston kaj ŝajni iel fervoraĉa al ne-Esperantistaj preterpasantoj. -- [[Vikipediisto:Gabriel BEECHAM|Gabriel BEECHAM]] 00:39, 17. Apr 2004 (UTC) : Jes, kulpas mi pri la enmeto de la tri bildoj. Mi fakte tion faris reage post forigo de la bildo de Z. el la franclingva vikipedio pretekste ke la kopirajto ne estis menciita. Mi do esploris ĉu ekzistas portretoj de Z. klare senkopirajtaj. En la [http://eeo.8k.com/Zamenhof/ZamenFot.htm TTT-ejo] al kiu mi ligis estas kolekto da bildoj de Z. kaj TTT-ejestro mesaĝis al mi ke oni povas elpreni libere la bildojn de tie, tamen li ne povis provizi min per fontindikoj : do senutile rilate la drastan politikon en la franclingva vikipedio kontraŭ dokumentoj sen klara kopirajta statuso. Mi do enmetis tiujn tri bildojn kiel provizejo por ke artikoloj pri Z. povu havi bildon. Tri ja estas tro rilate la tekston (tamen en la artikolo pri [[:en:Saddam Hussein|Saddam Hussein]] en la anglalingva estas pli ol kvin, sed ankaŭ estas pli ampleksa teksto. Estas nun du solvoj : lasi nur unu bildon kaj krei novan paĝon [[L. L. ZAMENHOF (Bildoj)]] kie ni povus enmeti tiom da bildoj kiom ni volus aŭ pliampleksigi la artikolon (ekzemple kiel en la [[:fr:L._L._Zamenhof|franclingva vikipedio]], tiam tri bildoj ne plu ŝajnos tro multe. Cetere mi pravigas la elekton de la tri bildoj : * agrabla kolora bildo, kie Z aspektas kiel afabla homo (kia mi supozas ke li estis) * bildo de Z. en 1887, do fakte kiam li estis eldoninta la unuan libron : li tiam estis 28-jara ! por memorigi ke E-o estis iniciatinta de fervora junulo kaj ne de rigora barbulo. * iom pli klasika "oficiala" bildo pli kutima, sed kie li aspektas iom tro rigora laŭ mia gusto. [[Vikipediisto:ArnoLagrange|<font color="green">Arno</font> <font color="blue">Lagrange</font>]] 06:20, 17. Apr 2004 (UTC) Jes ja, pluraj fotoj pravas, kiam ĉiu alportas ion plusan. Sed ĉi tie ne. Unu sufiĉus. Jes en la unua li aspektas pli afabla (jes mi legis, ke en Vjesisje li lasis la memoron de "la bokora ruĝbarba kuracisto"). Sed la laŭ mi plej bona foto, estas tiu, kiun mi havas forme de blidkarto (sed tial eble kopirajta ?!), kaj ne estas unu inter la tri! (Eliott) :Kial nun aperas pentraĵo, anstataŭ foto, kiel normalus en enciklopedio? --[[Vikipediisto:Ziko|Ziko]] 11:29, 25. Mar 2007 (UTC) == Projekto Gutenberg == Mi donis unuopajn ligilojn al ''ĉiuj'' Gutenbergaj eldonoj de la '''Fundamenta Krestomatio''' kaj '''El la Biblio''', ĉar la Gutenbergaj indeksopaĝoj estas foje nekompletaj kaj/aŭ mispriskribitaj. [[Vikipediisto:Ailanto|William Patterson]] 13:00, 26. Aŭg 2004 (UTC) == L. L. ZAMENHOF - Ligiloj ĉi tien - alidirektoj == *Saluton! *Mi miris ke en la artikolo nek enestas la vorto [[Lazaro]] nek la vorto [[Ludoviko]]. Ĉu intence? *Ĉe [http://eo.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Speciala:Whatlinkshere&target=L._L._ZAMENHOF Ligiloj ĉi tien (al L. L. ZAMENHOF)] ŝajne mankas plua(j) alidirekto(j): **[[Ludoviko Lazaro ZAMENHOF]] [[D-ro Zamenhof]] ja mem menciis tian skribmanieron... [[Vikipediisto:Gangleri|Gangleri]] 01:13, 11. Okt 2004 (UTC) * La afero estas diskutata jam [http://donh.best.vwh.net/Esperanto/Literaturo/Revuoj/nlr/nlr51/nomata.html tie]. Ni ankaŭ jam diskutis tion ĉi tie. Ŝajnas ke LL estas preferita ĉar ne estas klare ĉu estu Ludoviko Lazaro aŭ Lazaro Ludoviko. Jes aperas Ludwik Lejzer eble indus aldoni ke ĝi estas ofte esperantigita al Ludoviko Lazro. [[Vikipediisto:ArnoLagrange|<font color="green">Arno</font> <font color="blue">Lagrange]]</font>&nbsp;[[Vikipediista_diskuto:ArnoLagrange|✉]] 06:08, 11. Okt 2004 (UTC) ... Se mi bone komprenis la aferojn, li nomiĝis Lejzer Ludwik, ne Ludwik Lejzer (almenaŭ tion emfaze asertis Golden en kelkaj artikoloj), kaj nomis sin - se ion ajn - "rusa hebreo", do ne "pola" (eble ĉar lia gepatra lingvo, kvankam li vivis en Pollando, estis ne la pola sed la rusa). [[Vikipediisto:Gunnar Gällmo|Gunnar Gällmo]] 17:56, 25. Jan 2005 (UTC) Vere, estas pli malsimpla. La juda nomo de Zamenhof estis ELIEZER, kiu oni rusigis al Lejzer. Post li elektis Ludwig, kaj uzis nur Ludwig ĝis 1901, sed sia frato Leo Esperantigis kaj subskribis L. Zamenhof, por eviti konfuzoj, li remetis, nur en 1901, Lazar kaj firmis L.L. Zamenhof por ne konfuzigi al sia frato. Do al li, mi pensas, ne gravas se estas Lazaro Ludoviko aŭ Ludoviko Lazaro. [[Vikipediisto:Roberto|Roberto]] 18:16, 25. Jan 2005 (UTC) :Multaj diras, ke estas tiel, jes. Sed laŭ la [[:en:L. L. Zamenhof|angla Vikipedio]], kiu citas [[Don HARLOW]] kiel sian fonton, Zamenhof ricevis la nomon ''Ludovic'' jam sur sia pruvilo de naskiĝo. :Mi konsentas, ke la teorio, ke Zamenhof unue nomiĝis ''Lejzer (Eliezer)'' kaj poste mem elektis ''Ludoviko'' kiel aldonan nomon, ŝajnas pli kredebla, sed de kiu fonto venas tiuj informoj? Tio verŝajne estas tute kontrolebla hipotezo, sed kiu fakte esploris ĝin? : --[[Vikipediisto:Verdlanco|VerdLanco]]\^{(<font color="green">[[Vikipediista diskuto:Verdlanco|diskutu]]</font>)} 07:25, 14. Apr 2005 (UTC) == Litva? == Kio estas Litvo? ("Lia familio estis litvaj (ne litovoj!) judoj.") Ĉu ne estus Latvo? [[Vikipediisto:66.91.238.84|66.91.238.84]] 00:57, 24. Maj 2005 (UTC) : [[Litvo]]: aŭ Granda Duklando Litva estis mezepoka komuna balta kaj slava ŝtato. Ĝi okupis teritoriojn de nuntempaj Belarusujo kaj Litovio, kaj partojn de nuntempaj Pollando, Rusujo, Ukrajno. En 1569 dum la Lublina unio ĝi unuiĝis kun la Pola Reĝlando kaj tiel kreiĝis Rzecz Pospolita (el latina: komuna ŝtato, mastrumado). Litvo kiel memstara ŝtato ĉesis sian ekziston fine de la 18-a jarcento (1791–1795) malgajninte en milito kontraŭ la Rusa Imperio, kies parto ĝi iĝis kiel tri novaj gubernioj: bjelarusa, litova, padola. --[[Vikipediisto:Zmila|Zmitro]] 11:20, 6. Jun 2005 (UTC) Danke! [[Vikipediisto:66.27.205.12|66.27.205.12]] 01:53, 28. Dec 2005 (UTC) ::Ĉu lia aparteneco al 'litvo' eble temas pri la formo de judismo praktikata de li? En la populara juda lingvaĵo, precipe tiam, litveco/litoveco signifas neĥasidecon, apartenecon al la "misnagdim", kiuj ne akceptis la ŝanĝojn de la ĥasida movado. [[Uzanto:פֿינצטערניש|פֿינצטערניש (Fincterniŝ), ŝi]] ([[Uzanto-Diskuto:פֿינצטערניש|diskuto]]) 14:23, 6 apr. 2020 (UTC) == memortabulo en Varsovio == * La filmo [http://w3.castup.net/jfa/filmsscreen.asp?ai=148&ar=CMID23147 A DAY IN WARSAW - Jewish Communities - 1939] ( http://www.spielbergfilmarchive.org.il/ ) mencias la fondinton de Esperanto; elektu tempon 6:20. * Dua filmo [http://w3.castup.net/jfa/filmsscreen.asp?ai=148&ar=CMID23227 JEWISH LIFE IN BIALYSTOK - Jewish Communities - 19] ( http://www.spielbergfilmarchive.org.il/ ) mencias la naskiĝdomon de L. L. ZAMENHOF; elektu tempon 3:55. Amike [[Vikipediisto:Gangleri|Gangleri]] | [{{SERVER}}{{localurl:User Talk:Gangleri|action=history}} Dh] | [[{{ns:User_Talk}}:Gangleri|D]] 14:08, 25. Okt 2005 (UTC) == pri sekcio "La Nomoj de Zamenhof" == Tie estas skribita: 'En la fino de 19-a jarcento, lia frato Leon ZAMENHOF doktoriĝis kaj pasis subskribi "Dr. L. ZAMENHOF", pro tio, li reprenis "Lejzer" en 1901 kaj subskribis "Dr. L. L. ZAMENHOF".' La frazo estas ne klara. * Kion signifas: "pasis subskribi"? Ĉu "ĉesis" aŭ "komencis"? * 'frato ... doktoriĝis kaj pasis ..., pro tio li reprenis ...' - kiu reprenis? Z aŭ la frato? indas reformuli per pli simplaj frazoj --[[Vikipediisto:Zmila|Zmitro]] 08:03, 15. Dec 2005 (UTC) Pri la "pasis" mi jesas, estas influo de mia gepatra lingvo, sed 'li reprenis' laŭ la senso de la teksto estas klara, ĉar Leon Zamenhof neniam nomiĝis Lejzer, "Lejzer Zamenhof renomiĝis Lejzer" estas tro peza, ĉu ne? [[Vikipediisto:Roberto|Roberto]] 08:12, 15. Dec 2005 (UTC) ==Rekonstruo== Mi entreprenis vastan rekonstruon de la artikolon, kiu laŭ mi ankoraŭ ne meritas la "elstrarecon" (kiun ĝi ricevis pro "politikaj" kialoj?:-) ). Mi konsideris uzi la artikolon en iu informado-projekto, sed ne kontentis pri ĝi. - La EdE-restaĵoj estas nun for resp. en aparta kesto. Pro tiu kesto la artikolo fariĝas bedaŭrinde iom granda, sed la ekster-vikipediigo estas iom nekonforta por la uzanto. Bele estus ankoraŭ ĉapitro pri la verkaro, kvazaŭ resumo kun la plej gravaj titoloj. Mi forigis ankaŭ multe da tabeloj, kaj ŝovis la informojn pri la Z-idoj al [[Zamenhof]]. Mi provis forigi ĉian kiĉecon, kaj tial forigis ankaŭ la pentraĵon.--[[Vikipediisto:Ziko|Ziko]] 13:44, 25. Mar 2007 (UTC) Vi pravas; mi aldonis kelkajn faktojn pri la verkaro. Ĉu vi poluros? [[Vikipediisto:Yvesn|Yves Nevelsteen]] 18:59, 25. Mar 2007 (UTC) :Ah, bone, mi vidas la progreson veni. Dankon al ĉiuj. --[[Vikipediisto:Ziko|Ziko]] 16:18, 26. Mar 2007 (UTC) Post lastaj redaktoj apenaŭ troveblas nun en la artikolo indiko pri ekzisto de la paĝo [[Zamenhof]], kiu celas kiel eble plej komplete pritrakti la parencaron de L. L. Zamenhof. La anstataŭe enmetita tabeleto kun ligiloj al kelkaj parencoj ja donas iujn informojn, sed jam la kialo de mencio de Adamo kaj nemencio de Lidja (laŭ mia opinio por esperanto pli grava) ne estas por mi evidenta. Kaj ĉiukaze, se leganto pli detale scivolemas pri la tuta parencaro, certe indus almenaŭ provizi eblecon enmeti aldonan ligilon en la novkreitan ŝablonon "Parencaro" tiel, ke ĝi povu klare indiki al la leganto eblecon ekscii pli detalajn informojn pri la familio en aparta artikolo. Ĝenerale, la forigo de la ŝablono "Familio Zamenhof" ŝajnas al mi iom nekompleta aŭ nefinpripensita - se jam oni konsideru ke ĝi pli taŭgas ĉi-loke, ĉu do oni daŭre uzu ĝin ankaŭ en la multaj aliaj artikoloj pri aliaj Zamenhofoj, aŭ ĉu tie ĉe ĉiu oni ankaŭ permane kopiu la samajn informojn pri la rilataj familianoj, kaj ĝis kiu grado tiujn menciado ktp. ktp. Ĉu iu el la redaktintoj priskribos sian vidpunkton? [[Vikipediisto:Blahma|Marek &quot;Blahma&quot; BLAHUŠ]] 11:33, 6. Maj 2007 (UTC) ==Eksterigo de EdE== Kiu scias kiel plej bone eksterigi la EdE-citaĵon, al ekstera arkivo? Aŭ cŭ ĝi jam estas arkivigita, tiel ke oni povas simple forigi ĝin?--[[Vikipediisto:Ziko|Ziko]] 16:28, 14. Dec 2007 (UTC) :EdE troviĝas interrete ĉe [http://www.freeweb.hu/eventoj/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/encikl.htm]. La EdE-citaĵo en la artikolo ne estu traktata kiel arĥivaĵo, sed nur kiel teksto, el kiu oni eble prenu partojn al la resto de la artikolo. Post kiam tio estas farita, ni povas forigi la citaĵon. [[Vikipediisto:Marcos|Marcos]] 22:43, 29. Jul 2009 (UTC) == Hebreaj skribaĵoj == en la sekcio [[L._L._Zamenhof#Nomoj_kaj_pse.C5.ADdonimoj|Nomoj kaj pseŭdonimoj]] du hebreskribitaj nomoj ĝuste aperas per mia foliumilo: *{{lang|he|אליעזר }} {{lang|he| לייזער }} : du aliaj ne : *{{lang|he|אֱלִיעֶזֶר}} {{lang|he|אֶלְעָזָר}}). :Ĉu iu sperta povus korekti tion ? [[Vikipediisto:ArnoLagrange|<font color="green">Arno</font> <font color="blue">Lagrange]]</font>&nbsp;[[Vikipediista_diskuto:ArnoLagrange|✉]] 02:24, 5. Jan 2008 (UTC) == ĉu rusa aŭ belarusa? == Ĉu la lingvo de lia patro estis vere la rusa, aŭ la belarusa? Tiame oni ne opiniis ke la belarusa estas aparta lingvo de la rusa, sed estis la belarusa kiu grave influis la parolsonojn de Esperanto. [[Vikipediisto:Kwamikagami|Kwamikagami]] 09:13, 26. Jun 2008 (UTC) Interesa demando. Laŭ "Strato de Zamenhof" de Dobrzyński ĝi estis la rusa. La belarusa lingvo ne estis tiam tiel populara en Bjalistoko (almenaŭ ne tiel forte kiel en Minsko). Finfine tiu lingvo (ĉefe la [[taraŝkievica]]) diferencas de la rusa ĉar ĝi devenas de la malnova rutena lingvo kaj estas pli proksima al la pola lingvo. La rusa estis tiam la lingvo de nova klasika modo laŭ la francaj stiloj. Ĝi predendis fariĝi la internacia lingvo de kulturo. Marek Zamenhof stiliĝis al la okcidenta klasika burĝo, fanatika kosmopolito portanta la masonan sabreton. La belarusa estante la lingvo de popolo kaj polaj poetoj (Syrokomla...) de tiu tereno ne estis al li atrakcia, nek la juda kulturo kies li estis perfidanto, kiel dirus la judoj de tiutempa Litvo.--[[Speciala:Kontribuoj/95.41.25.200|95.41.25.200]] 20:42, 4. Apr 2009 (UTC) == Ne elstara == Sur [[Vikipedio:Ne plu elstaraj artikoloj]] mi proponis forpreni de ĉi tiu artikolo la statuson "elstara". Vi povas tie komenti la proponon kaj voĉdoni por aŭ kontraŭ ĝi. [[Vikipediisto:Marcos|Marcos]] 23:09, 29. Jul 2009 (UTC) === Diskuto pri malelstariĝo (arkivo) === Ĉi tiu artikolo kontraŭas kriterion 6 de la [[Vikipedio:Kriterioj por elstaraj artikoloj|kriterioj por elstaraj artikoloj]]. Laŭ tiu kriterio, la artikolo estu vikiigita. Tamen ĉi-kaze duono de la artikolo estas ne-vikiigita citaĵo el [[EdE]]. La esencaj partoj de tiu citaĵo estu vikiigitaj kaj enmetitaj taŭge en la artikolon; la citaĵo mem tiam povas esti anstataŭigata per ekstera ligilo al la [http://www.freeweb.hu/eventoj/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/encikl-z.htm EdE-artikolo en la interreta versio de EdE]. [[Vikipediisto:Marcos|Marcos]] 23:06, 29. Jul 2009 (UTC) * Por: # {{Por}} Kontraŭas ankaŭ la duan punkton de la [[Vikipedio:Kriterioj por elstaraj artikoloj|kriterioj por elstaraj artikoloj]], kiel multaj aliaj elstaraj artikoloj --<small style="background:#f00">'''★ [[Vikipediisto:Airon90|<span style="color:#000">→ A</span>]][[Special:Kontribuoj/Airon90|<span style="color:#f00;background:#000">ir</span>]][[Vikipediista diskuto:Airon90|<span style="color:#000">on</span>]]'''</small> 18:22, 3. Dec 2009 (UTC) # {{Por}} [[Vikipediisto:Thomas Guibal|Thomas Guibal]] 07:16, 11. Jan 2010 (UTC) # {{Por}} Tiu artikolo fakte prefere estu tute reverkota, plej bone por iĝi modela artikolo tradukinda (kun certa landa/lingva adapto) en aliajn lingvojn, kaj simile ankaŭ artikolo pri Esperanto. Dume mi nur diskutis tiun ideon kun kelkaj vikipediistoj kaj aliaj esperantistoj, sed eble iam poste tio ekefektiviĝos. Dume ĝi tamen elstara esti ne meritas. [[Vikipediisto:Blahma|Marek &quot;Blahma&quot; BLAHUŠ]] 20:02, 12. Jan 2010 (UTC) * Kontraŭ: * Detenas: * Komentoj: == Alinomigo == Ĉu eblas alinomigi la paĝon de "L. L. Zamenhof" al "Ludwik Lejzer Zamenhof" ĉar ĝi estas korekta nomo de paĝo? --<small style="background:#f00">'''★ [[Vikipediisto:Airon90|<span style="color:#000">→ A</span>]][[Speciala:Kontribuoj/Airon90|<span style="color:#f00;background:#000">ir</span>]][[Vikipediista diskuto:Airon90|<span style="color:#000">on</span>]]'''</small> 15:14, 22. Apr 2010 (UTC) :Oni ne scias, ĉu lia nomo estus ''Ludovik Lejzer'' aŭ ''Lejzer Ludovik.'' Per ''L. L.'', oni evitas la problemon. {{Subskribo|Kwamikagami|14:28, 5. Aŭg 2010 (UTC)}} == Dokumento de naskiĝo == [[File:LL Zamenhof birth certificate.jpg|thumb|de Zamenhof]] Kie estus bona loko por tio? [[Uzanto:Kwamikagami|Kwamikagami]] 14:28, 5. Aŭg 2010 (UTC) == foto de la juna Zamenhof == Mi kopiis tiun foton el la germana vikio. Strange estas: la subtitolo ne aperas en la artikolo. Kial? Kiun eraron mi faris? --[[Uzanto:Hans Eo|Hans Eo]] ([[Uzanto-Diskuto:Hans Eo|diskuto]]) 13:39, 12 Maj. 2012 (UTC) :Vi devas fari <nowiki>[[Dosiero:TitoloDeLaBildo.jpg|eta|XXpx|Priskribo]]</nowiki>. [[Uzanto:Ĉiuĵaŭde|<font color="#FF6600">Ĉi</font><font color="#00FF00">uĵa</font><font color="#FF0000">ŭde</font>]] [[Uzanto-diskuto:Ĉiuĵaŭde|^Diskuto]] ^/ [[Uzanto:Ĉiuĵaŭde/Artikola listo|^{Miaj artikoloj}]] 13:42, 12 Maj. 2012 (UTC) == "plej ofte uzata sen fina -o" == Kiu (en kiu referenco) kalkulis ke formo de nomo estas plej ofte uzata sen fina -o? [[Uzanto:Marek Mazurkiewicz|Marek Mazurkiewicz]] ([[Uzanto-Diskuto:Marek Mazurkiewicz|diskuto]]) 22:19, 3 maj. 2017 (UTC) :Tion indikas [http://vortaro.net/#Zamenhofo PIV]. {{Uzanto:Robin van der Vliet/Subskribo}} 11:33, 10 sep. 2018 (UTC) == Francis' lichen (Zamenhofia rosei) == "Genro de likeno estis nomita Zamenhofia en lia honoro." (de la angla artikolo) https://web.archive.org/web/20060506231625/http://www.arkive.org/species/ARK/fungi/Zamenhofia_rosei/more_info.html Indas ke ni havu artikolon pri tiu genro de likeno, ĉu ne? kaj oni povas sekvi la ekzemplon de la artikolon pri [[Cladonia]], alia genro de likeno. Mi ne trovis artikolon en alia lingvo pri tiun ĉi genro. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 18:18, 11 maj. 2022 (UTC) == Bjalistoko, Kongresa Pollando == Karaj, en la informkesto aktuale legeblas "Naskiĝo 15-an de decembro 1859 en Bjalistoko, Kongresa Pollando". Bjalistoko, laŭ de mi konsultitaj mapoj el la tiama tempo, ne estis parto de Kongresa Polujo. [Ulriko, 20221215] [[Specialaĵo:Kontribuoj/193.30.140.157|193.30.140.157]] 15:51, 15 dec. 2022 (UTC) == Li studis kuracismon, ĉar ĝi estis la sola fako kiun judoj rajtis studi en la cara imperio tiutempe. == Li studis kuracismon, ĉar ĝi estis la sola fako kiun judoj rajtis studi en la cara imperio tiutempe. [[Specialaĵo:Kontribuoj/81.200.57.172|81.200.57.172]] 11:11, 16 dec. 2023 (UTC) :@[[Uzanto:81.200.57.172|81.200.57.172]] El ĉeĥa Vikipedio. [[Specialaĵo:Kontribuoj/81.200.57.172|81.200.57.172]] 11:14, 16 dec. 2023 (UTC) ::En Esperanto tiu fako kutime nomiĝas [[medicino]]... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:49, 19 maj. 2026 (UTC) dz00lyfhnywm3g0jtmzhw5eccktmyyo 9377840 9377836 2026-05-19T18:02:14Z ThomasPusch 1869 Pri la antaŭaj du notoj, nun forviŝitaj: ĉi tie estis rasisma ofendo de vandalo "Zeaplpm" - la konto jam estas forbarita 9377840 wikitext text/x-wiki == ĉu juda polo ? == Mi ĵus ŝanĝis en la Angla Vikipedio de "Polish" (Pola) al "Jewish" (Juda) pri Zamenhof. (Zamenhof mem emfaze kaj detale klarigis, ke oni ne nomu lin Pola.) Mi tamen vidis, ke la sama eraro estas ankaŭ en la Franca Vikipedio. Eble iu, kiu regas la Francan, povus korekti ankaŭ tie. [[Uzanto:Bertilo WENNERGREN|Bertilo WENNERGREN]] 16:04, 23. Nov 2002 :Mi ŝanĝis ĝin intertempe de "polonais" al "juif polonais" ('judo pol[land]a'). --[[Vikipediisto:Brion VIBBER|Brion VIBBER]] 04:45, 24. Nov 2002 (UTC) :: Ĉu "juif polonais" ne estas miskomprenebla kiel "judo kiu estis ankaŭ Polo"? Ĉu ne pli bone skribi laŭvorte "Judo el Pollando"? Aŭ eĉ "Judo el Bjalistoko/Varsovio"? [[Uzanto:Bertilo WENNERGREN|Bertilo WENNERGREN]] 19:27, 24. Nov 2002 == La alineo pri la nacieco de Zamenhof == estas plena je lingvaj eraroj (temas pri polismoj). Chu iu povus korekti? Ekzemple: "en 1917 jaro". Krome oni devus ghin shanghi al la plej nova stato de la konoj.--[[Speciala:Contributions/193.170.112.226|193.170.112.226]] 12:11, 28. Jan 2008 (UTC) == pri nomoj de la artikolo == Tiu ĉi paĝo estas preskaŭ la sama kiel Zamenhof. Iom konfuzige. [[Vikipediisto:ArnoLagrange|Arno]] 5 Feb. 2003 ---- Nun la paĝo nomiĝas "Ludoviko Zamenhof". Bedaŭrinde tio eble ne estas la plej bona stato. Efektive estas harstarige komplike kaj frenezige pri la personaj nomoj de Zamenhof. Mi legis plurajn profundajn artikolojn pri tiu temo, sed tamen ne bone komprenas la aferon. Almenaŭ komence ŝajne lia ĉefa persona nomo estis ''Lejzer'' (= "Lazaro"), dum ''Ludwik'' (= "Ludoviko") aperis nur poste, kaj neniam klare superregis kiel ĉefa nomo. Plej ofte aperas kune Ludoviko kaj Lazaro (en diversaj ordoj, kaj en diversaj kaj diverslingvaj variantoj), kaj eble eĉ pli ofte (pli ofte ol plej ofte...) aperas nur la duliteraĵo L.L., en kiu oni ne povas scii, kiu L estas Ludoviko, kaj kiu L estas Lazaro. Zamenhof mem uzadis multajn diversajn variantojn, kaj ankaŭ la oficialaj dokumentoj (naskoregistro k.s.) enhavas diversajn variantojn. Tial, tamen, ŝajnas al mi plej bone uzi "L. L. Zamenhof" kiel nomon de la artikolo, kaj ene de ĝi iom klarigi pri liaj nomoj (sed ne tro detale). [[Uzanto:Bertilo WENNERGREN|Bertilo WENNERGREN]] 23 Feb 2003 Mi pensis ke ni decidis nomi ĉi tiun artikolon [[L. L. ZAMENHOF]]... --[[Vikipediisto:Chuck SMITH|Chuck SMITH]] 16:35, 4. Apr 2003 : Mi ne rimarkis ian decidon pri tio, sed mi ja opinias, ke ni uzu tiun nomon. Argumentojn mi donis ĉi-antaŭe. [[Vikipediisto:Bertilow|Bertilow]] 17:02, 4. Apr 2003 (UTC) ::Ĉu iu kontraŭus se ni ŝanĝus ĝin al [[L. L. Zamenhof]]? --[[Vikipediisto:Chuck SMITH|Chuck SMITH]] 20:38, 4. Apr 2003 Mi konsentas, ĉar li subskribis siajn verkojn ĉiam kiel L.L. Zamenhof. Temas precipe pri tio, kiel memori la nomon por ligoj de aliaj artikoloj. Se mi ne eraras, restos ankaŭ Ludoviko Zamenhof en la reto, do ankaŭ tiuj ligoj estos aktivaj. [[Miroslav MALOVEC]] 09:44 6 Apr 2003 :Ĉu estu aparta traktado por LLZ ? Kial ni ne respektu la ĝeneralajn regulojn pri nomoj ? Kaj ĉu tiom gravas la titolo ? Povas esti pluraj titoloj kaj unu artikolo al kiuj la aliaj plusendas. Pli ĝenas min ke la artikolo [[Zamenhof]] ŝanĝis de plusendilo al apartigilo ĉar tio havas sekvojn aliloke. Nee-aj vikioj de LLZ ligis al tiu [[Zamenhof|Z]] kaj anstataŭ trovi artikolon pri LLZ leganto trovis tiun apartigilon kie li devas esplori por decidi kien pluiri. Oni povas diskuti pri la formo de titolo. Sed ni ankaŭ pripensu sekvojn de titolŝanĝo aliloke. -- [[Vikipediisto:ArnoLagrange|ArnoLagrange]] 11:45, 6. Apr 2003 (UTC) :: Ni devas, laŭ mi, bedaŭrinde, fari escepton de la ĝeneralaj reguloj pri nomoj, pri L.L. Zamenhof, ĉar tute ne estas klare, kia estas lia plena nemallongigita nomo. Tio estas konsterna kaj strangega, sed tamen tiel estas. Laŭ iuj, kiuj profonde esploris la aferon, estas pli ĝuste nomi lin "Lazaro Zamenhof", ol "Ludoviko Zamenhof". Aliaj dirus, ke estu "Lejzer Zamenhof". Estas ankoraŭ ebloj. [[Vikipediisto:Bertilow|Bertilow]] 13:27, 6. Apr 2003 (UTC) ---- Laŭ kion mi iam legis, li elektis mem gojan nomon (iu verku pri [[judaj personaj nomoj]]) honore al skota filozofo [[Francis LODOWYCK]] (ĉu?), kiu inventis lingvon ''a priori''. Ĉu iu deziras esplori kaj enartikoligi? -- [[Vikipediisto:)|:)]] 03:28 30 Jun 2003 : Mi trovis en Ido [http://www.angelfire.com/id/Avance/KOMENIUS.html] -- [[Vikipediisto:)|:)]] 04:13 30 Jun 2003 ---- Kiel nomiĝis la patro de Zamenhof? -- [[Vikipediisto:Gabriel_BEECHAM|Gabriel_BEECHAM]] 17:00 30 Jun 2003 : La patro nomiĝis [[Marko ZAMENHOF]] Esperanta formo de Markus Fabianviĉ Samenhof, "kristana" aŭ [[goja nomo]] de Mordeĥaj ZAMENHOF ---- ::Ĉiuj artikoloj pri personoj nomiĝas laŭ plena nomo de persono, mirigas min, ke Zamenhof havas escepton. Ĉu malpermesite estas nomi la paĝon laŭ lia plena nomo? {{petro}} 18:08, 17. Jan 2008 (UTC) ::: La afero estis diskutita kiel legeble ĉi supre. {{alss}} 22:12, 17. Jan 2008 (UTC) ::::Estas mirinde, kiom da aliaj lingvoj nomas lin (en traduko) Ludoviko Lazaro Zamehof, sed esperantistoj ne povas trovi lian nomon por titoli la paĝon, tial ili devas nomi lin L. L. {{petro}} 15:19, 18. Jan 2008 (UTC) == Naskiĝdato == Se mi ne mislegas la artikolon, la naskiĝdato de Zamenhof aperas dufoje, tamen nur la unua estas akurata. "Lia naskiĝtago estis la 3-a de decembro" estas, laŭ mia scio, eraro (tion sugestas almenaŭ la anglalingva samtema artikolo). Kutime mi mem simple korektus la fuŝeton, tamen mi ne certas pri la eventualaj faktoj: post tiu citita frazo aperas lia naskiĝtago laŭ la Juda kalendaro (la 19-a de kislev). Ĉu tiu versio estas ĝusta, aŭ ĉu ĝi ankaŭ estas eraro (ĉar pri la juda kalendaro mi scias nenion, do ne povas fari tiun ŝanĝon)? - Paul Roberts 1:14, 10. Dec 2003 : Mi pensas, ke vi ne komprenis. 3-a de decembro julikalendare (oficiala en Rusio ĝis sovetismo) dum 19-a jarcento estas 15-a de decembro gregorkalendare (la plej uzata), el memoro. Same la [[Rusa Revolucio de oktobro 1917]] okazis en gregorkalendara novembro. Se vi komprenis, vi povas korekti la tekston por pliklarigi la aferon. -- [[Vikipediisto:)|:)]] 00:59, 12. Dec 2003 (UTC) == pri bildoj == Kial tri bildoj de Zamenhof? Unu bona sufiĉus, kun paĝo tiome (mal)granda, sed tri emas subigi la tekston kaj ŝajni iel fervoraĉa al ne-Esperantistaj preterpasantoj. -- [[Vikipediisto:Gabriel BEECHAM|Gabriel BEECHAM]] 00:39, 17. Apr 2004 (UTC) : Jes, kulpas mi pri la enmeto de la tri bildoj. Mi fakte tion faris reage post forigo de la bildo de Z. el la franclingva vikipedio pretekste ke la kopirajto ne estis menciita. Mi do esploris ĉu ekzistas portretoj de Z. klare senkopirajtaj. En la [http://eeo.8k.com/Zamenhof/ZamenFot.htm TTT-ejo] al kiu mi ligis estas kolekto da bildoj de Z. kaj TTT-ejestro mesaĝis al mi ke oni povas elpreni libere la bildojn de tie, tamen li ne povis provizi min per fontindikoj : do senutile rilate la drastan politikon en la franclingva vikipedio kontraŭ dokumentoj sen klara kopirajta statuso. Mi do enmetis tiujn tri bildojn kiel provizejo por ke artikoloj pri Z. povu havi bildon. Tri ja estas tro rilate la tekston (tamen en la artikolo pri [[:en:Saddam Hussein|Saddam Hussein]] en la anglalingva estas pli ol kvin, sed ankaŭ estas pli ampleksa teksto. Estas nun du solvoj : lasi nur unu bildon kaj krei novan paĝon [[L. L. ZAMENHOF (Bildoj)]] kie ni povus enmeti tiom da bildoj kiom ni volus aŭ pliampleksigi la artikolon (ekzemple kiel en la [[:fr:L._L._Zamenhof|franclingva vikipedio]], tiam tri bildoj ne plu ŝajnos tro multe. Cetere mi pravigas la elekton de la tri bildoj : * agrabla kolora bildo, kie Z aspektas kiel afabla homo (kia mi supozas ke li estis) * bildo de Z. en 1887, do fakte kiam li estis eldoninta la unuan libron : li tiam estis 28-jara ! por memorigi ke E-o estis iniciatinta de fervora junulo kaj ne de rigora barbulo. * iom pli klasika "oficiala" bildo pli kutima, sed kie li aspektas iom tro rigora laŭ mia gusto. [[Vikipediisto:ArnoLagrange|<font color="green">Arno</font> <font color="blue">Lagrange</font>]] 06:20, 17. Apr 2004 (UTC) Jes ja, pluraj fotoj pravas, kiam ĉiu alportas ion plusan. Sed ĉi tie ne. Unu sufiĉus. Jes en la unua li aspektas pli afabla (jes mi legis, ke en Vjesisje li lasis la memoron de "la bokora ruĝbarba kuracisto"). Sed la laŭ mi plej bona foto, estas tiu, kiun mi havas forme de blidkarto (sed tial eble kopirajta ?!), kaj ne estas unu inter la tri! (Eliott) :Kial nun aperas pentraĵo, anstataŭ foto, kiel normalus en enciklopedio? --[[Vikipediisto:Ziko|Ziko]] 11:29, 25. Mar 2007 (UTC) == Projekto Gutenberg == Mi donis unuopajn ligilojn al ''ĉiuj'' Gutenbergaj eldonoj de la '''Fundamenta Krestomatio''' kaj '''El la Biblio''', ĉar la Gutenbergaj indeksopaĝoj estas foje nekompletaj kaj/aŭ mispriskribitaj. [[Vikipediisto:Ailanto|William Patterson]] 13:00, 26. Aŭg 2004 (UTC) == L. L. ZAMENHOF - Ligiloj ĉi tien - alidirektoj == *Saluton! *Mi miris ke en la artikolo nek enestas la vorto [[Lazaro]] nek la vorto [[Ludoviko]]. Ĉu intence? *Ĉe [http://eo.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Speciala:Whatlinkshere&target=L._L._ZAMENHOF Ligiloj ĉi tien (al L. L. ZAMENHOF)] ŝajne mankas plua(j) alidirekto(j): **[[Ludoviko Lazaro ZAMENHOF]] [[D-ro Zamenhof]] ja mem menciis tian skribmanieron... [[Vikipediisto:Gangleri|Gangleri]] 01:13, 11. Okt 2004 (UTC) * La afero estas diskutata jam [http://donh.best.vwh.net/Esperanto/Literaturo/Revuoj/nlr/nlr51/nomata.html tie]. Ni ankaŭ jam diskutis tion ĉi tie. Ŝajnas ke LL estas preferita ĉar ne estas klare ĉu estu Ludoviko Lazaro aŭ Lazaro Ludoviko. Jes aperas Ludwik Lejzer eble indus aldoni ke ĝi estas ofte esperantigita al Ludoviko Lazro. [[Vikipediisto:ArnoLagrange|<font color="green">Arno</font> <font color="blue">Lagrange]]</font>&nbsp;[[Vikipediista_diskuto:ArnoLagrange|✉]] 06:08, 11. Okt 2004 (UTC) ... Se mi bone komprenis la aferojn, li nomiĝis Lejzer Ludwik, ne Ludwik Lejzer (almenaŭ tion emfaze asertis Golden en kelkaj artikoloj), kaj nomis sin - se ion ajn - "rusa hebreo", do ne "pola" (eble ĉar lia gepatra lingvo, kvankam li vivis en Pollando, estis ne la pola sed la rusa). [[Vikipediisto:Gunnar Gällmo|Gunnar Gällmo]] 17:56, 25. Jan 2005 (UTC) Vere, estas pli malsimpla. La juda nomo de Zamenhof estis ELIEZER, kiu oni rusigis al Lejzer. Post li elektis Ludwig, kaj uzis nur Ludwig ĝis 1901, sed sia frato Leo Esperantigis kaj subskribis L. Zamenhof, por eviti konfuzoj, li remetis, nur en 1901, Lazar kaj firmis L.L. Zamenhof por ne konfuzigi al sia frato. Do al li, mi pensas, ne gravas se estas Lazaro Ludoviko aŭ Ludoviko Lazaro. [[Vikipediisto:Roberto|Roberto]] 18:16, 25. Jan 2005 (UTC) :Multaj diras, ke estas tiel, jes. Sed laŭ la [[:en:L. L. Zamenhof|angla Vikipedio]], kiu citas [[Don HARLOW]] kiel sian fonton, Zamenhof ricevis la nomon ''Ludovic'' jam sur sia pruvilo de naskiĝo. :Mi konsentas, ke la teorio, ke Zamenhof unue nomiĝis ''Lejzer (Eliezer)'' kaj poste mem elektis ''Ludoviko'' kiel aldonan nomon, ŝajnas pli kredebla, sed de kiu fonto venas tiuj informoj? Tio verŝajne estas tute kontrolebla hipotezo, sed kiu fakte esploris ĝin? : --[[Vikipediisto:Verdlanco|VerdLanco]]\^{(<font color="green">[[Vikipediista diskuto:Verdlanco|diskutu]]</font>)} 07:25, 14. Apr 2005 (UTC) == Litva? == Kio estas Litvo? ("Lia familio estis litvaj (ne litovoj!) judoj.") Ĉu ne estus Latvo? [[Vikipediisto:66.91.238.84|66.91.238.84]] 00:57, 24. Maj 2005 (UTC) : [[Litvo]]: aŭ Granda Duklando Litva estis mezepoka komuna balta kaj slava ŝtato. Ĝi okupis teritoriojn de nuntempaj Belarusujo kaj Litovio, kaj partojn de nuntempaj Pollando, Rusujo, Ukrajno. En 1569 dum la Lublina unio ĝi unuiĝis kun la Pola Reĝlando kaj tiel kreiĝis Rzecz Pospolita (el latina: komuna ŝtato, mastrumado). Litvo kiel memstara ŝtato ĉesis sian ekziston fine de la 18-a jarcento (1791–1795) malgajninte en milito kontraŭ la Rusa Imperio, kies parto ĝi iĝis kiel tri novaj gubernioj: bjelarusa, litova, padola. --[[Vikipediisto:Zmila|Zmitro]] 11:20, 6. Jun 2005 (UTC) Danke! [[Vikipediisto:66.27.205.12|66.27.205.12]] 01:53, 28. Dec 2005 (UTC) ::Ĉu lia aparteneco al 'litvo' eble temas pri la formo de judismo praktikata de li? En la populara juda lingvaĵo, precipe tiam, litveco/litoveco signifas neĥasidecon, apartenecon al la "misnagdim", kiuj ne akceptis la ŝanĝojn de la ĥasida movado. [[Uzanto:פֿינצטערניש|פֿינצטערניש (Fincterniŝ), ŝi]] ([[Uzanto-Diskuto:פֿינצטערניש|diskuto]]) 14:23, 6 apr. 2020 (UTC) == memortabulo en Varsovio == * La filmo [http://w3.castup.net/jfa/filmsscreen.asp?ai=148&ar=CMID23147 A DAY IN WARSAW - Jewish Communities - 1939] ( http://www.spielbergfilmarchive.org.il/ ) mencias la fondinton de Esperanto; elektu tempon 6:20. * Dua filmo [http://w3.castup.net/jfa/filmsscreen.asp?ai=148&ar=CMID23227 JEWISH LIFE IN BIALYSTOK - Jewish Communities - 19] ( http://www.spielbergfilmarchive.org.il/ ) mencias la naskiĝdomon de L. L. ZAMENHOF; elektu tempon 3:55. Amike [[Vikipediisto:Gangleri|Gangleri]] | [{{SERVER}}{{localurl:User Talk:Gangleri|action=history}} Dh] | [[{{ns:User_Talk}}:Gangleri|D]] 14:08, 25. Okt 2005 (UTC) == pri sekcio "La Nomoj de Zamenhof" == Tie estas skribita: 'En la fino de 19-a jarcento, lia frato Leon ZAMENHOF doktoriĝis kaj pasis subskribi "Dr. L. ZAMENHOF", pro tio, li reprenis "Lejzer" en 1901 kaj subskribis "Dr. L. L. ZAMENHOF".' La frazo estas ne klara. * Kion signifas: "pasis subskribi"? Ĉu "ĉesis" aŭ "komencis"? * 'frato ... doktoriĝis kaj pasis ..., pro tio li reprenis ...' - kiu reprenis? Z aŭ la frato? indas reformuli per pli simplaj frazoj --[[Vikipediisto:Zmila|Zmitro]] 08:03, 15. Dec 2005 (UTC) Pri la "pasis" mi jesas, estas influo de mia gepatra lingvo, sed 'li reprenis' laŭ la senso de la teksto estas klara, ĉar Leon Zamenhof neniam nomiĝis Lejzer, "Lejzer Zamenhof renomiĝis Lejzer" estas tro peza, ĉu ne? [[Vikipediisto:Roberto|Roberto]] 08:12, 15. Dec 2005 (UTC) ==Rekonstruo== Mi entreprenis vastan rekonstruon de la artikolon, kiu laŭ mi ankoraŭ ne meritas la "elstrarecon" (kiun ĝi ricevis pro "politikaj" kialoj?:-) ). Mi konsideris uzi la artikolon en iu informado-projekto, sed ne kontentis pri ĝi. - La EdE-restaĵoj estas nun for resp. en aparta kesto. Pro tiu kesto la artikolo fariĝas bedaŭrinde iom granda, sed la ekster-vikipediigo estas iom nekonforta por la uzanto. Bele estus ankoraŭ ĉapitro pri la verkaro, kvazaŭ resumo kun la plej gravaj titoloj. Mi forigis ankaŭ multe da tabeloj, kaj ŝovis la informojn pri la Z-idoj al [[Zamenhof]]. Mi provis forigi ĉian kiĉecon, kaj tial forigis ankaŭ la pentraĵon.--[[Vikipediisto:Ziko|Ziko]] 13:44, 25. Mar 2007 (UTC) Vi pravas; mi aldonis kelkajn faktojn pri la verkaro. Ĉu vi poluros? [[Vikipediisto:Yvesn|Yves Nevelsteen]] 18:59, 25. Mar 2007 (UTC) :Ah, bone, mi vidas la progreson veni. Dankon al ĉiuj. --[[Vikipediisto:Ziko|Ziko]] 16:18, 26. Mar 2007 (UTC) Post lastaj redaktoj apenaŭ troveblas nun en la artikolo indiko pri ekzisto de la paĝo [[Zamenhof]], kiu celas kiel eble plej komplete pritrakti la parencaron de L. L. Zamenhof. La anstataŭe enmetita tabeleto kun ligiloj al kelkaj parencoj ja donas iujn informojn, sed jam la kialo de mencio de Adamo kaj nemencio de Lidja (laŭ mia opinio por esperanto pli grava) ne estas por mi evidenta. Kaj ĉiukaze, se leganto pli detale scivolemas pri la tuta parencaro, certe indus almenaŭ provizi eblecon enmeti aldonan ligilon en la novkreitan ŝablonon "Parencaro" tiel, ke ĝi povu klare indiki al la leganto eblecon ekscii pli detalajn informojn pri la familio en aparta artikolo. Ĝenerale, la forigo de la ŝablono "Familio Zamenhof" ŝajnas al mi iom nekompleta aŭ nefinpripensita - se jam oni konsideru ke ĝi pli taŭgas ĉi-loke, ĉu do oni daŭre uzu ĝin ankaŭ en la multaj aliaj artikoloj pri aliaj Zamenhofoj, aŭ ĉu tie ĉe ĉiu oni ankaŭ permane kopiu la samajn informojn pri la rilataj familianoj, kaj ĝis kiu grado tiujn menciado ktp. ktp. Ĉu iu el la redaktintoj priskribos sian vidpunkton? [[Vikipediisto:Blahma|Marek &quot;Blahma&quot; BLAHUŠ]] 11:33, 6. Maj 2007 (UTC) ==Eksterigo de EdE== Kiu scias kiel plej bone eksterigi la EdE-citaĵon, al ekstera arkivo? Aŭ cŭ ĝi jam estas arkivigita, tiel ke oni povas simple forigi ĝin?--[[Vikipediisto:Ziko|Ziko]] 16:28, 14. Dec 2007 (UTC) :EdE troviĝas interrete ĉe [http://www.freeweb.hu/eventoj/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/encikl.htm]. La EdE-citaĵo en la artikolo ne estu traktata kiel arĥivaĵo, sed nur kiel teksto, el kiu oni eble prenu partojn al la resto de la artikolo. Post kiam tio estas farita, ni povas forigi la citaĵon. [[Vikipediisto:Marcos|Marcos]] 22:43, 29. Jul 2009 (UTC) == Hebreaj skribaĵoj == en la sekcio [[L._L._Zamenhof#Nomoj_kaj_pse.C5.ADdonimoj|Nomoj kaj pseŭdonimoj]] du hebreskribitaj nomoj ĝuste aperas per mia foliumilo: *{{lang|he|אליעזר }} {{lang|he| לייזער }} : du aliaj ne : *{{lang|he|אֱלִיעֶזֶר}} {{lang|he|אֶלְעָזָר}}). :Ĉu iu sperta povus korekti tion ? [[Vikipediisto:ArnoLagrange|<font color="green">Arno</font> <font color="blue">Lagrange]]</font>&nbsp;[[Vikipediista_diskuto:ArnoLagrange|✉]] 02:24, 5. Jan 2008 (UTC) == ĉu rusa aŭ belarusa? == Ĉu la lingvo de lia patro estis vere la rusa, aŭ la belarusa? Tiame oni ne opiniis ke la belarusa estas aparta lingvo de la rusa, sed estis la belarusa kiu grave influis la parolsonojn de Esperanto. [[Vikipediisto:Kwamikagami|Kwamikagami]] 09:13, 26. Jun 2008 (UTC) Interesa demando. Laŭ "Strato de Zamenhof" de Dobrzyński ĝi estis la rusa. La belarusa lingvo ne estis tiam tiel populara en Bjalistoko (almenaŭ ne tiel forte kiel en Minsko). Finfine tiu lingvo (ĉefe la [[taraŝkievica]]) diferencas de la rusa ĉar ĝi devenas de la malnova rutena lingvo kaj estas pli proksima al la pola lingvo. La rusa estis tiam la lingvo de nova klasika modo laŭ la francaj stiloj. Ĝi predendis fariĝi la internacia lingvo de kulturo. Marek Zamenhof stiliĝis al la okcidenta klasika burĝo, fanatika kosmopolito portanta la masonan sabreton. La belarusa estante la lingvo de popolo kaj polaj poetoj (Syrokomla...) de tiu tereno ne estis al li atrakcia, nek la juda kulturo kies li estis perfidanto, kiel dirus la judoj de tiutempa Litvo.--[[Speciala:Kontribuoj/95.41.25.200|95.41.25.200]] 20:42, 4. Apr 2009 (UTC) == Ne elstara == Sur [[Vikipedio:Ne plu elstaraj artikoloj]] mi proponis forpreni de ĉi tiu artikolo la statuson "elstara". Vi povas tie komenti la proponon kaj voĉdoni por aŭ kontraŭ ĝi. [[Vikipediisto:Marcos|Marcos]] 23:09, 29. Jul 2009 (UTC) === Diskuto pri malelstariĝo (arkivo) === Ĉi tiu artikolo kontraŭas kriterion 6 de la [[Vikipedio:Kriterioj por elstaraj artikoloj|kriterioj por elstaraj artikoloj]]. Laŭ tiu kriterio, la artikolo estu vikiigita. Tamen ĉi-kaze duono de la artikolo estas ne-vikiigita citaĵo el [[EdE]]. La esencaj partoj de tiu citaĵo estu vikiigitaj kaj enmetitaj taŭge en la artikolon; la citaĵo mem tiam povas esti anstataŭigata per ekstera ligilo al la [http://www.freeweb.hu/eventoj/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/encikl-z.htm EdE-artikolo en la interreta versio de EdE]. [[Vikipediisto:Marcos|Marcos]] 23:06, 29. Jul 2009 (UTC) * Por: # {{Por}} Kontraŭas ankaŭ la duan punkton de la [[Vikipedio:Kriterioj por elstaraj artikoloj|kriterioj por elstaraj artikoloj]], kiel multaj aliaj elstaraj artikoloj --<small style="background:#f00">'''★ [[Vikipediisto:Airon90|<span style="color:#000">→ A</span>]][[Special:Kontribuoj/Airon90|<span style="color:#f00;background:#000">ir</span>]][[Vikipediista diskuto:Airon90|<span style="color:#000">on</span>]]'''</small> 18:22, 3. Dec 2009 (UTC) # {{Por}} [[Vikipediisto:Thomas Guibal|Thomas Guibal]] 07:16, 11. Jan 2010 (UTC) # {{Por}} Tiu artikolo fakte prefere estu tute reverkota, plej bone por iĝi modela artikolo tradukinda (kun certa landa/lingva adapto) en aliajn lingvojn, kaj simile ankaŭ artikolo pri Esperanto. Dume mi nur diskutis tiun ideon kun kelkaj vikipediistoj kaj aliaj esperantistoj, sed eble iam poste tio ekefektiviĝos. Dume ĝi tamen elstara esti ne meritas. [[Vikipediisto:Blahma|Marek &quot;Blahma&quot; BLAHUŠ]] 20:02, 12. Jan 2010 (UTC) * Kontraŭ: * Detenas: * Komentoj: == Alinomigo == Ĉu eblas alinomigi la paĝon de "L. L. Zamenhof" al "Ludwik Lejzer Zamenhof" ĉar ĝi estas korekta nomo de paĝo? --<small style="background:#f00">'''★ [[Vikipediisto:Airon90|<span style="color:#000">→ A</span>]][[Speciala:Kontribuoj/Airon90|<span style="color:#f00;background:#000">ir</span>]][[Vikipediista diskuto:Airon90|<span style="color:#000">on</span>]]'''</small> 15:14, 22. Apr 2010 (UTC) :Oni ne scias, ĉu lia nomo estus ''Ludovik Lejzer'' aŭ ''Lejzer Ludovik.'' Per ''L. L.'', oni evitas la problemon. {{Subskribo|Kwamikagami|14:28, 5. Aŭg 2010 (UTC)}} == Dokumento de naskiĝo == [[File:LL Zamenhof birth certificate.jpg|thumb|de Zamenhof]] Kie estus bona loko por tio? [[Uzanto:Kwamikagami|Kwamikagami]] 14:28, 5. Aŭg 2010 (UTC) == foto de la juna Zamenhof == Mi kopiis tiun foton el la germana vikio. Strange estas: la subtitolo ne aperas en la artikolo. Kial? Kiun eraron mi faris? --[[Uzanto:Hans Eo|Hans Eo]] ([[Uzanto-Diskuto:Hans Eo|diskuto]]) 13:39, 12 Maj. 2012 (UTC) :Vi devas fari <nowiki>[[Dosiero:TitoloDeLaBildo.jpg|eta|XXpx|Priskribo]]</nowiki>. [[Uzanto:Ĉiuĵaŭde|<font color="#FF6600">Ĉi</font><font color="#00FF00">uĵa</font><font color="#FF0000">ŭde</font>]] [[Uzanto-diskuto:Ĉiuĵaŭde|^Diskuto]] ^/ [[Uzanto:Ĉiuĵaŭde/Artikola listo|^{Miaj artikoloj}]] 13:42, 12 Maj. 2012 (UTC) == "plej ofte uzata sen fina -o" == Kiu (en kiu referenco) kalkulis ke formo de nomo estas plej ofte uzata sen fina -o? [[Uzanto:Marek Mazurkiewicz|Marek Mazurkiewicz]] ([[Uzanto-Diskuto:Marek Mazurkiewicz|diskuto]]) 22:19, 3 maj. 2017 (UTC) :Tion indikas [http://vortaro.net/#Zamenhofo PIV]. {{Uzanto:Robin van der Vliet/Subskribo}} 11:33, 10 sep. 2018 (UTC) == Francis' lichen (Zamenhofia rosei) == "Genro de likeno estis nomita Zamenhofia en lia honoro." (de la angla artikolo) https://web.archive.org/web/20060506231625/http://www.arkive.org/species/ARK/fungi/Zamenhofia_rosei/more_info.html Indas ke ni havu artikolon pri tiu genro de likeno, ĉu ne? kaj oni povas sekvi la ekzemplon de la artikolon pri [[Cladonia]], alia genro de likeno. Mi ne trovis artikolon en alia lingvo pri tiun ĉi genro. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 18:18, 11 maj. 2022 (UTC) == Bjalistoko, Kongresa Pollando == Karaj, en la informkesto aktuale legeblas "Naskiĝo 15-an de decembro 1859 en Bjalistoko, Kongresa Pollando". Bjalistoko, laŭ de mi konsultitaj mapoj el la tiama tempo, ne estis parto de Kongresa Polujo. [Ulriko, 20221215] [[Specialaĵo:Kontribuoj/193.30.140.157|193.30.140.157]] 15:51, 15 dec. 2022 (UTC) == Li studis kuracismon, ĉar ĝi estis la sola fako kiun judoj rajtis studi en la cara imperio tiutempe. == Li studis kuracismon, ĉar ĝi estis la sola fako kiun judoj rajtis studi en la cara imperio tiutempe. [[Specialaĵo:Kontribuoj/81.200.57.172|81.200.57.172]] 11:11, 16 dec. 2023 (UTC) :@[[Uzanto:81.200.57.172|81.200.57.172]] El ĉeĥa Vikipedio. [[Specialaĵo:Kontribuoj/81.200.57.172|81.200.57.172]] 11:14, 16 dec. 2023 (UTC) ::En Esperanto tiu fako kutime nomiĝas [[medicino]]... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:49, 19 maj. 2026 (UTC) 7baoshqfq2g4a80xdxq1dfp2cctunfo 0 8883 9378065 9314622 2026-05-20T03:14:35Z Yehadut 184482 alternativaj nomoj 9378065 wikitext text/x-wiki La '''afiksoj''' aŭ '''kroĉaĵoj''' kombinite kun [[radiko]]j estas [[elemento]]j, kiuj servas por formi [[kunmetaĵo]]jn. Kompare kun la ĝeneralaj vortfaraj reguloj validaj por la radikoj, ili sekvas diversmaniere specialajn regulojn en la [[vortfarado]]. La afiksojn eblas rigardi kiel specon de radikoj. Ili estas tradicie kaj ĉi tie aparte klasataj, ĉar ili uziĝas unuavice kiel vortfariloj (kune kun normalaj radikoj), kaj ĉar ili uziĝas vortfare laŭ specialaj reguloj, kiuj ne validas por normalaj radikoj. Iuj kondutas tiam baze kiel normalaj radikoj, sed kun diversspecaj aldonaj limigaj principoj: Tiajn afiksojn oni nomas ofte "afiksoidoj". Kelkaj tamen kondutas en tute aparta maniero, kiu klare distingigas ilin disde normalaj radikoj: Tiajn afiksojn oni povas nomi "veraj afiksoj". Sed ĉiuj afiksoj (krom iuj neoficialaj marĝenaj afiksoj) uziĝas ankaŭ neafikse tute kiel radikoj (ekz. "malo", "eksa", "eta", "igi"). Rimarku, ke kiel afiksoj ne klasiĝu t.n. ŝajnafiksoj/pseŭdoafiksoj (eksafiksoj), kiuj ne estas veraj Esperantaj lingvoelementoj, sed nuraj radikopartoj (afiksoj aŭ radikoj en la origina lingvo). La afiksoj disklasiĝas laŭ siaj kutimaj pozicioj en kunmetaĵoj: antaŭ aŭ post radikoj: * [[prefikso]] (antaŭafikso) * [[sufikso]] (postafikso) Estas ankaŭ lingvoj en kiuj ekzistas infiksoj aŭ cirkumfiksoj: [[Infikso]]j estas aligitaj enen en vorto, dum [[cirkumfikso]]j aŭ ĉirkaŭfiksoj aligitas en du partoj ĉirkaŭ vorton. * [[infikso]] (enmetaĵo, envortero) * [[cirkumfikso]] (ĉirkaŭafikso) * [[konfikso]] (signifoporta aldonaĵo) == Vidu ankaŭ == {{Projektoj|ReVo=afiks}} {{Portalo|Lingvo}} * [[Morfologio]] * [[Prepozicio]] * [[Sufiksoj en Esperanto]] [[Kategorio:Lingvoscienco]] [[Kategorio:Gramatiko]] [[Kategorio:Matematiko]] [[Kategorio:Fiziko]] p6s8aykf31wlaye41l1511kuzuobfaj 0 9920 9378031 9156059 2026-05-19T22:53:15Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9378031 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} [[Dosiero:Karel Emanuel Macan 1903.png|eta|Karel Emanuel Macan, 1903]] '''Karel Emanuel MACAN''' (naskiĝis la [[25-a de decembro|25-an de decembro]] [[1858]] [[Pardubice]] - mortis la [[6-a de februaro|6-an de februaro]] [[1925]] [[Prago]]) estis ĉeĥa esperantisto, komponisto, instruisto de blinduloj, mem blinda. Li estis esperantisto de 1904 kaj en 1922 fondis [[SOĈNE]]. Lia vido komencis malfortiĝi ekde lia 12-a jaro kaj dum studado en teknikumo li plene blingiĝis. Li trovis [[konsolo]]n en muziko, studis en privata orgena lernejo, poste en la praga konservatorio. Post studado li fariĝis instruisto de muziko en la praga blindula instituto Klar. Tie li kolektis librojn en brajla skribo, kiuj poste fariĝis bazo de publika porblindula biblioteko kaj presejo, kiu ĝis nun portas lian nomon. Li ankaŭ pliperfektigis brajlan skribon de muzika notado. Li estis ankaŭ aŭtoro de unua ĉeĥa brajle skribita libro kaj de - ĝis nun eldonataj - brajlaj gazetoj Zora (ĉeĥe) kaj Aŭroro (esperantlingve). En [[1921]] li ankaŭ aranĝis en Prago la unuan kongreson de blindaj esperantistoj. == Vivo == Li naskiĝis en Pardubice kiel filo de fervoja oficisto, kiu estis translokita al [[Liberec]], sed tie li memritiĝis en 1864 kaj transloĝiĝis kun familio al [[Karlín]]. Tie la eta Karel komencis frekventi lernejon, sed dum la milito prusa-aŭstria (1866) la familio moviĝis al [[Roudnice]]. En 1970 Karel vundis per alumeto sian dekstran okulon, kiu devis esti kirurgie forigita, poste malsaniĝis ankaŭ la maldekstra kaj la knabo tute blindiĝis. Jam kiel blindulo li studis kemion en Prago (1874-1877), sed fine li decidis, ke li dediĉos sian aŭtodidakte al muziko. En 1881 li estis akceptita al orgena lernejo, rekte en la duan klason, tie li komponis meson kaj piankonĉerton, publike prezentitan en 1884. Li daŭrigis studadon de komponado ĉe [[Zdeněk Fibich]] (1886-1893) kaj samtempe trairis en 1890 en Vieno kurson por instruistoj de nevidantoj. En 1891 li estis akceptita kiel instruisto de literaturo kaj muziko en blindula instituto Klár en Prago. Li postlasis 207 muzikaĵojn, 178 kantojn kaj 25 instrumentajn komponaĵojn. En 1904 oni proponis al li uzi por lernantoj ankaŭ Esperanton. Malgraŭ komenca nefido li baldaŭ entuziasmiĝis por la nova lingvo. La laboron rompis la milito, sed en Ĉeĥoslovakio li daŭrigis, precipe kunlabore kun vidantoj [[Stanislav Stejskal]], [[Božena Vlčková]] kaj [[Vuk Echtner]]. == Verkoj de K. E. Macan en Nacia Biblioteko en Prago == * '''3 momentky pro klavír''' (3 moment-muzikaĵoj por piano) * '''Amarus - melodram na báseň J. Vrchlického''' (Amarus, melodramo je poemo de [[Jaroslav Vrchlický]]) * '''Barcarolla''' * '''Dumka - pro housle s doprovodem klavíru''' (Dumko - por violono akompanata piane) * '''Dvanáct dětských písní pro jeden hlas s průvodem piana''' (Dek du infanaj kantoj por unu voĉo akompanata piane) * '''Dvě skladby pro housle a klavír''' (Du komponaĵoj por violono kaj piano) * '''Kozácky pochod - sbor pro mužské hlasy''' (Kozaka marŝo - ĥoro por viraj voĉoj) * '''Kvartet F-moll''' (Kvarteto F-minora) * '''Má duše tvé je stejně blízká''' (Mia animo al la via same proksimas) * '''Šla panenka zamyšlená ...''' (Iris junulino enpensiĝinta ...) * '''Mladá láska''' (Juna amo) * '''Smutná láska''' (Malgaja amo, vortoj de [[Bohdan Kaminský]])) * '''Na nebi modré hvězdičky''' (Sur ĉielo bluaj steletoj) * '''Prstýnkem s modrým kamenem''' (Per fingroringo kun blua gemo) * '''Modlitba''' (Preĝo, vortoj de [[Karel Václav Rais]]) * '''Modré zvonky vyzvánění''' (Bluaj sonoriletoj feste sonoras, vortoj [[Antonín Klášterský]]) * '''Národu''' (Al la nacio) * '''Ó Praho!''' (Ho Prago - por kvar viraj korpusoj) * '''Patnáct písní pro jeden hlas s průvodem klavíru''' (Dek kvin kantoj por unu voĉo kun akompano de piano) * '''Pět nových písní pro vyšší hlas s průvodem klavíru''' (Kvin novaj kantoj por alta voĉo piane akompanata) * '''Pět sborů''' (Kvin korpusoj) * '''Rudé západy''' (Vesperaj ĉiel ruĝoj) * '''Smyčcový kvartet F-moll''' (Arĉokvarteto F-minora) * '''U kolébky''' (Ĉe lulilo) * '''V rozpuku - dětské písně s průvodem klavíru''' (Burĝonante - infanaj kantoj pianakompane) * '''V té zahrádce naší''' (En nia ĝardeneto) * '''Veselý zpěváček - patnáct dětských písní s průvodem piana neb harmonia pro školu i dům''' (Gaja kantisto-etulo - dek kvin infanaj kantoj kun piana aŭ harmoniuma akompano por lernejo aŭ domo) == Verkoj pri Karel Emanule Macan == * [[František Cinger]]: '''Karel Emanuel Macan: hold muži, který nevidomé učil poznávat svět''' (Omaĝo al viro, kiu blindulojn instruis ekkonadi la mondon, Praha 2008) * '''Výstava ke 150. výročí narození Karla Emanuela Macana''' (Ekspozicio okaze de 150-a datreveno de la naskiĝo de Karel Emanuel Macan, Teknika muzeo Brno 2.9.-12-10.2008) == Fontoj == * K.E. Macan-E.Kühnl: '''Blinduloj kaj nia afero''' (1905, [[Lingvo Internacia]], p. 352-353) * V. Riegel: '''Esperanto - espero de la blinduloj''' (1907, [[Časopis českých esperantistů]], p. 50-53, 72-74) * Božena Vlčková: '''Blinduloj kaj Esperanto''' (1924, [[La Progreso]], p. 85-86) * B. Vlčková: '''SOČNE''' (1924, La Progreso, p. 95) * S. Stejskal: '''K. Em. Macan''' (1925, La Progreso, p. 38-39) * '''Macan''' (1925, La Progreso, p. 40) * '''Danko''' (1925, La Progreso, p. 89) * V. Echtner: '''Esperanto kaj blinduloj''' (1932, La Progreso, p. 84-85) * '''Cent jaroj de la Blindul-Instituto de Klár en Praha''' (1932, La Progreso, p. 108-109) * '''Mond-Ekspozicio de la Blindula Preso en Praha''' (1935, [[Ligilo]], p. 63-64) * [http://www.ktn.cz/index Macan-biblioteko en Praha]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://biblio.brailcom.org/biblio/catalog/category/215 Esperanto-libroj en Macan-biblioteko] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160317120459/https://biblio.brailcom.org/biblio/catalog/category/215 |date=2016-03-17 }} * [http://www.apogeum.info/tlex/heslo.php?id=611 Macan en Tiflopedio, blindula enciklopedio] {{EdE|M}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Macan, Karel Emanuel}} [[Kategorio:Ĉeĥaj esperantistoj]] [[Kategorio:Blindaj muzikistoj]] 0twehcqvi1ohz0x7qjsxxhqnogiyiu4 0 11182 9378004 9376530 2026-05-19T21:31:49Z Kani 670 /* Tradukoj al Esperanto */ 9378004 wikitext text/x-wiki {{Informkesto filozofo |regiono = |erao = |koloro = lightsteelblue |bildo = Voltaire.jpg |bilda larĝo = 200px |priskribo de bildo = |nomo = François Marie Arouet |naskiĝo = {{naskiĝdato|1694|11|21}} |morto = {{mortodato kaj aĝo|1778|5|30|1694|11|21}} |skolo tradicio = [[Klerismo]] |ĉefaj interesoj = |noteblaj ideoj = |influoj = [[John Locke]], [[Isaac Newton]] |influis = [[Franca revolucio de 1789]], [[Victor Hugo]], [[Markizo de Sade]], [[Friedrich Nietzsche]], [[Karl Marx]], [[Jean-Paul Sartre]] |signaturo = |kesta larĝo = }} '''Voltero''', ({{lang-fr|Voltaire}} [vɔltɛʁ]), pseŭdonimo de '''François Marie Arouet''' {{prononco|franSŬA maRI arŬE}} (naskiĝis {{naskiĝdato|1694|11|21}} en [[Parizo]], mortis {{mortodato|1778|5|30|1694|11|21}}, 83-jaraĝa, samloke) estis [[Francio|franca]] [[verkisto]] kaj [[filozofio|filozofo]]. Li estis unu el la plej elstaraj figuroj de la [[18-a jarcento]] por Francio kaj ankaŭ por la tuta Eŭropo kaj aparte por la movado de la [[Klerismo]]. Li iĝis [[simbolo|simbola]] figuro de la movado nomita [[Lumoj (filozofio)|filozofio de la Lumoj]], plej elstara reprezentanto de la [[filozofa partio]], dum lia nomo restis ligita al lia luktado kontraŭ la [[religia fanatikismo]], kion li nomigis «Fifama», por la [[toleremo]] kaj la [[liberpenso]]. [[Diismo|Diisto]] ekster religioj jam konstituitaj, lia politika celo estis por monarkio kaj modera kaj liberala, lumigita de la «filozofoj». Intelektulo engaĝita je la servo de la [[vero]] kaj de la justeco, li entreprenis sola kaj helpate de sia enorma elstareco, la defendon de viktimoj de la religia maltoleremo kaj de la malracio en aferoj kiujn li igis famaj: kiaj tiuj de [[Jean Calas]], [[Pierre-Paul Sirven]], [[François-Jean Lefebvre de La Barre|kavaliro de La Barre]], aŭ la [[Thomas Arthur de Lally-Tollendal|grafo de Lally]]. Lia literatura verkaro estas varia: lia teatro, lia eposa poezio, liaj historiaj verkoj, faris el li unu de la francaj verkistoj la plej famaj en la 18a jarcento; tiu verkaro enhavas ankaŭ rakontojn kaj romanojn, la ''[[Lettres philosophiques]]'', la ''[[Dictionnaire philosophique]]'' kaj gravan leteraron, nome de ĉirkaŭ 21 000 trovitaj leteroj. Laŭlonge de sia vivo, Voltaire ĉeestis ĉe la ''Grands'' (granduloj) kaj amikiĝis kun reĝoj, sen kaŝi sian malemon por la popolo, sed li ankaŭ luktas kontraŭ la intervenoj de la povo, kiu [[prizono|enprizonigis lin en la Bastilo]] kaj devigis lin ekziliĝi en [[Anglio]]n aŭ malproksimiĝi el Parizo. En [[1749]], post la morto de [[Émilie du Châtelet]], kun kiu li havis maltrankvilan rilaton dum dekkvin jaroj, li foriris al la kortego de [[Prusio]], sed, seniluziiĝinta ĉe siaj esperoj ludi gravan rolon ĉe [[Frederiko la 2-a (Prusio)|Frederiko la 2-a]] en [[Berlino]], li malamikiĝis al tiu dum tri jaroj kaj forlasis Berlinon en [[1753]]. Li rifuĝiĝis iom poste ĉe Délices, proksime de [[Ĝenevo]], antaŭ akiri en [[1759]] bienon ĉe [[Ferney-Voltaire|Ferney]], ĉe la limo inter Francio kaj Ĝenevo, ŝirme de povuloj. Li ne revenos al Parizo ĝis 1778, laŭdata de la popolo post foresto de preskaŭ 28 jaroj. Li mortiĝis 83-jaraĝa. [[Dosiero:Voltaire Houdon dessin.jpg|eta|180ra|Voltero, desegno de Houdon.]] Voltaire emis komforton, la plezurojn de la manĝado kaj de la babilado, kion li konsideris, kun la teatro, kiel unu de la plej taŭgaj formoj de la vivo en socio. Zorge de sia materia bonfarto, kiu garantiis lian liberecon kaj lian sendependon, li akiris konsiderindan riĉon en spekuloperacioj kiuj antaŭvidas la spekuladon en [[borso]] de la fino de la reĝado de [[Ludoviko la 16-a (Francio)|Ludoviko la 16-a]] kaj per la vendado de siaj verkoj, kio permesis lin instaliĝi en 1759 ĉe la kastelo de Ferney kaj loĝi tie sufiĉe komforte kaj invitante proksimulojn. La pilgrimado al Ferney formis parton en 1770-1775 de la edukveturado de la eŭropa elito klerisma. Per investado de sia kapitalo, li faris la malriĉan vilaĝon Ferney malgrandan prosperan urbeton. Malavara, bonhumora, li estis tamen ĉikanema kaj foje feroca kaj malnobla ĉe siaj kontraŭuloj kiaj [[Jean-Jacques Rousseau]] aŭ [[Prosper Jolyot de Crébillon|Crébillon]]<ref>En ''Étude sur la vie et le théâtre de Crébillon'' (p. XXXIII), Maurice Dutrait memorigas la «mesquineries» kaj la «fourberies» ''de tiom granda figuro kiel Voltaire''.</ref>. Konsiderata de la [[Franca Revolucio]] — kun Jean-Jacques Rousseau, sia malamika frato — kiel pioniro, li eniris en la [[Panteono de Parizo|Panteono]] en 1791, la dua post [[Honoré Gabriel Riqueti de Mirabeau|Mirabeau]]. Je tiu periodo, je iniciato de la [[Charles de Villette|markizo de Villette]] kiu gastigis lin, la "Quai des Théatins" kie la verkisto loĝis en Parizo je la momento de sia morto estos renomita "Quai Voltaire". Honorita de la [[Tria Respubliko de Francio|Tria Respubliko]] de Francio (ekde 1870, en Parizo, kaj bolevardo kaj placo portas lian nomon), li nutris, en la 19a jarcento, la luktantajn pasiojn de kontraŭloj kaj partianoj de la laikeco de la Ŝtato kaj de la publika eduksistemo, kaj trans tio, de la spirito de la ''Lumoj''. [[Dosiero:Jean-Antoine Houdon, voltaire, 1781.JPG|dekstra|190ra|eta|'''''Sidiĝinta Voltaire''''' de [[Houdon]].<br />La originalo en marmoro ornamas la forumon de la [[Franca Komedio]]. Srino. Denis, kiu ne deziris teni la '''''Nuda Voltaire''''' de [[Jean-Baptiste Pigalle|Pigalle]], mendis tiun statuo de Houdon kaj donacis ĝin al la Franca Komedio. La verko estis reproduktita el terakoto, el gipso kaj el bronzo en diversaj formatoj.]] == Biografio == === Eko (1694-1733) === ==== Origino: naskiĝo kaj patreco necertaj ==== François-Marie Arouet naskiĝis oficiale la [[21an de novembro]] [[1694]] en Parizo kaj estis baptita la venontan tagon en la tiama preĝejo (jam ne plu ekzistanta) de Sankta Andreo de la Artoj aŭ de Arkoj. Sed Voltaire asertis foje ke vere li naskiĝis la [[20an de februaro]] [[1694]] en [[Châtenay-Malabry]]. Li ankaŭ pridisputis sian patrecon, konvinkita ke lia vera patro estis iu Rochebrune<ref>René Pomeau, Voltaire en son temps, tome I, p. 23)</ref>: {{Citaĵo|Je crois aussi certain que d’Alembert est le fils de Fontenelle, comme il est sûr que je le suis de Roquebrune (Mi kredas ankaŭ certe ke d’Alembert estas la filo de Fontenelle, same ke li estas certa ke mi estas filo de Roquebrune)}}. Voltaire defendis ke la honoro de sia patrino konsistis je prefero de bravulo kiel Roquebrune, «mousquetaire, officier, auteur et homme d'esprit» (musketisto, oficiro, verkisto kaj geniulo) al sia patro, la notario Arouet<ref>Notario de [[Ninon de Lenclos]]</ref> kies kliento estis Roquebrune, ĉar Arouet estis, laŭ Voltaire, homo tro komuna. La bapto ĉe Parizo celus kaŝi la fakton de la [[ekstergeedzeca nasko]] kaj la malmultan esperon de survivado de la infano. Ne ekzistas certeco sed nur la ideo ke ekstergeedzeca nasko kaj sangorilato kun la militista nobelaro plaĉis al Voltero. [[Dosiero:Nicolas de Largillière, François-Marie Arouet dit Voltaire (vers 1724-1725) -002-transparent.png|eta|190ra|<div align="center">Portreto de Voltaire fare de [[Nicolas de Largillière]] (ĉirkaŭ 1724-1725)<br />Kastelo de [[Versajlo]]</div>]] El patra flanko (oficiale), la familio Arouet estis origina el malgranda vilaĝo de la nordo de [[Poitou]], nome Saint-Loup, proksime de [[Airvault]], kie ili dediĉis sin el la 15a kaj 16a jarcentoj al agado de [[tanado]]. La familio Arouet estus ekzemplo de la socia ascendo de la burĝaro en la 17a jarcento. La unua Arouet kiu lasis sian provincon instaliĝis en Parizo en 1625 kie li malfermis vendejon de tolaĵoj kaj [[silko]]. Li edzinigis filinon de riĉa komercisto pritola kaj pliriĉiĝis sufiĉe por aĉeti por sia filo, François, nome la patro de Voltaire, postenon de notario ĉe [[Châtelet (Parizo)|Châtelet]] en 1675, certigante por la postenulo la aliron al la malalta [[jura nobelaro]]. Tiu lasta, laborema kaj honesta, kreskigis ankoraŭ la familian riĉon, edziĝis la 7an de junio 1683 al la filino de krim-[[aktuaro]] ĉe la [[Parlamento de Parizo|Parlamento]]. Arouet la patro volis doni al sia filo intelektan edukadon kongrua kun la alto de la montritaj ebloj. Kun Marguerite d’Aumard, Arouet la patro kreskas kvin gefilojn (el kiuj tri atingas la plenkreskan aĝon), kaj revendas sian postenon en 1696 por akiri postenon de reĝa konsilisto, kontrolisto de spicoj ĉe la Trezortribunalo. Voltaire perdis sian patrinon je sia aĝo de sep jaroj. Li havis ĉefe pliaĝan fraton, nome Armand, advokato ĉe la Parlamento, rigora katoliko ([[jansenismo|jansenisto]]), kaj fratinon, nome Marie, unika samfamiliano kiu inspiris al li amon. Edzino de Pierre François Mignot, korektisto ĉe la Trezortribunalo, ŝi estos la patrino de la abato Mignot, kiu ludos gravan rolon je la morto de Voltaire, kaj de [[Marie Louise Mignot]], la futura «Madame Denis», kiu kunhavos kun Voltero parton de sia vivo. ==== Studoj ĉe la Jezuitoj (1704-1711) ==== Diference de sia pli aĝa frato ĉe la jansenistoj, François-Marie eniris dekjaraĝa internulo en la lernejo [[Gimnazio Louis-le-Grand|Louis-le-Grand]] ĉe la [[Jezuitoj]],<ref>Oni konsideru, ke la jezuitaj lernejoj estis senpagaj (vidu la ''[[Ratio Studiorum]]''). La bonfarantoj de la institucio atribuis stipendiojn. La lernanto François-Marie Arouet, kies familio estis sufiĉe neriĉa, certe ricevis unu el tiuj.</ref>, kie lernis ekzemple 10 % de filoj de eksterlandaj nobeloj de [[Mezoriento]] kaj ankaŭ kelkaj ĉinoj. Tie François-Marie restis dum sep jaroj. La jezuitoj instruis [[latino]]n kaj [[retoriko]]n, sed ili volis ĉefe formadi homojn ''de mondo'' kaj iniciatigis la lernantojn al la sociaj artoj: retorikaj [[konkurenco]]j, [[Politiko|politikaj polemikoj]], konkursoj de [[Poezio|versigo]], kaj teatro. Oni organizis spektaklojn, plej ofte en latino el kiuj laŭprincipe oni forigis la amajn scenojn, kaj kies virinaj roloj estis ludataj de knaboj, kiuj estis prezentataj kursofine dum la distribuado de premioj. Arouet estis brila lernanto, tuj fama pro sia versig-kapablo: lia entute unua publikaĵo estas ''Ode à sainte Geneviève''. Presita de la Pastro, tiu [[odo]] estis disvastigita eĉ ekster la muroj de Louis-le-Grand. Li lernis en la lernejo Louis-le-Grand interagadi egalece kun gefiloj de gravuloj, kies amikeco estos por la juna Arouet ege utila dum sia tuta vivo: inter multaj aliaj, la fratoj Argenson, [[René Louis de Voyer de Paulmy d'Argenson|René-Louis]] kaj [[Marc-Pierre de Voyer de Paulmy d'Argenson|Marc-Pierre]], estontaj ministroj de [[Ludoviko la 15-a (Francio)|Ludoviko la 15-a]] kaj la estonta [[Louis François Armand de Vignerot du Plessis, duko de Richelieu|duko de Richelieu]]. Kvankam li estos tre kritikema pri tio kio koncernas la religion ĝenerale kaj la ekleziulojn partikulare, li konservos dum sia tuta vivo grandan respekton por sia jezuita instruisto [[Charles Porée]]. Voltaire verkis en 1746: {{Citaĵo|Rien n’effacera dans mon cœur la mémoire du père Porée, qui est également cher à tous ceŭ qui ont étudié sous lui. Jamais homme ne rendit l’étude et la vertu plus aimables. Les heures de ses leçons étaient pour nous des heures délicieuses ; et j’aurais voulu qu’il eût été établi dans Paris, comme dans Athènes, qu’on pût assister à de telles leçons ; je serais revenu souvent les entendre. (Nenio forviŝos en mia koro la memoron de la pastro Porée, kiu estas same kara al ĉiuj kiuj studis ĉe li. Neniam homo havigis studadon kaj virton pli aminda. La horoj de lia instruado estis por ni ĉiuj plezuraj horoj; kaj mi estus volinta ke li setliĝu en Parizo, kiel ĉe Ateno, ke oni povi ĉeesti al tia instruado; mi estus ofte revenanta aŭdi ĝin.)}} ==== Ekoj kiel beletristoj kaj unuaj provokaĵoj (1711-1718) ==== [[Dosiero:Hoffbauer-Brezet-Temple1734.jpg|eta|180ra|La Domo de la Templanoj, detalo de la mapo de Turgot, 1739. La palaco de la granda prioro (dekstre de la enirejo) kunigis liberpensulan societon kie venis ofte Arouet post eliro de la lernejo.]] Arouet forlasis la lernejon en 1711 kiam li estis 17-jaraĝa kaj anoncis al sia patro ke li volas esti beletristo, kaj ne advokato aŭ postenulo kiel konsilisto ĉe la antikvreĝima [[Parlamento]], investo sufiĉe konsiderinda kiun la patro estis preta fari por li. Pro la patra kontraŭstaro, li eniris en la altlernejo de [[juro]] kaj ĉeestas ĉe la societo de la ''Maison du Temple'' (Domo de la Templanoj), laŭ kiu kunvenis en la hejmo de [[Philippe de Vendôme]] membroj de la alta nobelaro kaj poetoj (el kiuj [[Guillaume Amfrye de Chaulieu|Chaulieu]]), kleraj [[Epikurismo|epikuristoj]] konataj pro sia genio, sia [[ateismo]] kaj sia [[skeptikismo]]. [[François de Châteauneuf|La abato de Châteauneuf]], lia baptopatro, estis prezentinta lin ekde 1708. En lia akompano, li konvinkiĝis ke li estis naskiĝinta el granda senjoro ateisto kaj neniel rilatis kun la familio Arouet kaj komunaj stirpoj. Tio estis por li ankaŭ lernejo de poezio; li lernis ankaŭ fari versojn {{Citaĵo|malpezajn, rapidajn, pikantajn, nutritajn de antikvaj aludoj, liberaj el tono ĝis la diboĉado, ŝercante senmezure pri religio kaj monarkio<ref>Pierre Lepape, ''Voltaire le conquérant'', Seuil, 1994, p. 27.</ref>}} Lia patro apartigis lin provizore el tiu etoso sendante lin al [[Caen]], poste fidis lin al frato de sia baptopatro, nome [[Pierre Antoine de Châteauneuf|la markizo de Châteauneuf]], kiu ĵus estis nomumita ambasadoro ĉe [[Hago]] kaj akceptis iĝi lia privata sekretario. Sed tiu malproksimigo ne daŭris. Kristnaske de 1713, li estis reveninta, elpostenigita kaj elnederlandigita pro nelicaj rilatoj kun fraŭlino Furia, lia patro volis sendi lin en Amerikon sed fine situis lin en la studio de pariza magistro. Li estis savita de iama kliento de Arouet, klera kaj riĉa, nome [[Louis Urbain Lefebvre de Caumartin|M. de Caumartin]], markizo de Saint-Ange, kiu konvinkis lin fidi je sia filo por testi la poezian talenton de la juna ribelulo. Arouet la filo ankaŭ feriis ĉe la kastelo de Saint-Ange ĉe [[Fontainebleau]] kaj dume li legis, verkis kaj aŭskultis rakontojn de sia gastiganto, kio utilis al li por la verkado de ''[[La Henriade]]'' kaj ''[[Le Siècle de Louis XIV]]''. [[Dosiero:Chateau-sceaux-colbert.jpg|eta|350ra|La kastelo de Sceaux. La [[Anne-Louise Bénédicte de Bourbon-Condé|dukino de Maine]] tenis reĝecan kortegon kaj postulis de siaj gastoj versojn pri ĉio kaj nenio. Je tiaj aferoj, Arouet estis unu el la partoprenantoj.]] En 1715, je la komenco de la [[Regenteco (1715-1723)|Regenteco]], Arouet estas 21-jaraĝa. Li estas tiom brila kaj amuza ke la alta socio petegas lian ĉeeston. Li estus povinta iĝi amiko de la [[Filipo de Orléans|Regento]] sed li troviĝas en la kampo de liaj malamikoj. Invitita al la kastelo de Sceaux, centro de opozicio plej aktiva kontraŭ la nova povo, kie la [[Anne-Louise Bénédicte de Bourbon-Condé|dukino de Maine]], edzino de la [[Louis Auguste de Bourbon|duko de Maine]], [[eksterleĝeca filo|eksterleĝeca legitimita filo]] de [[Ludoviko la 14-a (Francio)|Ludoviko la 14-a]], tenas brilan kortegon, li ne povas eviti fari insultajn versojn pri la amaj rilatoj de la Regento kaj de lia filino, la [[Marie-Louise-Élisabeth d'Orléans|dukino de Berry]], kiu ĵus naskis sekrete. La 4an de majo [[1716]], li ekziliĝis al [[Tulle]]. Lia patro uzis influon ĉe iamaj klientoj por moligi la Regenton kiu anstataŭigis Tulle per [[Sully-sur-Loire]], kie Arouet la filo instaliĝis en la kastelo de la juna [[Maximilien de Béthune|duko de Sully]], konatulo de la movado ĉirkaŭ Temple, kiu vivis kun siaj proksimuloj ĉe serioj de dancoj, festenoj kaj diversaj spektakloj. Proksime de la vintro, li petis favoron (pardonon) de la Regento, kion li ricevis. La juna Arouet tiam rekomencis sian turbulan vivon en Saint-Ange <ref>Caumartin estis ankaŭ malamiko de la Regento.</ref> kaj ĉe [[Sceaux (Hauts-de-Seine)|Sceaux]], profite de la gastemo de la riĉuloj kaj de la komforto de iliaj kasteloj. Sed, kaptita de la medio, kelkajn semajnojn poste, li refiagis. Amikiĝinte kun iu Beauregard (belrigardo), reale informanto de la polico instrukciita por paroligi lin, li konfesas esti la aŭtoro de novaj verkoj de satiraj versoj kontraŭ la Regento kaj lia filino<ref>La informo de Beauregard al la policestro, kiu konserviĝis, estis detaligita en la volumeno 1a de ''Voltaire en son temps'' de Réné Pomeau (pp. 95-96). Tie oni lagas la respondon de Arouet kiam Beauregard demandas al li kial li ardas kontraŭ la Regento: {{citaĵo|Comment! vous ne savez pas ce que ce bougre-là m'a fait? Il m'a exilé parce que j'avais fait voir au public que sa Messaline de fille était une p…(Kio! ĉu vi ne scias kion tiu fiulo faris al mi? Li ekziligis min ĉar mi estis vidiginta al la publiko ke lia [[Mesalino|mesalina]] filino estas p…)}} Ampleksigante pri insultoj kontraŭ la filino de la Regento, Arouet aldonas ke la Dukino de Berry, denove graveda, estis retiriĝinta al la [[Kastelo Muette]] por naski sekrete.</ref>. La 16an de majo 1717, li estis sendita al la [[Bastille|Bastila Prizono]] per ''[[lettre de cachet]]''. Arouet estis tiam 23-jaraĝa kaj restos enbastiligita dum dekunu monatoj. ==== Unuaj literaturaj sukcesoj kaj reveno de la Bastilo (1718-1726) ==== [[Dosiero:Voltaire Oedipe 2e édition Ribou 1719.JPG|eta|150ra| Voltaire famiĝis 24-jaraĝa danke al la sukceso de sia tragedio ''Edipo'' (1718).]] Je sia unua eliro de la prizono de la Bastilo, konscia esti malŝparinta sian tempon kaj sian talenton, li volis ŝanĝi sian vivon, kaj famiĝi en la ĝenroj la plej ''nobelaj'' de la tiama literaturo: nome la [[tragedio]] kaj la [[eposo]]. Por rompi el sia pasinto, kaj ĉefe el sia familio, por forviŝi nomon enhavantan vulgarajn konsiderojn<ref>La nomo Arouet estas homofono de la esprimo «à rouer» (rulonta).</ref>, li kreis nomon [[Belsoneco|belsonan]]: nome Voltaire. Oni ne scias el kiuj elementoj li prilaboris tiun [[pseŭdonimo]]n. Oni starigis nombrajn hipotezojn, ĉiuj verŝajnaj sed neniam pruvitaj: inversigo de la silaboj de la urbeto [[Airvault]] (proksima de la vilaĝo el kiu estis origina la familio Arouet), anagramo de Arouet l.j. (la juna)<ref>Ĉe tiu hipotezo, la «[[U]]» estis transformita en «[[V]]» kaj la «[[J]]» en «[[I]]», profite ke tiuj literoj estis ĝenerale konfuzitaj en [[latina]].</ref> aŭ eĉ estas referenco al iu [[rolulo]] de teatro nomita Voltare. La [[18an de novembro]] [[1718]] lia unua verko sub la pseŭdonimo Voltaire, ''[[Edipo (Voltaire)|Edipo]]'', atingis enorman sukceson<ref>Multnombraj ludoj ĉe la [[Reĝa Palaco (Parizo)|Reĝa Palaco]], kun ĉirkaŭkalkulitaj 25,000 spektantoj</ref>. La publiko, kiu vidis en li novan [[Jean Racine|Racine]], ŝatis liajn versojn kun formo de sentencoj<ref>En 1807, ĉe la intervjuo de [[Paco de Tilsit|Tilsit]], la caro [[Aleksandro la 1-a (Rusio)|Aleksandro]] akceptos [[Napoleono Bonaparte|Napoleonon]] per tiu verso de ''Edipo'': {{Citaĵo|''L'amitié d'un grand homme est un bienfait des dieux'' (La amikeco de granda homo estas donaco de la dioj).}} ''Voltaire en son temps'', volumeno 1, p. 124</ref> kaj liajn insolentajn aludojn al la mortinta reĝo kaj al la religio.<ref>{{Citaĵo|''Nos prêtres ne sont pas ce qu’un vain peuple pense / Notre crédulité fait toute leur science'' (Niaj pastroj ne estas pli ol tio kion vana popolo pensas / Nia kredemo faras ilian tutan sciencon).}}''Edipo'', akto 4a, sceno 1a.</ref> Liaj talentoj de poeto de moderna socio sukcesegis en la salonoj kaj kasteloj. Li iĝis intima amiko de la familio [[Claude Louis Hector de Villars|Villars]], kiu ricevis lin en sia [[Kastelo de Vaux-le-Vicomte|kastelo de Vaux]], kaj la amanto de Madame de Bernières, edzino de la ''président à mortier'' de la parlamento de [[Rouen]]. Post la malsukceso de dua tragedio, li konis novan sukceson en 1723 per ''[[La Henriade]]'', [[Eposo|poemo]] de 4,300 [[Aleksandro (poetiko)|aleksandroj]] reference al la klasikaj modeloj ''([[Iliado]]'' de [[Homero]], ''[[Eneado]]'' de [[Vergilio]]) kies temo estis la sieĝo de [[Parizo]] fare de [[Henriko la 4-a (Francio)|Henriko la 4-a]] kaj kiu skizas la portreton de ideala monarko, malamiko de ĉia fanatikismo: oni vendis 4,000 ekzemplerojn en kelkaj semajnoj, kaj tiele tiu poemo konoj sesdek eldonojn sinsekvajn dum la vivo de ties aŭtoro. Por siaj samtempaj admirantoj, Voltaire estos dumlonge la aŭtoro de ''La Henriade'', la «franca Vergilio», la unua kiu verkis nacian eposon, sed tiu ne pasis al la futuro kaj estis forgesigita fare de la [[romantismo]] en la 19a jarcento.<ref>Estas notinde ke unu ekzemplero de ''La Henriade'' estis metita en la ventro de la ĉevalo de la [[surĉevala statuo]] de Henriko la 4-a sur la [[Ponto Neuf]] dum sia restarigo en 1818 post ties detruo dum la Revolucio.</ref> En januaro de 1726, li suferis humiligon kiu markos lin sian tutan vivon<ref>La okazaĵo estis rakontita, kun kelkaj variantoj, de du samtempulaj rakontoj: tiu de Mathieu Marais en du leteroj de februaro 1726 al la prezidanto Bouhier kaj tiu de [[Montesquieu]] en sia ''Spicilège''.</ref>. La kavaliro [[Guy-Auguste de Rohan-Chabot]], juna aroganta nobelo, apartenanta al unu de la plej elstaraj familioj de la regno, alparolis lin ĉe la [[Franca Komedio]]: {{Citaĵo|''Monsieur de Voltaire, Monsieur Arouet, comment vous appelez-vous?'' (Sinjoro Voltaire, Sinjoro Arouet, kiel vi nomiĝas?)}} Voltaire respondis: {{Citaĵo|Voltaire! Je commence mon nom et vous finissez le vôtre (Voltaire! Mi komencas mian nomon kaj vi finas tiun vian.)}} Kelkajn tagojn poste, oni alvokis lin dum vespermanĝo ĉe sia amiko la duko de Sully. Surstrate, li estis batita per bastonoj fare de la servistoj de la kavaliro, kiu rigardas la aferon el sia kaleŝo. Vundita kaj humiligita, Voltaire volas akiri venĝon, sed neniu el liaj nobelaj amikoj defendis sian partion. La duko de Sully eĉ malakceptis akompani lin ĉe la policejo por apogi lian plendon. Ne meritis la penon maltrankviligi membron de la familio Rohan ĉar tiu faris bati verkiston: {{Citaĵo|''Nous serions bien malheureux si les poètes n’avaient pas d’épaules'' (Ni estus tre malfeliĉaj se la poetoj ne havus dorsojn,)}} diris iu Caumartin.<ref>Citaĵo de Evelyne Lever, ''Le temps des illusions: Chroniques de la Cour et de la Ville, 1715-1756'', Arthème Fayard, Paris, 2012.</ref> La [[Louis-Armand de Bourbon-Conti (1695-1727)|princo Conti]] skribis sur la afero ke la bastonfrapoj {{Citaĵo|estis bone ricevitaj sed malbone faritaj.}} Voltaire volis venĝi sian honoron per armoj, sed lia ardo voli fari justicon per si mem maltrafis ĉiujn. La familio Rohan sukcesis eĉ atingi ke oni arestu Voltaire, kiu estis enkarcerigita en la [[Bastilo]] la 17an de aprilo. Li estos liberigita, du semajnojn poste, nur kondiĉe ke li ekziliĝu. ==== En Anglion, «tero de Libereco» (1726-1728) ==== [[Dosiero:VOLTAIRE Lettre sur la Commerce Anglois 1735-10.jpg|eta|250ra|Verkitaj parte en Anglio, la ''Lettres philosophiques'' estas «la unua bombo lanĉita kontraŭ la Antikva Reĝimo» ([[Gustave Lanson]]). Tiuj faros en Parizo en 1734 enorman skandalon kaj kondamnos ties aŭtoron al la ekzilo.]] Voltaire estis 32-jaraĝa kiam li foriris al Anglio. Tiu sperto markos lin per neforviŝebla memoro. Li iĝis profunde impresita de la spirito de libereco de la angla socio (kio ne evitis, ke li konstatu la ombrojn de la bildo, ĉefe ĉirkaŭ la fino de sia estado tie). Dum en Francio estis la regado de la ''[[lettre de cachet]]'', en Anglio la leĝo de ''[[Habeas corpus]]'' de 1679 (neniu povas resti arestita sen decido de juĝisto) kaj la [[Bill of Rights (Anglio)|Deklaro de rajtoj]] de 1689 protektas la anglajn civitanojn kontraŭ la povo de la reĝo. Anglio, tiu «lando de filozofoj», havigas justicon al la veraj granduloj kiuj estis tiuj de la genio. Kiam li ĉeestis en 1727 en la solena funebro de [[Isaac Newton|Newton]] en la [[Abatejo Westminster]], li faris la komparon: supozinte ke [[Descartes]] mortiĝu en Parizo, certe oni ne estus interkonsentinte ke li estu entombigita en la [[Baziliko de Saint-Denis]], ĉe la reĝaj tomboj. Ankaŭ la materia sukceso de la popolo de Anglio okazigas sian admiradon. Li rilatigas la malprogreson de Francio en la ekonomia tereno kun la arkaismo de ties institucioj. Li ĉirkaŭkalkulas ke, tie kie kreskas la intenso de la komercaj kaj intelektaj interŝanĝoj, pligrandiĝas proporcie la deziro de la popoloj al plia libero kaj tolero. Li bezonis malmultan tempon por akiri elstaran regadon de la [[angla lingvo]]. En novembro de [[1726]], li instaliĝis en Londono. Li renkontiĝas kun verkistoj, filozofoj, saĝuloj (fizikistoj, matematikistoj, naturalistoj) kaj iniciatis al konfakoj kiujn li malkonis ĝis tiam. Lia estado en Anglio donas al li la okazon malkovri [[Isaac Newton|Newton]] kies verkon li ĉiam disvastigos. Tiele oni povas skizi la mutacion de la beletristo en «filozofo», kio kondukos lin al investado en ĝenroj ĝis tiam konsideritaj kiel malmulte prestiĝaj: nome historio, politika eseo kaj poste la romano. En Anglio li ekverkis en angla la verkon per kiu li montras sian observadon pri Anglio, kiun li aperigos en 1733 en Londono sub la titolo ''Letters Concerning the English Nation'' kies franca versio estas la ''[[Lettres philosophiques]]''. Li alproksimiĝis al la kortego de [[Georgo la 1-a (Britio)|Georgo la 1-a]] poste de [[Georgo la 2-a (Britio)|Georgo la 2-a]] kaj preparis eldonon de la ''Henriade'' por abono akompanata de du eseoj en angla kiu havigis grandan sukceson (343 abonantoj) kaj rekuperigis liajn financojn. Simila abonkampanjo malfermita en Francio fare de lia amiko Thériot atingis nur 80 abonantojn kaj iĝos celo de nombraj konfiskoj fare de la polico. ==== Reveno el Anglio, loterio kaj ascendo (1728-1733) ==== Aŭtune de [[1728]], li estis permesita reveni en Francion kondiĉe le li restu malproksime de la ĉefurbo. La afero Rohan eksdatiĝis jam de tri jaroj. Voltaire kondutis prudente, kaj loĝis plurajn monatojn ĉe [[Dieppe (Seine-Maritime)|Dieppe]] kie li ŝajnigas sin anglo. Li ricevis en aprilo la permeson veni en [[Parizo]]n, sed [[Versajlo]] restis al li malpermesita. [[Dosiero:Charles Marie de La Condamine 1701-1774.jpg|eta|[[Charles-Marie de La Condamine]]: laŭ lia ideo Voltaire riĉiĝis partopreninte en ŝtata loterio.]] Voltaire voli iĝi riĉa por iĝi sendependan verkisto. Je sia reveno el Anglio, li havas nur malmultan havaĵon kiujn li uzas aktive por fari ilin fruktigi. Li akiras gravan [[kapitalo]]n (kun aliaj kaj laŭ ideo de la matematikisto [[Charles Marie de La Condamine|La Condamine]]) partoprenante en ŝtata loterio malbone ideita<ref>Proponita de inventema kaj malprudenta Ĝenerala Kontrolisto (ministro de Financoj) Le Pelletier-Desforts, tiu loterio ĉiumonata daŭris preskaŭ unu jaron, antaŭ la elpostenigo de la Kontrolisto kaj kostis multe al la ŝtato. La mekanismo de la funkciado estis resumita de René Pomeau en ''Voltaire en son temps'', tome 2, pp. 259-260.</ref>. Poste, li foriris al [[Nancy]] por spekuli per akcioj eldonitaj de la nova duko de Lorraine, operaco en kiu li eble «triobligis sian oron<ref>René Pomeau, ''Voltaire en son temps'', tome 1, p. 261.</ref>». Li ricevis ankaŭ en marto 1730 sian parton de la patra heredo. Tiuj fondusoj estis racie investitaj<ref>René Pomeau, ''Voltaire en son temps'', tome 2, p. 10 kaj venontaj.</ref> en komerco, «la aferoj de Berberio», vendado de [[tritiko]] de [[Nordafriko]] al Hispanio kaj Italio kie ĝi estis plej enspeziga ol ĉe [[Marsejlo]] kaj la «transakcioj de [[Kadizo]]», nome interŝanĝo de produktoj de la francaj kolonioj kontraŭ [[oro]] kaj [[arĝento]] el [[Peruo]] kaj [[Meksiko]]. En 1734, li fidis siajn kapitaloj al la [[fratoj Pâris]] en ilia entrepreno de provizoj al la armeoj. Fine, el 1736, Voltaire ekpruntedonis monon al gravaj personoj kaj al tuteŭropaj princoj, tuj transformita en enspezoj laŭ ofta tiama praktiko. {{Citaĵo|''J’ai vu tant de gens de lettres pauvres et méprisés que j’ai conclu dès longtemps que je ne devais pas en augmenter le nombre'' (Mi vidis tiomajn malriĉajn beletristojn kaj malaprezatajn ke mi konkludis delonge ke mi ne devis pligrandigi ties nombron).}} Tiu programo estis realigata je lia reveno el Anglio. En 1730, okazaĵo, kiun li memoros je la horo de sia morto, kortuŝis kaj skandalis lin. Li estis kun [[Adrienne Lecouvreur]], nome aktorino kiu estis ludanta liajn teatraĵojn kaj kun kiu li estis havante rilaton, kiam ŝi mortiĝis. La pastro de la paroĥo de Saint-Sulpice malakceptis entombigi ŝin (Francio estis tiam la nura katolika lando kie la aktoroj suferis pro [[ekskomuniko]]). La kadavro devis esti metita sur ĉaro ĝis malgrava tereno ĉe la limo de la urbo kie ŝi estis enterigita sen ajn monumento por marki ŝian tombon. Kelkajn monatojn poste mortiĝis en Londono aktorino, Sino. Oldfield, kaj estis enterigita en la Abatejo Westminster. Denove Voltaire faris la komparon. Voltaire revenis literature al Parizo per teatro (sed li laboras laŭ sia kutimo je kelkaj verkoj samtempe). Sen multa sukceso per ''Brutus'', ''La mort de César'' kaj ''Eriphyle''. Sed ''Zaïre'' en 1732 havigas al li sukceson kompareblan al tiu de ''Edipo'' kaj ĝi estis ludita en la tota Eŭropo (la 488a ludo okazis en 1936). La famigo de Voltaire per la ''Lettres philosophiques'' aŭ la ''Lettres anglaises'', publikigitaj en 1734 ŝajnas la unua majstroverko de la epoko de la [[Klerismo]]. Dudek kvin leteroj pritraktas temojn tre variajn: la religio, la sciencoj, la artoj, la politiko aŭ la filozofio (ĉefe de [[Pascal]]). La verko estis direktita al popolo pli malpli klera, kapabla legi sed sufiĉe necesa de ia edukado. Ili estas malfermaj leteroj, destinitaj esti legataj de plej granda nombro da legantoj ebla danka al ties apero laŭ formo de libro. === Inter Frederiko kaj Emilia (1733-1749) === [[Dosiero:Inconnu, portrait de madame Du Châtelet à sa table de travail, détail (château de Breteuil) -001.jpg|maldekstre|190ra|eta|Émilie du Châtelet (1706-1749) ĉe sia labortablo havante [[cirkelo]]n sur malferma kajero (portreto de Quentin de La Tour)]] [[Dosiero:D'après Maurice Quentin de La Tour, Portrait de Voltaire (c. 1737, musée Antoine Lécuyer).jpg|dekstre|180ra|eta|Voltaire estas 41-jaraĝa.]] Post monatoj, ne tre sana, Voltaire vivis sen amatino. En 1733, li iĝis la amanto de S-ino du Châtelet, nome [[Émilie du Châtelet]] 27-jaraĝa, 12 malpli ol Voltaire. Filino de sia antikva protektanto, nome la [[Louis Nicolas Le Tonnelier de Breteuil|barono de Breteuil]], ŝi decidis dum dekses jaroj pri la orientado de sia vivo, en situacio preskaŭ geedza (ŝia edzo, militisto kiu postenis tra Eŭropo kun sia reĝimento, ne postulis el ŝi fidelecon, kondiĉe ke oni ŝajnigu normalecon, regulon kiun Voltaire «amiko de la familio» sciis respekti). Ili havis komunan entuziasmon por la studo kaj sub la influo de sia amikino, Voltaire enpasiigis por la sciencoj. Li {{Citaĵo|''lernis el ŝi pensi''<ref>''Lettre'' de [[3a de aŭgusto]] [[1735]] en Cideville.</ref>}} diris li. Ŝi ludis gravan rolon en la metamorfozo de la ĝistiama beletristo en «filozofon». Ŝi lernigis al li la arton de la [[diplomatio]], bremsis sian senordan ardon. Ili konos dek jarojn de feliĉo kaj komuna vivo. La pasio malvarmiĝis poste. La malfideleco estis reciproka (la nevino de Voltaire, [[Marie Louise Mignot|S-ino Denis]], iĝis lia amatino fine de 1745, sekreto tre kaŝita dumvive; S-ino du Châtelet enamiĝis pasie de [[Jean-François de Saint-Lambert|Saint-Lambert]] en 1748), sed ili ne separiĝos dume, male la rilato inter ambaŭ spiritoj eĉ plifortiĝis. Je ŝia morto, en 1749, ŝi neniam estos anstataŭata. S-ino Denis, kiun Voltaire amos tenere, zorgos pri hejmaj aferoj (pri kiuj ne zorgis Sino. du Châtelet), sed ŝi neniam estos la konfidenculino kaj konsilistino de liaj laboroj. [[Dosiero:PSM V64 D531 Pierre Louis Moreau de Maupertuis.png|eta|maldekstra|190ra|Maupertuis iĝis amato de Émilie du Châtelet en 1734.]] <!--[[Dosiero:Robert Tournières 002.jpg|eta|maldekstra|190ra|Maupertuis kaj sia familio: li iĝis amatino de Émilie.]]--> Émilie estis vera scienculino. La etendo de ŝiaj konoj en matematiko kaj en fiziko faris el ŝi escepton en tiu jarcento. Ŝi estas ankaŭ monduma virino kiu vivas modernan vivon krom siaj studoj. Ŝi amis la amon (ŝi jam estis havinta plurajn amantojn, el kiuj la [[Louis François Armand de Vignerot du Plessis de Richelieu|duko de Richelieu]]; ŝi iĝis en 1734 la amatino de sia profesoro de matematiko, [[Pierre Louis Moreau de Maupertuis|Maupertuis]], kiun prezentis al ŝi Voltaire) kaj la [[vetludo]]n, pro kio ŝi perdis multon da mono. Ŝi serĉis viron je sia mezuro por atingi sian intelektan sukceson: Voltaire estis elstara verkisto, de eŭropa famo, same deziranta sukceson ankaŭ li mem. 1734 estis la jaro de la eksterleĝa publikigo de la ''[[Lettres philosophiques]]'', foje nomita la «manifesto de la Lumoj<ref>Titolo de la ĉapitro 19, tome 1 de ''Voltaire en son temps'' de René Pomeau.</ref>», granda kaj polemika intelekta [[eseo]] pri la moderneco angla, publikigita en la tuta Eŭropo je 20,000 ekzempleroj, laŭ ĉirkaŭkalkulo de René Pomeau<ref>René Pomeau, ''Voltaire en son temps'', tome 1, p. 330.</ref>, cifero partikulare alta por la epoko. La elstarigo de la libereco kaj de la toleremo angla estis konsiderita en Parizo kiel atako kontraŭ la [[registaro]] kaj la [[religio]]. La libro estis kondamnita de la Parlamento de majoritato de [[jansenismo|jansenistoj]] kaj bruligita ĉe la granda [[ŝtuparo]] de la [[Justica Palaco de Parizo|Palaco]]. Oni proklamis ''[[lettre de cachet]]'' kontraŭ Voltaire kiu fuĝis al la kastelo de Cirey, nome la kastelo [[Ĉampanjo|ĉampanja]] kiun posedis la familio Châtelet. Post unu jaro, kaj post ''lettre de désaveu'' (senkulpiga deklaro) per kiu li «''proklamas sian tutan submeton al la religio de liaj gepatroj''», li ricevos permeson reveni al Parizo se necese, sed ĉiukaze la ''lettre de cachet'' ne estis nuligita. [[Dosiero:Joan of Arc, Place du Parvis, Reims(1).jpg|eta|190ra|dekstra|Statuo de [[Johana de Arko]] en [[Reims]]. Multaj francoj ne pardonis al Voltero ke li primoku ŝin per ''La Pucelle''.]] Dum la venontaj dek jaroj pasitaj ĉefe ĉe Cirey, Voltaire ludos duoblan ludon: trankviligi siajn kontraŭulojn por eviti la [[Bastilo (Parizo)|Bastilon]], pluigante sian filozofian verkaron por gajni la koron de la dubemuloj. Ĉiaj rimedoj estas bonaj: eksterleĝaj publikaĵoj malkonfesitaj, manuskriptoj el kiuj oni sciigas ke temas pri privataj fantaziaĵoj ne destinitaj al publikigo kaj kiujn oni legas nur al amikoj kaj vizitantoj kiuj disvastigas la plej ardajn erojn (ekzemple ''La Pucelle'' kiu primokas la figuron de [[Johanino de Arko]]). Lia engaĝiĝo estas neseparebla de kontraŭreliga militemo. La religia maltoleremo, kiu laŭ li respondecas pro malprogreso de civilizo, estas por li unu de la arkaismoj el kiuj oni devus purigi Francion. Voltaire restaŭris Cirey danke al sia mono. La tagoj iĝas studemaj: komunaj diskutoj, legadoj kaj laboroj, personaj taskoj, temantaj pri scienco kaj religio. Voltaire faris sciencajn eksperimentojn ĉe la laboratorio de Émilie por la konkurso de la [[Akademio de Sciencoj de Francio|Akademio de Sciencoj]]. Helpita de [[Émilie du Châtelet]], li estis unu de la unuaj kiuj popularigis en Francion la ideojn de [[Isaac Newton|Newton]] pri la [[Gravito|universala gravito]] publikigante ''Épitre sur Newton'' ([[1736]]) kaj ''Éléments de la philosophie de Newton'' ([[1738]]). Li komencis ''La Pucelle'' (por amuziĝi, diris li) kaj ''Le Siècle de Louis XIV'' (por konvinki sian amikinon kiu ne amis historion), preparis ''L’Essai sur les mœurs'', ĝenerala historio de la kristana Okcidento kie li nombrigas la hororojn fare de la [[fanatikismo]]. Li verkis ankaŭ teatron per ''Alzire'' (kiu faris «perdi la spiradon» al la juna [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau]]) kaj ''Mérope'' kiu estis granda sukceso. Poemo, per kiu li defendas la lukson («''Le superflu, chose très nécessaire''»), nome ''Le Mondain'', kaj kiu alvokas la vivon de [[Adamo]]<ref>{{Citaĵo| ''Oni supozas en tiu malica pamfleto''}}, verkis Voltaire la [[24an de novembro]] [[1736]], {{Citaĵo| ''ke Adamo karesis sian edzinon en la tera paradizo; aŭ en la anekdotoj de lia vivo trovitaj de Saint-Cyprien, oni diras certe ke la bona homo ne erektiĝis, kaj ke li erektiĝis nur post estis forpelita kaj de tie venas la esprimo "bander de misère".''}}</ref>, skandalas Parizon ĉefe ĉe la [[Jansenismo|jansenismaj etosoj]]. Avertita, li fuĝis en [[Nederlando]]n timiĝinte reprezaliojn. En 1742, lia teatraĵo ''Mahomet'' estis plaŭdita en Parizo. Sed la samaj etosoj akuzas Voltaire akuzi, trompe tra kritiko al [[Islamo]], la [[kristanismo]]n. Tiu etosoj akiris tiom reĝajn apogojn, kiuj dekomence ne volis malpermesi la teatraĵon, ke Voltaire, ankoraŭ sub la minaco de la ''[[lettre de cachet]]'' de 1734, devis retiri la teatraĵon post la 3a ludado. Ĝi ne estos reludata ĝis [[1751]]. Voltaire aperis pli kaj pli kiel kontraŭanto de la religio. En 1736, Voltaire ricevis la unuan leteron de la estonta reĝo de [[Prusio]]. Komencis tiam korespondado kiu daŭros ĝis la morto de Voltaire (interrompita en 1754, post la ofendo de [[Frankfurto]], ĝi rekomencos en 1757). {{Citaĵo|''Continuez, Monsieur, à éclairer le monde. Le flambeau de la vérité ne pouvait être confié à de meilleures mains<ref>Letero de Frederiko al Voltaire de la 9a de februaro 1737.</ref>'' (Plue, Sinjoro, lumigi la mondon. La torĉo de la vero ne povis esti fidata el pli bonaj manoj)}}skribis al li [[Frederiko la 2-a (Prusio)|Frederiko]] kiu volis ligi lin al sia kortego ĉiarimede. Voltaire vizitos lin plurajn fojojn, sed li malakceptis instaliĝi en [[Berlino]] dum vivo de S-ino du Châtelet kiu malfidis de la filozofa reĝo. [[Dosiero:Louis15-1.jpg|maldekstre|eta|190ra|Ludoviko la 15-a, malamiko de Voltaire, malhelpis lian brilon en la pariza medio.]] Eble pro tiu tialo, Madamo du Châtelet pelis Voltaire serĉi revenon al la gracio de [[Ludoviko la 15-a (Francio)|Ludoviko la 15-a]]. Siaflanke, Voltaire ne vidas estontecon por siaj ideoj sen la konsento de la reĝo. En 1744, li estis helpata de la situacio: la nova ministro de Eksterlandaj Aferoj estas [[René Louis de Voyer de Paulmy d'Argenson|d’Argenson]], lia iama kundisĉiplo de Louis-le-Grand kaj krome kaj ĉefe li havas la apogon de la nova favoratino [[Madamo de Pompadour]], kiu miras lin. Lia amikeco kun la reĝo de Prusio estas favora kromaĵo. Li sonĝis iĝi peranto de alianco inter ambaŭ reĝoj kaj akceptis diplomatian mision, kiu malsukcesis. Danke al liaj apogantoj, li akiris la postenon de historiografiisto de Francio, la titolon de «gentilhomme ordinaire de la chambre du roi» (ordinara servisto de la reĝa ĉambro) kaj de la enirado en lia ĉambro. Kadre de liaj funkcioj, li komponis lirikan poeziaĵon, nome ''La Bataille de Fontenoy'' kaj [[opero]]n, kun [[Jean-Philippe Rameau|Rameau]], por la glorio de la reĝo. Sed [[Ludoviko la 15-a (Francio)|Ludoviko la 15-a]] ne amas lin kaj Voltaire neniam estos kortegano. Krome, la konkero de la [[Franca Akademio]] ŝajnas al li «absolument nécessaire» (absolute necesa). Li volis protektiĝi kontraŭ siaj kontraŭuloj kaj revenigis tien siajn amikojn (je lia morto, ĝi ja estos majoritate voltereca kaj havos kiel estro [[Jean le Rond D'Alembert|d'Alembert]] kiu estis tute lia sekvanto). Post du malsukcesoj kaj multa hipokriteco (laŭdaĵo de la [[Jezuitoj]] kaj la onidiro de la papa beno<ref>Voltaire sendis al la papo [[Benedikto la 14-a]] ''Mahomet'' kaj ''La Bataille de Fontenoy'' kun siaj respektoj kaj deziroj. Lia celo estis fari akcepti sian tragedion de la papo kaj ricevi liajn dankojn. Tiu lasta ja dankis pro ''Fontenoy'' sen citi ''Mahomet'' kaj finis donante sian apostolan benon al sia «kara filo». Voltaire retranskribis la papan leteron aldonante dankon pro {{Citaĵo|la sua bellissima tragedia di Mahomet, laquale leggemo con sommo piacere}} kaj cirkuligis ĝin tra la tuta Parizo.</ref>), li sukcesis esti reelektita la [[2an de majo]] [[1746]]. La saman jaron, [[Zadig]], malgranda libro publikigita eksterleĝe en [[Amsterdamo]] estis malkonfesita de Voltaire : {{Citaĵo| ''Je serais très fâché de passer pour l’auteur de Zadig qu’on ose accuser de contenir des dogmes téméraires contre notre sainte religion<ref>Lettre du 14 octobre 1748 à Ferriol.</ref>.'' (Mi koleriĝus esti konsiderita la aŭtoro de Zadig kiun oni kuraĝas akuzi kiel enhavanta sentimajn dogmojn kontraŭ nia sankta religio)}} [[Dosiero:Voltaire-Baquoy.gif|250ra|eta|Voltaire ĉe la rezidejo de [[Frederiko la 2-a (Prusio)|Frederiko la 2-a]] en [[Potsdamo]], en [[Prusio]]. Detalo de gravuraĵo de Pierre Charles Baquoy, laŭ N. A. Monsiau.]] Krom ties filozofiaj aspektoj, Zadig aperas kiel memkritika bilanco kiu starigas Voltaire kiam li estis 50-jaraĝa, asertis [[Pierre Lepape]]<ref>Pierre Lepape, ''Voltaire le conquérant'', Seuil, 1994, {{p.|193}}.</ref>. La glorio estas akirita nur laŭ la kosto de la ridindigo kaj de la honto esti kortegano, la feliĉo estas detruita de la persekutado kiun oni devas sufero, la amo estas malsukceso, la scienco maniero kaŝi la absurdecon de la vivo. La historio de la homaro estas tiu de la vojo de la konscio spite la barojn: malkono, superstiĉo, netoleremo, nejusteco, senracio. Zadig estas kiu luktas kontraŭ tiu malhelo de la konscio: {{Citaĵo| ''Son principal talent était de démêler la vérité, que tous les hommes cherchent à s'obscurcir<ref>Voltaire, ''Zadig'', en ''Romans et contes'', Paris, 1979, p. 71.</ref>.'' (Lia ĉefa talento estis malimpliki la veron, kion ĉiuj homoj klopodas malheligi)}} En septembro 1749, S-ino du Châtelet, graveda el [[Jean-François de Saint-Lambert|Saint-Lambert]], oficiro de la kortego de la reĝoi [[Stanislao la 1-a|Stanislas]] kaj poeto, mortiĝis dum la tagoj post la nasko. Post la morto de Madamo du Châtelet, kun kiu Voltero estis kredinta fari sian vivon ĝis la fino de siaj tagoj spite iliajn kverelojn kaj reciproka malfideleco, Voltaire estis senespera kaj suferis pro depresio, ''la nura vera sufero de mia vivo'', diros li. Li estis 56-jaraĝa. Li restis nur ses monatojn en Parizo. La malamikeco de [[Ludoviko la 15-a (Francio)|Ludoviko la 15-a]] kaj la malsukceso de sia tragedio ''Oreste'' pelis lin akcepti la ripetitajn invitojn fare de [[Frederiko la 2-a (Prusio)|Frederiko la 2-a]]. === La vera matureco (1749-1768) === ==== Berlino, saluto kaj adiaŭo (1749-1753) ==== [[Dosiero:Frederic II de prusse.jpg|maldekstra|180ra|eta|Frederiko la 2-a en 1745.<br />«''Je redouble d’envie de vous revoir, c’est-à-dire de parler de littérature, et de m’instruire de choses que vous seul pouvez m’apprendre'' (Mi emegas revidi vin, tio estas paroli pri literaturo, kaj lerni aferojn kiujn nur vi povas instrui al mi, Letero de 20a de januaro 1750 al Voltaire)»]] [[Dosiero:Adolph-von-Menzel-Tafelrunde2.jpg|dekstre|220ra|eta|La vespermanĝoj ĉe la marmorĉambro de la kastelo [[Sans-Souci]] (oni rekonas Voltaire inter la invititoj).<br />«''Le roi avait de l’esprit et en faisait avoir'' (La reĝo estis geniulo kaj oni sciigis ĝin)», diris Voltaire.]] Li foriris en junio 1750 al la kortego de [[Prusio]]. La 27an de julio, li estis en [[Berlino]]. Li sentis ĉarmon. Komfortege loĝata ĉe la apartamento de la [[marŝalo de Saksio]], li laboris du horojn ĉiutage kun la reĝo kiun li helpis por prepari liajn verkojn. Vespere okazis ves permanĝoj ĉe la malgranda kortego francigita de [[Pocdamo]] kie li renkontiĝas kun [[Pierre Louis Moreau de Maupertuis|Maupertuis]], prezidento de [[Akademie der Künste|Berlina Akademio]], [[Julien Offray de La Mettrie|La Mettrie]], [[Jean-Baptiste Boyer d'Argens|d’Argens]]. Li havis sian ĉambron<ref>Malgranda busto de Voltaire estas nuntempe ekspoziciita tie.</ref> ĉe la [[Sanssouci|kastelo Sans-Souci]] kaj apartamento en la urbo ĉe la palaco de la Rezidejo. En aŭgusto, li ricevis la dignecon de [[Ĉambelano]], kun la ordono de la Merito. Voltaire pasis pli ol du jaroj kaj duono en Prusio (li finigis tie ''[[Le Siècle de Louis XIV (Voltaire)|Le Siècle de Louis XIV]]'' kaj verkis ''[[Micromégas]]''). sed post la komenca entuziasmo, liaj rilatoj kun Frederiko malboniĝis, la kvereloj oftiĝis, foje provokitaj de la malprudento de Voltaire (afero Hirschel<ref>Ĉiam dezira de avantaĝaj negocoj, Voltaire spekulos kun du judaj negocistoj, nome Hirschel, pri ŝtata prunto de [[Saksio]]. La afero komplikiĝis. Voltaire plendis kaj arestigis unu de la Hirschel. Post proceso kie Voltaire venkis spite la publikan opinion kiu malamikas al li. Frederiko furioziĝis ke lia ĉambelano tiele evidentiĝas.</ref>). Unu pamfleto de Voltaire kontraŭ Maupertuis (tiu lasta estis fifarinta, kiel prezidanto de la Scienca Akademio, misuzon de povo kontraŭ la iama guvernisto de Madamo du Châtelet, [[Johann Samuel König|König]], akademiano li mem) provokis la rompon. La pamfleto, ''La Diatribe du docteur Akakia'', estis presita de Voltaire sen la konsento de la reĝo kaj uzante permeson konsentita por alia verko. Sentinte sin trompita, furia ke oni ataku sian Akademion, Frederiko konfiskigis la ekzemplerojn kiuj estis bruligitaj sur la publika placo fare de la ekzekutisto. Voltaire petis sian maldungon. Li forlasis Prusion la 26an de marto 1753 kun la permeso de la reĝo. Li ne direktas sin tuje al Francio, sed haltas dumlonge ĉe [[Leipzig]], [[Gotha (Germanio)|Gotha]] kaj [[Kassel]] kie li estis aklamita, sed ĉe [[Frankfurto]], urbo libera el la [[Sankta Romia Imperio|Imperio]], Frederiko arestigis lin la 31an de majo fare de sia tie loĝanto la barono von Freytag, por rekuperi libron de poeziaĵoj verkitan de li mem kaj donitan al Voltaire, pri kiu li temis ke la franco faru malbonan uzadon (Voltaire faris sian rakonton pri la afero<ref>''Mémoires pour servir à la vie de M. de Voltaire''.</ref> «''la verko de poezio de la reĝo mia majstro''»). Dum pli ol unu monato, Voltaire, akompanate de Madamo Denis veninta kuniĝi, estis humiligita, rabita, minacita kaj ĉantaĝita per serio de scenoj absurdaj kaj ubuecaj. Finfine liberigita, li povis forlasi Frankfurton la 8an de julio. ==== Sesdekjarulo, kaj serĉo de kaŝejo ĉe la landlimo de Francio (1753-1755) ==== [[Dosiero:Voltaire and Diderot at the Café Procope.jpeg|eta|''La vespermanĝo de la filozofoj'' ([[Jean Huber|Huber]]). Voltaire levas la manon por peti silenton. Maldekstre [[Diderot]], poste la pastro Adam<ref>Jezuito protektita de Voltaire ĉe Ferney post la nuligo de la Kompanio. Li servas kiel kapelano kaj kunludanto por [[ŝako]]. La kutima mokemo de Voltaire prezentas lin tiele: «''Voici le P. Adam, qui n'est pas le premier des hommes''» (Jen la pastro Adamo, kiu ne estas la unua homo).</ref>, [[Nicolas de Condorcet|Condorcet]], [[Jean le Rond D'Alembert|d'Alembert]], [[Jean-Sifrein Maury|la abato Maury]] kaj [[Jean-François de La Harpe|La Harpe]]. La sceno okazas ĉe Ferney en 1772. Ĝi estas fikcia, sed nur Diderot neniam estis en Ferney.]] Ĝis la fino de la jaro, li atendis en [[Colmar]]<ref>Ne plaĉis al li la urbo kie en tiuj cirkonstancoj, li ne sentis sin tre bone: «Colmar, une ville mi-allemande, mi-française et tout à fait iroquoise» (Kolmaro, urbo duongermana, duonfranca kaj entute irokeza)</ref> la permeson reveni al Parizo, sed la 27an de januaro 1754, oni komunikis al li malpermeson alproksimiĝi al la ĉefurbo. Li direktis sin tiam, tra [[Liono]], al [[Ĝenevo]]. Li pensis trovi havenon de libereco en tiu respubliko kalvinisma de elstaruloj kaj kleraj bankistoj interkiuj li enkalkulis nombrajn admirantojn kaj partianojn. Danke al sia amiko [[François Tronchin]]<ref>La «tribo» Tronchin (laŭ Voltaire), granda familio de bankistoj kaj elstaraj ĝenevanoj, estis nombra. Voltaire havis rilatojn, ofte amikajn, kun la plejparto de ties membroj. François (1704-1798) estis unu de la dudek kvin membroj de la Malgranda Konsilio ŝarĝita de la ekzekutivo de [[Ĝenevo]]. Li estis por Voltaire amiko daŭra kaj efika peranto ĉe la aŭtoritatoj de la urbo. Jean-Robert Tronchin (1702-1788), la frato de François, bankisto en Liono, administris la financojn de Voltaire. [[Théodore Tronchin]], kuzo, estis lia kuracisto. Alia kuzo, Jean-Robert Tronchin (1710-1793), ĝenerala prokuroro de Ĝenevo, eltenis lin. Citu ni ankoraŭ du fratojn de François, nome Pierre, membro de la Konsilio de la Ducentoj ĉe Ĝenevo, kaj Louis, pastoro kaj profesoro de teologio.</ref>, Voltaire aĉetis pere de [[pajlhomo]] (la katolikoj ne povis iĝi posedantoj en [[Ĝenevo]]) la belan biendomon de [[Parko Délices|Délices]] kaj luis alian ĉe la kantono [[Vaud]] por pasi tie la sezonon vintran. La hejmo Délices anoncis Ferney. Voltaire plibeligis la domon, kaj komfortiĝis, ricevis vizitantojn ofte (la vizito al tiu grandulo, kerne de la propagando voltera, iĝis modo), ludigis private teatraĵojn (la teatro estas ankoraŭ malpermesita en la urbo de [[Johano Kalvino|Kalvino]]). Tuje, la ĝenevaj pastoroj «konsilis» lin nenion publikigi kontraŭ la religio dum li loĝas inter ili. ==== Tertremo kaj libraperigo: Kandido (1755-1759) ==== Li multe laboris: teatro, preparado de ''[[Kandido]]'', sep volumoj de la ''[[Essai sur les mœurs]]'' (Eseo pri moroj)<ref>kiu ankoraŭ nomiĝas ''Essai sur l’histoire générale''.</ref> aperiginta je 7,000 ekzempleroj, ''[[Poème sur le désastre de Lisbonne]]''<ref>Miloj da personoj mortiĝis la 1an de novembro 1755 dum alta tajdo kaj incendio kiu detruis parton de la urbo.</ref>, revizio de la dek unuaj volumoj de siaj ''Œuvres complètes'' (kompleta verkaro) ĉe Gabriel Cramer sia nova eldonisto<ref>Voltaire, ''Lettres inédites à son imprimeur Gabriel Cramer'', eldono, enkonduko kaj notoj de Bernard Gagnebin, Ĝenevo-[[Lille]], Droz-Giard, [[1952]]</ref>, kiu havas reton de korespondantoj tuteŭrope kiu permesas al li disvastigi malpermesitajn librojn<ref>Bernard Gagnebin, "La diffusion clandestine des œuvres de Voltaire par les frères Cramer", in: ''Cinq siècles d'imprimerie à Genève : 1478-1978'', Genève, Impr. Kundig, 1978, pp. 173-194. - En: ''Annales'' de la [[Universitato de Liono]], 3a serio, Lettres, Lyon, Fasc. 39, pp. 119-132.</ref>. Voltaire kunlaboris ankaŭ ĉe ''[[l’Encyclopédie]]'' de [[Diderot]] kaj [[d’Alembert]] (125 recenzitaj aŭtoroj). Tiu granda vortaro vendita en la tuta Eŭropo<ref>Robert Darnton (''L’Aventure de l’Encyclopédie'', Cambridge, 1979, Parizo, 1982) montris ke la ''Encyclopédie'' estis vendita pli eksterlande ol en Francio.</ref> (la abono multekostis) defendis ankaŭ la liberecon pensi kaj verki, la separadon de povoj kaj atakis la monarkion de dia rajtigo<ref>Artikolo «''Autorité politique''» redaktita de Diderot: «''Aucun homme n’a reçu de la nature le droit de commander aŭ autres (…) Le gouvernement n’est pas un bien particulier mais un bien public, qui par conséquent ne peut jamais être enlevé au peuple, à qui seul il appartient essentiellement et en pleine propriété.''» (tomo I de ''l’Encyclopédie'').</ref>. Voltaire redaktis tridekon de artikoloj<ref>«Histoire», «Français», «Gens de lettres», «Généreux», «Galant»… «Fornication» (li «''ne peut ni dire, ni faire beaucoup sur ce mot'' (li povas multe nek diri, nek fari pri tiu vorto)», ŝercis li mem per letero al d'Alembert).</ref>, sed li malkonsentis pri la taktiko («''Je voudrais bien savoir quel mal peut faire un livre qui coûte cent écus. Jamais vingt volumes in-folio ne feront de révolution; ce sont les petits livres portatifs à trente sous qui sont à craindre'' (la grandaj multekostaj libroj ne faros revolucion, sed la malgrandaj faicle porteblaj libroj)<ref>''Letero'' al d’Alembert de 5a de aprilo 1766.</ref> »). Li volus meti sian markon, fari de la ''Encyclopédie'' la organo de la kontraŭkristana luktado, presi ĝin ekster Francio, sed, se d'Alembert estis forta aliancano, li ne povis allogi Diderot al siajn vidpunktoj. Tre inspirita de Voltaire, la artikolo «Genève<ref>resumo: «''On se plaint moins à Genève qu’ailleurs des progrès de l’incrédulité, ce qui ne doit par surprendre; la religion y est presque réduite à l’adoration d’un seul Dieu, du moins chez tout ce qui n’est pas peuple: le respect pour J.-C. et pour les Écritures sont peut-être la seule chose qui distingue d’un pur déisme le christianisme de Genève'' (Oni plendas malpli en Ĝenevo ol aliloke pri la progreso de la nekredemo, kio ne devas surprizi; la religio tie estas preskaŭ limigita al la adorado de unusola Dio, almenaŭ ĉe ĉio kio ne estas popolo: la respekto por J.-K. kaj por la Skribaĵoj estas eble la nua afero kiu distingas el pura diismo la kristanismon de Ĝenevo)»</ref>» de d’Alembert aperinta en la volumo VII en 1757 skandalis la ĝenevan pastraron. En Francio, post la atenco de [[Robert François Damiens|Damiens]] kontraŭ [[Ludoviko la 15-a (Francio)|Ludoviko la 15-a]], disvolviĝis kontraŭfilozofan atakon: post la libro de [[Claude-Adrien Helvétius|Helvétius]], ''De l’Esprit'', malpermesita en aŭgusto 1758, la ''Encyclopédie'' estis malpermesita siavice la 8an de marto 1759, per reĝa dekreto. Por sekurigi sian sendependon kaj eskapi el la ĉikanado fare de la pastoroj de [[Ĝenevo]], Voltaire aĉetis la [[Kastelo de Ferney-Voltaire|kastelon de Ferney]] (kaj tiun de Tourney kiu formas kun la antaŭa vastan aron de unusola posedanto) kaj instaliĝis tie en oktobro de 1758. Ferney estas en la [[Lando Gex]], en franca teritorio, sed malproksime de [[Kastelo de Versailles|Versajlo]] kaj je kvar kilometroj de la [[Respubliko de Ĝenevo|respubliko ĝeneva]] kie li povus trovi rifuĝon kaj kie situiĝas sia eldonisto [[Carl Friedrich Cramer|Cramer]] kaj granda nombro de siaj partianoj en la regantaj medioj. ==== La prospero (1759-1763) ==== [[Dosiero:Voltaire's chateau- Ferney-Voltaire.jpg|dekstre|220ra|eta|La kastelo de Ferney.<br />{{citaĵo|''Je ne connais d'autre liberté que celle de ne dépendre de personne ; c'est celle où je suis parvenu après l'avoir cherchée toute ma vie'' (Mi ne konas alian liberon ol tiu dependi de neniu; ĝi estas tiu kien mi alvenis post esti serĉinta ĝin la tutan vivon)<ref>''Letero'' de [[18a de decembro]] [[1759]].</ref>}}]] Ferney estis la periodo plej aktiva de la vivo de Voltaire. Li loĝis tie dudek jarojn ĝis sia reveno al Parizo. Estis en Ferney kie li akiros novan figuron, tiun de ĉampiono de la justeco kaj de la humaneco kaj de kie li faros siajn grandajn batalojn. Li estis 64-jaraĝa, aĝo kie en la 18a jarcento la vivo alproksimiĝis al sia fino. Voltaire iĝis riĉa kaj li fieris pro tio: {{citaĵo|''Je suis né assez pauvre, j’ai fait toute ma vie un métier de gueux, de barbouilleur de papier, celui de [[Jean-Jacques Rousseau]], et cependant me voilà avec deux châteaux, 70,000 livres de rente et 200,000 livres d’argent comptant'' (Mi naskiĝis sufiĉe malriĉa, mi faris tutan mian vivon ion de almozulo, de fimakulanto de papero, tiu de [[Jean-Jacques Rousseau]], kaj tamen jen mi kun du kasteloj, 70,000 pundoj de enspezo kaj 200,000 pundoj de kontanta mono)<ref>''Letero'' de 21a de januaro 1761 en Tronchin.</ref>}}skribis li al sia bankisto en 1761. Lia riĉo permesis al li rekonstrui la kastelon plibeligi la ĉirkaŭojn, konstrui teatron, fari dum sia vivo el la povra vilaĝo Ferney prosperan urbeton<ref>Zufferey Jonathan, ''Le village mobile : population et société à Ferney-Voltaire, 1700-1789'', La ligne d'ombre, 2011 (ISBN 978-2-9528603-9-0)</ref> kaj ankaŭ havi tablon kaj malferman pordon, ĝis la alvenego de vizitantoj kaj la laco devigis lin limigi la akceptemon. Estas la nevino kaj kompanino de Voltaire, nome [[Madame Denis]], kiu ''ricevis'' kiel dommastrino. Li montriĝis nur dum manĝo, rezervante sin al neantaŭvidita apero se tio konvenis al li, ĉar li dediĉis sin al longaj horoj de laboro {{citaĵo|''J’ai quelquefois 50 personnes à table. Je les laisse avec Mme Denis qui fait les honneurs, et je m’enferme'' (Mi havas foje 50 personojn ĉetable. Mi lasas ilin kun Mme Denis kiu faras la honorojn, kaj mi enfermiĝas)<ref>''Letero'' de 19a de marto 1961 en D’Olivet.</ref>.}}Liaj vizitantoj, kiu atendis lin senpacience, estis ĝenerala frapitaj de la ĉarmo de lia konversado, la viveco de sia rigardo, lia maldeikeco, lia vestomanieraĉo (kutime Voltaire ne «vestas sin»). Li emis konduki siajn gastojn en sian ĝardenon kaj faris ilin admiri la pejzaĝon. La grandaj horoj estas tiuj de teatro {{citaĵo|''Rien n'anime plus la société, rien ne donne plus de grâce au corps et à l'esprit, rien ne forme plus le goût'' (Nenio animas plie la socion, nenio donas pli da gracio al la korpo kaj al la spirito, nenio formas plie la guston).}}diris li. Instalita ĉe la kastelo, ĝi povis gastigi 300 personojn. Voltaire kaj Mme. Denis ludis ili mem tie siajn preferatajn rolojn. ==== Lukto kontraŭ la maljustico: Calas, Sirven kaj La Barre (1761-1765) ==== [[Dosiero:Ecrazer-l-infame-1.jpg|dekstre|180ra|eta|El la afero Calas, la moto «Écrasez l'Infâme» (forviŝu la fiagon) aperis sub sia plumo.]] La 22an de marto 1761, Voltaire estis informita ke, laŭ ordono de la parlamento de [[Tuluzo]], maljuna komercisto protestanta, nomata [[afero Calas|Calas]], ĵus estis surradigita, strangolita kaj bruligita. Laŭdire li estus murdinta sian filon, kiu volis konvertiĝi al la katolikismo. Voltaire tuj eksciis ke reale Calas estis kondamnita senpruve. Atestantoj konvinkis lin pri lia senkulpeco. Certigita ke temas pri alia tragedio fare de la [[maltoleremo]], ke la juĝistoj estis influitaj de la [[fanatikismo]] de la medio, li entreprenis la rehabilitadon de la torturito kaj la akiron de la absolvon de la aliaj familianoj Calas kiuj restis kulpigitaj. Dum tri jaroj (1762-1765), li faris intensan kampanjon: skribaĵoj, leteroj, movigis ĉion kiu povus esti influa kaj en Francio kaj en Eŭropo. El la eko de la afero Calas la moto «''Écrasez l'Infâme''» (forviŝu la fiulon aŭ la fiagon, tio estas ĉe Voltaire, la superstiĉo, la fanatikismo kaj la maltoleremo), mallongigita poruzade kiel ''Ecr.linf''., aperis en sia korespondado je la fino de liaj leteroj. Li levigis la debaton per sia verko ''[[Traité sur la tolérance]]'' (1763). Verdikto de parlamento ne estis atakebla per apelacio, kaj tiele la nura rimedo estus la [[Konsilio de la reĝo de Francio|Reĝa Konsilio]], prezidita de la reĝo. Nur Voltaire havis sufiĉan prestiĝon por turni sin al tia instanco. El Ferney, havante nur skribilaron kaj paperon, li sukcesis nuligi la verdikton de la Parlamento kaj fari monkompensi la familion. René Pomeau verkis {{Citaĵo|Par lui – par lui seul – le procès Calas deviendra l’affaire Calas, une de ces affaires qui marquent la conscience des hommes. (Pro li – nur pro li – la proceso Calas iĝos la afero Calas, unu de tiuj aferoj kiuj markas la konscion de la homoj)}} Li same sukcesis fari rehabiliti [[Afero Sirven|Sirven]], nome alia protestanto kondamnita pro [[kontumaco]] la 20an de marto 1764 je pendumado, kun sia edzino, pro la murdo de ilia freneza filino kiu estis trovita droniĝinta en puto. Oni akuzis siajn gepatrojn de la murdo supozeble fifarita por eviti ŝian konverton al katolikismo. La du gepatroj petis Voltaire ke li atingu ilian senkulpigon post longa proceso. La afero [[François-Jean Lefebvre de La Barre|La Barre]] superis per hororo tiujn de Calas kaj de Sirven. En [[Abbeville]], la 9an de aŭgusto 1765, oni malkovris ĉe la Nova Ponto krucuman bildon malhonorita. Oni malfermis esploradon. La supozoj kondukis sur grupo de junuloj kiuj altiris atenton pro ne humiligi (senĉapeliĝi) antaŭ la religia procesio de [[Komunio|Sanktigo de Komunio]], pro kantado de fiaj kantoj kaj pro fierado esti lagante la verkon de Voltaire nome ''[[Dictionnaire philosophique]]''. Du kulpitoj fuĝis. La kavaliro de La Barre, 19-jaraĝa, estis kondamnita al langotranĉo, senkapigo kaj bruligado. La [[Parlamento de Parizo]] konfirmis la verdikton. La ekzekuto okazis la 1an de julio 1766. Ankaŭ ekzemplero de la ''[[Dictionnaire philosophique]]'' estis bruligita samtempe kiel la korpo kaj la kapo de la kondamnito. Voltaire redaktis detalan priskribon de la afero, faris rekomenci la skandalon, okazigis ŝanĝon de la publika opinio. La juĝisto de Abbeville estis elpostenigita, la kunkulpuloj senkulpigitaj. Voltaire verkis {{Citaĵo|''Ce sang innocent crie, et moi je crierai aussi; et je crierai jusqu’à ma mort'' (Tiu senkulpa sango krias, kaj ankaŭ mi krios; kaj mi krios ĝis mia morto).}} al [[Charles-Augustin de Ferriol d'Argental|d’Argental]]. Lia engaĝiĝo por lukti kontraŭ la senjustico daŭros certe ĝis sia morto (postmorta rehabilitado de [[Thomas Arthur de Lally-Tollendal|Lally-Tollendal]], aferoj Morangiés, Monbailli, servistoj de Mont-Jura). Li deklaris en 1775{{Citaĵo|''Il faut dans cette vie combattre jusqu’au dernier moment'' (En tiu ĉi vivo necesas lukti ĝis la lasta momento.)<ref>Letero al Richelieu de la 30a de marto 1775.</ref>}} ==== D kiel Dictionnaire (portebla…), D kiel Danĝero (1764-1768) ==== [[Dosiero:Jean Huber - Voltaire's Morning - WGA11784.jpg|dekstre|180ra|eta|''La ellitiĝo de Voltaire'' de Jean Huber (ĉirkaŭ 1768-1772)<br />Voltaire vestas sian pantalonon dum diktado de letero. Tiu bildo estis uzata kiel simbolo de la aktiveco de Voltaire, onidire helpata de kafotrinkado kaj eĉ konsumado de ostroj kun ĉampano.]] Ĉe Ferney, Voltaire konfirmiĝis kiel ĉampiono de la «filozofio», nome tiu pensaro de [[Lumoj (filozofio)|Lumoj]] portita de multnombraj unuopuloj – ses disaj kaj konstante engaĝitaj inter si por aspraj diskutoj. Lia presproduktado dum tiuj jaroj estos konsiderinda. Li mem asertis{{Citaĵo|''J’écris pour agir''<ref>''Letero'' de la 15a de aprilo 1767 al Jacob Vernes.</ref>(Mi skribas por agi)}}Li volis akiri legantojn pro la Lumoj. Li elektis por sia propagando verkojn{{Citaĵo|utilajn kaj mallongajn.<ref>''Letero'' de la 15a de majo 1763 al Helvétius.</ref>}}Male al la [[Encyclopédie]] kun ties dikegaj volumojn facile blokitajn ĉe la eldonisto, li preferis broŝurojn de nur kelkaj paĝoj kiuj povas facile esti kaŝitaj, netrovitaj de la persekutado de la doganistoj kaj de la polico kaj vendeblaj kontraŭ nur kelkaj groŝoj. En Parizo, li povis enkalkuli kun teamo de fideluloj, unualoke [[d’Alembert]], futura sekretario de la [[Franca Akademio]], kies sociaj kaj literaturaj rilatoj estis ege utilaj al li, kaj kiu ne dubis averti lin aŭ eĉ korekti liajn erarojn, sed ankaŭ [[Melchior Grimm|Grimm]], [[Louise d'Épinay|Mme d’Épinay]], [[Claude-Adrien Helvétius|Helvétius]], [[Jean-François Marmontel|Marmontel]], [[Madame du Deffand|Mme du Deffand]], kaj ankaŭ politikajn apogojn kiaj [[Louis François Armand de Vignerot du Plessis de Richelieu|Richelieu]] aŭ [[Étienne François de Choiseul|Choiseul]] (kiuj estis nek filozofoj, nek liberaluloj sed al kiuj Voltaire plaĉis). Kiam li instaliĝis en Ferney, la eksterleĝa disvastigo de ''[[Candide]]'', lia majstroverko, estis komencinta. {{Citaĵo|Neniam Voltaire esprimis la mondon tia kia vidis ĝin lia humoro: vidon kaj kontenta kaj malkontenta, korozia sed tonika.}}verkis [[René Pomeau]], kiu kalkulis ke li devis vendi en 1759 ĉirkaŭ 20,000 ekzemplerojn de ''Kandido'', enorma kvanto por la epoko kiam eĉ la ''Encyclopédie'' ne superis 4,000 ekzemplerojn<ref>[[René Pomeau]], ''Voltaire en son temps'', tome 4, p. 9.</ref>. En Francio, la povo kaj la konservativaj medioj estis lanĉinta kampanjon kontraŭ la novaj ideoj: malpermeso de la ''Encyclopédie'', diskurso de [[Jean-Georges Lefranc de Pompignan|Le Franc de Pompignan]] ĉe la Akademio, komedio de [[Charles Palissot de Montenoy|Palissot]] kontraŭ la filozofoj ĉe la [[Franca Teatro]], atakoj de [[Élie Fréron|Fréron]], granda ĵurnalisto kaj timiga polemikisto. El Ferney, Voltaire organizis la kontraŭ-atakon: artikoloj, broŝuroj, poeziaĵetoj (la epigramo kontraŭ Fréron estis restinta fama: ''L’autre jour au fond d’un vallon,''/''Un serpent piqua Jean Fréron;''/''Que croyez-vous qu’il arriva?''/''Ce fut le serpent qui creva.'' (Iun tagon ĉe valo/serpento pikis JF/Kio okazis?/La serpento krevis), komedioj, teatraĵoj, ĉio bonis por silentigi la malamikojn de la filozofoj. En 1764, la ''[[Dictionnaire philosophique|Dictionnaire philosophique portebla]]'', bilanco de la filozofia meditado de Voltaire, samtempe pedagogia ilo destinita al la klera publiko, disvastiĝis, ankoraŭ eksterleĝe, en Eŭropo. Konsiderita malpia, ĝi estis kondamnita en Francio fare de la Parlamento la 19an de marto 1765 ([[Ludoviko la 15-a (Francio)|Ludoviko la 15-a]], post ekscii pri la libro estus demandinta: {{Citaĵo|Est-ce qu’on ne peut pas faire taire cet homme-là? (Oni ne povas silentigi tiun homon?)}}sed ankaŭ en [[Ĝenevo]] kaj en [[Berno]] kie ĝi estis bruligita. Manifesto de la Lumoj aŭ Klerismo (Voltaire faris kvar novajn eldonojn el 1764 al 1769 ĉiun fojon pliriĉigitaj per novaj artikoloj), la ''Dictionnaire'' estis komponita de tekstoj mallongaj kaj viglaj, ordigitaj laŭ alfabeta ordo. Voltaire verkis dekomence{{Citaĵo|''Tiu libro ne postulas kontinuan legadon, sed, ie ajn oni malfermas ĝin, oni trovas meditadendaĵojn''.}} === Lastaj fajroj (1768-1778): de la ĝardeno al la tombejo === ==== La diisto ĉiam lukte (1768-1769) ==== [[Dosiero:Jean Huber - Voltaire Narrating a Fable - WGA11786.jpg|eta|Pentraĵo de [[Jean Huber]]: ''Voltaire rakontanta fabelon''.]] Voltaire verkis ''J’ai été pendant 14 ans l’aubergiste de l’Europe'' (Mi estis dum 14 jaroj la gastigisto de Eŭropo)<ref>''Letero'' de la 30a de marto 1768 al Mme du Deffand.</ref> al la [[Madame du Deffand]]. Ferney troviĝis ĉe la akso de komuniko de Norda Eŭropo al Italio, itinero de la ''Granda Veturo'' de la eŭropaj nobelaro kaj riĉularo ĉe la 18a jarcento. La vizitantoj venas por vidi kaj aŭskulti lin. La plej nombraj estas angloj kiuj scias ke la filozofo amas Anglion (tri aŭ kvar centoj laŭ Voltaire), sed estas ankaŭ francoj, germanoj, italoj, rusoj. Tiuj atestantoj permesas koni la ĉiutagan vivon ĉe Ferney. En Ferney, la ĝeneva artisto [[Jean Huber]], jam familiarulo de la hejmo, faris sennombrajn skizojn kaj akvarelojn de Voltaire, samtempe komedie kaj familiare, en la ĉiutageco. En 1768, la imperiestrino [[Katerina la 2-a (Rusio)|Katerina la 2-a]] mendis al li serion de volteraj pentraĵoj el kiuj naŭ tolaĵoj estis konservitaj ĉe la [[Muzeo Ermitejo]]. La kapitaloj kiujn Voltaire investis elirigis Ferney for de la malriĉo. Ekde lia alveno, li plibonigis la agrikulturan produktadon, drenigis la marĉojn, plantis arbojn, aĉetis novaĵon el kiu li estas fiera, la semoplugilo, kaj donis ekzemplon laborante li mem ĉiujare unu de siaj kampoj. Li konstruigis domojn por kiel hejmoj por novaj loĝantoj, disvolvigis ekonomiajn aktivecojn, silkejojn, horloĝeriojn ĉefe. ''Un repaire de 40 sauvages est devenu une petite ville opulente habitée par 1 200 personnes utiles'' (Trukaŝejo de 40 sovaĝuloj iĝis riĉa urbeto loĝata de 1 200 personoj utilaj), skribis li en 1777. Je la fino de la [[1990-aj jaroj]], la franca ŝtato aĉetis la kastelon de Ferney-Voltaire kiu estas administrata de la Centro de Naciaj Monumentoj. Restaŭrata, ĝi estas malfermita al la vizitantoj. ==== Atendante (1769-1773) ==== Multe antaŭ la morto de [[Ludoviko la 15-a (Francio)|Ludoviko la 15-a]], Voltaire deziris reveni al Parizo post foresto de ĉirkaŭ 28 jaroj. ==== La lukto de la lasta rekta linio (1773-1776) ==== Ekde la komenco de februaro 1773, Voltaire suferis pro kancero de la prostato (postmorta diagnozo nuntempa danke al la informo de la [[nekropsio]] praktikata la tagon post lia morto<ref>[[René Pomeau]], ''Voltaire en son temps'', tome 5, p. 319.</ref>). La disurio pligrandiĝis, oftis febro kaj perdoj de konscio. La ŝvelaj kruroj paroligis pri hidropso (malsano pro kio eble lia biologia patro estus mortinta en 1719). La 8an de majo, li informis al d'Alembert: ''Mi vidas la morton ĉe mia nazo''. La pisado malfaciliĝis. La somero de 1773, forto revenis, sed la krizo de forta pismanko de februaro 1773, revenis en marto 1774. En majo 1774, li perdis sian plej junan nevinon pro tuberkulozo, Élisabeth, markizino de Florian (eksa Mme de Fontaine, naske Mignot). Sekvis, malpli triste por Voltaire, la morto de [[Ludoviko la 15-a]] pro [[variolo]] la 10an de majo 1774. ==== La lasta akto (1776-1778) ==== [[Dosiero:Voltaire dictionary.jpg|eta|Voltaire, 70-jaraĝa.]] La novaj aŭtoritatoj komprenigas al liaj amikoj ke oni fermos la okulojn se oni ripetas la farojn de lia lasta tragedio. Post multaj duboj, li decidiĝis en februaro 1778 okaze de la ludo de ''Irène'' en la [[Franca Komedio]]. Li alvenis la 10an de februaro kaj instaliĝis en bela apartamento de la konstruaĵo de la [[Charles de Villette|markizo de Villette]] (kiu edziĝis en 1777 sian adoptitan filinon, Mlle de Varicourt kromnomita «Belle et Bonne» (bela kaj bona)) angule de la stratoj Beaune kaj Teatinoj (nuntempe ''quai Voltaire''). La tagon post sia alveno, Voltaire havis la surprizon vidi dekojn de vizitantoj invadi la loĝejon de la markizo de Villette kiu iĝis dum la tuta lia estado loko de rendevuo de la ''Tout-Paris'' (la tuta Parizo) «filozofa». La [[30a de marto]] [[1778]] estis la tago de lia triumfo ĉe la [[Franca Akademio|Akademio]], ĉe la [[Franca Komedio]] kaj sur la stratoj de Parizo. Je lia alpaŝo, enorma homamaso ĉirkaŭis kaj plaŭdis lin. La tuta Akademio venis akcepti lin en la unua ĉambro. Li ĉeestis la ludon, side ĉe la loko de la reĝisoro. Je la eliro, la sama homamaso atendis lin kaj sekvis lian veturilon. Oni venis sur ĝi, oni volis vidi lin, tuŝi lin. Ĉe la Franca Komedio, la entuziasmo duobliĝis. La publiko venis pro la aŭtoro, ne pro la teatraĵo. La ludado de ''Irène'' estis konstante interrompita per krioj. Je la fino, oni alportis al li kronon de laŭro al lia loĝio kaj lia busto estis lokigita sur piedestalo meze de la scenejo. Je la eliro, li estis retenita dumlonge ĉe la pordo fare de la homamaso kiu petas troĉojn por vidi lin plej bone. Oni kriis :«Vive le défenseur des Calas!» (Vivu la defendinto de la Calas). Voltaire povis mezuri tiun vesperon la certa pezo de sia aagado, eĉ se la kortego, la pastraro kaj la opinio kontraŭfilozofa restis malamikaj kontraŭ li kaj senĉeniĝis kaj kontraŭ li kaj kontraŭ liaj amikoj "filozofaj", malamikoj de la religio, nome de la «bonaj» moroj kaj de la monarkio. ==== Kiel kandelo (marto-majo 1778) ==== Voltaire iĝis 83-jaraĝa. Atakita de malsano kiu progresas malpie por eniri en sia fina fazo la 10-an de majo 1778, la monatoj kiujn li ankoraŭ vivos estis por li, kiel jam dirite, samtempe tiuj de la apoteozo kaj de la martiro. Voltaire havis nur 6 semajnojn vivontajn. Sed li kondutis kvazaŭ li estas nedetruebla. Li ne sentas sin bone, kvankam lia sanstato kaj lia humoro ŝanĝas de unu tago al alia. Li konsideris sian revenon al Ferney por [[Pasko]], sed li sentis sin tiom bone en Parizo ke li pensis serioze setliĝi tie. Madame Denis, plezurege, ekserĉis domon. Li volis eviti malakcepton de entombigo<ref>D'Alembert atestis per letero al Frederiko la 2-a: «''Kelkajn tagojn antaŭ sia malsano, li estis demandinta al mi, en intima konverso, kiel mi konsilus al li konduti, se dum sia estado, li estus falinta serioze malsana. Mia respondo estis tiu kiu ĉiu saĝa homo estus farinta je mia loko, ke li farus bone se kondutus en tiu cirkonstanco kiel ĉiuj filozofoj kiuj estis antaŭ li, inter aliaj Fontenelle kaj Montesquieu, kiuj estis sekvantaj la uzadon kaj ricevantaj tion kion vi scias kun multa adoro. Li aprobis multe mian respondon: «Mi pensas krome, diris li al mi, ĉar ne necesas esti ĵetata al la rubejo, kiel mi vidis ĵeti la povran Lecouvreur.» Li havis, mi ne scias kial, grandan malinklinon al tiu maniero esti enterigita.''» (citita de René Pomeau, ''Voltaire en son temps'', T.5, p. 281)</ref>. Ekde la 2-a de marto, li faris veni obskuran pastron de la paroĥo de [[Preĝejo Saint-Sulpice de Parizo|Saint-Sulpice]], nome abato Gaultier, al kiu li donas minimuman konfeson de fido<ref>Li ne diris ke li estas katolika, sed «''ke li mortiĝas en la katolika religio''». Li neniom malkonfesis pri tio kion li estis verkinta, sed li deklaris ke li estis skandalinta la eklezion, kaj li petas pardonon. Li malakceptis la [[komunio]]n sub preteksto ke li kraĉas sangon. La abato Gaultier donis tiam al Voltaire la absolvon.</ref>(kiu iĝos publika ekde la 11-a de marto) ŝanĝe por sia absolvo. La [[28-an de marto]], li verkis al sia sekretario [[Wagnière]] la du famajn liniojn: {{Citaĵo|''Je meurs en adorant Dieu, en aimant mes amis, en ne haïssant pas mes ennemis, et en détestant la superstition.'' (Mi mortiĝas adorante Dion, amante miajn amikojn, ne malamante miajn malamikojn, kaj abomenante la [[superstiĉo]]n.)}} El la [[10-a de majo]] [[1778]], spite la asistadon fare de la doktoro [[Théodore Tronchin]], liaj suferoj iĝis netolereblaj. Por malgrandigi siajn dolorojn, li uzis fortajn dozojn de opio kiuj faligis lin en dormemo interrompita de fazoj de deliro. Sed kiam paŝis la efiko de la opio, la malsano vekiĝis eĉ pli malbone<ref>Vidu [http://bibliotheq.net/m.j.gaberel/voltaire-et-les-genevois/page-64.html M.J. Gaberel - Voltaire et les Genevois] same kiel ''Récit complet et détaillé de l'arrivée et du séjour de Voltaire á Paris en 1778'', Edouard Damilaville, 1878</ref>. La konverto de Voltaire, pinte de sia glorio, estus konstituanta grandan venkon de la Eklezio sur la «filozofia sekto». La pastro de Saint-Sulpice kaj la ĉefepiskopo de Parizo, kontraŭdirante la abaton Gaultier, sciigis ke la mortanto devas subskribi klaran forĵuron se li volas akiri enterigon en kristanigita tero. Sed Voltaire malakceptis forĵuri. Oni komencis negocadon inter la familio kaj la aŭtoritatoj kiuj intencis eviti skandalon. Oni trovis aranĝon. Post la morto de Voltaire oni transportos lin «kiel malsanulo» al Ferney. Se li ''mortiĝas'' dum la vojaĝo, lia korpo estos portata al destino. [[Dosiero:Plaque Voltaire, 27 quai Voltaire, Paris 7 (2).jpg|eta|altdekstre=0.8|Memora tabulo, ĉe 27, quai Voltaire, alvokanta la morton de Voltaire en tiu loko.]] Voltaire mortiĝis la 30-an de majo en la hejmo de sia amiko la [[Charles de Villette|markizo de Villette]], ''dans de grandes douleurs, excepté les quatre derniers jours, où il a fini comme une chandelle'' (ene de grandaj doloroj, escepte la kvar lastaj tagoj, kiam li finiĝis kiel kandelo), verkis Mme Denis. La 31-an de majo, laŭ lia volo, M. Try, kirurgo, helpita de iu M. Burard, faris lian nekropsion. La korpo estis tuje enbalzamigita de M. Mitouart, la najbara [[apotekisto]] kiu atingis la rajton konservi la cerbon, dum la koro revenis al Villèle. La nevo de Voltaire, nome la abato Mignot, ne volis suferi la riskon de transporto al Ferney. Li havis la ideon enterigi lin provizore en la malgranda abatejo de Sellières proksime de [[Troyes]], kies abato duaranga li estas. La 31-an de majo, la korpo de Voltaire enbalzamigita estis instalita side, vestita kaj ligita, kun servisto, en kaleŝo kiu alvenis al Scellières la venontan posttagmezon. Danke al la atestilo pri konfeso subskribita de la abato Gaultier, li estis enterigita religie en kavo de la preĝejo antaŭ la episkopo de [[Troyes]], avertita de la [[ĉefepiskopo]] de Parizo [[Christophe de Beaumont]], havu tempon ordoni al la prioro de Scellières prokrasti la enterigon. ==== La Panteono ==== Post la morto de Voltaire, Mme Denis, universala heredanto, vendis Ferney al Villette (la biblioteko, akirita de [[Katerina la 2-a]], estis sendita al [[Sankt-Peterburgo]] fare de [[Jean-Louis Wagnière|Wagnière]]). Villette, konstatinte ke la bieno estis ege malspeza, revendis ĝin en 1785. La transporto de la tombo al Ferney iĝis malebla. La abato Mignot volis mendi maŭzoleon por ornami la sennoman tombo-ŝtonon sub kiu ripozis la restaĵojn de Voltaire, sed la aŭtoritatoj malkonsentis. [[Dosiero:Panthéon Paris 2.jpg|eta|dekstre|Panteono de Parizo]] En 1789, la [[konstitucifara asembleo]] voĉdonis por la naciigo (ŝtatigo) de la havaĵoj de la pastraro. La abatejo de Sellières estos vendota. Necesas trovi solvon. Villette kampanjis por transporti al Parizo la restojn de la granda homo (li jam estis renominta per sia propra aŭtoritato la iaman straton de Teatinoj surmetante tabulon: «Quai Voltaire»). Estis li kiu lanĉis la nomon de la [[Panteono de Parizo|Panteono]] kaj elektis lokon, nome la baziliko de [[Sankta Ĝenoveva]]. La [[30an de majo]] [[1791]], jariĝo de lia morto, la Asembleo, spite fortajn kontraŭojn (la membroj de la pastraro konstituis kvaronon de la deputitoj) decidis transmeti ĝin. La 4an de aprilo, post la morto de [[Honoré-Gabriel Riquetti de Mirabeau|Mirabeau]] okazinta la 2an, la Asembleo dekretis, ke ''la nova konstruaĵo de Sankta Ĝenoveva estos destinita al ricevo de la cindrojn de la granduloj''. Mirabeau estis la unua «panteonigita». Voltaire sekvis la 11an de julio. Ĉar la korpo de Mirabeau estis retirita el tiu monumento je la sekvoj de la malkovro de la ''fera kaŝejo'' (kun sekreta korespondado inter la reĝo kaj Mirabeau inter aliaj), Voltaire iĝis la plej antikva gasto de la Panteono. La funebra parado konsistis el militistaj formaĵoj, poste delegitaroj de infanoj. Poste statuo de Voltaire fare de [[Houdon]], portita de [[Nacia Altlernejo de Belartoj|studentoj de Belartoj]] kostumitaj antikve, venis ankaŭ la akademianoj kaj beletristoj, akompanataj de la 70 volumoj de la eldono de Kehl de la volteraj verkoj, proponitaj de [[Beaumarchais]]. Sur la [[ĉerko]] oni legis skribaĵon: ''Li venĝis [[Afero Calas|Calas]], [[François-Jean Lefebvre de La Barre|La Barre]], [[Afero Sirven|Sirven]] kaj Monbailli<ref>Kondamnita je morto same kiel sia edzino kiel filimurdistoj senpruve, nek serioza indico, Monbailli estis ekzekutita en 1770. Voltaire estis kortuŝita pro la afero. Li publikigis komenton de la proceso, apelaciis al la kanceliero Maupéou kaj savis Mme Monbailli. Ŝia edzo almenaŭ estis rehabilitata.</ref>. Poeto, filozofo, historiisto, ege levigis la homan spiriton, kaj preparis nin esti liberaj.'' == La verkoj de Voltaire == La produktado literatura de Voltaire estas enorma. Ĝi enhavas teatron, historion, filozofion, poezion, polemikajn tekstojn publikigitajn pri ĉio kaj konstante, fabelojn, rakontojn, kaj kortuŝajn korespondaĵojn. Dum lia vivo, liaj '''''Œuvres complètes''''' (kompletaj verkoj) komponis jam 40 volumojn ''in-8°'' (eldono de [[Ĝenevo]] de 1775). Post lia morto, la eldono de Kehl (1783-1790) de [[Beaumarchais]] inkludanta la korespondadon (sed nombraj posedantoj de leteroj malakceptis komuniki ilin) enhavis 70 volumojn ''in-8°''. La eldono publikota en [[Oksfordo]] enhavos pli ol 200. === La filozofiaj fabeloj === [[Dosiero:L'Ingenu.jpg|eta|dekstre|230ra|Komenco de ''Senartifikulo'']] Voltaire atribuis al siaj rakontoj nur malfortan gravon, sed tiu estas sendube nuntempe la parto de lia verkaro plej eldonita kaj plej legata. ''Tie oni trovas, tiom libere kiom ĉe lia korespondado, la spiriton de Voltaire'',verkis [[René Pomeau]]<ref>''Voltaire en son temps'', T.2, p. 343.</ref>. Ili formas parton de la neeviteblaj tekstoj de la 18a jarcento kaj okupas elstaran lokon en la [[franca kulturo]]. Tiuj estas, inter aliaj, la ''[[Songe de Platon]]'', ''[[Micromégas]]'', ''[[Le Monde comme il va]]'', ''[[Zadig]]'', ''[[Les Deux Consolés]]'', ''[[Candide]]'', ''[[Histoire d'un bon bramin]]'', ''[[Jeannot et Colin]]'', ''[[L'Ingénu]]'', ''[[L'Homme aux quarante écus]]'', ''[[Le Taureau blanc]]''. === La korespondado === Ekzilita en Ferney, Voltaire korespondis kun ĉiu grava en Eŭropo. La abundo de lia korespondado (ĉirkaŭ 23,000 leteroj retrovitaj, 13 volumoj en la [[Biblioteko de la Plejado]]) igas necesa la publikigon de elektitaj leteroj. Oni citu, inter aliaj, la korespondado kun [[Madame du Deffand]], aĝa kaj blinda, skeptikisma kaj klera kiu kunsidigis en sia salono la tutan grandularon parizan (''kun Voltaire, en prozo, la plej pura klasikulo de tiu epoko''<ref>Sainte-Beuve, Causeries du lundi, Garnier, T.1, p. 413.</ref> laŭ [[Sainte-Beuve]]). ''La pesimismo de Mme du Deffand estas tiom absoluta'', skribas [[Benedetta Craveri]]<ref>''Madame du Deffand et son monde'', Seuil, 1987, p. 309.</ref>,''ke ĝi devigas sian korespondanton esprimiĝi pri la destino de la homo, kun precizeco kiun oni ne trovas en la resto de lia verko''. Laŭ vortoj de alia fakulo: ''Estas en liaj leteroj kie oni devas serĉi la esprimon la plej intiman de la filozofio de Voltaire; lian manieron akcepti la vivon kaj fronti la morton, liajn ideojn metafizikajn kaj lian skeptikismon, liajn pasiajn luktojn je la nomo de la homaro kaj liajn momentojn de mistika rezignacio<ref>Norman L. Torrey, ''The spirit of Voltaire'', New York, 1930, p. 170.</ref>.'' === La filozofiaj verkoj === Voltaire ne havigas certigajn respondojn, sed instruas al dubado, ĉar estas per la dubo kiel oni lernas pensi. La filozofeca parto de lia verkaro plu estas aktuala: La ''[[Lettres philosophiques]]'', la ''[[Traité sur la tolérance]]'', la ''[[Dictionnaire philosophique|Dictionnaire philosophique portebla]]'', la ''[[Dictionnaire philosophique|Questions sur l’Encyclopédie]]''. === La teatro === [[Dosiero:Voltaire Tancrède Paris Duchesne 1771.JPG|eta|dekstre|230ra|Eldono de ''[[Tancrède (Voltaire)|Tankredo]]'' de 1771]] La teatro de Voltaire, kio faris lian glorion kaj pasiigis liajn samtempulojn, estas nuntempe ege forgesita. Voltaire tamen estis la plej granda dramaturgo de la 18a jarcento kaj hegemoniis ĉe la scenejo de la [[Franca Komedio]] de 1718 ĝis sia morto. Li verkis kvindekon da tragedioj kiuj, laŭ la ĉirkaŭkalkulo fare de [[René Pomeau]]<ref>''Voltaire en son temps'', T.5, p. 154.</ref>, estis plaŭditaj, rare prifajfitaj, fare de ĉirkaŭ du milionoj de spektantoj. En Parizo, liaj plej grandaj sukcesoj estas, en ordo ''[[Zaïre (Voltaire)|Zaïre]]'' (1732), ''Alzire'', (1736), ''[[Mérope (Voltaire)|Mérope]]'' (1743), ''Sémiramis'' (1748), ''[[Edipo (Voltaire)|Edipo]]'' (1718), ''[[Tancrède (Voltaire)|Tancrède]]'' (1760), ''[[L'Orphelin de la Chine]]'' (1755) kaj ''[[Le Fanatisme ou Mahomet le Prophète|Mahomet]]'' (1741). === La poezio === La versigo, praktikata ekde la infanaĝo, iĝis por Voltaire maniero por nature verki. Lia produktado poezia estis ĉirkaŭkalkulita je 250,000 versoj<ref>André Versaille, ''Dictionnaire de la pensée de Voltaire'', enkonduko de René Pomeau, Éditions Complexe, 1994, p. 8.</ref>. Li ne havis rivalon por uzadi la aleksandron. Dumlonge li estos por liaj samtempuloj la aŭtoro de ''[[La Henriade]]'' kiun Beaumarchais lokigis ĉe la sama nivelo kiel la [[Iliado]] kaj kiu konis ankoraŭ 67 eldonojn inter 1789 kaj 1830 antaŭ esti metita en la forgeso fare de la [[Romantismo]]. Tiu versigita verkaro (''La Pucelle d’Orléans'', ''Le Mondain'', la ''[[Poème sur le désastre de Lisbonne]]'') estas malpli legebla por oni nuntempe, sed ĝi ekzistas, en partikulare tra siaj leteroj, unu Voltaire poeto de la kontento kaj de la rideto, de inventema vortotrezoro, inspirita ofte de la satireca spirito. === La historio === Tiu branĉo de la voltera verkaro ne survivas kiel grava kontribuo al la historiografio (''[[Le Siècle de Louis XIV]]'', ''Histoire de Charles XII'', ''Histoire de l’empire de Russie sous Pierre le Grand''), male al tiu de Michelet, nur ĉar ĝi estas la verko de verkisto, eĉ se lia perspektivo de la historio «filozofeca» (''[[Essai sur les mœurs et l'esprit des nations]]''), konsistanta je la sekvo de la klopodoj de la homoj en socio por eliri de la primitiva stato, restas valida. == La moralo == == Apartaj temoj == == Elektitaj verkoj == * ''[[Edipo (Voltaire)|Edipo]]'' * ''[[Filozofiaj Leteroj]]'' * ''[[Dictionnaire philosophique]]'' laŭnome ''Filozofia vortaro'' * ''[[La Henriade]]'' * ''[[Le Siècle de Louis XIV]]'' * ''[[Zadig ou la Destinée]]'' * ''[[Poème sur le désastre de Lisbonne]]'' * ''[[Essai sur les mœurs et l'esprit des nations]]'' * ''[[Traité sur la tolérance]]'' == Tradukoj al Esperanto == [[Dosiero:Aime la vérité, mais pardonne à l'erreur. Voltaire, 1694-1778 -eo.svg|eta|300ra]] * ''[[Kandid aŭ la optimismo|Kandid]]'': aŭ la optimismo / Volter. Esperanta trad. de [[Eŭgeno Lanti|E. Lanti]]. Ilustr. de R. Bartelmes. Leipzig: [[Sennacieca Asocio Tutmonda]], Eld. Fako, 1929. 162 p. ilustr. * ''Tri verkoj de Volter / (Voltaire)''. En trad. de [[Eŭgeno Lanti|E. Lanti]]. Paris: Sennacieca Asocio Tutmonda, 1956. 312 p. ilustr. * ''Kandid'' <parto> / Voltaire. El la franca trad. E. Lanti.<ref>Aperis en [[Nova Esperanta krestomatio]] / Hrsg.: [[William Auld]]. 1991. p. 134–137.</ref> * ''MIKROMEGO kaj aliaj verko'' (Micromégas) esperantigo de [[André Cherpillod]] - EldonoFonto,Brazilo * [http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=e0b&datum=1905&page=463&size=45 ''La du konsolitaj''] trad. René Bricard * [http://bitoteko.esperanto.es:8080/jspui/bitstream/11013/1053/1/FlandraEsp_088_1936-okt_enhavo1935-36.pdf ''La unuokula ŝarĝoportisto''], trad. [[Edgard Verheyden]].<ref>Aperis en [[Flandra Esperantisto]], okt. 1936, p. 53-57.</ref> * [http://www.esperanto.cc/origtrad-unuokula.htm ''La unuokula ŝarĝisto'']{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} trad. [[Daniel Luez]] * ''Katekismo de la honesta homo''. Trad. [[André Cherpillod]], Chapecó: Fonto, 2012, 59p. * ''La franca jezuito kaj la ĉina imperiestro / Le jésuite français et l'empereur de Chine''. Trad. [[André Cherpillod]], [[Courgenard]]: La Blanchetière, 2014, 47p. * [http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=e0b&datum=1906&page=181&size=45 ''Memnono, aŭ la homa saĝeco''] trad. F. Lallemant * ''Blanko kaj Nigro'' esperantigis Roland Platteau, aperis en revuo "[[Monate ĉe Vi]]" n°78 kaj 79 jaro 2008, kaj rete en retejo Ipernity, retadreso komencas kiel ĉiuj kaj fino estas ipernity.com/blog/r.platteau/26607 * Serĝo Sir', "Voltero: Al S-ino Emilio de l'Châtelet", [[Sennaciulo]], 1441-1443, julio-septembro 2025, p. 18. ===Recenzoj=== Pri ''Tri verkoj de Volter / (Voltaire)'' {{citaĵo|La tre multaj esperantistoj kiuj ne konas la Francan lingvon kaj kiuj, por meriti la nomon de kulturpersonoj, devas nepre koni Votaire, agos bone aĉetante kaj legante tiun-ĉi libron. Pro tiu nova, rapida kaj agrabla surprizo, SAT plene meritas nian dankon. Ĝi prezentas tie-ĉi 3 el la plej tipaj verkoj de Voltaire, i.e. la [[ĉefverko]]n „Kandid". Kiel satiro, tiu lasta verko certe egalas la plej famajn de la mondliteraturo kiel ekz. „Don Kiĥoto" kvankam tiu lasta estas pli milda. SAT havis la bonan ideon enpresigi la antaŭparolon kiun Lanti siatempe skribis Efektive per tiu antaŭparolo la leganto lernas koni Voltaire... kaj Lanti mem(!) Lanti komencas, dirante ke Kandid estas ankoraŭ ĉiam aktuala ĉar la [[malvirto]]j kiujn Voltaire tie vipis ankoraŭ nun furiozas ekz. la maltoleremo, fanatikeco. Lanti diras tion jenmaniere: "La Jezuitoj-plej diversspecaj-estas same influhavaj, regemaj...". La eldonantoj, pro la fakto ke ili represas tiun aserton, verŝajne samopinias. Nu, la verkanto de tiu-ĉi recenzo iom konas la Katolikan [[Eklezio]]n; kaj tial li eble rajtas iom precizigi la aferon. Ke la Eklezio Roma estas „potenco", tio estas nepridubenda. Ke Jezuitoj luktas por ĝiaj gloro kaj plifortigo, ankaŭ tio staras ekster dubo kaj estas eĉ normala. Sed ĉio tio ne ankoraŭ identas kun fanatikeco. Certege, estas tre multaj fanatikaj kaj netoleremaj gemembroj; tamen eble malpli ĉe la Jezuitoj; kaj pli inter la religiulinoj kaj la sekulara pastraro. La aŭtoro verŝajne pensis ke la Societas Jesu ne konis [[evoluo]]n kaj estas ankoraŭ tia kia ĝi estis en la 17a jarcento? Pli. Se doni ekzemplon de netoleremo, kial ne esti senpartia kaj mencii netoleremon ankaŭ de la alia flanko, ekz. la Framasonoj ? En la sama antaŭparolo E. Lanti mencias modernajn ne malpli detruajn fanatikojn: la naciisma, rasisma, faŝisma, partieca... Denove li forgesis ion aldoni: la bolŝevista. Ankoraŭ foje, li menciis kelkajn el unu flanko; kial ne unu el la alia flanko? Kaj ankoraŭ ĉiam samloke E. Lanti rememorigis la viktimojn de la „[[Sankta Inkvizicio]]". Tiu institucio efektive senkapigis aŭ bruligis tre grandan nombron da personoj. Ci estas teruraĵo de la historio. Tamen, la aŭtoro, kie tiom da personoj, komprenis tiun fenomenon per la nuntempa kompreno, laŭ la hodiaŭaj psiko kaj konvinkoj. Tiel ili tute ne kapablas kompreni la veran signifon de tiu historia fakto. Rilate la tradukon, mi ne havas multajn rimarkojn. Lanti diras ke li celis fidele sed ankaŭ klare kaj facile kompreneble traduki. En tio li sukctsis. Cetere, la [[libro]] estas kontrolita de la SAT-Literatura Komitato. Tamen mi ŝatus scii kiamaniere tiu komitato pravigus la adverban formon en: „Estas vere, ke ĉio konsiderite, la [[sorto]]..." Ĉu tie ne devas stari la litero a? (paĝo 105) . Sur paĝo 111 mi legas: „Kandid laŭdis ties ĉiujn belecojn". Laŭ mi devas esti: [[belaĵo]]jn. Ĉu ne pli bone rezervigi la sufikson „eco" nur por ideaj konceptoj? Sur [[paĝo]] 179 mi malkovris alian malbonan tradukon: „Kredeble, diris Zadig, esti vive bruligita, tio kaŭzas tre delikatan plezuron. „ Unue, devas esti. bruligata. La Franclingva frazo tekstas „il faut qu'il y ait un plaisir bien délicieux à être brulée vive". Evidente „être brulée vive" ne faras distingon inter nun okazanta kaj jam okazinta. Sed en Esperanto ni kapablas doni tion. Kaj la signifo estas certe: okazanta. Due. La vorto ''delikata'' estas tie-ĉi malĝusta vorto. Ĝia signifo ja estas: neforte kaj neakre impresanta niajn sentumojn (vidu P.V.). Tie-ĉi devis troviĝi vorto kun la senco de ĝuego. Paĝo 237 entenas frazon kiu metas nin antaŭ problemo: „Ŝi ankoraŭ amus min se urso ne manĝus ŝin. „ Evidente devas esti: se urso ne estus manĝinta ŝin. Kial la aŭtoro ne skribis tiel? Pro la malbela [[frazsono]]? Mi komprenas. Sed ĉu tio pravigas malĝustaĵon? Ekzistas solvo!: se urso ne manĝintus ŝin. Mi scias ke tio ne plaĉas al kelkaj. Sed mi opinias ke ĝi estas tute laŭ la [[strukturo]] de la Esperanto-gramatiko, ke ĝi estas ne malbela, kaj ĉiuokaze ĝi estas solvo. Kiom vi opinias pri lia frazo ekz.: mi ne estus foririnta, se mi estus sciinta...? Lasta rimarko: La diraĵoj de la [[persono]]j ne estas inter citiloj. Bedaŭrinde. Ĉar kelkfoje oni devas religi. Ekzemplo sur paĝo 236: „farante delikatajn afablaĵojn, li respondis, por plaĉi al la personoj..." |[[Hector Vermuyten|NYT]]. [[Belga Esperantisto]] - Numero 345, Novembro, 1956}} == Herooj de Voltero == [[Zadigo]] - [[Kandido]] - [[Senartifikulo]] == Bibliografio == * Barr, Mary Margaret Harrison. ''Quarante années d'études voltairiennes, bibliographie analytique des livres et articles sur Voltaire, 1926-1965'', Paris: A. Colin, 1968. * Barr, Mary Margaret Harrison. ''A Century of Voltaire Study. A Bibliography of Writings on Voltaire, 1825-1925'', New York: B. Franklin, 1972. * Bengescu, George. ''Voltaire, bibliographie de ses œuvres'', Paris: Perrin, 1882-1890 (Reproduction anastatique: Nendeln, Lichtenstein: Kraus Reprint, 1977-1979 (4 volumes). ** t. 1. Théâtre. Poésies. Grands ouvrages historiques. Dictionnaire philosophique et Questions sur l'Encyclopédie. Romans. ** t. 2. Mélanges. Ouvrages édités par Voltaire. Ouvrages annotés par Voltaire. ** t. 3. Correspondance. Cent lettres de Voltaire non recueillies dans les diverses éditions de ses œuvres. Répertoire chronologique de la correspondance de Voltaire de 1711 à 1778, avec l'indication des principales sources de chaque lettre. ** t. 4. Œuvres complètes de Voltaire. Principaŭ extraits de Voltaire. Ouvrages faussement attribués à Voltaire. * Bestermann, Theodore. ''Some Eighteenth-century Voltaire editions unknown to Bengesco'', Banbury, Voltaire Foundation, 1973. * Spear Frederick A. avec la participation de Elizabeth Kreager, ''Bibliographie analytique des écrits relatifs a Voltaire: 1966-1990'', Oxford: Voltaire Foundation, 1992. == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Vidu ankaŭ == {{Projekto vizaĝoj}} * [[Voltaire (pariza metrostacio)]] * ''[[Écrasez l'infâme]]'' * [[Instituto kaj Muzeo Voltaire]] * [[Parko Délices]] * [[5676 Voltaire]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|q=Voltaire}} * [http://www.voltairenet.org/fr Libera mondgazeto aŭspiciis sin de la nomo de Voltaire] * [http://donh.best.vwh.net/Esperanto/Literaturo/Revuoj/np/np5606/volter.html Tri verkoj de Volter] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060306045251/http://donh.best.vwh.net/Esperanto/Literaturo/Revuoj/np/np5606/volter.html |date=2006-03-06 }} de [[Ferenc Szilágyi]] * [http://donh.best.vwh.net/Esperanto/Literaturo/Revuoj/nlr/nlr33/volter.html Tri verkoj de Volter] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060629163527/http://donh.best.vwh.net/Esperanto/Literaturo/Revuoj/nlr/nlr33/volter.html |date=2006-06-29 }} de [[Tomáš Pumpr]] {{-}} {{Sepultitoj en Pantheon}} {{Tradukita|lingvo= fr |artikolo=Voltaire |revizio=113309885 }} {{Bibliotekoj}} {{Havenda artikolo}} {{Elstara}} {{ADLS|2015|32}} <!-- ĝis 35 --> {{Vivtempo|Voltaire}} [[Kategorio:Francaj verkistoj]] [[Kategorio:Francaj filozofoj]] [[Kategorio:Francaj enciklopediistoj]] [[Kategorio:Francaj vegetaranoj]] [[Kategorio:Pseŭdonimoj]] [[Kategorio:Klerismo]] [[Kategorio:Membroj de la Franca Akademio|Voltaire]] [[Kategorio:Entombigitoj en la Panteono de Parizo]] 5sqjj8h7i1d4wd2lnl4wosvsepg7uy7 9378006 9378004 2026-05-19T21:37:42Z Kani 670 /* Tradukoj al Esperanto */ 9378006 wikitext text/x-wiki {{Informkesto filozofo |regiono = |erao = |koloro = lightsteelblue |bildo = Voltaire.jpg |bilda larĝo = 200px |priskribo de bildo = |nomo = François Marie Arouet |naskiĝo = {{naskiĝdato|1694|11|21}} |morto = {{mortodato kaj aĝo|1778|5|30|1694|11|21}} |skolo tradicio = [[Klerismo]] |ĉefaj interesoj = |noteblaj ideoj = |influoj = [[John Locke]], [[Isaac Newton]] |influis = [[Franca revolucio de 1789]], [[Victor Hugo]], [[Markizo de Sade]], [[Friedrich Nietzsche]], [[Karl Marx]], [[Jean-Paul Sartre]] |signaturo = |kesta larĝo = }} '''Voltero''', ({{lang-fr|Voltaire}} [vɔltɛʁ]), pseŭdonimo de '''François Marie Arouet''' {{prononco|franSŬA maRI arŬE}} (naskiĝis {{naskiĝdato|1694|11|21}} en [[Parizo]], mortis {{mortodato|1778|5|30|1694|11|21}}, 83-jaraĝa, samloke) estis [[Francio|franca]] [[verkisto]] kaj [[filozofio|filozofo]]. Li estis unu el la plej elstaraj figuroj de la [[18-a jarcento]] por Francio kaj ankaŭ por la tuta Eŭropo kaj aparte por la movado de la [[Klerismo]]. Li iĝis [[simbolo|simbola]] figuro de la movado nomita [[Lumoj (filozofio)|filozofio de la Lumoj]], plej elstara reprezentanto de la [[filozofa partio]], dum lia nomo restis ligita al lia luktado kontraŭ la [[religia fanatikismo]], kion li nomigis «Fifama», por la [[toleremo]] kaj la [[liberpenso]]. [[Diismo|Diisto]] ekster religioj jam konstituitaj, lia politika celo estis por monarkio kaj modera kaj liberala, lumigita de la «filozofoj». Intelektulo engaĝita je la servo de la [[vero]] kaj de la justeco, li entreprenis sola kaj helpate de sia enorma elstareco, la defendon de viktimoj de la religia maltoleremo kaj de la malracio en aferoj kiujn li igis famaj: kiaj tiuj de [[Jean Calas]], [[Pierre-Paul Sirven]], [[François-Jean Lefebvre de La Barre|kavaliro de La Barre]], aŭ la [[Thomas Arthur de Lally-Tollendal|grafo de Lally]]. Lia literatura verkaro estas varia: lia teatro, lia eposa poezio, liaj historiaj verkoj, faris el li unu de la francaj verkistoj la plej famaj en la 18a jarcento; tiu verkaro enhavas ankaŭ rakontojn kaj romanojn, la ''[[Lettres philosophiques]]'', la ''[[Dictionnaire philosophique]]'' kaj gravan leteraron, nome de ĉirkaŭ 21 000 trovitaj leteroj. Laŭlonge de sia vivo, Voltaire ĉeestis ĉe la ''Grands'' (granduloj) kaj amikiĝis kun reĝoj, sen kaŝi sian malemon por la popolo, sed li ankaŭ luktas kontraŭ la intervenoj de la povo, kiu [[prizono|enprizonigis lin en la Bastilo]] kaj devigis lin ekziliĝi en [[Anglio]]n aŭ malproksimiĝi el Parizo. En [[1749]], post la morto de [[Émilie du Châtelet]], kun kiu li havis maltrankvilan rilaton dum dekkvin jaroj, li foriris al la kortego de [[Prusio]], sed, seniluziiĝinta ĉe siaj esperoj ludi gravan rolon ĉe [[Frederiko la 2-a (Prusio)|Frederiko la 2-a]] en [[Berlino]], li malamikiĝis al tiu dum tri jaroj kaj forlasis Berlinon en [[1753]]. Li rifuĝiĝis iom poste ĉe Délices, proksime de [[Ĝenevo]], antaŭ akiri en [[1759]] bienon ĉe [[Ferney-Voltaire|Ferney]], ĉe la limo inter Francio kaj Ĝenevo, ŝirme de povuloj. Li ne revenos al Parizo ĝis 1778, laŭdata de la popolo post foresto de preskaŭ 28 jaroj. Li mortiĝis 83-jaraĝa. [[Dosiero:Voltaire Houdon dessin.jpg|eta|180ra|Voltero, desegno de Houdon.]] Voltaire emis komforton, la plezurojn de la manĝado kaj de la babilado, kion li konsideris, kun la teatro, kiel unu de la plej taŭgaj formoj de la vivo en socio. Zorge de sia materia bonfarto, kiu garantiis lian liberecon kaj lian sendependon, li akiris konsiderindan riĉon en spekuloperacioj kiuj antaŭvidas la spekuladon en [[borso]] de la fino de la reĝado de [[Ludoviko la 16-a (Francio)|Ludoviko la 16-a]] kaj per la vendado de siaj verkoj, kio permesis lin instaliĝi en 1759 ĉe la kastelo de Ferney kaj loĝi tie sufiĉe komforte kaj invitante proksimulojn. La pilgrimado al Ferney formis parton en 1770-1775 de la edukveturado de la eŭropa elito klerisma. Per investado de sia kapitalo, li faris la malriĉan vilaĝon Ferney malgrandan prosperan urbeton. Malavara, bonhumora, li estis tamen ĉikanema kaj foje feroca kaj malnobla ĉe siaj kontraŭuloj kiaj [[Jean-Jacques Rousseau]] aŭ [[Prosper Jolyot de Crébillon|Crébillon]]<ref>En ''Étude sur la vie et le théâtre de Crébillon'' (p. XXXIII), Maurice Dutrait memorigas la «mesquineries» kaj la «fourberies» ''de tiom granda figuro kiel Voltaire''.</ref>. Konsiderata de la [[Franca Revolucio]] — kun Jean-Jacques Rousseau, sia malamika frato — kiel pioniro, li eniris en la [[Panteono de Parizo|Panteono]] en 1791, la dua post [[Honoré Gabriel Riqueti de Mirabeau|Mirabeau]]. Je tiu periodo, je iniciato de la [[Charles de Villette|markizo de Villette]] kiu gastigis lin, la "Quai des Théatins" kie la verkisto loĝis en Parizo je la momento de sia morto estos renomita "Quai Voltaire". Honorita de la [[Tria Respubliko de Francio|Tria Respubliko]] de Francio (ekde 1870, en Parizo, kaj bolevardo kaj placo portas lian nomon), li nutris, en la 19a jarcento, la luktantajn pasiojn de kontraŭloj kaj partianoj de la laikeco de la Ŝtato kaj de la publika eduksistemo, kaj trans tio, de la spirito de la ''Lumoj''. [[Dosiero:Jean-Antoine Houdon, voltaire, 1781.JPG|dekstra|190ra|eta|'''''Sidiĝinta Voltaire''''' de [[Houdon]].<br />La originalo en marmoro ornamas la forumon de la [[Franca Komedio]]. Srino. Denis, kiu ne deziris teni la '''''Nuda Voltaire''''' de [[Jean-Baptiste Pigalle|Pigalle]], mendis tiun statuo de Houdon kaj donacis ĝin al la Franca Komedio. La verko estis reproduktita el terakoto, el gipso kaj el bronzo en diversaj formatoj.]] == Biografio == === Eko (1694-1733) === ==== Origino: naskiĝo kaj patreco necertaj ==== François-Marie Arouet naskiĝis oficiale la [[21an de novembro]] [[1694]] en Parizo kaj estis baptita la venontan tagon en la tiama preĝejo (jam ne plu ekzistanta) de Sankta Andreo de la Artoj aŭ de Arkoj. Sed Voltaire asertis foje ke vere li naskiĝis la [[20an de februaro]] [[1694]] en [[Châtenay-Malabry]]. Li ankaŭ pridisputis sian patrecon, konvinkita ke lia vera patro estis iu Rochebrune<ref>René Pomeau, Voltaire en son temps, tome I, p. 23)</ref>: {{Citaĵo|Je crois aussi certain que d’Alembert est le fils de Fontenelle, comme il est sûr que je le suis de Roquebrune (Mi kredas ankaŭ certe ke d’Alembert estas la filo de Fontenelle, same ke li estas certa ke mi estas filo de Roquebrune)}}. Voltaire defendis ke la honoro de sia patrino konsistis je prefero de bravulo kiel Roquebrune, «mousquetaire, officier, auteur et homme d'esprit» (musketisto, oficiro, verkisto kaj geniulo) al sia patro, la notario Arouet<ref>Notario de [[Ninon de Lenclos]]</ref> kies kliento estis Roquebrune, ĉar Arouet estis, laŭ Voltaire, homo tro komuna. La bapto ĉe Parizo celus kaŝi la fakton de la [[ekstergeedzeca nasko]] kaj la malmultan esperon de survivado de la infano. Ne ekzistas certeco sed nur la ideo ke ekstergeedzeca nasko kaj sangorilato kun la militista nobelaro plaĉis al Voltero. [[Dosiero:Nicolas de Largillière, François-Marie Arouet dit Voltaire (vers 1724-1725) -002-transparent.png|eta|190ra|<div align="center">Portreto de Voltaire fare de [[Nicolas de Largillière]] (ĉirkaŭ 1724-1725)<br />Kastelo de [[Versajlo]]</div>]] El patra flanko (oficiale), la familio Arouet estis origina el malgranda vilaĝo de la nordo de [[Poitou]], nome Saint-Loup, proksime de [[Airvault]], kie ili dediĉis sin el la 15a kaj 16a jarcentoj al agado de [[tanado]]. La familio Arouet estus ekzemplo de la socia ascendo de la burĝaro en la 17a jarcento. La unua Arouet kiu lasis sian provincon instaliĝis en Parizo en 1625 kie li malfermis vendejon de tolaĵoj kaj [[silko]]. Li edzinigis filinon de riĉa komercisto pritola kaj pliriĉiĝis sufiĉe por aĉeti por sia filo, François, nome la patro de Voltaire, postenon de notario ĉe [[Châtelet (Parizo)|Châtelet]] en 1675, certigante por la postenulo la aliron al la malalta [[jura nobelaro]]. Tiu lasta, laborema kaj honesta, kreskigis ankoraŭ la familian riĉon, edziĝis la 7an de junio 1683 al la filino de krim-[[aktuaro]] ĉe la [[Parlamento de Parizo|Parlamento]]. Arouet la patro volis doni al sia filo intelektan edukadon kongrua kun la alto de la montritaj ebloj. Kun Marguerite d’Aumard, Arouet la patro kreskas kvin gefilojn (el kiuj tri atingas la plenkreskan aĝon), kaj revendas sian postenon en 1696 por akiri postenon de reĝa konsilisto, kontrolisto de spicoj ĉe la Trezortribunalo. Voltaire perdis sian patrinon je sia aĝo de sep jaroj. Li havis ĉefe pliaĝan fraton, nome Armand, advokato ĉe la Parlamento, rigora katoliko ([[jansenismo|jansenisto]]), kaj fratinon, nome Marie, unika samfamiliano kiu inspiris al li amon. Edzino de Pierre François Mignot, korektisto ĉe la Trezortribunalo, ŝi estos la patrino de la abato Mignot, kiu ludos gravan rolon je la morto de Voltaire, kaj de [[Marie Louise Mignot]], la futura «Madame Denis», kiu kunhavos kun Voltero parton de sia vivo. ==== Studoj ĉe la Jezuitoj (1704-1711) ==== Diference de sia pli aĝa frato ĉe la jansenistoj, François-Marie eniris dekjaraĝa internulo en la lernejo [[Gimnazio Louis-le-Grand|Louis-le-Grand]] ĉe la [[Jezuitoj]],<ref>Oni konsideru, ke la jezuitaj lernejoj estis senpagaj (vidu la ''[[Ratio Studiorum]]''). La bonfarantoj de la institucio atribuis stipendiojn. La lernanto François-Marie Arouet, kies familio estis sufiĉe neriĉa, certe ricevis unu el tiuj.</ref>, kie lernis ekzemple 10 % de filoj de eksterlandaj nobeloj de [[Mezoriento]] kaj ankaŭ kelkaj ĉinoj. Tie François-Marie restis dum sep jaroj. La jezuitoj instruis [[latino]]n kaj [[retoriko]]n, sed ili volis ĉefe formadi homojn ''de mondo'' kaj iniciatigis la lernantojn al la sociaj artoj: retorikaj [[konkurenco]]j, [[Politiko|politikaj polemikoj]], konkursoj de [[Poezio|versigo]], kaj teatro. Oni organizis spektaklojn, plej ofte en latino el kiuj laŭprincipe oni forigis la amajn scenojn, kaj kies virinaj roloj estis ludataj de knaboj, kiuj estis prezentataj kursofine dum la distribuado de premioj. Arouet estis brila lernanto, tuj fama pro sia versig-kapablo: lia entute unua publikaĵo estas ''Ode à sainte Geneviève''. Presita de la Pastro, tiu [[odo]] estis disvastigita eĉ ekster la muroj de Louis-le-Grand. Li lernis en la lernejo Louis-le-Grand interagadi egalece kun gefiloj de gravuloj, kies amikeco estos por la juna Arouet ege utila dum sia tuta vivo: inter multaj aliaj, la fratoj Argenson, [[René Louis de Voyer de Paulmy d'Argenson|René-Louis]] kaj [[Marc-Pierre de Voyer de Paulmy d'Argenson|Marc-Pierre]], estontaj ministroj de [[Ludoviko la 15-a (Francio)|Ludoviko la 15-a]] kaj la estonta [[Louis François Armand de Vignerot du Plessis, duko de Richelieu|duko de Richelieu]]. Kvankam li estos tre kritikema pri tio kio koncernas la religion ĝenerale kaj la ekleziulojn partikulare, li konservos dum sia tuta vivo grandan respekton por sia jezuita instruisto [[Charles Porée]]. Voltaire verkis en 1746: {{Citaĵo|Rien n’effacera dans mon cœur la mémoire du père Porée, qui est également cher à tous ceŭ qui ont étudié sous lui. Jamais homme ne rendit l’étude et la vertu plus aimables. Les heures de ses leçons étaient pour nous des heures délicieuses ; et j’aurais voulu qu’il eût été établi dans Paris, comme dans Athènes, qu’on pût assister à de telles leçons ; je serais revenu souvent les entendre. (Nenio forviŝos en mia koro la memoron de la pastro Porée, kiu estas same kara al ĉiuj kiuj studis ĉe li. Neniam homo havigis studadon kaj virton pli aminda. La horoj de lia instruado estis por ni ĉiuj plezuraj horoj; kaj mi estus volinta ke li setliĝu en Parizo, kiel ĉe Ateno, ke oni povi ĉeesti al tia instruado; mi estus ofte revenanta aŭdi ĝin.)}} ==== Ekoj kiel beletristoj kaj unuaj provokaĵoj (1711-1718) ==== [[Dosiero:Hoffbauer-Brezet-Temple1734.jpg|eta|180ra|La Domo de la Templanoj, detalo de la mapo de Turgot, 1739. La palaco de la granda prioro (dekstre de la enirejo) kunigis liberpensulan societon kie venis ofte Arouet post eliro de la lernejo.]] Arouet forlasis la lernejon en 1711 kiam li estis 17-jaraĝa kaj anoncis al sia patro ke li volas esti beletristo, kaj ne advokato aŭ postenulo kiel konsilisto ĉe la antikvreĝima [[Parlamento]], investo sufiĉe konsiderinda kiun la patro estis preta fari por li. Pro la patra kontraŭstaro, li eniris en la altlernejo de [[juro]] kaj ĉeestas ĉe la societo de la ''Maison du Temple'' (Domo de la Templanoj), laŭ kiu kunvenis en la hejmo de [[Philippe de Vendôme]] membroj de la alta nobelaro kaj poetoj (el kiuj [[Guillaume Amfrye de Chaulieu|Chaulieu]]), kleraj [[Epikurismo|epikuristoj]] konataj pro sia genio, sia [[ateismo]] kaj sia [[skeptikismo]]. [[François de Châteauneuf|La abato de Châteauneuf]], lia baptopatro, estis prezentinta lin ekde 1708. En lia akompano, li konvinkiĝis ke li estis naskiĝinta el granda senjoro ateisto kaj neniel rilatis kun la familio Arouet kaj komunaj stirpoj. Tio estis por li ankaŭ lernejo de poezio; li lernis ankaŭ fari versojn {{Citaĵo|malpezajn, rapidajn, pikantajn, nutritajn de antikvaj aludoj, liberaj el tono ĝis la diboĉado, ŝercante senmezure pri religio kaj monarkio<ref>Pierre Lepape, ''Voltaire le conquérant'', Seuil, 1994, p. 27.</ref>}} Lia patro apartigis lin provizore el tiu etoso sendante lin al [[Caen]], poste fidis lin al frato de sia baptopatro, nome [[Pierre Antoine de Châteauneuf|la markizo de Châteauneuf]], kiu ĵus estis nomumita ambasadoro ĉe [[Hago]] kaj akceptis iĝi lia privata sekretario. Sed tiu malproksimigo ne daŭris. Kristnaske de 1713, li estis reveninta, elpostenigita kaj elnederlandigita pro nelicaj rilatoj kun fraŭlino Furia, lia patro volis sendi lin en Amerikon sed fine situis lin en la studio de pariza magistro. Li estis savita de iama kliento de Arouet, klera kaj riĉa, nome [[Louis Urbain Lefebvre de Caumartin|M. de Caumartin]], markizo de Saint-Ange, kiu konvinkis lin fidi je sia filo por testi la poezian talenton de la juna ribelulo. Arouet la filo ankaŭ feriis ĉe la kastelo de Saint-Ange ĉe [[Fontainebleau]] kaj dume li legis, verkis kaj aŭskultis rakontojn de sia gastiganto, kio utilis al li por la verkado de ''[[La Henriade]]'' kaj ''[[Le Siècle de Louis XIV]]''. [[Dosiero:Chateau-sceaux-colbert.jpg|eta|350ra|La kastelo de Sceaux. La [[Anne-Louise Bénédicte de Bourbon-Condé|dukino de Maine]] tenis reĝecan kortegon kaj postulis de siaj gastoj versojn pri ĉio kaj nenio. Je tiaj aferoj, Arouet estis unu el la partoprenantoj.]] En 1715, je la komenco de la [[Regenteco (1715-1723)|Regenteco]], Arouet estas 21-jaraĝa. Li estas tiom brila kaj amuza ke la alta socio petegas lian ĉeeston. Li estus povinta iĝi amiko de la [[Filipo de Orléans|Regento]] sed li troviĝas en la kampo de liaj malamikoj. Invitita al la kastelo de Sceaux, centro de opozicio plej aktiva kontraŭ la nova povo, kie la [[Anne-Louise Bénédicte de Bourbon-Condé|dukino de Maine]], edzino de la [[Louis Auguste de Bourbon|duko de Maine]], [[eksterleĝeca filo|eksterleĝeca legitimita filo]] de [[Ludoviko la 14-a (Francio)|Ludoviko la 14-a]], tenas brilan kortegon, li ne povas eviti fari insultajn versojn pri la amaj rilatoj de la Regento kaj de lia filino, la [[Marie-Louise-Élisabeth d'Orléans|dukino de Berry]], kiu ĵus naskis sekrete. La 4an de majo [[1716]], li ekziliĝis al [[Tulle]]. Lia patro uzis influon ĉe iamaj klientoj por moligi la Regenton kiu anstataŭigis Tulle per [[Sully-sur-Loire]], kie Arouet la filo instaliĝis en la kastelo de la juna [[Maximilien de Béthune|duko de Sully]], konatulo de la movado ĉirkaŭ Temple, kiu vivis kun siaj proksimuloj ĉe serioj de dancoj, festenoj kaj diversaj spektakloj. Proksime de la vintro, li petis favoron (pardonon) de la Regento, kion li ricevis. La juna Arouet tiam rekomencis sian turbulan vivon en Saint-Ange <ref>Caumartin estis ankaŭ malamiko de la Regento.</ref> kaj ĉe [[Sceaux (Hauts-de-Seine)|Sceaux]], profite de la gastemo de la riĉuloj kaj de la komforto de iliaj kasteloj. Sed, kaptita de la medio, kelkajn semajnojn poste, li refiagis. Amikiĝinte kun iu Beauregard (belrigardo), reale informanto de la polico instrukciita por paroligi lin, li konfesas esti la aŭtoro de novaj verkoj de satiraj versoj kontraŭ la Regento kaj lia filino<ref>La informo de Beauregard al la policestro, kiu konserviĝis, estis detaligita en la volumeno 1a de ''Voltaire en son temps'' de Réné Pomeau (pp. 95-96). Tie oni lagas la respondon de Arouet kiam Beauregard demandas al li kial li ardas kontraŭ la Regento: {{citaĵo|Comment! vous ne savez pas ce que ce bougre-là m'a fait? Il m'a exilé parce que j'avais fait voir au public que sa Messaline de fille était une p…(Kio! ĉu vi ne scias kion tiu fiulo faris al mi? Li ekziligis min ĉar mi estis vidiginta al la publiko ke lia [[Mesalino|mesalina]] filino estas p…)}} Ampleksigante pri insultoj kontraŭ la filino de la Regento, Arouet aldonas ke la Dukino de Berry, denove graveda, estis retiriĝinta al la [[Kastelo Muette]] por naski sekrete.</ref>. La 16an de majo 1717, li estis sendita al la [[Bastille|Bastila Prizono]] per ''[[lettre de cachet]]''. Arouet estis tiam 23-jaraĝa kaj restos enbastiligita dum dekunu monatoj. ==== Unuaj literaturaj sukcesoj kaj reveno de la Bastilo (1718-1726) ==== [[Dosiero:Voltaire Oedipe 2e édition Ribou 1719.JPG|eta|150ra| Voltaire famiĝis 24-jaraĝa danke al la sukceso de sia tragedio ''Edipo'' (1718).]] Je sia unua eliro de la prizono de la Bastilo, konscia esti malŝparinta sian tempon kaj sian talenton, li volis ŝanĝi sian vivon, kaj famiĝi en la ĝenroj la plej ''nobelaj'' de la tiama literaturo: nome la [[tragedio]] kaj la [[eposo]]. Por rompi el sia pasinto, kaj ĉefe el sia familio, por forviŝi nomon enhavantan vulgarajn konsiderojn<ref>La nomo Arouet estas homofono de la esprimo «à rouer» (rulonta).</ref>, li kreis nomon [[Belsoneco|belsonan]]: nome Voltaire. Oni ne scias el kiuj elementoj li prilaboris tiun [[pseŭdonimo]]n. Oni starigis nombrajn hipotezojn, ĉiuj verŝajnaj sed neniam pruvitaj: inversigo de la silaboj de la urbeto [[Airvault]] (proksima de la vilaĝo el kiu estis origina la familio Arouet), anagramo de Arouet l.j. (la juna)<ref>Ĉe tiu hipotezo, la «[[U]]» estis transformita en «[[V]]» kaj la «[[J]]» en «[[I]]», profite ke tiuj literoj estis ĝenerale konfuzitaj en [[latina]].</ref> aŭ eĉ estas referenco al iu [[rolulo]] de teatro nomita Voltare. La [[18an de novembro]] [[1718]] lia unua verko sub la pseŭdonimo Voltaire, ''[[Edipo (Voltaire)|Edipo]]'', atingis enorman sukceson<ref>Multnombraj ludoj ĉe la [[Reĝa Palaco (Parizo)|Reĝa Palaco]], kun ĉirkaŭkalkulitaj 25,000 spektantoj</ref>. La publiko, kiu vidis en li novan [[Jean Racine|Racine]], ŝatis liajn versojn kun formo de sentencoj<ref>En 1807, ĉe la intervjuo de [[Paco de Tilsit|Tilsit]], la caro [[Aleksandro la 1-a (Rusio)|Aleksandro]] akceptos [[Napoleono Bonaparte|Napoleonon]] per tiu verso de ''Edipo'': {{Citaĵo|''L'amitié d'un grand homme est un bienfait des dieux'' (La amikeco de granda homo estas donaco de la dioj).}} ''Voltaire en son temps'', volumeno 1, p. 124</ref> kaj liajn insolentajn aludojn al la mortinta reĝo kaj al la religio.<ref>{{Citaĵo|''Nos prêtres ne sont pas ce qu’un vain peuple pense / Notre crédulité fait toute leur science'' (Niaj pastroj ne estas pli ol tio kion vana popolo pensas / Nia kredemo faras ilian tutan sciencon).}}''Edipo'', akto 4a, sceno 1a.</ref> Liaj talentoj de poeto de moderna socio sukcesegis en la salonoj kaj kasteloj. Li iĝis intima amiko de la familio [[Claude Louis Hector de Villars|Villars]], kiu ricevis lin en sia [[Kastelo de Vaux-le-Vicomte|kastelo de Vaux]], kaj la amanto de Madame de Bernières, edzino de la ''président à mortier'' de la parlamento de [[Rouen]]. Post la malsukceso de dua tragedio, li konis novan sukceson en 1723 per ''[[La Henriade]]'', [[Eposo|poemo]] de 4,300 [[Aleksandro (poetiko)|aleksandroj]] reference al la klasikaj modeloj ''([[Iliado]]'' de [[Homero]], ''[[Eneado]]'' de [[Vergilio]]) kies temo estis la sieĝo de [[Parizo]] fare de [[Henriko la 4-a (Francio)|Henriko la 4-a]] kaj kiu skizas la portreton de ideala monarko, malamiko de ĉia fanatikismo: oni vendis 4,000 ekzemplerojn en kelkaj semajnoj, kaj tiele tiu poemo konoj sesdek eldonojn sinsekvajn dum la vivo de ties aŭtoro. Por siaj samtempaj admirantoj, Voltaire estos dumlonge la aŭtoro de ''La Henriade'', la «franca Vergilio», la unua kiu verkis nacian eposon, sed tiu ne pasis al la futuro kaj estis forgesigita fare de la [[romantismo]] en la 19a jarcento.<ref>Estas notinde ke unu ekzemplero de ''La Henriade'' estis metita en la ventro de la ĉevalo de la [[surĉevala statuo]] de Henriko la 4-a sur la [[Ponto Neuf]] dum sia restarigo en 1818 post ties detruo dum la Revolucio.</ref> En januaro de 1726, li suferis humiligon kiu markos lin sian tutan vivon<ref>La okazaĵo estis rakontita, kun kelkaj variantoj, de du samtempulaj rakontoj: tiu de Mathieu Marais en du leteroj de februaro 1726 al la prezidanto Bouhier kaj tiu de [[Montesquieu]] en sia ''Spicilège''.</ref>. La kavaliro [[Guy-Auguste de Rohan-Chabot]], juna aroganta nobelo, apartenanta al unu de la plej elstaraj familioj de la regno, alparolis lin ĉe la [[Franca Komedio]]: {{Citaĵo|''Monsieur de Voltaire, Monsieur Arouet, comment vous appelez-vous?'' (Sinjoro Voltaire, Sinjoro Arouet, kiel vi nomiĝas?)}} Voltaire respondis: {{Citaĵo|Voltaire! Je commence mon nom et vous finissez le vôtre (Voltaire! Mi komencas mian nomon kaj vi finas tiun vian.)}} Kelkajn tagojn poste, oni alvokis lin dum vespermanĝo ĉe sia amiko la duko de Sully. Surstrate, li estis batita per bastonoj fare de la servistoj de la kavaliro, kiu rigardas la aferon el sia kaleŝo. Vundita kaj humiligita, Voltaire volas akiri venĝon, sed neniu el liaj nobelaj amikoj defendis sian partion. La duko de Sully eĉ malakceptis akompani lin ĉe la policejo por apogi lian plendon. Ne meritis la penon maltrankviligi membron de la familio Rohan ĉar tiu faris bati verkiston: {{Citaĵo|''Nous serions bien malheureux si les poètes n’avaient pas d’épaules'' (Ni estus tre malfeliĉaj se la poetoj ne havus dorsojn,)}} diris iu Caumartin.<ref>Citaĵo de Evelyne Lever, ''Le temps des illusions: Chroniques de la Cour et de la Ville, 1715-1756'', Arthème Fayard, Paris, 2012.</ref> La [[Louis-Armand de Bourbon-Conti (1695-1727)|princo Conti]] skribis sur la afero ke la bastonfrapoj {{Citaĵo|estis bone ricevitaj sed malbone faritaj.}} Voltaire volis venĝi sian honoron per armoj, sed lia ardo voli fari justicon per si mem maltrafis ĉiujn. La familio Rohan sukcesis eĉ atingi ke oni arestu Voltaire, kiu estis enkarcerigita en la [[Bastilo]] la 17an de aprilo. Li estos liberigita, du semajnojn poste, nur kondiĉe ke li ekziliĝu. ==== En Anglion, «tero de Libereco» (1726-1728) ==== [[Dosiero:VOLTAIRE Lettre sur la Commerce Anglois 1735-10.jpg|eta|250ra|Verkitaj parte en Anglio, la ''Lettres philosophiques'' estas «la unua bombo lanĉita kontraŭ la Antikva Reĝimo» ([[Gustave Lanson]]). Tiuj faros en Parizo en 1734 enorman skandalon kaj kondamnos ties aŭtoron al la ekzilo.]] Voltaire estis 32-jaraĝa kiam li foriris al Anglio. Tiu sperto markos lin per neforviŝebla memoro. Li iĝis profunde impresita de la spirito de libereco de la angla socio (kio ne evitis, ke li konstatu la ombrojn de la bildo, ĉefe ĉirkaŭ la fino de sia estado tie). Dum en Francio estis la regado de la ''[[lettre de cachet]]'', en Anglio la leĝo de ''[[Habeas corpus]]'' de 1679 (neniu povas resti arestita sen decido de juĝisto) kaj la [[Bill of Rights (Anglio)|Deklaro de rajtoj]] de 1689 protektas la anglajn civitanojn kontraŭ la povo de la reĝo. Anglio, tiu «lando de filozofoj», havigas justicon al la veraj granduloj kiuj estis tiuj de la genio. Kiam li ĉeestis en 1727 en la solena funebro de [[Isaac Newton|Newton]] en la [[Abatejo Westminster]], li faris la komparon: supozinte ke [[Descartes]] mortiĝu en Parizo, certe oni ne estus interkonsentinte ke li estu entombigita en la [[Baziliko de Saint-Denis]], ĉe la reĝaj tomboj. Ankaŭ la materia sukceso de la popolo de Anglio okazigas sian admiradon. Li rilatigas la malprogreson de Francio en la ekonomia tereno kun la arkaismo de ties institucioj. Li ĉirkaŭkalkulas ke, tie kie kreskas la intenso de la komercaj kaj intelektaj interŝanĝoj, pligrandiĝas proporcie la deziro de la popoloj al plia libero kaj tolero. Li bezonis malmultan tempon por akiri elstaran regadon de la [[angla lingvo]]. En novembro de [[1726]], li instaliĝis en Londono. Li renkontiĝas kun verkistoj, filozofoj, saĝuloj (fizikistoj, matematikistoj, naturalistoj) kaj iniciatis al konfakoj kiujn li malkonis ĝis tiam. Lia estado en Anglio donas al li la okazon malkovri [[Isaac Newton|Newton]] kies verkon li ĉiam disvastigos. Tiele oni povas skizi la mutacion de la beletristo en «filozofo», kio kondukos lin al investado en ĝenroj ĝis tiam konsideritaj kiel malmulte prestiĝaj: nome historio, politika eseo kaj poste la romano. En Anglio li ekverkis en angla la verkon per kiu li montras sian observadon pri Anglio, kiun li aperigos en 1733 en Londono sub la titolo ''Letters Concerning the English Nation'' kies franca versio estas la ''[[Lettres philosophiques]]''. Li alproksimiĝis al la kortego de [[Georgo la 1-a (Britio)|Georgo la 1-a]] poste de [[Georgo la 2-a (Britio)|Georgo la 2-a]] kaj preparis eldonon de la ''Henriade'' por abono akompanata de du eseoj en angla kiu havigis grandan sukceson (343 abonantoj) kaj rekuperigis liajn financojn. Simila abonkampanjo malfermita en Francio fare de lia amiko Thériot atingis nur 80 abonantojn kaj iĝos celo de nombraj konfiskoj fare de la polico. ==== Reveno el Anglio, loterio kaj ascendo (1728-1733) ==== Aŭtune de [[1728]], li estis permesita reveni en Francion kondiĉe le li restu malproksime de la ĉefurbo. La afero Rohan eksdatiĝis jam de tri jaroj. Voltaire kondutis prudente, kaj loĝis plurajn monatojn ĉe [[Dieppe (Seine-Maritime)|Dieppe]] kie li ŝajnigas sin anglo. Li ricevis en aprilo la permeson veni en [[Parizo]]n, sed [[Versajlo]] restis al li malpermesita. [[Dosiero:Charles Marie de La Condamine 1701-1774.jpg|eta|[[Charles-Marie de La Condamine]]: laŭ lia ideo Voltaire riĉiĝis partopreninte en ŝtata loterio.]] Voltaire voli iĝi riĉa por iĝi sendependan verkisto. Je sia reveno el Anglio, li havas nur malmultan havaĵon kiujn li uzas aktive por fari ilin fruktigi. Li akiras gravan [[kapitalo]]n (kun aliaj kaj laŭ ideo de la matematikisto [[Charles Marie de La Condamine|La Condamine]]) partoprenante en ŝtata loterio malbone ideita<ref>Proponita de inventema kaj malprudenta Ĝenerala Kontrolisto (ministro de Financoj) Le Pelletier-Desforts, tiu loterio ĉiumonata daŭris preskaŭ unu jaron, antaŭ la elpostenigo de la Kontrolisto kaj kostis multe al la ŝtato. La mekanismo de la funkciado estis resumita de René Pomeau en ''Voltaire en son temps'', tome 2, pp. 259-260.</ref>. Poste, li foriris al [[Nancy]] por spekuli per akcioj eldonitaj de la nova duko de Lorraine, operaco en kiu li eble «triobligis sian oron<ref>René Pomeau, ''Voltaire en son temps'', tome 1, p. 261.</ref>». Li ricevis ankaŭ en marto 1730 sian parton de la patra heredo. Tiuj fondusoj estis racie investitaj<ref>René Pomeau, ''Voltaire en son temps'', tome 2, p. 10 kaj venontaj.</ref> en komerco, «la aferoj de Berberio», vendado de [[tritiko]] de [[Nordafriko]] al Hispanio kaj Italio kie ĝi estis plej enspeziga ol ĉe [[Marsejlo]] kaj la «transakcioj de [[Kadizo]]», nome interŝanĝo de produktoj de la francaj kolonioj kontraŭ [[oro]] kaj [[arĝento]] el [[Peruo]] kaj [[Meksiko]]. En 1734, li fidis siajn kapitaloj al la [[fratoj Pâris]] en ilia entrepreno de provizoj al la armeoj. Fine, el 1736, Voltaire ekpruntedonis monon al gravaj personoj kaj al tuteŭropaj princoj, tuj transformita en enspezoj laŭ ofta tiama praktiko. {{Citaĵo|''J’ai vu tant de gens de lettres pauvres et méprisés que j’ai conclu dès longtemps que je ne devais pas en augmenter le nombre'' (Mi vidis tiomajn malriĉajn beletristojn kaj malaprezatajn ke mi konkludis delonge ke mi ne devis pligrandigi ties nombron).}} Tiu programo estis realigata je lia reveno el Anglio. En 1730, okazaĵo, kiun li memoros je la horo de sia morto, kortuŝis kaj skandalis lin. Li estis kun [[Adrienne Lecouvreur]], nome aktorino kiu estis ludanta liajn teatraĵojn kaj kun kiu li estis havante rilaton, kiam ŝi mortiĝis. La pastro de la paroĥo de Saint-Sulpice malakceptis entombigi ŝin (Francio estis tiam la nura katolika lando kie la aktoroj suferis pro [[ekskomuniko]]). La kadavro devis esti metita sur ĉaro ĝis malgrava tereno ĉe la limo de la urbo kie ŝi estis enterigita sen ajn monumento por marki ŝian tombon. Kelkajn monatojn poste mortiĝis en Londono aktorino, Sino. Oldfield, kaj estis enterigita en la Abatejo Westminster. Denove Voltaire faris la komparon. Voltaire revenis literature al Parizo per teatro (sed li laboras laŭ sia kutimo je kelkaj verkoj samtempe). Sen multa sukceso per ''Brutus'', ''La mort de César'' kaj ''Eriphyle''. Sed ''Zaïre'' en 1732 havigas al li sukceson kompareblan al tiu de ''Edipo'' kaj ĝi estis ludita en la tota Eŭropo (la 488a ludo okazis en 1936). La famigo de Voltaire per la ''Lettres philosophiques'' aŭ la ''Lettres anglaises'', publikigitaj en 1734 ŝajnas la unua majstroverko de la epoko de la [[Klerismo]]. Dudek kvin leteroj pritraktas temojn tre variajn: la religio, la sciencoj, la artoj, la politiko aŭ la filozofio (ĉefe de [[Pascal]]). La verko estis direktita al popolo pli malpli klera, kapabla legi sed sufiĉe necesa de ia edukado. Ili estas malfermaj leteroj, destinitaj esti legataj de plej granda nombro da legantoj ebla danka al ties apero laŭ formo de libro. === Inter Frederiko kaj Emilia (1733-1749) === [[Dosiero:Inconnu, portrait de madame Du Châtelet à sa table de travail, détail (château de Breteuil) -001.jpg|maldekstre|190ra|eta|Émilie du Châtelet (1706-1749) ĉe sia labortablo havante [[cirkelo]]n sur malferma kajero (portreto de Quentin de La Tour)]] [[Dosiero:D'après Maurice Quentin de La Tour, Portrait de Voltaire (c. 1737, musée Antoine Lécuyer).jpg|dekstre|180ra|eta|Voltaire estas 41-jaraĝa.]] Post monatoj, ne tre sana, Voltaire vivis sen amatino. En 1733, li iĝis la amanto de S-ino du Châtelet, nome [[Émilie du Châtelet]] 27-jaraĝa, 12 malpli ol Voltaire. Filino de sia antikva protektanto, nome la [[Louis Nicolas Le Tonnelier de Breteuil|barono de Breteuil]], ŝi decidis dum dekses jaroj pri la orientado de sia vivo, en situacio preskaŭ geedza (ŝia edzo, militisto kiu postenis tra Eŭropo kun sia reĝimento, ne postulis el ŝi fidelecon, kondiĉe ke oni ŝajnigu normalecon, regulon kiun Voltaire «amiko de la familio» sciis respekti). Ili havis komunan entuziasmon por la studo kaj sub la influo de sia amikino, Voltaire enpasiigis por la sciencoj. Li {{Citaĵo|''lernis el ŝi pensi''<ref>''Lettre'' de [[3a de aŭgusto]] [[1735]] en Cideville.</ref>}} diris li. Ŝi ludis gravan rolon en la metamorfozo de la ĝistiama beletristo en «filozofon». Ŝi lernigis al li la arton de la [[diplomatio]], bremsis sian senordan ardon. Ili konos dek jarojn de feliĉo kaj komuna vivo. La pasio malvarmiĝis poste. La malfideleco estis reciproka (la nevino de Voltaire, [[Marie Louise Mignot|S-ino Denis]], iĝis lia amatino fine de 1745, sekreto tre kaŝita dumvive; S-ino du Châtelet enamiĝis pasie de [[Jean-François de Saint-Lambert|Saint-Lambert]] en 1748), sed ili ne separiĝos dume, male la rilato inter ambaŭ spiritoj eĉ plifortiĝis. Je ŝia morto, en 1749, ŝi neniam estos anstataŭata. S-ino Denis, kiun Voltaire amos tenere, zorgos pri hejmaj aferoj (pri kiuj ne zorgis Sino. du Châtelet), sed ŝi neniam estos la konfidenculino kaj konsilistino de liaj laboroj. [[Dosiero:PSM V64 D531 Pierre Louis Moreau de Maupertuis.png|eta|maldekstra|190ra|Maupertuis iĝis amato de Émilie du Châtelet en 1734.]] <!--[[Dosiero:Robert Tournières 002.jpg|eta|maldekstra|190ra|Maupertuis kaj sia familio: li iĝis amatino de Émilie.]]--> Émilie estis vera scienculino. La etendo de ŝiaj konoj en matematiko kaj en fiziko faris el ŝi escepton en tiu jarcento. Ŝi estas ankaŭ monduma virino kiu vivas modernan vivon krom siaj studoj. Ŝi amis la amon (ŝi jam estis havinta plurajn amantojn, el kiuj la [[Louis François Armand de Vignerot du Plessis de Richelieu|duko de Richelieu]]; ŝi iĝis en 1734 la amatino de sia profesoro de matematiko, [[Pierre Louis Moreau de Maupertuis|Maupertuis]], kiun prezentis al ŝi Voltaire) kaj la [[vetludo]]n, pro kio ŝi perdis multon da mono. Ŝi serĉis viron je sia mezuro por atingi sian intelektan sukceson: Voltaire estis elstara verkisto, de eŭropa famo, same deziranta sukceson ankaŭ li mem. 1734 estis la jaro de la eksterleĝa publikigo de la ''[[Lettres philosophiques]]'', foje nomita la «manifesto de la Lumoj<ref>Titolo de la ĉapitro 19, tome 1 de ''Voltaire en son temps'' de René Pomeau.</ref>», granda kaj polemika intelekta [[eseo]] pri la moderneco angla, publikigita en la tuta Eŭropo je 20,000 ekzempleroj, laŭ ĉirkaŭkalkulo de René Pomeau<ref>René Pomeau, ''Voltaire en son temps'', tome 1, p. 330.</ref>, cifero partikulare alta por la epoko. La elstarigo de la libereco kaj de la toleremo angla estis konsiderita en Parizo kiel atako kontraŭ la [[registaro]] kaj la [[religio]]. La libro estis kondamnita de la Parlamento de majoritato de [[jansenismo|jansenistoj]] kaj bruligita ĉe la granda [[ŝtuparo]] de la [[Justica Palaco de Parizo|Palaco]]. Oni proklamis ''[[lettre de cachet]]'' kontraŭ Voltaire kiu fuĝis al la kastelo de Cirey, nome la kastelo [[Ĉampanjo|ĉampanja]] kiun posedis la familio Châtelet. Post unu jaro, kaj post ''lettre de désaveu'' (senkulpiga deklaro) per kiu li «''proklamas sian tutan submeton al la religio de liaj gepatroj''», li ricevos permeson reveni al Parizo se necese, sed ĉiukaze la ''lettre de cachet'' ne estis nuligita. [[Dosiero:Joan of Arc, Place du Parvis, Reims(1).jpg|eta|190ra|dekstra|Statuo de [[Johana de Arko]] en [[Reims]]. Multaj francoj ne pardonis al Voltero ke li primoku ŝin per ''La Pucelle''.]] Dum la venontaj dek jaroj pasitaj ĉefe ĉe Cirey, Voltaire ludos duoblan ludon: trankviligi siajn kontraŭulojn por eviti la [[Bastilo (Parizo)|Bastilon]], pluigante sian filozofian verkaron por gajni la koron de la dubemuloj. Ĉiaj rimedoj estas bonaj: eksterleĝaj publikaĵoj malkonfesitaj, manuskriptoj el kiuj oni sciigas ke temas pri privataj fantaziaĵoj ne destinitaj al publikigo kaj kiujn oni legas nur al amikoj kaj vizitantoj kiuj disvastigas la plej ardajn erojn (ekzemple ''La Pucelle'' kiu primokas la figuron de [[Johanino de Arko]]). Lia engaĝiĝo estas neseparebla de kontraŭreliga militemo. La religia maltoleremo, kiu laŭ li respondecas pro malprogreso de civilizo, estas por li unu de la arkaismoj el kiuj oni devus purigi Francion. Voltaire restaŭris Cirey danke al sia mono. La tagoj iĝas studemaj: komunaj diskutoj, legadoj kaj laboroj, personaj taskoj, temantaj pri scienco kaj religio. Voltaire faris sciencajn eksperimentojn ĉe la laboratorio de Émilie por la konkurso de la [[Akademio de Sciencoj de Francio|Akademio de Sciencoj]]. Helpita de [[Émilie du Châtelet]], li estis unu de la unuaj kiuj popularigis en Francion la ideojn de [[Isaac Newton|Newton]] pri la [[Gravito|universala gravito]] publikigante ''Épitre sur Newton'' ([[1736]]) kaj ''Éléments de la philosophie de Newton'' ([[1738]]). Li komencis ''La Pucelle'' (por amuziĝi, diris li) kaj ''Le Siècle de Louis XIV'' (por konvinki sian amikinon kiu ne amis historion), preparis ''L’Essai sur les mœurs'', ĝenerala historio de la kristana Okcidento kie li nombrigas la hororojn fare de la [[fanatikismo]]. Li verkis ankaŭ teatron per ''Alzire'' (kiu faris «perdi la spiradon» al la juna [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau]]) kaj ''Mérope'' kiu estis granda sukceso. Poemo, per kiu li defendas la lukson («''Le superflu, chose très nécessaire''»), nome ''Le Mondain'', kaj kiu alvokas la vivon de [[Adamo]]<ref>{{Citaĵo| ''Oni supozas en tiu malica pamfleto''}}, verkis Voltaire la [[24an de novembro]] [[1736]], {{Citaĵo| ''ke Adamo karesis sian edzinon en la tera paradizo; aŭ en la anekdotoj de lia vivo trovitaj de Saint-Cyprien, oni diras certe ke la bona homo ne erektiĝis, kaj ke li erektiĝis nur post estis forpelita kaj de tie venas la esprimo "bander de misère".''}}</ref>, skandalas Parizon ĉefe ĉe la [[Jansenismo|jansenismaj etosoj]]. Avertita, li fuĝis en [[Nederlando]]n timiĝinte reprezaliojn. En 1742, lia teatraĵo ''Mahomet'' estis plaŭdita en Parizo. Sed la samaj etosoj akuzas Voltaire akuzi, trompe tra kritiko al [[Islamo]], la [[kristanismo]]n. Tiu etosoj akiris tiom reĝajn apogojn, kiuj dekomence ne volis malpermesi la teatraĵon, ke Voltaire, ankoraŭ sub la minaco de la ''[[lettre de cachet]]'' de 1734, devis retiri la teatraĵon post la 3a ludado. Ĝi ne estos reludata ĝis [[1751]]. Voltaire aperis pli kaj pli kiel kontraŭanto de la religio. En 1736, Voltaire ricevis la unuan leteron de la estonta reĝo de [[Prusio]]. Komencis tiam korespondado kiu daŭros ĝis la morto de Voltaire (interrompita en 1754, post la ofendo de [[Frankfurto]], ĝi rekomencos en 1757). {{Citaĵo|''Continuez, Monsieur, à éclairer le monde. Le flambeau de la vérité ne pouvait être confié à de meilleures mains<ref>Letero de Frederiko al Voltaire de la 9a de februaro 1737.</ref>'' (Plue, Sinjoro, lumigi la mondon. La torĉo de la vero ne povis esti fidata el pli bonaj manoj)}}skribis al li [[Frederiko la 2-a (Prusio)|Frederiko]] kiu volis ligi lin al sia kortego ĉiarimede. Voltaire vizitos lin plurajn fojojn, sed li malakceptis instaliĝi en [[Berlino]] dum vivo de S-ino du Châtelet kiu malfidis de la filozofa reĝo. [[Dosiero:Louis15-1.jpg|maldekstre|eta|190ra|Ludoviko la 15-a, malamiko de Voltaire, malhelpis lian brilon en la pariza medio.]] Eble pro tiu tialo, Madamo du Châtelet pelis Voltaire serĉi revenon al la gracio de [[Ludoviko la 15-a (Francio)|Ludoviko la 15-a]]. Siaflanke, Voltaire ne vidas estontecon por siaj ideoj sen la konsento de la reĝo. En 1744, li estis helpata de la situacio: la nova ministro de Eksterlandaj Aferoj estas [[René Louis de Voyer de Paulmy d'Argenson|d’Argenson]], lia iama kundisĉiplo de Louis-le-Grand kaj krome kaj ĉefe li havas la apogon de la nova favoratino [[Madamo de Pompadour]], kiu miras lin. Lia amikeco kun la reĝo de Prusio estas favora kromaĵo. Li sonĝis iĝi peranto de alianco inter ambaŭ reĝoj kaj akceptis diplomatian mision, kiu malsukcesis. Danke al liaj apogantoj, li akiris la postenon de historiografiisto de Francio, la titolon de «gentilhomme ordinaire de la chambre du roi» (ordinara servisto de la reĝa ĉambro) kaj de la enirado en lia ĉambro. Kadre de liaj funkcioj, li komponis lirikan poeziaĵon, nome ''La Bataille de Fontenoy'' kaj [[opero]]n, kun [[Jean-Philippe Rameau|Rameau]], por la glorio de la reĝo. Sed [[Ludoviko la 15-a (Francio)|Ludoviko la 15-a]] ne amas lin kaj Voltaire neniam estos kortegano. Krome, la konkero de la [[Franca Akademio]] ŝajnas al li «absolument nécessaire» (absolute necesa). Li volis protektiĝi kontraŭ siaj kontraŭuloj kaj revenigis tien siajn amikojn (je lia morto, ĝi ja estos majoritate voltereca kaj havos kiel estro [[Jean le Rond D'Alembert|d'Alembert]] kiu estis tute lia sekvanto). Post du malsukcesoj kaj multa hipokriteco (laŭdaĵo de la [[Jezuitoj]] kaj la onidiro de la papa beno<ref>Voltaire sendis al la papo [[Benedikto la 14-a]] ''Mahomet'' kaj ''La Bataille de Fontenoy'' kun siaj respektoj kaj deziroj. Lia celo estis fari akcepti sian tragedion de la papo kaj ricevi liajn dankojn. Tiu lasta ja dankis pro ''Fontenoy'' sen citi ''Mahomet'' kaj finis donante sian apostolan benon al sia «kara filo». Voltaire retranskribis la papan leteron aldonante dankon pro {{Citaĵo|la sua bellissima tragedia di Mahomet, laquale leggemo con sommo piacere}} kaj cirkuligis ĝin tra la tuta Parizo.</ref>), li sukcesis esti reelektita la [[2an de majo]] [[1746]]. La saman jaron, [[Zadig]], malgranda libro publikigita eksterleĝe en [[Amsterdamo]] estis malkonfesita de Voltaire : {{Citaĵo| ''Je serais très fâché de passer pour l’auteur de Zadig qu’on ose accuser de contenir des dogmes téméraires contre notre sainte religion<ref>Lettre du 14 octobre 1748 à Ferriol.</ref>.'' (Mi koleriĝus esti konsiderita la aŭtoro de Zadig kiun oni kuraĝas akuzi kiel enhavanta sentimajn dogmojn kontraŭ nia sankta religio)}} [[Dosiero:Voltaire-Baquoy.gif|250ra|eta|Voltaire ĉe la rezidejo de [[Frederiko la 2-a (Prusio)|Frederiko la 2-a]] en [[Potsdamo]], en [[Prusio]]. Detalo de gravuraĵo de Pierre Charles Baquoy, laŭ N. A. Monsiau.]] Krom ties filozofiaj aspektoj, Zadig aperas kiel memkritika bilanco kiu starigas Voltaire kiam li estis 50-jaraĝa, asertis [[Pierre Lepape]]<ref>Pierre Lepape, ''Voltaire le conquérant'', Seuil, 1994, {{p.|193}}.</ref>. La glorio estas akirita nur laŭ la kosto de la ridindigo kaj de la honto esti kortegano, la feliĉo estas detruita de la persekutado kiun oni devas sufero, la amo estas malsukceso, la scienco maniero kaŝi la absurdecon de la vivo. La historio de la homaro estas tiu de la vojo de la konscio spite la barojn: malkono, superstiĉo, netoleremo, nejusteco, senracio. Zadig estas kiu luktas kontraŭ tiu malhelo de la konscio: {{Citaĵo| ''Son principal talent était de démêler la vérité, que tous les hommes cherchent à s'obscurcir<ref>Voltaire, ''Zadig'', en ''Romans et contes'', Paris, 1979, p. 71.</ref>.'' (Lia ĉefa talento estis malimpliki la veron, kion ĉiuj homoj klopodas malheligi)}} En septembro 1749, S-ino du Châtelet, graveda el [[Jean-François de Saint-Lambert|Saint-Lambert]], oficiro de la kortego de la reĝoi [[Stanislao la 1-a|Stanislas]] kaj poeto, mortiĝis dum la tagoj post la nasko. Post la morto de Madamo du Châtelet, kun kiu Voltero estis kredinta fari sian vivon ĝis la fino de siaj tagoj spite iliajn kverelojn kaj reciproka malfideleco, Voltaire estis senespera kaj suferis pro depresio, ''la nura vera sufero de mia vivo'', diros li. Li estis 56-jaraĝa. Li restis nur ses monatojn en Parizo. La malamikeco de [[Ludoviko la 15-a (Francio)|Ludoviko la 15-a]] kaj la malsukceso de sia tragedio ''Oreste'' pelis lin akcepti la ripetitajn invitojn fare de [[Frederiko la 2-a (Prusio)|Frederiko la 2-a]]. === La vera matureco (1749-1768) === ==== Berlino, saluto kaj adiaŭo (1749-1753) ==== [[Dosiero:Frederic II de prusse.jpg|maldekstra|180ra|eta|Frederiko la 2-a en 1745.<br />«''Je redouble d’envie de vous revoir, c’est-à-dire de parler de littérature, et de m’instruire de choses que vous seul pouvez m’apprendre'' (Mi emegas revidi vin, tio estas paroli pri literaturo, kaj lerni aferojn kiujn nur vi povas instrui al mi, Letero de 20a de januaro 1750 al Voltaire)»]] [[Dosiero:Adolph-von-Menzel-Tafelrunde2.jpg|dekstre|220ra|eta|La vespermanĝoj ĉe la marmorĉambro de la kastelo [[Sans-Souci]] (oni rekonas Voltaire inter la invititoj).<br />«''Le roi avait de l’esprit et en faisait avoir'' (La reĝo estis geniulo kaj oni sciigis ĝin)», diris Voltaire.]] Li foriris en junio 1750 al la kortego de [[Prusio]]. La 27an de julio, li estis en [[Berlino]]. Li sentis ĉarmon. Komfortege loĝata ĉe la apartamento de la [[marŝalo de Saksio]], li laboris du horojn ĉiutage kun la reĝo kiun li helpis por prepari liajn verkojn. Vespere okazis ves permanĝoj ĉe la malgranda kortego francigita de [[Pocdamo]] kie li renkontiĝas kun [[Pierre Louis Moreau de Maupertuis|Maupertuis]], prezidento de [[Akademie der Künste|Berlina Akademio]], [[Julien Offray de La Mettrie|La Mettrie]], [[Jean-Baptiste Boyer d'Argens|d’Argens]]. Li havis sian ĉambron<ref>Malgranda busto de Voltaire estas nuntempe ekspoziciita tie.</ref> ĉe la [[Sanssouci|kastelo Sans-Souci]] kaj apartamento en la urbo ĉe la palaco de la Rezidejo. En aŭgusto, li ricevis la dignecon de [[Ĉambelano]], kun la ordono de la Merito. Voltaire pasis pli ol du jaroj kaj duono en Prusio (li finigis tie ''[[Le Siècle de Louis XIV (Voltaire)|Le Siècle de Louis XIV]]'' kaj verkis ''[[Micromégas]]''). sed post la komenca entuziasmo, liaj rilatoj kun Frederiko malboniĝis, la kvereloj oftiĝis, foje provokitaj de la malprudento de Voltaire (afero Hirschel<ref>Ĉiam dezira de avantaĝaj negocoj, Voltaire spekulos kun du judaj negocistoj, nome Hirschel, pri ŝtata prunto de [[Saksio]]. La afero komplikiĝis. Voltaire plendis kaj arestigis unu de la Hirschel. Post proceso kie Voltaire venkis spite la publikan opinion kiu malamikas al li. Frederiko furioziĝis ke lia ĉambelano tiele evidentiĝas.</ref>). Unu pamfleto de Voltaire kontraŭ Maupertuis (tiu lasta estis fifarinta, kiel prezidanto de la Scienca Akademio, misuzon de povo kontraŭ la iama guvernisto de Madamo du Châtelet, [[Johann Samuel König|König]], akademiano li mem) provokis la rompon. La pamfleto, ''La Diatribe du docteur Akakia'', estis presita de Voltaire sen la konsento de la reĝo kaj uzante permeson konsentita por alia verko. Sentinte sin trompita, furia ke oni ataku sian Akademion, Frederiko konfiskigis la ekzemplerojn kiuj estis bruligitaj sur la publika placo fare de la ekzekutisto. Voltaire petis sian maldungon. Li forlasis Prusion la 26an de marto 1753 kun la permeso de la reĝo. Li ne direktas sin tuje al Francio, sed haltas dumlonge ĉe [[Leipzig]], [[Gotha (Germanio)|Gotha]] kaj [[Kassel]] kie li estis aklamita, sed ĉe [[Frankfurto]], urbo libera el la [[Sankta Romia Imperio|Imperio]], Frederiko arestigis lin la 31an de majo fare de sia tie loĝanto la barono von Freytag, por rekuperi libron de poeziaĵoj verkitan de li mem kaj donitan al Voltaire, pri kiu li temis ke la franco faru malbonan uzadon (Voltaire faris sian rakonton pri la afero<ref>''Mémoires pour servir à la vie de M. de Voltaire''.</ref> «''la verko de poezio de la reĝo mia majstro''»). Dum pli ol unu monato, Voltaire, akompanate de Madamo Denis veninta kuniĝi, estis humiligita, rabita, minacita kaj ĉantaĝita per serio de scenoj absurdaj kaj ubuecaj. Finfine liberigita, li povis forlasi Frankfurton la 8an de julio. ==== Sesdekjarulo, kaj serĉo de kaŝejo ĉe la landlimo de Francio (1753-1755) ==== [[Dosiero:Voltaire and Diderot at the Café Procope.jpeg|eta|''La vespermanĝo de la filozofoj'' ([[Jean Huber|Huber]]). Voltaire levas la manon por peti silenton. Maldekstre [[Diderot]], poste la pastro Adam<ref>Jezuito protektita de Voltaire ĉe Ferney post la nuligo de la Kompanio. Li servas kiel kapelano kaj kunludanto por [[ŝako]]. La kutima mokemo de Voltaire prezentas lin tiele: «''Voici le P. Adam, qui n'est pas le premier des hommes''» (Jen la pastro Adamo, kiu ne estas la unua homo).</ref>, [[Nicolas de Condorcet|Condorcet]], [[Jean le Rond D'Alembert|d'Alembert]], [[Jean-Sifrein Maury|la abato Maury]] kaj [[Jean-François de La Harpe|La Harpe]]. La sceno okazas ĉe Ferney en 1772. Ĝi estas fikcia, sed nur Diderot neniam estis en Ferney.]] Ĝis la fino de la jaro, li atendis en [[Colmar]]<ref>Ne plaĉis al li la urbo kie en tiuj cirkonstancoj, li ne sentis sin tre bone: «Colmar, une ville mi-allemande, mi-française et tout à fait iroquoise» (Kolmaro, urbo duongermana, duonfranca kaj entute irokeza)</ref> la permeson reveni al Parizo, sed la 27an de januaro 1754, oni komunikis al li malpermeson alproksimiĝi al la ĉefurbo. Li direktis sin tiam, tra [[Liono]], al [[Ĝenevo]]. Li pensis trovi havenon de libereco en tiu respubliko kalvinisma de elstaruloj kaj kleraj bankistoj interkiuj li enkalkulis nombrajn admirantojn kaj partianojn. Danke al sia amiko [[François Tronchin]]<ref>La «tribo» Tronchin (laŭ Voltaire), granda familio de bankistoj kaj elstaraj ĝenevanoj, estis nombra. Voltaire havis rilatojn, ofte amikajn, kun la plejparto de ties membroj. François (1704-1798) estis unu de la dudek kvin membroj de la Malgranda Konsilio ŝarĝita de la ekzekutivo de [[Ĝenevo]]. Li estis por Voltaire amiko daŭra kaj efika peranto ĉe la aŭtoritatoj de la urbo. Jean-Robert Tronchin (1702-1788), la frato de François, bankisto en Liono, administris la financojn de Voltaire. [[Théodore Tronchin]], kuzo, estis lia kuracisto. Alia kuzo, Jean-Robert Tronchin (1710-1793), ĝenerala prokuroro de Ĝenevo, eltenis lin. Citu ni ankoraŭ du fratojn de François, nome Pierre, membro de la Konsilio de la Ducentoj ĉe Ĝenevo, kaj Louis, pastoro kaj profesoro de teologio.</ref>, Voltaire aĉetis pere de [[pajlhomo]] (la katolikoj ne povis iĝi posedantoj en [[Ĝenevo]]) la belan biendomon de [[Parko Délices|Délices]] kaj luis alian ĉe la kantono [[Vaud]] por pasi tie la sezonon vintran. La hejmo Délices anoncis Ferney. Voltaire plibeligis la domon, kaj komfortiĝis, ricevis vizitantojn ofte (la vizito al tiu grandulo, kerne de la propagando voltera, iĝis modo), ludigis private teatraĵojn (la teatro estas ankoraŭ malpermesita en la urbo de [[Johano Kalvino|Kalvino]]). Tuje, la ĝenevaj pastoroj «konsilis» lin nenion publikigi kontraŭ la religio dum li loĝas inter ili. ==== Tertremo kaj libraperigo: Kandido (1755-1759) ==== Li multe laboris: teatro, preparado de ''[[Kandido]]'', sep volumoj de la ''[[Essai sur les mœurs]]'' (Eseo pri moroj)<ref>kiu ankoraŭ nomiĝas ''Essai sur l’histoire générale''.</ref> aperiginta je 7,000 ekzempleroj, ''[[Poème sur le désastre de Lisbonne]]''<ref>Miloj da personoj mortiĝis la 1an de novembro 1755 dum alta tajdo kaj incendio kiu detruis parton de la urbo.</ref>, revizio de la dek unuaj volumoj de siaj ''Œuvres complètes'' (kompleta verkaro) ĉe Gabriel Cramer sia nova eldonisto<ref>Voltaire, ''Lettres inédites à son imprimeur Gabriel Cramer'', eldono, enkonduko kaj notoj de Bernard Gagnebin, Ĝenevo-[[Lille]], Droz-Giard, [[1952]]</ref>, kiu havas reton de korespondantoj tuteŭrope kiu permesas al li disvastigi malpermesitajn librojn<ref>Bernard Gagnebin, "La diffusion clandestine des œuvres de Voltaire par les frères Cramer", in: ''Cinq siècles d'imprimerie à Genève : 1478-1978'', Genève, Impr. Kundig, 1978, pp. 173-194. - En: ''Annales'' de la [[Universitato de Liono]], 3a serio, Lettres, Lyon, Fasc. 39, pp. 119-132.</ref>. Voltaire kunlaboris ankaŭ ĉe ''[[l’Encyclopédie]]'' de [[Diderot]] kaj [[d’Alembert]] (125 recenzitaj aŭtoroj). Tiu granda vortaro vendita en la tuta Eŭropo<ref>Robert Darnton (''L’Aventure de l’Encyclopédie'', Cambridge, 1979, Parizo, 1982) montris ke la ''Encyclopédie'' estis vendita pli eksterlande ol en Francio.</ref> (la abono multekostis) defendis ankaŭ la liberecon pensi kaj verki, la separadon de povoj kaj atakis la monarkion de dia rajtigo<ref>Artikolo «''Autorité politique''» redaktita de Diderot: «''Aucun homme n’a reçu de la nature le droit de commander aŭ autres (…) Le gouvernement n’est pas un bien particulier mais un bien public, qui par conséquent ne peut jamais être enlevé au peuple, à qui seul il appartient essentiellement et en pleine propriété.''» (tomo I de ''l’Encyclopédie'').</ref>. Voltaire redaktis tridekon de artikoloj<ref>«Histoire», «Français», «Gens de lettres», «Généreux», «Galant»… «Fornication» (li «''ne peut ni dire, ni faire beaucoup sur ce mot'' (li povas multe nek diri, nek fari pri tiu vorto)», ŝercis li mem per letero al d'Alembert).</ref>, sed li malkonsentis pri la taktiko («''Je voudrais bien savoir quel mal peut faire un livre qui coûte cent écus. Jamais vingt volumes in-folio ne feront de révolution; ce sont les petits livres portatifs à trente sous qui sont à craindre'' (la grandaj multekostaj libroj ne faros revolucion, sed la malgrandaj faicle porteblaj libroj)<ref>''Letero'' al d’Alembert de 5a de aprilo 1766.</ref> »). Li volus meti sian markon, fari de la ''Encyclopédie'' la organo de la kontraŭkristana luktado, presi ĝin ekster Francio, sed, se d'Alembert estis forta aliancano, li ne povis allogi Diderot al siajn vidpunktoj. Tre inspirita de Voltaire, la artikolo «Genève<ref>resumo: «''On se plaint moins à Genève qu’ailleurs des progrès de l’incrédulité, ce qui ne doit par surprendre; la religion y est presque réduite à l’adoration d’un seul Dieu, du moins chez tout ce qui n’est pas peuple: le respect pour J.-C. et pour les Écritures sont peut-être la seule chose qui distingue d’un pur déisme le christianisme de Genève'' (Oni plendas malpli en Ĝenevo ol aliloke pri la progreso de la nekredemo, kio ne devas surprizi; la religio tie estas preskaŭ limigita al la adorado de unusola Dio, almenaŭ ĉe ĉio kio ne estas popolo: la respekto por J.-K. kaj por la Skribaĵoj estas eble la nua afero kiu distingas el pura diismo la kristanismon de Ĝenevo)»</ref>» de d’Alembert aperinta en la volumo VII en 1757 skandalis la ĝenevan pastraron. En Francio, post la atenco de [[Robert François Damiens|Damiens]] kontraŭ [[Ludoviko la 15-a (Francio)|Ludoviko la 15-a]], disvolviĝis kontraŭfilozofan atakon: post la libro de [[Claude-Adrien Helvétius|Helvétius]], ''De l’Esprit'', malpermesita en aŭgusto 1758, la ''Encyclopédie'' estis malpermesita siavice la 8an de marto 1759, per reĝa dekreto. Por sekurigi sian sendependon kaj eskapi el la ĉikanado fare de la pastoroj de [[Ĝenevo]], Voltaire aĉetis la [[Kastelo de Ferney-Voltaire|kastelon de Ferney]] (kaj tiun de Tourney kiu formas kun la antaŭa vastan aron de unusola posedanto) kaj instaliĝis tie en oktobro de 1758. Ferney estas en la [[Lando Gex]], en franca teritorio, sed malproksime de [[Kastelo de Versailles|Versajlo]] kaj je kvar kilometroj de la [[Respubliko de Ĝenevo|respubliko ĝeneva]] kie li povus trovi rifuĝon kaj kie situiĝas sia eldonisto [[Carl Friedrich Cramer|Cramer]] kaj granda nombro de siaj partianoj en la regantaj medioj. ==== La prospero (1759-1763) ==== [[Dosiero:Voltaire's chateau- Ferney-Voltaire.jpg|dekstre|220ra|eta|La kastelo de Ferney.<br />{{citaĵo|''Je ne connais d'autre liberté que celle de ne dépendre de personne ; c'est celle où je suis parvenu après l'avoir cherchée toute ma vie'' (Mi ne konas alian liberon ol tiu dependi de neniu; ĝi estas tiu kien mi alvenis post esti serĉinta ĝin la tutan vivon)<ref>''Letero'' de [[18a de decembro]] [[1759]].</ref>}}]] Ferney estis la periodo plej aktiva de la vivo de Voltaire. Li loĝis tie dudek jarojn ĝis sia reveno al Parizo. Estis en Ferney kie li akiros novan figuron, tiun de ĉampiono de la justeco kaj de la humaneco kaj de kie li faros siajn grandajn batalojn. Li estis 64-jaraĝa, aĝo kie en la 18a jarcento la vivo alproksimiĝis al sia fino. Voltaire iĝis riĉa kaj li fieris pro tio: {{citaĵo|''Je suis né assez pauvre, j’ai fait toute ma vie un métier de gueux, de barbouilleur de papier, celui de [[Jean-Jacques Rousseau]], et cependant me voilà avec deux châteaux, 70,000 livres de rente et 200,000 livres d’argent comptant'' (Mi naskiĝis sufiĉe malriĉa, mi faris tutan mian vivon ion de almozulo, de fimakulanto de papero, tiu de [[Jean-Jacques Rousseau]], kaj tamen jen mi kun du kasteloj, 70,000 pundoj de enspezo kaj 200,000 pundoj de kontanta mono)<ref>''Letero'' de 21a de januaro 1761 en Tronchin.</ref>}}skribis li al sia bankisto en 1761. Lia riĉo permesis al li rekonstrui la kastelon plibeligi la ĉirkaŭojn, konstrui teatron, fari dum sia vivo el la povra vilaĝo Ferney prosperan urbeton<ref>Zufferey Jonathan, ''Le village mobile : population et société à Ferney-Voltaire, 1700-1789'', La ligne d'ombre, 2011 (ISBN 978-2-9528603-9-0)</ref> kaj ankaŭ havi tablon kaj malferman pordon, ĝis la alvenego de vizitantoj kaj la laco devigis lin limigi la akceptemon. Estas la nevino kaj kompanino de Voltaire, nome [[Madame Denis]], kiu ''ricevis'' kiel dommastrino. Li montriĝis nur dum manĝo, rezervante sin al neantaŭvidita apero se tio konvenis al li, ĉar li dediĉis sin al longaj horoj de laboro {{citaĵo|''J’ai quelquefois 50 personnes à table. Je les laisse avec Mme Denis qui fait les honneurs, et je m’enferme'' (Mi havas foje 50 personojn ĉetable. Mi lasas ilin kun Mme Denis kiu faras la honorojn, kaj mi enfermiĝas)<ref>''Letero'' de 19a de marto 1961 en D’Olivet.</ref>.}}Liaj vizitantoj, kiu atendis lin senpacience, estis ĝenerala frapitaj de la ĉarmo de lia konversado, la viveco de sia rigardo, lia maldeikeco, lia vestomanieraĉo (kutime Voltaire ne «vestas sin»). Li emis konduki siajn gastojn en sian ĝardenon kaj faris ilin admiri la pejzaĝon. La grandaj horoj estas tiuj de teatro {{citaĵo|''Rien n'anime plus la société, rien ne donne plus de grâce au corps et à l'esprit, rien ne forme plus le goût'' (Nenio animas plie la socion, nenio donas pli da gracio al la korpo kaj al la spirito, nenio formas plie la guston).}}diris li. Instalita ĉe la kastelo, ĝi povis gastigi 300 personojn. Voltaire kaj Mme. Denis ludis ili mem tie siajn preferatajn rolojn. ==== Lukto kontraŭ la maljustico: Calas, Sirven kaj La Barre (1761-1765) ==== [[Dosiero:Ecrazer-l-infame-1.jpg|dekstre|180ra|eta|El la afero Calas, la moto «Écrasez l'Infâme» (forviŝu la fiagon) aperis sub sia plumo.]] La 22an de marto 1761, Voltaire estis informita ke, laŭ ordono de la parlamento de [[Tuluzo]], maljuna komercisto protestanta, nomata [[afero Calas|Calas]], ĵus estis surradigita, strangolita kaj bruligita. Laŭdire li estus murdinta sian filon, kiu volis konvertiĝi al la katolikismo. Voltaire tuj eksciis ke reale Calas estis kondamnita senpruve. Atestantoj konvinkis lin pri lia senkulpeco. Certigita ke temas pri alia tragedio fare de la [[maltoleremo]], ke la juĝistoj estis influitaj de la [[fanatikismo]] de la medio, li entreprenis la rehabilitadon de la torturito kaj la akiron de la absolvon de la aliaj familianoj Calas kiuj restis kulpigitaj. Dum tri jaroj (1762-1765), li faris intensan kampanjon: skribaĵoj, leteroj, movigis ĉion kiu povus esti influa kaj en Francio kaj en Eŭropo. El la eko de la afero Calas la moto «''Écrasez l'Infâme''» (forviŝu la fiulon aŭ la fiagon, tio estas ĉe Voltaire, la superstiĉo, la fanatikismo kaj la maltoleremo), mallongigita poruzade kiel ''Ecr.linf''., aperis en sia korespondado je la fino de liaj leteroj. Li levigis la debaton per sia verko ''[[Traité sur la tolérance]]'' (1763). Verdikto de parlamento ne estis atakebla per apelacio, kaj tiele la nura rimedo estus la [[Konsilio de la reĝo de Francio|Reĝa Konsilio]], prezidita de la reĝo. Nur Voltaire havis sufiĉan prestiĝon por turni sin al tia instanco. El Ferney, havante nur skribilaron kaj paperon, li sukcesis nuligi la verdikton de la Parlamento kaj fari monkompensi la familion. René Pomeau verkis {{Citaĵo|Par lui – par lui seul – le procès Calas deviendra l’affaire Calas, une de ces affaires qui marquent la conscience des hommes. (Pro li – nur pro li – la proceso Calas iĝos la afero Calas, unu de tiuj aferoj kiuj markas la konscion de la homoj)}} Li same sukcesis fari rehabiliti [[Afero Sirven|Sirven]], nome alia protestanto kondamnita pro [[kontumaco]] la 20an de marto 1764 je pendumado, kun sia edzino, pro la murdo de ilia freneza filino kiu estis trovita droniĝinta en puto. Oni akuzis siajn gepatrojn de la murdo supozeble fifarita por eviti ŝian konverton al katolikismo. La du gepatroj petis Voltaire ke li atingu ilian senkulpigon post longa proceso. La afero [[François-Jean Lefebvre de La Barre|La Barre]] superis per hororo tiujn de Calas kaj de Sirven. En [[Abbeville]], la 9an de aŭgusto 1765, oni malkovris ĉe la Nova Ponto krucuman bildon malhonorita. Oni malfermis esploradon. La supozoj kondukis sur grupo de junuloj kiuj altiris atenton pro ne humiligi (senĉapeliĝi) antaŭ la religia procesio de [[Komunio|Sanktigo de Komunio]], pro kantado de fiaj kantoj kaj pro fierado esti lagante la verkon de Voltaire nome ''[[Dictionnaire philosophique]]''. Du kulpitoj fuĝis. La kavaliro de La Barre, 19-jaraĝa, estis kondamnita al langotranĉo, senkapigo kaj bruligado. La [[Parlamento de Parizo]] konfirmis la verdikton. La ekzekuto okazis la 1an de julio 1766. Ankaŭ ekzemplero de la ''[[Dictionnaire philosophique]]'' estis bruligita samtempe kiel la korpo kaj la kapo de la kondamnito. Voltaire redaktis detalan priskribon de la afero, faris rekomenci la skandalon, okazigis ŝanĝon de la publika opinio. La juĝisto de Abbeville estis elpostenigita, la kunkulpuloj senkulpigitaj. Voltaire verkis {{Citaĵo|''Ce sang innocent crie, et moi je crierai aussi; et je crierai jusqu’à ma mort'' (Tiu senkulpa sango krias, kaj ankaŭ mi krios; kaj mi krios ĝis mia morto).}} al [[Charles-Augustin de Ferriol d'Argental|d’Argental]]. Lia engaĝiĝo por lukti kontraŭ la senjustico daŭros certe ĝis sia morto (postmorta rehabilitado de [[Thomas Arthur de Lally-Tollendal|Lally-Tollendal]], aferoj Morangiés, Monbailli, servistoj de Mont-Jura). Li deklaris en 1775{{Citaĵo|''Il faut dans cette vie combattre jusqu’au dernier moment'' (En tiu ĉi vivo necesas lukti ĝis la lasta momento.)<ref>Letero al Richelieu de la 30a de marto 1775.</ref>}} ==== D kiel Dictionnaire (portebla…), D kiel Danĝero (1764-1768) ==== [[Dosiero:Jean Huber - Voltaire's Morning - WGA11784.jpg|dekstre|180ra|eta|''La ellitiĝo de Voltaire'' de Jean Huber (ĉirkaŭ 1768-1772)<br />Voltaire vestas sian pantalonon dum diktado de letero. Tiu bildo estis uzata kiel simbolo de la aktiveco de Voltaire, onidire helpata de kafotrinkado kaj eĉ konsumado de ostroj kun ĉampano.]] Ĉe Ferney, Voltaire konfirmiĝis kiel ĉampiono de la «filozofio», nome tiu pensaro de [[Lumoj (filozofio)|Lumoj]] portita de multnombraj unuopuloj – ses disaj kaj konstante engaĝitaj inter si por aspraj diskutoj. Lia presproduktado dum tiuj jaroj estos konsiderinda. Li mem asertis{{Citaĵo|''J’écris pour agir''<ref>''Letero'' de la 15a de aprilo 1767 al Jacob Vernes.</ref>(Mi skribas por agi)}}Li volis akiri legantojn pro la Lumoj. Li elektis por sia propagando verkojn{{Citaĵo|utilajn kaj mallongajn.<ref>''Letero'' de la 15a de majo 1763 al Helvétius.</ref>}}Male al la [[Encyclopédie]] kun ties dikegaj volumojn facile blokitajn ĉe la eldonisto, li preferis broŝurojn de nur kelkaj paĝoj kiuj povas facile esti kaŝitaj, netrovitaj de la persekutado de la doganistoj kaj de la polico kaj vendeblaj kontraŭ nur kelkaj groŝoj. En Parizo, li povis enkalkuli kun teamo de fideluloj, unualoke [[d’Alembert]], futura sekretario de la [[Franca Akademio]], kies sociaj kaj literaturaj rilatoj estis ege utilaj al li, kaj kiu ne dubis averti lin aŭ eĉ korekti liajn erarojn, sed ankaŭ [[Melchior Grimm|Grimm]], [[Louise d'Épinay|Mme d’Épinay]], [[Claude-Adrien Helvétius|Helvétius]], [[Jean-François Marmontel|Marmontel]], [[Madame du Deffand|Mme du Deffand]], kaj ankaŭ politikajn apogojn kiaj [[Louis François Armand de Vignerot du Plessis de Richelieu|Richelieu]] aŭ [[Étienne François de Choiseul|Choiseul]] (kiuj estis nek filozofoj, nek liberaluloj sed al kiuj Voltaire plaĉis). Kiam li instaliĝis en Ferney, la eksterleĝa disvastigo de ''[[Candide]]'', lia majstroverko, estis komencinta. {{Citaĵo|Neniam Voltaire esprimis la mondon tia kia vidis ĝin lia humoro: vidon kaj kontenta kaj malkontenta, korozia sed tonika.}}verkis [[René Pomeau]], kiu kalkulis ke li devis vendi en 1759 ĉirkaŭ 20,000 ekzemplerojn de ''Kandido'', enorma kvanto por la epoko kiam eĉ la ''Encyclopédie'' ne superis 4,000 ekzemplerojn<ref>[[René Pomeau]], ''Voltaire en son temps'', tome 4, p. 9.</ref>. En Francio, la povo kaj la konservativaj medioj estis lanĉinta kampanjon kontraŭ la novaj ideoj: malpermeso de la ''Encyclopédie'', diskurso de [[Jean-Georges Lefranc de Pompignan|Le Franc de Pompignan]] ĉe la Akademio, komedio de [[Charles Palissot de Montenoy|Palissot]] kontraŭ la filozofoj ĉe la [[Franca Teatro]], atakoj de [[Élie Fréron|Fréron]], granda ĵurnalisto kaj timiga polemikisto. El Ferney, Voltaire organizis la kontraŭ-atakon: artikoloj, broŝuroj, poeziaĵetoj (la epigramo kontraŭ Fréron estis restinta fama: ''L’autre jour au fond d’un vallon,''/''Un serpent piqua Jean Fréron;''/''Que croyez-vous qu’il arriva?''/''Ce fut le serpent qui creva.'' (Iun tagon ĉe valo/serpento pikis JF/Kio okazis?/La serpento krevis), komedioj, teatraĵoj, ĉio bonis por silentigi la malamikojn de la filozofoj. En 1764, la ''[[Dictionnaire philosophique|Dictionnaire philosophique portebla]]'', bilanco de la filozofia meditado de Voltaire, samtempe pedagogia ilo destinita al la klera publiko, disvastiĝis, ankoraŭ eksterleĝe, en Eŭropo. Konsiderita malpia, ĝi estis kondamnita en Francio fare de la Parlamento la 19an de marto 1765 ([[Ludoviko la 15-a (Francio)|Ludoviko la 15-a]], post ekscii pri la libro estus demandinta: {{Citaĵo|Est-ce qu’on ne peut pas faire taire cet homme-là? (Oni ne povas silentigi tiun homon?)}}sed ankaŭ en [[Ĝenevo]] kaj en [[Berno]] kie ĝi estis bruligita. Manifesto de la Lumoj aŭ Klerismo (Voltaire faris kvar novajn eldonojn el 1764 al 1769 ĉiun fojon pliriĉigitaj per novaj artikoloj), la ''Dictionnaire'' estis komponita de tekstoj mallongaj kaj viglaj, ordigitaj laŭ alfabeta ordo. Voltaire verkis dekomence{{Citaĵo|''Tiu libro ne postulas kontinuan legadon, sed, ie ajn oni malfermas ĝin, oni trovas meditadendaĵojn''.}} === Lastaj fajroj (1768-1778): de la ĝardeno al la tombejo === ==== La diisto ĉiam lukte (1768-1769) ==== [[Dosiero:Jean Huber - Voltaire Narrating a Fable - WGA11786.jpg|eta|Pentraĵo de [[Jean Huber]]: ''Voltaire rakontanta fabelon''.]] Voltaire verkis ''J’ai été pendant 14 ans l’aubergiste de l’Europe'' (Mi estis dum 14 jaroj la gastigisto de Eŭropo)<ref>''Letero'' de la 30a de marto 1768 al Mme du Deffand.</ref> al la [[Madame du Deffand]]. Ferney troviĝis ĉe la akso de komuniko de Norda Eŭropo al Italio, itinero de la ''Granda Veturo'' de la eŭropaj nobelaro kaj riĉularo ĉe la 18a jarcento. La vizitantoj venas por vidi kaj aŭskulti lin. La plej nombraj estas angloj kiuj scias ke la filozofo amas Anglion (tri aŭ kvar centoj laŭ Voltaire), sed estas ankaŭ francoj, germanoj, italoj, rusoj. Tiuj atestantoj permesas koni la ĉiutagan vivon ĉe Ferney. En Ferney, la ĝeneva artisto [[Jean Huber]], jam familiarulo de la hejmo, faris sennombrajn skizojn kaj akvarelojn de Voltaire, samtempe komedie kaj familiare, en la ĉiutageco. En 1768, la imperiestrino [[Katerina la 2-a (Rusio)|Katerina la 2-a]] mendis al li serion de volteraj pentraĵoj el kiuj naŭ tolaĵoj estis konservitaj ĉe la [[Muzeo Ermitejo]]. La kapitaloj kiujn Voltaire investis elirigis Ferney for de la malriĉo. Ekde lia alveno, li plibonigis la agrikulturan produktadon, drenigis la marĉojn, plantis arbojn, aĉetis novaĵon el kiu li estas fiera, la semoplugilo, kaj donis ekzemplon laborante li mem ĉiujare unu de siaj kampoj. Li konstruigis domojn por kiel hejmoj por novaj loĝantoj, disvolvigis ekonomiajn aktivecojn, silkejojn, horloĝeriojn ĉefe. ''Un repaire de 40 sauvages est devenu une petite ville opulente habitée par 1 200 personnes utiles'' (Trukaŝejo de 40 sovaĝuloj iĝis riĉa urbeto loĝata de 1 200 personoj utilaj), skribis li en 1777. Je la fino de la [[1990-aj jaroj]], la franca ŝtato aĉetis la kastelon de Ferney-Voltaire kiu estas administrata de la Centro de Naciaj Monumentoj. Restaŭrata, ĝi estas malfermita al la vizitantoj. ==== Atendante (1769-1773) ==== Multe antaŭ la morto de [[Ludoviko la 15-a (Francio)|Ludoviko la 15-a]], Voltaire deziris reveni al Parizo post foresto de ĉirkaŭ 28 jaroj. ==== La lukto de la lasta rekta linio (1773-1776) ==== Ekde la komenco de februaro 1773, Voltaire suferis pro kancero de la prostato (postmorta diagnozo nuntempa danke al la informo de la [[nekropsio]] praktikata la tagon post lia morto<ref>[[René Pomeau]], ''Voltaire en son temps'', tome 5, p. 319.</ref>). La disurio pligrandiĝis, oftis febro kaj perdoj de konscio. La ŝvelaj kruroj paroligis pri hidropso (malsano pro kio eble lia biologia patro estus mortinta en 1719). La 8an de majo, li informis al d'Alembert: ''Mi vidas la morton ĉe mia nazo''. La pisado malfaciliĝis. La somero de 1773, forto revenis, sed la krizo de forta pismanko de februaro 1773, revenis en marto 1774. En majo 1774, li perdis sian plej junan nevinon pro tuberkulozo, Élisabeth, markizino de Florian (eksa Mme de Fontaine, naske Mignot). Sekvis, malpli triste por Voltaire, la morto de [[Ludoviko la 15-a]] pro [[variolo]] la 10an de majo 1774. ==== La lasta akto (1776-1778) ==== [[Dosiero:Voltaire dictionary.jpg|eta|Voltaire, 70-jaraĝa.]] La novaj aŭtoritatoj komprenigas al liaj amikoj ke oni fermos la okulojn se oni ripetas la farojn de lia lasta tragedio. Post multaj duboj, li decidiĝis en februaro 1778 okaze de la ludo de ''Irène'' en la [[Franca Komedio]]. Li alvenis la 10an de februaro kaj instaliĝis en bela apartamento de la konstruaĵo de la [[Charles de Villette|markizo de Villette]] (kiu edziĝis en 1777 sian adoptitan filinon, Mlle de Varicourt kromnomita «Belle et Bonne» (bela kaj bona)) angule de la stratoj Beaune kaj Teatinoj (nuntempe ''quai Voltaire''). La tagon post sia alveno, Voltaire havis la surprizon vidi dekojn de vizitantoj invadi la loĝejon de la markizo de Villette kiu iĝis dum la tuta lia estado loko de rendevuo de la ''Tout-Paris'' (la tuta Parizo) «filozofa». La [[30a de marto]] [[1778]] estis la tago de lia triumfo ĉe la [[Franca Akademio|Akademio]], ĉe la [[Franca Komedio]] kaj sur la stratoj de Parizo. Je lia alpaŝo, enorma homamaso ĉirkaŭis kaj plaŭdis lin. La tuta Akademio venis akcepti lin en la unua ĉambro. Li ĉeestis la ludon, side ĉe la loko de la reĝisoro. Je la eliro, la sama homamaso atendis lin kaj sekvis lian veturilon. Oni venis sur ĝi, oni volis vidi lin, tuŝi lin. Ĉe la Franca Komedio, la entuziasmo duobliĝis. La publiko venis pro la aŭtoro, ne pro la teatraĵo. La ludado de ''Irène'' estis konstante interrompita per krioj. Je la fino, oni alportis al li kronon de laŭro al lia loĝio kaj lia busto estis lokigita sur piedestalo meze de la scenejo. Je la eliro, li estis retenita dumlonge ĉe la pordo fare de la homamaso kiu petas troĉojn por vidi lin plej bone. Oni kriis :«Vive le défenseur des Calas!» (Vivu la defendinto de la Calas). Voltaire povis mezuri tiun vesperon la certa pezo de sia aagado, eĉ se la kortego, la pastraro kaj la opinio kontraŭfilozofa restis malamikaj kontraŭ li kaj senĉeniĝis kaj kontraŭ li kaj kontraŭ liaj amikoj "filozofaj", malamikoj de la religio, nome de la «bonaj» moroj kaj de la monarkio. ==== Kiel kandelo (marto-majo 1778) ==== Voltaire iĝis 83-jaraĝa. Atakita de malsano kiu progresas malpie por eniri en sia fina fazo la 10-an de majo 1778, la monatoj kiujn li ankoraŭ vivos estis por li, kiel jam dirite, samtempe tiuj de la apoteozo kaj de la martiro. Voltaire havis nur 6 semajnojn vivontajn. Sed li kondutis kvazaŭ li estas nedetruebla. Li ne sentas sin bone, kvankam lia sanstato kaj lia humoro ŝanĝas de unu tago al alia. Li konsideris sian revenon al Ferney por [[Pasko]], sed li sentis sin tiom bone en Parizo ke li pensis serioze setliĝi tie. Madame Denis, plezurege, ekserĉis domon. Li volis eviti malakcepton de entombigo<ref>D'Alembert atestis per letero al Frederiko la 2-a: «''Kelkajn tagojn antaŭ sia malsano, li estis demandinta al mi, en intima konverso, kiel mi konsilus al li konduti, se dum sia estado, li estus falinta serioze malsana. Mia respondo estis tiu kiu ĉiu saĝa homo estus farinta je mia loko, ke li farus bone se kondutus en tiu cirkonstanco kiel ĉiuj filozofoj kiuj estis antaŭ li, inter aliaj Fontenelle kaj Montesquieu, kiuj estis sekvantaj la uzadon kaj ricevantaj tion kion vi scias kun multa adoro. Li aprobis multe mian respondon: «Mi pensas krome, diris li al mi, ĉar ne necesas esti ĵetata al la rubejo, kiel mi vidis ĵeti la povran Lecouvreur.» Li havis, mi ne scias kial, grandan malinklinon al tiu maniero esti enterigita.''» (citita de René Pomeau, ''Voltaire en son temps'', T.5, p. 281)</ref>. Ekde la 2-a de marto, li faris veni obskuran pastron de la paroĥo de [[Preĝejo Saint-Sulpice de Parizo|Saint-Sulpice]], nome abato Gaultier, al kiu li donas minimuman konfeson de fido<ref>Li ne diris ke li estas katolika, sed «''ke li mortiĝas en la katolika religio''». Li neniom malkonfesis pri tio kion li estis verkinta, sed li deklaris ke li estis skandalinta la eklezion, kaj li petas pardonon. Li malakceptis la [[komunio]]n sub preteksto ke li kraĉas sangon. La abato Gaultier donis tiam al Voltaire la absolvon.</ref>(kiu iĝos publika ekde la 11-a de marto) ŝanĝe por sia absolvo. La [[28-an de marto]], li verkis al sia sekretario [[Wagnière]] la du famajn liniojn: {{Citaĵo|''Je meurs en adorant Dieu, en aimant mes amis, en ne haïssant pas mes ennemis, et en détestant la superstition.'' (Mi mortiĝas adorante Dion, amante miajn amikojn, ne malamante miajn malamikojn, kaj abomenante la [[superstiĉo]]n.)}} El la [[10-a de majo]] [[1778]], spite la asistadon fare de la doktoro [[Théodore Tronchin]], liaj suferoj iĝis netolereblaj. Por malgrandigi siajn dolorojn, li uzis fortajn dozojn de opio kiuj faligis lin en dormemo interrompita de fazoj de deliro. Sed kiam paŝis la efiko de la opio, la malsano vekiĝis eĉ pli malbone<ref>Vidu [http://bibliotheq.net/m.j.gaberel/voltaire-et-les-genevois/page-64.html M.J. Gaberel - Voltaire et les Genevois] same kiel ''Récit complet et détaillé de l'arrivée et du séjour de Voltaire á Paris en 1778'', Edouard Damilaville, 1878</ref>. La konverto de Voltaire, pinte de sia glorio, estus konstituanta grandan venkon de la Eklezio sur la «filozofia sekto». La pastro de Saint-Sulpice kaj la ĉefepiskopo de Parizo, kontraŭdirante la abaton Gaultier, sciigis ke la mortanto devas subskribi klaran forĵuron se li volas akiri enterigon en kristanigita tero. Sed Voltaire malakceptis forĵuri. Oni komencis negocadon inter la familio kaj la aŭtoritatoj kiuj intencis eviti skandalon. Oni trovis aranĝon. Post la morto de Voltaire oni transportos lin «kiel malsanulo» al Ferney. Se li ''mortiĝas'' dum la vojaĝo, lia korpo estos portata al destino. [[Dosiero:Plaque Voltaire, 27 quai Voltaire, Paris 7 (2).jpg|eta|altdekstre=0.8|Memora tabulo, ĉe 27, quai Voltaire, alvokanta la morton de Voltaire en tiu loko.]] Voltaire mortiĝis la 30-an de majo en la hejmo de sia amiko la [[Charles de Villette|markizo de Villette]], ''dans de grandes douleurs, excepté les quatre derniers jours, où il a fini comme une chandelle'' (ene de grandaj doloroj, escepte la kvar lastaj tagoj, kiam li finiĝis kiel kandelo), verkis Mme Denis. La 31-an de majo, laŭ lia volo, M. Try, kirurgo, helpita de iu M. Burard, faris lian nekropsion. La korpo estis tuje enbalzamigita de M. Mitouart, la najbara [[apotekisto]] kiu atingis la rajton konservi la cerbon, dum la koro revenis al Villèle. La nevo de Voltaire, nome la abato Mignot, ne volis suferi la riskon de transporto al Ferney. Li havis la ideon enterigi lin provizore en la malgranda abatejo de Sellières proksime de [[Troyes]], kies abato duaranga li estas. La 31-an de majo, la korpo de Voltaire enbalzamigita estis instalita side, vestita kaj ligita, kun servisto, en kaleŝo kiu alvenis al Scellières la venontan posttagmezon. Danke al la atestilo pri konfeso subskribita de la abato Gaultier, li estis enterigita religie en kavo de la preĝejo antaŭ la episkopo de [[Troyes]], avertita de la [[ĉefepiskopo]] de Parizo [[Christophe de Beaumont]], havu tempon ordoni al la prioro de Scellières prokrasti la enterigon. ==== La Panteono ==== Post la morto de Voltaire, Mme Denis, universala heredanto, vendis Ferney al Villette (la biblioteko, akirita de [[Katerina la 2-a]], estis sendita al [[Sankt-Peterburgo]] fare de [[Jean-Louis Wagnière|Wagnière]]). Villette, konstatinte ke la bieno estis ege malspeza, revendis ĝin en 1785. La transporto de la tombo al Ferney iĝis malebla. La abato Mignot volis mendi maŭzoleon por ornami la sennoman tombo-ŝtonon sub kiu ripozis la restaĵojn de Voltaire, sed la aŭtoritatoj malkonsentis. [[Dosiero:Panthéon Paris 2.jpg|eta|dekstre|Panteono de Parizo]] En 1789, la [[konstitucifara asembleo]] voĉdonis por la naciigo (ŝtatigo) de la havaĵoj de la pastraro. La abatejo de Sellières estos vendota. Necesas trovi solvon. Villette kampanjis por transporti al Parizo la restojn de la granda homo (li jam estis renominta per sia propra aŭtoritato la iaman straton de Teatinoj surmetante tabulon: «Quai Voltaire»). Estis li kiu lanĉis la nomon de la [[Panteono de Parizo|Panteono]] kaj elektis lokon, nome la baziliko de [[Sankta Ĝenoveva]]. La [[30an de majo]] [[1791]], jariĝo de lia morto, la Asembleo, spite fortajn kontraŭojn (la membroj de la pastraro konstituis kvaronon de la deputitoj) decidis transmeti ĝin. La 4an de aprilo, post la morto de [[Honoré-Gabriel Riquetti de Mirabeau|Mirabeau]] okazinta la 2an, la Asembleo dekretis, ke ''la nova konstruaĵo de Sankta Ĝenoveva estos destinita al ricevo de la cindrojn de la granduloj''. Mirabeau estis la unua «panteonigita». Voltaire sekvis la 11an de julio. Ĉar la korpo de Mirabeau estis retirita el tiu monumento je la sekvoj de la malkovro de la ''fera kaŝejo'' (kun sekreta korespondado inter la reĝo kaj Mirabeau inter aliaj), Voltaire iĝis la plej antikva gasto de la Panteono. La funebra parado konsistis el militistaj formaĵoj, poste delegitaroj de infanoj. Poste statuo de Voltaire fare de [[Houdon]], portita de [[Nacia Altlernejo de Belartoj|studentoj de Belartoj]] kostumitaj antikve, venis ankaŭ la akademianoj kaj beletristoj, akompanataj de la 70 volumoj de la eldono de Kehl de la volteraj verkoj, proponitaj de [[Beaumarchais]]. Sur la [[ĉerko]] oni legis skribaĵon: ''Li venĝis [[Afero Calas|Calas]], [[François-Jean Lefebvre de La Barre|La Barre]], [[Afero Sirven|Sirven]] kaj Monbailli<ref>Kondamnita je morto same kiel sia edzino kiel filimurdistoj senpruve, nek serioza indico, Monbailli estis ekzekutita en 1770. Voltaire estis kortuŝita pro la afero. Li publikigis komenton de la proceso, apelaciis al la kanceliero Maupéou kaj savis Mme Monbailli. Ŝia edzo almenaŭ estis rehabilitata.</ref>. Poeto, filozofo, historiisto, ege levigis la homan spiriton, kaj preparis nin esti liberaj.'' == La verkoj de Voltaire == La produktado literatura de Voltaire estas enorma. Ĝi enhavas teatron, historion, filozofion, poezion, polemikajn tekstojn publikigitajn pri ĉio kaj konstante, fabelojn, rakontojn, kaj kortuŝajn korespondaĵojn. Dum lia vivo, liaj '''''Œuvres complètes''''' (kompletaj verkoj) komponis jam 40 volumojn ''in-8°'' (eldono de [[Ĝenevo]] de 1775). Post lia morto, la eldono de Kehl (1783-1790) de [[Beaumarchais]] inkludanta la korespondadon (sed nombraj posedantoj de leteroj malakceptis komuniki ilin) enhavis 70 volumojn ''in-8°''. La eldono publikota en [[Oksfordo]] enhavos pli ol 200. === La filozofiaj fabeloj === [[Dosiero:L'Ingenu.jpg|eta|dekstre|230ra|Komenco de ''Senartifikulo'']] Voltaire atribuis al siaj rakontoj nur malfortan gravon, sed tiu estas sendube nuntempe la parto de lia verkaro plej eldonita kaj plej legata. ''Tie oni trovas, tiom libere kiom ĉe lia korespondado, la spiriton de Voltaire'',verkis [[René Pomeau]]<ref>''Voltaire en son temps'', T.2, p. 343.</ref>. Ili formas parton de la neeviteblaj tekstoj de la 18a jarcento kaj okupas elstaran lokon en la [[franca kulturo]]. Tiuj estas, inter aliaj, la ''[[Songe de Platon]]'', ''[[Micromégas]]'', ''[[Le Monde comme il va]]'', ''[[Zadig]]'', ''[[Les Deux Consolés]]'', ''[[Candide]]'', ''[[Histoire d'un bon bramin]]'', ''[[Jeannot et Colin]]'', ''[[L'Ingénu]]'', ''[[L'Homme aux quarante écus]]'', ''[[Le Taureau blanc]]''. === La korespondado === Ekzilita en Ferney, Voltaire korespondis kun ĉiu grava en Eŭropo. La abundo de lia korespondado (ĉirkaŭ 23,000 leteroj retrovitaj, 13 volumoj en la [[Biblioteko de la Plejado]]) igas necesa la publikigon de elektitaj leteroj. Oni citu, inter aliaj, la korespondado kun [[Madame du Deffand]], aĝa kaj blinda, skeptikisma kaj klera kiu kunsidigis en sia salono la tutan grandularon parizan (''kun Voltaire, en prozo, la plej pura klasikulo de tiu epoko''<ref>Sainte-Beuve, Causeries du lundi, Garnier, T.1, p. 413.</ref> laŭ [[Sainte-Beuve]]). ''La pesimismo de Mme du Deffand estas tiom absoluta'', skribas [[Benedetta Craveri]]<ref>''Madame du Deffand et son monde'', Seuil, 1987, p. 309.</ref>,''ke ĝi devigas sian korespondanton esprimiĝi pri la destino de la homo, kun precizeco kiun oni ne trovas en la resto de lia verko''. Laŭ vortoj de alia fakulo: ''Estas en liaj leteroj kie oni devas serĉi la esprimon la plej intiman de la filozofio de Voltaire; lian manieron akcepti la vivon kaj fronti la morton, liajn ideojn metafizikajn kaj lian skeptikismon, liajn pasiajn luktojn je la nomo de la homaro kaj liajn momentojn de mistika rezignacio<ref>Norman L. Torrey, ''The spirit of Voltaire'', New York, 1930, p. 170.</ref>.'' === La filozofiaj verkoj === Voltaire ne havigas certigajn respondojn, sed instruas al dubado, ĉar estas per la dubo kiel oni lernas pensi. La filozofeca parto de lia verkaro plu estas aktuala: La ''[[Lettres philosophiques]]'', la ''[[Traité sur la tolérance]]'', la ''[[Dictionnaire philosophique|Dictionnaire philosophique portebla]]'', la ''[[Dictionnaire philosophique|Questions sur l’Encyclopédie]]''. === La teatro === [[Dosiero:Voltaire Tancrède Paris Duchesne 1771.JPG|eta|dekstre|230ra|Eldono de ''[[Tancrède (Voltaire)|Tankredo]]'' de 1771]] La teatro de Voltaire, kio faris lian glorion kaj pasiigis liajn samtempulojn, estas nuntempe ege forgesita. Voltaire tamen estis la plej granda dramaturgo de la 18a jarcento kaj hegemoniis ĉe la scenejo de la [[Franca Komedio]] de 1718 ĝis sia morto. Li verkis kvindekon da tragedioj kiuj, laŭ la ĉirkaŭkalkulo fare de [[René Pomeau]]<ref>''Voltaire en son temps'', T.5, p. 154.</ref>, estis plaŭditaj, rare prifajfitaj, fare de ĉirkaŭ du milionoj de spektantoj. En Parizo, liaj plej grandaj sukcesoj estas, en ordo ''[[Zaïre (Voltaire)|Zaïre]]'' (1732), ''Alzire'', (1736), ''[[Mérope (Voltaire)|Mérope]]'' (1743), ''Sémiramis'' (1748), ''[[Edipo (Voltaire)|Edipo]]'' (1718), ''[[Tancrède (Voltaire)|Tancrède]]'' (1760), ''[[L'Orphelin de la Chine]]'' (1755) kaj ''[[Le Fanatisme ou Mahomet le Prophète|Mahomet]]'' (1741). === La poezio === La versigo, praktikata ekde la infanaĝo, iĝis por Voltaire maniero por nature verki. Lia produktado poezia estis ĉirkaŭkalkulita je 250,000 versoj<ref>André Versaille, ''Dictionnaire de la pensée de Voltaire'', enkonduko de René Pomeau, Éditions Complexe, 1994, p. 8.</ref>. Li ne havis rivalon por uzadi la aleksandron. Dumlonge li estos por liaj samtempuloj la aŭtoro de ''[[La Henriade]]'' kiun Beaumarchais lokigis ĉe la sama nivelo kiel la [[Iliado]] kaj kiu konis ankoraŭ 67 eldonojn inter 1789 kaj 1830 antaŭ esti metita en la forgeso fare de la [[Romantismo]]. Tiu versigita verkaro (''La Pucelle d’Orléans'', ''Le Mondain'', la ''[[Poème sur le désastre de Lisbonne]]'') estas malpli legebla por oni nuntempe, sed ĝi ekzistas, en partikulare tra siaj leteroj, unu Voltaire poeto de la kontento kaj de la rideto, de inventema vortotrezoro, inspirita ofte de la satireca spirito. === La historio === Tiu branĉo de la voltera verkaro ne survivas kiel grava kontribuo al la historiografio (''[[Le Siècle de Louis XIV]]'', ''Histoire de Charles XII'', ''Histoire de l’empire de Russie sous Pierre le Grand''), male al tiu de Michelet, nur ĉar ĝi estas la verko de verkisto, eĉ se lia perspektivo de la historio «filozofeca» (''[[Essai sur les mœurs et l'esprit des nations]]''), konsistanta je la sekvo de la klopodoj de la homoj en socio por eliri de la primitiva stato, restas valida. == La moralo == == Apartaj temoj == == Elektitaj verkoj == * ''[[Edipo (Voltaire)|Edipo]]'' * ''[[Filozofiaj Leteroj]]'' * ''[[Dictionnaire philosophique]]'' laŭnome ''Filozofia vortaro'' * ''[[La Henriade]]'' * ''[[Le Siècle de Louis XIV]]'' * ''[[Zadig ou la Destinée]]'' * ''[[Poème sur le désastre de Lisbonne]]'' * ''[[Essai sur les mœurs et l'esprit des nations]]'' * ''[[Traité sur la tolérance]]'' == Tradukoj al Esperanto == [[Dosiero:Aime la vérité, mais pardonne à l'erreur. Voltaire, 1694-1778 -eo.svg|eta|300ra]] * ''[[Kandid aŭ la optimismo|Kandid]]'': aŭ la optimismo / Volter. Esperanta trad. de [[Eŭgeno Lanti|E. Lanti]]. Ilustr. de R. Bartelmes. Leipzig: [[Sennacieca Asocio Tutmonda]], Eld. Fako, 1929. 162 p. ilustr. * ''Tri verkoj de Volter / (Voltaire)''. En trad. de [[Eŭgeno Lanti|E. Lanti]]. Paris: Sennacieca Asocio Tutmonda, 1956. 312 p. ilustr. * ''Kandid'' <parto> / Voltaire. El la franca trad. E. Lanti.<ref>Aperis en [[Nova Esperanta krestomatio]] / Hrsg.: [[William Auld]]. 1991. p. 134–137.</ref> * ''MIKROMEGO kaj aliaj verko'' (Micromégas) esperantigo de [[André Cherpillod]] - EldonoFonto,Brazilo * [http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=e0b&datum=1905&page=463&size=45 ''La du konsolitaj''] trad. René Bricard * [http://bitoteko.esperanto.es:8080/jspui/bitstream/11013/1053/1/FlandraEsp_088_1936-okt_enhavo1935-36.pdf ''La unuokula ŝarĝoportisto''], trad. [[Edgard Verheyden]].<ref>Aperis en [[Flandra Esperantisto]], okt. 1936, p. 53-57.</ref> * [http://www.esperanto.cc/origtrad-unuokula.htm ''La unuokula ŝarĝisto'']{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} trad. [[Daniel Luez]] * ''Katekismo de la honesta homo''. Trad. [[André Cherpillod]], Chapecó: Fonto, 2012, 59p. * ''La franca jezuito kaj la ĉina imperiestro / Le jésuite français et l'empereur de Chine''. Trad. [[André Cherpillod]], [[Courgenard]]: La Blanchetière, 2014, 47p. * [http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=e0b&datum=1906&page=181&size=45 ''Memnono, aŭ la homa saĝeco''] trad. F. Lallemant * ''Blanko kaj Nigro'', esperantigis Roland Platteau, aperis en revuo "[[Monate ĉe Vi]]" n°78 kaj 79 jaro 2008, kaj rete en retejo Ipernity, retadreso komencas kiel ĉiuj kaj fino estas ipernity.com/blog/r.platteau/26607 * Serĝo Sir', "Voltero: Al S-ino Emilio de l'Châtelet", [[Sennaciulo]], 1441-1443, julio-septembro 2025, p. 18. ===Recenzoj=== Pri ''Tri verkoj de Volter / (Voltaire)'' {{citaĵo|La tre multaj esperantistoj kiuj ne konas la Francan lingvon kaj kiuj, por meriti la nomon de kulturpersonoj, devas nepre koni Votaire, agos bone aĉetante kaj legante tiun-ĉi libron. Pro tiu nova, rapida kaj agrabla surprizo, SAT plene meritas nian dankon. Ĝi prezentas tie-ĉi 3 el la plej tipaj verkoj de Voltaire, i.e. la [[ĉefverko]]n „Kandid". Kiel satiro, tiu lasta verko certe egalas la plej famajn de la mondliteraturo kiel ekz. „Don Kiĥoto" kvankam tiu lasta estas pli milda. SAT havis la bonan ideon enpresigi la antaŭparolon kiun Lanti siatempe skribis Efektive per tiu antaŭparolo la leganto lernas koni Voltaire... kaj Lanti mem(!) Lanti komencas, dirante ke Kandid estas ankoraŭ ĉiam aktuala ĉar la [[malvirto]]j kiujn Voltaire tie vipis ankoraŭ nun furiozas ekz. la maltoleremo, fanatikeco. Lanti diras tion jenmaniere: "La Jezuitoj-plej diversspecaj-estas same influhavaj, regemaj...". La eldonantoj, pro la fakto ke ili represas tiun aserton, verŝajne samopinias. Nu, la verkanto de tiu-ĉi recenzo iom konas la Katolikan [[Eklezio]]n; kaj tial li eble rajtas iom precizigi la aferon. Ke la Eklezio Roma estas „potenco", tio estas nepridubenda. Ke Jezuitoj luktas por ĝiaj gloro kaj plifortigo, ankaŭ tio staras ekster dubo kaj estas eĉ normala. Sed ĉio tio ne ankoraŭ identas kun fanatikeco. Certege, estas tre multaj fanatikaj kaj netoleremaj gemembroj; tamen eble malpli ĉe la Jezuitoj; kaj pli inter la religiulinoj kaj la sekulara pastraro. La aŭtoro verŝajne pensis ke la Societas Jesu ne konis [[evoluo]]n kaj estas ankoraŭ tia kia ĝi estis en la 17a jarcento? Pli. Se doni ekzemplon de netoleremo, kial ne esti senpartia kaj mencii netoleremon ankaŭ de la alia flanko, ekz. la Framasonoj ? En la sama antaŭparolo E. Lanti mencias modernajn ne malpli detruajn fanatikojn: la naciisma, rasisma, faŝisma, partieca... Denove li forgesis ion aldoni: la bolŝevista. Ankoraŭ foje, li menciis kelkajn el unu flanko; kial ne unu el la alia flanko? Kaj ankoraŭ ĉiam samloke E. Lanti rememorigis la viktimojn de la „[[Sankta Inkvizicio]]". Tiu institucio efektive senkapigis aŭ bruligis tre grandan nombron da personoj. Ci estas teruraĵo de la historio. Tamen, la aŭtoro, kie tiom da personoj, komprenis tiun fenomenon per la nuntempa kompreno, laŭ la hodiaŭaj psiko kaj konvinkoj. Tiel ili tute ne kapablas kompreni la veran signifon de tiu historia fakto. Rilate la tradukon, mi ne havas multajn rimarkojn. Lanti diras ke li celis fidele sed ankaŭ klare kaj facile kompreneble traduki. En tio li sukctsis. Cetere, la [[libro]] estas kontrolita de la SAT-Literatura Komitato. Tamen mi ŝatus scii kiamaniere tiu komitato pravigus la adverban formon en: „Estas vere, ke ĉio konsiderite, la [[sorto]]..." Ĉu tie ne devas stari la litero a? (paĝo 105) . Sur paĝo 111 mi legas: „Kandid laŭdis ties ĉiujn belecojn". Laŭ mi devas esti: [[belaĵo]]jn. Ĉu ne pli bone rezervigi la sufikson „eco" nur por ideaj konceptoj? Sur [[paĝo]] 179 mi malkovris alian malbonan tradukon: „Kredeble, diris Zadig, esti vive bruligita, tio kaŭzas tre delikatan plezuron. „ Unue, devas esti. bruligata. La Franclingva frazo tekstas „il faut qu'il y ait un plaisir bien délicieux à être brulée vive". Evidente „être brulée vive" ne faras distingon inter nun okazanta kaj jam okazinta. Sed en Esperanto ni kapablas doni tion. Kaj la signifo estas certe: okazanta. Due. La vorto ''delikata'' estas tie-ĉi malĝusta vorto. Ĝia signifo ja estas: neforte kaj neakre impresanta niajn sentumojn (vidu P.V.). Tie-ĉi devis troviĝi vorto kun la senco de ĝuego. Paĝo 237 entenas frazon kiu metas nin antaŭ problemo: „Ŝi ankoraŭ amus min se urso ne manĝus ŝin. „ Evidente devas esti: se urso ne estus manĝinta ŝin. Kial la aŭtoro ne skribis tiel? Pro la malbela [[frazsono]]? Mi komprenas. Sed ĉu tio pravigas malĝustaĵon? Ekzistas solvo!: se urso ne manĝintus ŝin. Mi scias ke tio ne plaĉas al kelkaj. Sed mi opinias ke ĝi estas tute laŭ la [[strukturo]] de la Esperanto-gramatiko, ke ĝi estas ne malbela, kaj ĉiuokaze ĝi estas solvo. Kiom vi opinias pri lia frazo ekz.: mi ne estus foririnta, se mi estus sciinta...? Lasta rimarko: La diraĵoj de la [[persono]]j ne estas inter citiloj. Bedaŭrinde. Ĉar kelkfoje oni devas religi. Ekzemplo sur paĝo 236: „farante delikatajn afablaĵojn, li respondis, por plaĉi al la personoj..." |[[Hector Vermuyten|NYT]]. [[Belga Esperantisto]] - Numero 345, Novembro, 1956}} == Herooj de Voltero == [[Zadigo]] - [[Kandido]] - [[Senartifikulo]] == Bibliografio == * Barr, Mary Margaret Harrison. ''Quarante années d'études voltairiennes, bibliographie analytique des livres et articles sur Voltaire, 1926-1965'', Paris: A. Colin, 1968. * Barr, Mary Margaret Harrison. ''A Century of Voltaire Study. A Bibliography of Writings on Voltaire, 1825-1925'', New York: B. Franklin, 1972. * Bengescu, George. ''Voltaire, bibliographie de ses œuvres'', Paris: Perrin, 1882-1890 (Reproduction anastatique: Nendeln, Lichtenstein: Kraus Reprint, 1977-1979 (4 volumes). ** t. 1. Théâtre. Poésies. Grands ouvrages historiques. Dictionnaire philosophique et Questions sur l'Encyclopédie. Romans. ** t. 2. Mélanges. Ouvrages édités par Voltaire. Ouvrages annotés par Voltaire. ** t. 3. Correspondance. Cent lettres de Voltaire non recueillies dans les diverses éditions de ses œuvres. Répertoire chronologique de la correspondance de Voltaire de 1711 à 1778, avec l'indication des principales sources de chaque lettre. ** t. 4. Œuvres complètes de Voltaire. Principaŭ extraits de Voltaire. Ouvrages faussement attribués à Voltaire. * Bestermann, Theodore. ''Some Eighteenth-century Voltaire editions unknown to Bengesco'', Banbury, Voltaire Foundation, 1973. * Spear Frederick A. avec la participation de Elizabeth Kreager, ''Bibliographie analytique des écrits relatifs a Voltaire: 1966-1990'', Oxford: Voltaire Foundation, 1992. == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Vidu ankaŭ == {{Projekto vizaĝoj}} * [[Voltaire (pariza metrostacio)]] * ''[[Écrasez l'infâme]]'' * [[Instituto kaj Muzeo Voltaire]] * [[Parko Délices]] * [[5676 Voltaire]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|q=Voltaire}} * [http://www.voltairenet.org/fr Libera mondgazeto aŭspiciis sin de la nomo de Voltaire] * [http://donh.best.vwh.net/Esperanto/Literaturo/Revuoj/np/np5606/volter.html Tri verkoj de Volter] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060306045251/http://donh.best.vwh.net/Esperanto/Literaturo/Revuoj/np/np5606/volter.html |date=2006-03-06 }} de [[Ferenc Szilágyi]] * [http://donh.best.vwh.net/Esperanto/Literaturo/Revuoj/nlr/nlr33/volter.html Tri verkoj de Volter] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060629163527/http://donh.best.vwh.net/Esperanto/Literaturo/Revuoj/nlr/nlr33/volter.html |date=2006-06-29 }} de [[Tomáš Pumpr]] {{-}} {{Sepultitoj en Pantheon}} {{Tradukita|lingvo= fr |artikolo=Voltaire |revizio=113309885 }} {{Bibliotekoj}} {{Havenda artikolo}} {{Elstara}} {{ADLS|2015|32}} <!-- ĝis 35 --> {{Vivtempo|Voltaire}} [[Kategorio:Francaj verkistoj]] [[Kategorio:Francaj filozofoj]] [[Kategorio:Francaj enciklopediistoj]] [[Kategorio:Francaj vegetaranoj]] [[Kategorio:Pseŭdonimoj]] [[Kategorio:Klerismo]] [[Kategorio:Membroj de la Franca Akademio|Voltaire]] [[Kategorio:Entombigitoj en la Panteono de Parizo]] 825gmjpraycjv6cidjlgoft8car15vk 0 11643 9378200 9057858 2026-05-20T07:59:11Z ThomasPusch 1869 /* Eksteraj ligiloj */ 9378200 wikitext text/x-wiki {{Kursiva titolo}} {{Informkesto libro | titolo = Unua Libro | origina titolo = Международный языкъ. Предисловіе и полный учебникъ<br />Internacia lingvo. Antaŭparolo kaj plena lernolibro | aŭtoro = L. L. Zamenhof | eldonjaro = 1887 | eldonurbo = [[Dosiero:Greater Coat of Arms of the Russian Empire 1700x1767 pix Igor Barbe 2006.jpg|25ra]] [[Varsovio]], [[Rusia Imperio]] | eldoninto = Ĥaim Kelter | paĝoj = | isbn = | bildo = Unua Libro por Rusoj.jpg | subteksto = La unua Unua Libro - rusa eldono, 1887 | sekva = [[Dua Libro]] }} [[Dosiero:Ch Kelter Varsovio.jpg|eta|Presejo de Ĥaim Kelter ĉe la strato Nowolipie 11 en Varsovio (maldekstre), kie presiĝis la Unua Libro]] '''''Unua Libro''''' estas konvencia nomo de la libreto, verkita de [[L. L. Zamenhof]] en 1887, kiu anoncis kaj priskribas la lingvon [[Esperanto]] (tiam nomitan ''Lingvo Internacia''). La libro estis eldonita sub la [[kaŝnomo]] ''D-ro Esperanto''.<ref name="ondo">{{citaĵo el la reto | url = http://sezonoj.ru/2016/07/eo125/ | titolo = La Unua Libro | alirdato = 2017-04-10 | familia nomo = Korĵenkov | persona nomo = Aleksander | aŭtoroligilo = Aleksander Korĵenkov | dato = 2016-07-26 | verko = La Balta Ondo | arkivurl = https://web.archive.org/web/20170123165206/http://sezonoj.ru/2016/07/eo125/ | arkivdato = 2017-01-23 | citaĵo = La 14an de julio 1887 (la 26an de julio, laŭ la Gregoria kalendaro) en la presejo de Ĥaim Kelter (Varsovio) aperis la 42-paĝa broŝuro Internacia lingvo. (...) Ĝia aŭtoro, la 27-jara Ruslanda judo Lazarj Markoviĉ Zamenhof (Лазарь Маркович Заменгоф), kaŝis sin sub la pseŭdonimo “D-ro Esperanto”. Ĝis la jarfino aperis pola, franca kaj germana eldonoj de la verketo, kiu poste ricevis la “popolan” titolon: la Unua Libro.}}</ref><ref name="Korĵenkov">{{citaĵo el libro | titolo = Homarano. La vivoj, verkoj kaj ideoj de d-ro L. L. Zamenhof | familia nomo = Korĵenkov | persona nomo= Aleksander | eldono = 2 | jaro = 2011 | eldoninto = [[Sezonoj]] | serio = Serio ''Scio'' | volumo = 8 | lingvo = eo}}</ref> La libro estas [[lernolibro]], priskribanta la gramatikon de la nova lingvo, kaj enhavas mallongajn ekzemplojn de Esperanto, kune kun mallonga rusa–Esperanta vortaro. La libro estis poste tradukita al diversaj eŭropaj lingvoj, kaj estis sekvita de la ''[[Dua Libro de l' Lingvo Internacia]]'' kaj ĝia ''[[Aldono al la Dua Libro|Aldono]]''. == Historio de eldonado == === Originala titolo kaj posta kromnomo === La originala titolo de la verko, en la [[rusa lingvo]], estas „''{{lang|ru|Международный языкъ. Предисловіе и полный учебникъ}}“ (Meĵdunarodnij jazik. Predislovie i polnij uĉebnik'', Internacia lingvo. Antaŭparolo kaj plena lernolibro), sed en priskriboj de la historio de Esperanto oni kutime nomas ĝin ''Unua Libro''<ref>[[André Cherpillod]], [http://dvd.ikso.net/revuo/Revuo_Esperanto/2009/05.pdf La genio Zamenhof kreis lingvon ne-Eŭropan, kaŝitan sub Eŭropa masko] - grava instruo de la Unua Libro, revuo Esperanto, p. 103)104, n-ro 1225 (5), majo 2009, alirite la 26-an de januaro 2019.</ref>. Al la naskiĝo de tiu kromnomo certe kontribuis posta verko efektive titolita ''[[Dua Libro de l' Lingvo Internacia]]'' (1888). Oni uzas la nomon ''Unua Libro'' por ĉiuj lingvoversioj kaj ĉiuj eldonoj de la verko. Laŭbezone, precipe se temas pri alia versio ol la originalo rusa de julio 1887, oni precizigu, ekz. „''la germana Unua Libro''“, „''la dua eldono de la rusa Unua Libro''“. === Dato de eldono === La broŝuro estis eldonita en [[Varsovio]], sub la [[kaŝnomo]] {{lang|ru|Докторъ Эсперанто|t=''Doktor Esperanto''}} (laŭ la originala arĥaika rusa ortografio; nune ''{{lang|ru|Доктор}}''). La kovrilpaĝo montras la prezon de la broŝuro kiel 15 [[kopeko]]jn. La kovrilpaĝo estas komplete en la rusa lingvo, krom la indiko "por Rusˌoˌj" (kun la morfemo-dividantaj streketoj). La libro konsistas el 40 paĝoj, kovrilo kaj granda folio. ==== Unua aprobo de registara cenzuro ==== Laŭ la leĝoj de la tiama [[Rusa Imperio]], ĉiu libro devis esti aprobita de la registara [[cenzuro]] antaŭ eldonado; por la ''Unua Libro'', la [[cenzuro]] aprobis ĝin por presado je la 21-a de majo de 1887 (laŭ la tiama [[Julia kalendaro]], respondanta al la 2-a de junio de 1887, laŭ la [[Gregoria kalendaro]]). ==== Dua aprobo de registara cenzuro ==== La dua aprobo de la cenzuro, por la permeso de disvastigo post la presado, portas la daton de la [[14-a de julio]] de 1887 (laŭ la [[Julia kalendaro]]) kaj la [[26-a de julio]] 1887 (laŭ la [[Gregoria kalendaro]]).<ref name="ondo" /> === Naskiĝtago de Esperanto === La dato de dua aprobo (je la [[26-a de julio]]'')'' estas ĝenerale festata kiel la naskiĝtago de Esperanto inter esperantistoj. === Eldonoj en diversaj lingvoj === La originala eldono estis nur [[rusa lingvo|ruslingva]], sed antaŭ la fino de 1887 la libro aperis ankaŭ en la [[Pola lingvo|pola]], [[Germana lingvo|germana]] kaj [[Franca lingvo|franca]] lingvoj kaj duaeldone en la rusa. La unua [[Angla lingvo|angla]] versio aperis en 1888, tradukita de [[Julian Steinhaus]]. Laŭ [[Marjorie Boulton]], tiu traduko estis "katastrofe malbona",<ref>{{citaĵo el libro | titolo = Zamenhof: creator of Esperanto | persona nomo = Marjorie | familia nomo = Boulton | aŭtoroligilo = Marjorie Boulton | jaro = 1960 | eldoninto = Routledge and Paul | lingvo = en | citaĵo= one of his early converts, Julius Steinhaus, thought himself qualified and produced a disastrously bad translation.}}</ref> kaj laŭ [[Humphrey Tonkin]], "malbone tradukita".<ref name="Tonkin">{{citaĵo el libro | persona nomo = Humphrey | familia nomo = Tonkin | ĉapitro = [http://host.uniroma3.it/laboratori/laat/konferencoj/2006-miljorini/Tonkin-prel-eo.doc ''Hamleto'' en Esperanto] | titolo = Konferenco “Vojo de interlingvistiko: de Bruno Migliorini al la nuna tempo” Organizita de Accademia della Crusca kaj la Akademio de Esperanto, Universitato de Florenco, Italio, 28 julio 2006 | jaro = 2006 | citaĵo = Angla eldono presita en 1888 estis tiel malbone tradukita, ke li devis ĝin retiri. }}</ref> Zamenhof mem haltigis ĝian vendadon, kiam [[Richard H. Geoghegan]], [[Irlando|irlandano]] loĝanta en [[Britio]], retradukis la libron.<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://blogs.bl.uk/european/2013/07/la-unua-libro.html | titolo = La Unua Libro | dato = 2013-07-26 | persona nomo=Olga | familia nomo= Kerziouk | verko = European Studies Blog | eldoninto = British Library | citaĵo = the editorial work of J.St. was not a total success […] This poor translation was suppressed by Zamenhof himself and is now a great rarity. | lingvo = en}}</ref><ref name="Tonkin"/> Tria traduko, farita de [[Henry Phillips]] (de la [[Usona Filozofia Societo]]), eldoniĝis en 1889.<ref>{{citaĵo el la reto | url = http://www.genekeyes.com/Dr_Esperanto.html | persona nomo = Gene | familia nomo = Keyes | titolo = Dr. Esperanto’s International Language, Introduction & Complete Grammar | lingvo = en}}</ref> En 1889, Zamenhof (sub [[pseŭdonimo]] ''Hemza'') tradukis la Unuan Libron en la [[Hebrea lingvo|hebrean]]. Jida, sveda, kaj litova tradukoj ankaŭ aperis en 1889, kaj dana, bulgara, itala, hispana, kaj ĉeĥa tradukoj en 1890.<ref name="Korĵenkov"/> {| class="wikitable sortable" |- ! Lingvo !! Titolo !! Jaro !! Noto |- | Rusa || {{lang|ru|Международный языкъ. Предисловіе и полный учебникъ}} || 1887 |- | Pola || {{lang|pl|Język Międzynarodowy. Przedmowa i podręcznik kompletny}} || 1887 |- | Germana || {{lang|de|Internationale Sprache. Vorrede und vollständiges Lehrbuch}} || 1887 |- | Franca || {{lang|fr|Langue internationale. Préface et manuel complet}} || 1887 |- | Angla (1-a eldono) || {{lang|en|International Tongue. Preface and Complete Method}} || 1888 || Tradukita de [[Julian Steinhaus]] |- |Hebrea |{{lang|he|שפה אחת לכלנו}} (''Safá ʾaḥát lə-kulánu'' Unu Lingvo por Ni Ĉiuj) |1888 |Tradukita de [[Naftali Hertz Najemanoviĉ]] (kaj reklamita de ''Hemza'', pseŭdonimo de Zamenhof mem) |- | Jida ||דאקטאר עספּעראַנטאָ, '''דיא וועלטשפּראַכע עספּעראַנטאָ''': ... יעדער פֿערשטענדיגער מענש קען זיא ערלערנען אין אייניגע טעג אונד ... פֿערשטענדיגען מיט דער גאֲנצער וועלט; אומגעאַרבייטעט פֿיר דעם יודישען פֿאָלק פֿאָן הנץ, ורשה: מ' לעווינסקי, תרמ"ט (1889) | 1889 || Tradukita de [[Naftali Hertz Najemanoviĉ]] |- | Angla (2-a eldono) || {{lang|en|International Language. Introduction and Complete Grammar}} || 1889 || Tradukita de [[Richard Geoghegan]] |- | Angla (3-a eldono) || {{lang|en|An Attempt towards an International Language}} || 1889 || Tradukita de [[Henry Phillips]] |} <gallery mode="packed" heights="350"> Unua libro pola.JPG|Pollingva eldono de la ''Unua Libro'', 1887 Unua Libro por Germanoj.JPG|Germanlingva eldono de la ''Unua Libro'' Unua_Libro_fr_001.png|Franclingva eldono de la ''Unua Libro'' Primera edición de esperanto.jpg|Unua Anglalingva eldono de la ''Unua Libro'', 1888 Dr._Esperanto's_International_Language_cover_page.jpg|Dua Anglalingva eldono de la ''Unua Libro'', 1889 </gallery> En Esperanto mem, la unua duono de la antaŭparolo aperis en Esperanto-versio en ''[[Fundamenta Krestomatio]]''. La tutan Unuan Libron en Esperanto-versio publikigis Ludovikito en ''[[Unuaj Libroj por Esperantistoj]]'', Nagoya, 1987, p. 7-41; li skribas en la 'postparolo', p. 111-112, ke la tria parto de la antaŭparolo venas el represo de s-ro Setälä (preciza fonto ne indikita). La titol-folio sur p. 7 restis en la rusa originalo - eblas do supozi, ke la tuta teksto estas tradukita el la unua rusa versio de julio de 1887. == Enhavo == La ''Unua Libro'' estas samtempe enkonduko al la origino kaj idealoj de la lingvo kaj priskribo de ĝia simpla gramatiko (kun ekzemploj el prozo kaj poezio kaj aldonita vortaro de oftaj vortoj)<ref>[https://www.esperantic.org/wp-content/uploads/2018/12/IpI_106_Final.pdf La biblioteko de la Universitato Princeton arigas kolekton pri Esperanto kaj interlingvistiko,] Informilo por interlingvistoj, p. 4, 28-a jaro (tria serio) | n-ro 106 (1/2019) | ISSN 1385-2191</ref><ref>{{citaĵo el la reto | lingvo = en | persona nomo = David | familia nomo = Jenkins | url= https://library.princeton.edu/news/general/2018-10-11/humphrey-tonkin-gifts-rare-esperanto-book-princeton-university-library | titolo = Humphrey Tonkin gifts rare Esperanto book to Princeton University Library | eldoninto = Princeton University Library | dato = 2018-10-11 | alirdato = 2019-02-07 }}</ref>. La ''Unua Libro'' konsistas el la jenaj tri partoj. * ''Antaŭparolo'' (28 paĝoj), en la rusa, enhavantaj malgrandajn ekzemplojn de Esperanto * ''Plena lernolibro de la Internacia Lingvo'' * ''Internacia-rusa vortaro'' (sur aparta folio) kun jena enkonduka frazo (ruse): „Ĉion, kio estas skribita en la internacia lingvo, oni povas kompreni per helpo de tiu ĉi vortaro“ === Antaŭparolo: La Tri Celoj === La Antaŭparolo ({{lang-ru|Предисловие}}), verkita en la rusa, enkondukas la lingvon Esperanto kaj la principojn de ĝia konstruado. Ĝi asertas ke ekzistas tri ĉefaj problemoj pri internacia lingvo: {{Citaĵo| * (Ⅰ) Ke la lingvo estu eksterordinare facila […]. * (Ⅱ) Ke ĉiu, kiu ellernis tiun ĉi lingvon, povu tuj ĝin uzi por la kompreniĝado kun homoj de diversaj nacioj, tute egale ĉu tiu ĉi lingvo […] trovos multe da adeptoj aŭ ne […] * (Ⅲ) Trovi rimedojn por venki la indiferentecon de la mondo kaj igi ĝin kiel eble plej baldaŭ kaj amase komenci uzadi la proponatan lingvon kiel lingvon vivan […] }} Post la klarigo de tiuj tri celoj, la Antaŭparolo priskribas kiel Esperanto plenumas tiujn tri celojn. Pri la unua problemo de facila lerneblo, Zamehof argumentas ke Esperanto estas facila ĉar ① ĝia gramatiko estas tre simpla; ② la sistemo de vortfarado estas ŝparema, uzante multajn [[afikso]]jn; kaj ③ ĝi uzas internaciajn formojn de vortoj troveblaj en pluraj Eŭropaj lingvoj. Pri la dua problemo de la tuja uzeblo, Zamenhof asertas ke, se oni uzas ortografion apartigantan morfemojn (kiujn Zamenhof nomas ''vortoj'') per streketoj, neparolantoj de Esperanto povas facile kompreni Esperantan tekston nur per uzo de Esperanta–nacilingva vortaro, ĉar oni ne devas scii la regulojn de fleksio por trovi leksemon en vortaro. Kiel pruvon de tiu aserto, Zamenhof donas la ses specimenojn de Esperanto. Pri la tria problemo de disvastigo de la lingvo, Zamenhof proponas ke lia plano de la Promesoj ebligos kunlaboradon de la interesatoj. === Specimenoj === [[Dosiero:Unua Libro por Rusoj 1 19.png|eta|Paĝo 19‑a de la Unua Libro por Rusoj, montranta la ''Patron nian'' kaj la tradukon de Genezo 1.1–10a]] Ene de la Antaŭparolo, la ''Unua Libro'' enhavas ses Esperantajn tekstojn kiel ekzemplojn kaj ekzercojn. Tiuj ekzemploj apartenas al diversaj ĝenroj: tri versaj, tri prozaj; tri originalaj, tri tradukitaj; iuj religiaj, iuj komercaj, iuj beletraj, montrante la esperon de Zamenhof ke Esperanto estu utila por diversaj celoj. * ''[[Patro nia]]'', la fama kristana preĝo, malgraŭ tio, ke Zamenhof estis [[judo]]. * ''El la [[Biblio]]''. Tio estas traduko de [[Genezo]] 1.1–10a. La traduko diferencas de la posta Biblia traduko de Zamenhof, la ''[[Londona Biblio]]''. Ekzemple, la unua versiklo en la ''Unua Libro'' estas “Je la komenco Dio kreis la teron kaj la ĉielon.”, dum la ''[[Londona Biblio]]'' komenciĝas per “En la komenco Dio kreis la ĉielon kaj la teron.” (Notu ke la tero kaj la ĉielo okazas laŭ mala, kaj malĝusta, ordo.) * ''Letero'', modelo de korespondaĵo. La letero temas pri varbado de amikoj al la Esperanta movado. * ''[[Mia penso]]'', originala poeziaĵo. * ''El Heine’'', traduko de la germanlingva poeziaĵo "{{lang|de|Mir träumte von einem Königskind}}" de [[Heinrich Heine]] el la {{iwiki|Libro de Kantoj (Heine)|Libro de Kantoj|de|Buch der Lieder (Heine)}} (''Buch der Lieder''). * ''[[Ho, mia kor']]'', originala poeziaĵo === La Promeso === [[Dosiero:Promeso lerni esperanton.png|eta|200ra|La Promeso-kupono en la ''Unua Libro'', sendenda al Zamenhof]] La ''Unua Libro'' enhavas ok slipetojn de la Promeso, enhavantajn subskribeblajn deklarojn ke oni lernos la lingvon, se dek milionoj da personoj donis publike la saman promeson:<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://uea.facila.org/artikoloj/lingvo/promes-slipoj/ | titolo = Promes-slipoj | persona nomo = Anna | familia nomo = Löwenstein | jaro = 2019 | eldoninto = Facila Vento | lingvo = eo}}</ref> :'''Promesˌo.'''<br />Mi, subˌskribˌitˌa, promesˌas elˌlernˌi la proponˌitˌaˌn de d-rˌo Esperanto lingvˌoˌn interˌnaciˌaˌn, se estˌos montrˌitˌa, ke dek milionˌoˌj personˌoˌj donˌis publikˌe tiaˌn samˌaˌn promesˌoˌn.<br />''Subˌskribˌo:''<br />''Nomˌo:''<br />''Adresˌo:'' Zamenhof provis kolekti, kaj fakte ricevis, multe da tiuj Promesoj, sed ne tiom, kiom li esperis. Zamenhof plu diskutis la Promeson en la ''[[Dua Libro]]''. === Plena lernolibro === Post la Antaŭparolo kaj la ekzemploj, la Plena Lernolibro priskribas la lingvon Esperanto mem. Ĝi estas mallonga (6 paĝoj), kaj konsistas nur de listo de la 28 literoj de la [[Esperanta alfabeto]] kaj la [[16 reguloj|16 gramatikaj reguloj]]. === Internacia–rusa vortaro === La lasta parto de la ''Unua Libro'' estas faldita folio, titolita '''Internacia–Rusa Vortaro''' ({{lang-ru|Интернационально-русский Словарь}}) kaj subtitolita '''Vortˌarˌo por Rusˌoˌj''', kiu enhavas 917 radikojn de Esperanto.<ref name="Kiselman">{{citaĵo el gazeto | persona nomo = Christer | familia nomo = Kiselman | titolo = Variantoj de Esperanto iniciatitaj de Zamenhof | gazeto = Esperantologio / Esperanto Studies | volumeno = 5 | paĝoj = 79–149 | jaro = 2011 |url=http://www.cb.uu.se/esperanto/ees5.pdf#page=79 |lingvo = eo}}</ref>{{rp|103, §7.4}}<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://uea.facila.org/artikoloj/lingvo/la-unua-libro/ | titolo = La Unua Libro | eldoninto = Facila Vento | persona nomo = Anna | familia nomo = Löwenstein | dato = 2019 | lingvo = eo}}</ref> Iuj radikoj uzataj aliloke en la ''Unua Libro'' erare mankas: ''esper/'', ''kaf/'', kaj ''propon/''; tiuj estis aldonitaj en la pli posta ruslingva reeldono de 1904 (''[[La Internacia lingvo Esperanto]]'').<ref name="Kiselman"/>{{rp|103, §7.4}} En la tradukitaj versioj, la vortaro kompreneble estis anstataŭita per alilingvaj versioj kaj retitolita '''Internacia–Germana Vortaro (Vortaro por Germanoj)''', '''Internacia–Franca Vortaro (Vortaro por Francoj)''', ktp. Laŭ Pierfrancesco Naccarato, citanta [[Gaston Waringhien]], la vortaro sufiĉis por "[[etburĝo|etburĝa]] ĝenerala komunikado", sed gravaj sciencaj fakterminoj kaj eĉ iuj ĉiutagaj terminoj mankis.<ref>{{citaĵo el libro | titolo = L’Esperanto: La storia, La comunità, le problematiche, la lingua | persona nomo = Pierfrancesco | familia nomo = Naccarato | url = http://parracomumangi.altervista.org/Tesi_Naccarato.pdf | eldoninto = [[Universitato de Bolonjo]] | jaro = 2009 | lingvo = it | citaĵo = Il vocabolario dell'Unua Libro, secondo Waringhien, conteneva il materiale necessario alla classe piccolo-borghese per portare avanti una conservazione generica, ma in questo si vede anche il suo limite: per esempio, mancava dei termini tecnici indispensabili a esprimersi con precisione in un contesto scientifico. Anche nella comunicazione di tutti i giorni certi composti chilometrici non sono pratici: qui l'autore parla soprattutto di quei settori professionali che hanno bisogno di indicare gli oggetti parte della loro quotidianità per mezzo di termini agili, veloci, per cui ad esempio komercaĵo è stato progressivamente sostituito da ''varo'' (merce) e rulbloko da ''pulio'' (puleggia). }}</ref> == Stilo == La originala Unua Libro uzas la tiaman ortografion de la [[rusa lingvo]], antaŭ la reformo de rusa ortografio en 1918. La Esperanta parto de la ''Unua Libro'' enhavas 947 radikojn (inkluzive de 11 [[propra nomo|propraj nomoj]]), el kiuj 917 troviĝas en la aldonita Internacia–Rusa vortaro. Eksterorde [[paperfolio|folio]] ni trovas 917 [[radiko]]jn ordigitajn kaj 10 ekster la [[ordo]]. [[Preserara folieto]] donas ankoraŭ 2, sed nuligas la radikon ''sper''. En la [[teksto]] kaj [[titolpaĝo]] ni trovas ankoraŭ 19 radikojn. Entute 947. === Arĥaikaj formoj === La unua eldono de la rusa „Unua Libro“ entenas vortojn, restojn de antaŭaj Zamenhofaj provoj aŭ pro skriberaro, kun formo alia ol en la sekvaj eldonoj franca, pola, dua rusa, ktp.: ''speri'' (esperi), ''vinki'' (venki). La vortoj ''ian, kian, nenian, …'' en ĉiuj kvin naciaj Unuaj Libroj signifas ‘iam, kiam, neniam…’; la modernaj formoj estis enkondukitaj en la [[Aldono al la Dua Libro]] (1888). Aliaj radikoj havas modernajn formojn, sed montras (aŭ ŝajnas havi pro okaza erareto de Zamenhof) arĥaikajn sencojn: ''erari'' (ankaŭ tradukita: ‘vagi’), ''militi'' (tradukita per sama vorto kiel ‘batali’), ''forko'' (ankaŭ: ‘forkego’), ''stalo'' (‘ŝtalo’; eble temas pri preseraro), ''ŝtofo'' (‘materio, substanco’), ''vaksi'' (‘kreski’), ''tombi'' (‘fali’). La ''Unua Libro'' ne nomas la lingvon, kiun ĝi priskribas, krom per la esprimo ''Internacia Lingvo''. La nomo "Esperanto" por la lingvo estiĝis nur poste, laŭ la pseŭdonimo "Doktoro Esperanto" de Zamenhof uzita en la ''Unua Libro''. == Vidu ankaŭ == * ''[[La Internacia lingvo Esperanto]]'', ruslingva reeldono de 1904 * ''[[Dua Libro]]'' * ''[[Fundamento de Esperanto]]'' * [[Esperanto kaj Volapük]] * [[Volapuko kaj Esperanto]] * [[Esperanta etimologio]] * [[L. L. Zamenhof|Lazarj Markoviĉ Zamenhof]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Tekstaro de Esperanto}} === Plurlingvaj === * [https://www.onb.ac.at/eo/ Aŭstra Nacia Biblioteko]: [https://web.archive.org/web/20170127135206/https://www.onb.ac.at/eo/bibliothek/sammlungen/kolekto-por-planlingvoj/digitaj-dokumentoj/libroj/ PNG-aj skanaĵoj de libroj, inkluzive de kelkaj versioj de la Unua Libro, arkivigite en januaro 2017], ekzemple la ** [https://web.archive.org/web/20161214160258/http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-buch?apm=0&aid=100078&zoom=1 Unua libro en la germana, nur paĝoj 3-8 (arkiviite en decembro 2016)] === Esperanto === * [https://www.youtube.com/watch?v=ETYZEDsPzAc Historio pri la Unua Libro de Esperanto], YouTube * [https://sezonoj.ru/2020/07/unua/ La Unua Libro], artikolo de [[Aleksander Korĵenkov]] en [[La Ondo de Esperanto]]. * [http://eduinf.waw.pl/esp/lern/librejo/0012/0007.php El la Unua Libro de la lingvo Esperanto] (unua duono de la teksto; el ''[[Fundamenta Krestomatio]]'') * [https://www.youtube.com/watch?v=qP9EkvMe6Js Komenco de la Antaŭparolo] de la Unua Libro, en Esperanto, laŭtlegata de L. L. Zamenhof * [https://www.youtube.com/watch?v=0exbGP54c68 Prezento de la Unua Libro de Esperanto] fare de [[Petro Desmet']], somero 2021 (Jutubo) {{eo}} === Rusa [Международный языкъ. Предисловіе и полный учебникъ. (por Rus·o·j)] === * [https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%98%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81:Unua_Libro_ru_1st_ed.pdf Unua eldono] * [https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%98%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81:Unua_Libro_ru_2nd_ed.djvu Dua eldono] * [http://www.lernolibro.info/lernolibro/zamenhof_kun_vortaro.pdf Represa eldono en PDF kun vortaro.]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://esperantio.narod.ru/lingve/zajxoj/ul.htm Teksta versio en modernaj ortografioj (rusa postrevolucia, esperanta sen streketoj)], sen vortaro === Angla === * [https://crispa.uw.edu.pl/object/files/721297/display/Default Dr. Esperanto's International Tongue: Preface and Complete Method'' (Unua angla traduko de la „Unua Libro“ fare de J. St., 1888''] * [https://crispa.uw.edu.pl/object/files/721296/display/Default Dr. Esperanto's International Language: Introduction and Complete Grammar'' (Dua angla traduko de la „Unua libro", fare de F.H. Geoghegan, 1889)''] * [http://www.genekeyes.com/Dr_Esperanto.html Surreta HTML-reeldono de ''Dr. Esperanto's International Language: Introduction and Complete Grammar'' (Angla traduko de la „Unua Libro“ fare de R.H. Geoghegan, 1889] * [http://librivox.org/dr-esperantos-international-language-introduction-and-complete-grammar-by-ll-zamenhof/ Sonlibro ĉe LibriVox], bazita sur la supremenciita teksto. * [https://www.scribd.com/doc/288010000/An-attempt-towards-an-international-language Originala eldono de ''An attempt towards an international language'' (traduko de Henry Phillips, 1889)] === Franca (Dr Esperanto - Langue internationale, préface et manuel complet en français) === * [https://www.scribd.com/doc/288010592/Langue-internationale-preface-et-manuel-complet-por-Franc-o-j ''Langue internationale· préface et manuel complet''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170116151057/https://www.scribd.com/doc/288010592/Langue-internationale-preface-et-manuel-complet-por-Franc-o-j |date=2017-01-16 }} (unua eldono en la franca, 1887) * [https://drive.google.com/file/d/0B3bwzubbm6eccjBxQ1JacDF5aWM/edit?usp=sharing Elŝutebla kopio de la Unua Libro de 1887 en la franca lingvo (ZIP 20 MB)] {{Projektoj | commons = <!-- Komunejo --> | commonscat = La Unua Libro <!-- Komuneja kategorio --> | wikibooks = <!-- Vikilibroj --> | wikiquote = <!-- Vikicitaro --> | wikisource = <!-- Vikifontoj --> }} {{EdE|U}} {{Unuaj libroj}} {{Universala Vortaro}} [[Kategorio:Esperanto-lernolibroj]] [[Kategorio:Esperanto-libroj aperintaj en 1887]] [[Kategorio:Verkoj de L. L. Zamenhof]] [[Kategorio:Libroj de Ludoviko Lazaro Zamenhof]] [[Kategorio:1887 en la Rusia Imperio]] kzn2wrxxuy5wi6ia7rvrwqtk14m50yb 9378201 9378200 2026-05-20T08:00:38Z ThomasPusch 1869 /* Eksteraj ligiloj */ 9378201 wikitext text/x-wiki {{Kursiva titolo}} {{Informkesto libro | titolo = Unua Libro | origina titolo = Международный языкъ. Предисловіе и полный учебникъ<br />Internacia lingvo. Antaŭparolo kaj plena lernolibro | aŭtoro = L. L. Zamenhof | eldonjaro = 1887 | eldonurbo = [[Dosiero:Greater Coat of Arms of the Russian Empire 1700x1767 pix Igor Barbe 2006.jpg|25ra]] [[Varsovio]], [[Rusia Imperio]] | eldoninto = Ĥaim Kelter | paĝoj = | isbn = | bildo = Unua Libro por Rusoj.jpg | subteksto = La unua Unua Libro - rusa eldono, 1887 | sekva = [[Dua Libro]] }} [[Dosiero:Ch Kelter Varsovio.jpg|eta|Presejo de Ĥaim Kelter ĉe la strato Nowolipie 11 en Varsovio (maldekstre), kie presiĝis la Unua Libro]] '''''Unua Libro''''' estas konvencia nomo de la libreto, verkita de [[L. L. Zamenhof]] en 1887, kiu anoncis kaj priskribas la lingvon [[Esperanto]] (tiam nomitan ''Lingvo Internacia''). La libro estis eldonita sub la [[kaŝnomo]] ''D-ro Esperanto''.<ref name="ondo">{{citaĵo el la reto | url = http://sezonoj.ru/2016/07/eo125/ | titolo = La Unua Libro | alirdato = 2017-04-10 | familia nomo = Korĵenkov | persona nomo = Aleksander | aŭtoroligilo = Aleksander Korĵenkov | dato = 2016-07-26 | verko = La Balta Ondo | arkivurl = https://web.archive.org/web/20170123165206/http://sezonoj.ru/2016/07/eo125/ | arkivdato = 2017-01-23 | citaĵo = La 14an de julio 1887 (la 26an de julio, laŭ la Gregoria kalendaro) en la presejo de Ĥaim Kelter (Varsovio) aperis la 42-paĝa broŝuro Internacia lingvo. (...) Ĝia aŭtoro, la 27-jara Ruslanda judo Lazarj Markoviĉ Zamenhof (Лазарь Маркович Заменгоф), kaŝis sin sub la pseŭdonimo “D-ro Esperanto”. Ĝis la jarfino aperis pola, franca kaj germana eldonoj de la verketo, kiu poste ricevis la “popolan” titolon: la Unua Libro.}}</ref><ref name="Korĵenkov">{{citaĵo el libro | titolo = Homarano. La vivoj, verkoj kaj ideoj de d-ro L. L. Zamenhof | familia nomo = Korĵenkov | persona nomo= Aleksander | eldono = 2 | jaro = 2011 | eldoninto = [[Sezonoj]] | serio = Serio ''Scio'' | volumo = 8 | lingvo = eo}}</ref> La libro estas [[lernolibro]], priskribanta la gramatikon de la nova lingvo, kaj enhavas mallongajn ekzemplojn de Esperanto, kune kun mallonga rusa–Esperanta vortaro. La libro estis poste tradukita al diversaj eŭropaj lingvoj, kaj estis sekvita de la ''[[Dua Libro de l' Lingvo Internacia]]'' kaj ĝia ''[[Aldono al la Dua Libro|Aldono]]''. == Historio de eldonado == === Originala titolo kaj posta kromnomo === La originala titolo de la verko, en la [[rusa lingvo]], estas „''{{lang|ru|Международный языкъ. Предисловіе и полный учебникъ}}“ (Meĵdunarodnij jazik. Predislovie i polnij uĉebnik'', Internacia lingvo. Antaŭparolo kaj plena lernolibro), sed en priskriboj de la historio de Esperanto oni kutime nomas ĝin ''Unua Libro''<ref>[[André Cherpillod]], [http://dvd.ikso.net/revuo/Revuo_Esperanto/2009/05.pdf La genio Zamenhof kreis lingvon ne-Eŭropan, kaŝitan sub Eŭropa masko] - grava instruo de la Unua Libro, revuo Esperanto, p. 103)104, n-ro 1225 (5), majo 2009, alirite la 26-an de januaro 2019.</ref>. Al la naskiĝo de tiu kromnomo certe kontribuis posta verko efektive titolita ''[[Dua Libro de l' Lingvo Internacia]]'' (1888). Oni uzas la nomon ''Unua Libro'' por ĉiuj lingvoversioj kaj ĉiuj eldonoj de la verko. Laŭbezone, precipe se temas pri alia versio ol la originalo rusa de julio 1887, oni precizigu, ekz. „''la germana Unua Libro''“, „''la dua eldono de la rusa Unua Libro''“. === Dato de eldono === La broŝuro estis eldonita en [[Varsovio]], sub la [[kaŝnomo]] {{lang|ru|Докторъ Эсперанто|t=''Doktor Esperanto''}} (laŭ la originala arĥaika rusa ortografio; nune ''{{lang|ru|Доктор}}''). La kovrilpaĝo montras la prezon de la broŝuro kiel 15 [[kopeko]]jn. La kovrilpaĝo estas komplete en la rusa lingvo, krom la indiko "por Rusˌoˌj" (kun la morfemo-dividantaj streketoj). La libro konsistas el 40 paĝoj, kovrilo kaj granda folio. ==== Unua aprobo de registara cenzuro ==== Laŭ la leĝoj de la tiama [[Rusa Imperio]], ĉiu libro devis esti aprobita de la registara [[cenzuro]] antaŭ eldonado; por la ''Unua Libro'', la [[cenzuro]] aprobis ĝin por presado je la 21-a de majo de 1887 (laŭ la tiama [[Julia kalendaro]], respondanta al la 2-a de junio de 1887, laŭ la [[Gregoria kalendaro]]). ==== Dua aprobo de registara cenzuro ==== La dua aprobo de la cenzuro, por la permeso de disvastigo post la presado, portas la daton de la [[14-a de julio]] de 1887 (laŭ la [[Julia kalendaro]]) kaj la [[26-a de julio]] 1887 (laŭ la [[Gregoria kalendaro]]).<ref name="ondo" /> === Naskiĝtago de Esperanto === La dato de dua aprobo (je la [[26-a de julio]]'')'' estas ĝenerale festata kiel la naskiĝtago de Esperanto inter esperantistoj. === Eldonoj en diversaj lingvoj === La originala eldono estis nur [[rusa lingvo|ruslingva]], sed antaŭ la fino de 1887 la libro aperis ankaŭ en la [[Pola lingvo|pola]], [[Germana lingvo|germana]] kaj [[Franca lingvo|franca]] lingvoj kaj duaeldone en la rusa. La unua [[Angla lingvo|angla]] versio aperis en 1888, tradukita de [[Julian Steinhaus]]. Laŭ [[Marjorie Boulton]], tiu traduko estis "katastrofe malbona",<ref>{{citaĵo el libro | titolo = Zamenhof: creator of Esperanto | persona nomo = Marjorie | familia nomo = Boulton | aŭtoroligilo = Marjorie Boulton | jaro = 1960 | eldoninto = Routledge and Paul | lingvo = en | citaĵo= one of his early converts, Julius Steinhaus, thought himself qualified and produced a disastrously bad translation.}}</ref> kaj laŭ [[Humphrey Tonkin]], "malbone tradukita".<ref name="Tonkin">{{citaĵo el libro | persona nomo = Humphrey | familia nomo = Tonkin | ĉapitro = [http://host.uniroma3.it/laboratori/laat/konferencoj/2006-miljorini/Tonkin-prel-eo.doc ''Hamleto'' en Esperanto] | titolo = Konferenco “Vojo de interlingvistiko: de Bruno Migliorini al la nuna tempo” Organizita de Accademia della Crusca kaj la Akademio de Esperanto, Universitato de Florenco, Italio, 28 julio 2006 | jaro = 2006 | citaĵo = Angla eldono presita en 1888 estis tiel malbone tradukita, ke li devis ĝin retiri. }}</ref> Zamenhof mem haltigis ĝian vendadon, kiam [[Richard H. Geoghegan]], [[Irlando|irlandano]] loĝanta en [[Britio]], retradukis la libron.<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://blogs.bl.uk/european/2013/07/la-unua-libro.html | titolo = La Unua Libro | dato = 2013-07-26 | persona nomo=Olga | familia nomo= Kerziouk | verko = European Studies Blog | eldoninto = British Library | citaĵo = the editorial work of J.St. was not a total success […] This poor translation was suppressed by Zamenhof himself and is now a great rarity. | lingvo = en}}</ref><ref name="Tonkin"/> Tria traduko, farita de [[Henry Phillips]] (de la [[Usona Filozofia Societo]]), eldoniĝis en 1889.<ref>{{citaĵo el la reto | url = http://www.genekeyes.com/Dr_Esperanto.html | persona nomo = Gene | familia nomo = Keyes | titolo = Dr. Esperanto’s International Language, Introduction & Complete Grammar | lingvo = en}}</ref> En 1889, Zamenhof (sub [[pseŭdonimo]] ''Hemza'') tradukis la Unuan Libron en la [[Hebrea lingvo|hebrean]]. Jida, sveda, kaj litova tradukoj ankaŭ aperis en 1889, kaj dana, bulgara, itala, hispana, kaj ĉeĥa tradukoj en 1890.<ref name="Korĵenkov"/> {| class="wikitable sortable" |- ! Lingvo !! Titolo !! Jaro !! Noto |- | Rusa || {{lang|ru|Международный языкъ. Предисловіе и полный учебникъ}} || 1887 |- | Pola || {{lang|pl|Język Międzynarodowy. Przedmowa i podręcznik kompletny}} || 1887 |- | Germana || {{lang|de|Internationale Sprache. Vorrede und vollständiges Lehrbuch}} || 1887 |- | Franca || {{lang|fr|Langue internationale. Préface et manuel complet}} || 1887 |- | Angla (1-a eldono) || {{lang|en|International Tongue. Preface and Complete Method}} || 1888 || Tradukita de [[Julian Steinhaus]] |- |Hebrea |{{lang|he|שפה אחת לכלנו}} (''Safá ʾaḥát lə-kulánu'' Unu Lingvo por Ni Ĉiuj) |1888 |Tradukita de [[Naftali Hertz Najemanoviĉ]] (kaj reklamita de ''Hemza'', pseŭdonimo de Zamenhof mem) |- | Jida ||דאקטאר עספּעראַנטאָ, '''דיא וועלטשפּראַכע עספּעראַנטאָ''': ... יעדער פֿערשטענדיגער מענש קען זיא ערלערנען אין אייניגע טעג אונד ... פֿערשטענדיגען מיט דער גאֲנצער וועלט; אומגעאַרבייטעט פֿיר דעם יודישען פֿאָלק פֿאָן הנץ, ורשה: מ' לעווינסקי, תרמ"ט (1889) | 1889 || Tradukita de [[Naftali Hertz Najemanoviĉ]] |- | Angla (2-a eldono) || {{lang|en|International Language. Introduction and Complete Grammar}} || 1889 || Tradukita de [[Richard Geoghegan]] |- | Angla (3-a eldono) || {{lang|en|An Attempt towards an International Language}} || 1889 || Tradukita de [[Henry Phillips]] |} <gallery mode="packed" heights="350"> Unua libro pola.JPG|Pollingva eldono de la ''Unua Libro'', 1887 Unua Libro por Germanoj.JPG|Germanlingva eldono de la ''Unua Libro'' Unua_Libro_fr_001.png|Franclingva eldono de la ''Unua Libro'' Primera edición de esperanto.jpg|Unua Anglalingva eldono de la ''Unua Libro'', 1888 Dr._Esperanto's_International_Language_cover_page.jpg|Dua Anglalingva eldono de la ''Unua Libro'', 1889 </gallery> En Esperanto mem, la unua duono de la antaŭparolo aperis en Esperanto-versio en ''[[Fundamenta Krestomatio]]''. La tutan Unuan Libron en Esperanto-versio publikigis Ludovikito en ''[[Unuaj Libroj por Esperantistoj]]'', Nagoya, 1987, p. 7-41; li skribas en la 'postparolo', p. 111-112, ke la tria parto de la antaŭparolo venas el represo de s-ro Setälä (preciza fonto ne indikita). La titol-folio sur p. 7 restis en la rusa originalo - eblas do supozi, ke la tuta teksto estas tradukita el la unua rusa versio de julio de 1887. == Enhavo == La ''Unua Libro'' estas samtempe enkonduko al la origino kaj idealoj de la lingvo kaj priskribo de ĝia simpla gramatiko (kun ekzemploj el prozo kaj poezio kaj aldonita vortaro de oftaj vortoj)<ref>[https://www.esperantic.org/wp-content/uploads/2018/12/IpI_106_Final.pdf La biblioteko de la Universitato Princeton arigas kolekton pri Esperanto kaj interlingvistiko,] Informilo por interlingvistoj, p. 4, 28-a jaro (tria serio) | n-ro 106 (1/2019) | ISSN 1385-2191</ref><ref>{{citaĵo el la reto | lingvo = en | persona nomo = David | familia nomo = Jenkins | url= https://library.princeton.edu/news/general/2018-10-11/humphrey-tonkin-gifts-rare-esperanto-book-princeton-university-library | titolo = Humphrey Tonkin gifts rare Esperanto book to Princeton University Library | eldoninto = Princeton University Library | dato = 2018-10-11 | alirdato = 2019-02-07 }}</ref>. La ''Unua Libro'' konsistas el la jenaj tri partoj. * ''Antaŭparolo'' (28 paĝoj), en la rusa, enhavantaj malgrandajn ekzemplojn de Esperanto * ''Plena lernolibro de la Internacia Lingvo'' * ''Internacia-rusa vortaro'' (sur aparta folio) kun jena enkonduka frazo (ruse): „Ĉion, kio estas skribita en la internacia lingvo, oni povas kompreni per helpo de tiu ĉi vortaro“ === Antaŭparolo: La Tri Celoj === La Antaŭparolo ({{lang-ru|Предисловие}}), verkita en la rusa, enkondukas la lingvon Esperanto kaj la principojn de ĝia konstruado. Ĝi asertas ke ekzistas tri ĉefaj problemoj pri internacia lingvo: {{Citaĵo| * (Ⅰ) Ke la lingvo estu eksterordinare facila […]. * (Ⅱ) Ke ĉiu, kiu ellernis tiun ĉi lingvon, povu tuj ĝin uzi por la kompreniĝado kun homoj de diversaj nacioj, tute egale ĉu tiu ĉi lingvo […] trovos multe da adeptoj aŭ ne […] * (Ⅲ) Trovi rimedojn por venki la indiferentecon de la mondo kaj igi ĝin kiel eble plej baldaŭ kaj amase komenci uzadi la proponatan lingvon kiel lingvon vivan […] }} Post la klarigo de tiuj tri celoj, la Antaŭparolo priskribas kiel Esperanto plenumas tiujn tri celojn. Pri la unua problemo de facila lerneblo, Zamehof argumentas ke Esperanto estas facila ĉar ① ĝia gramatiko estas tre simpla; ② la sistemo de vortfarado estas ŝparema, uzante multajn [[afikso]]jn; kaj ③ ĝi uzas internaciajn formojn de vortoj troveblaj en pluraj Eŭropaj lingvoj. Pri la dua problemo de la tuja uzeblo, Zamenhof asertas ke, se oni uzas ortografion apartigantan morfemojn (kiujn Zamenhof nomas ''vortoj'') per streketoj, neparolantoj de Esperanto povas facile kompreni Esperantan tekston nur per uzo de Esperanta–nacilingva vortaro, ĉar oni ne devas scii la regulojn de fleksio por trovi leksemon en vortaro. Kiel pruvon de tiu aserto, Zamenhof donas la ses specimenojn de Esperanto. Pri la tria problemo de disvastigo de la lingvo, Zamenhof proponas ke lia plano de la Promesoj ebligos kunlaboradon de la interesatoj. === Specimenoj === [[Dosiero:Unua Libro por Rusoj 1 19.png|eta|Paĝo 19‑a de la Unua Libro por Rusoj, montranta la ''Patron nian'' kaj la tradukon de Genezo 1.1–10a]] Ene de la Antaŭparolo, la ''Unua Libro'' enhavas ses Esperantajn tekstojn kiel ekzemplojn kaj ekzercojn. Tiuj ekzemploj apartenas al diversaj ĝenroj: tri versaj, tri prozaj; tri originalaj, tri tradukitaj; iuj religiaj, iuj komercaj, iuj beletraj, montrante la esperon de Zamenhof ke Esperanto estu utila por diversaj celoj. * ''[[Patro nia]]'', la fama kristana preĝo, malgraŭ tio, ke Zamenhof estis [[judo]]. * ''El la [[Biblio]]''. Tio estas traduko de [[Genezo]] 1.1–10a. La traduko diferencas de la posta Biblia traduko de Zamenhof, la ''[[Londona Biblio]]''. Ekzemple, la unua versiklo en la ''Unua Libro'' estas “Je la komenco Dio kreis la teron kaj la ĉielon.”, dum la ''[[Londona Biblio]]'' komenciĝas per “En la komenco Dio kreis la ĉielon kaj la teron.” (Notu ke la tero kaj la ĉielo okazas laŭ mala, kaj malĝusta, ordo.) * ''Letero'', modelo de korespondaĵo. La letero temas pri varbado de amikoj al la Esperanta movado. * ''[[Mia penso]]'', originala poeziaĵo. * ''El Heine’'', traduko de la germanlingva poeziaĵo "{{lang|de|Mir träumte von einem Königskind}}" de [[Heinrich Heine]] el la {{iwiki|Libro de Kantoj (Heine)|Libro de Kantoj|de|Buch der Lieder (Heine)}} (''Buch der Lieder''). * ''[[Ho, mia kor']]'', originala poeziaĵo === La Promeso === [[Dosiero:Promeso lerni esperanton.png|eta|200ra|La Promeso-kupono en la ''Unua Libro'', sendenda al Zamenhof]] La ''Unua Libro'' enhavas ok slipetojn de la Promeso, enhavantajn subskribeblajn deklarojn ke oni lernos la lingvon, se dek milionoj da personoj donis publike la saman promeson:<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://uea.facila.org/artikoloj/lingvo/promes-slipoj/ | titolo = Promes-slipoj | persona nomo = Anna | familia nomo = Löwenstein | jaro = 2019 | eldoninto = Facila Vento | lingvo = eo}}</ref> :'''Promesˌo.'''<br />Mi, subˌskribˌitˌa, promesˌas elˌlernˌi la proponˌitˌaˌn de d-rˌo Esperanto lingvˌoˌn interˌnaciˌaˌn, se estˌos montrˌitˌa, ke dek milionˌoˌj personˌoˌj donˌis publikˌe tiaˌn samˌaˌn promesˌoˌn.<br />''Subˌskribˌo:''<br />''Nomˌo:''<br />''Adresˌo:'' Zamenhof provis kolekti, kaj fakte ricevis, multe da tiuj Promesoj, sed ne tiom, kiom li esperis. Zamenhof plu diskutis la Promeson en la ''[[Dua Libro]]''. === Plena lernolibro === Post la Antaŭparolo kaj la ekzemploj, la Plena Lernolibro priskribas la lingvon Esperanto mem. Ĝi estas mallonga (6 paĝoj), kaj konsistas nur de listo de la 28 literoj de la [[Esperanta alfabeto]] kaj la [[16 reguloj|16 gramatikaj reguloj]]. === Internacia–rusa vortaro === La lasta parto de la ''Unua Libro'' estas faldita folio, titolita '''Internacia–Rusa Vortaro''' ({{lang-ru|Интернационально-русский Словарь}}) kaj subtitolita '''Vortˌarˌo por Rusˌoˌj''', kiu enhavas 917 radikojn de Esperanto.<ref name="Kiselman">{{citaĵo el gazeto | persona nomo = Christer | familia nomo = Kiselman | titolo = Variantoj de Esperanto iniciatitaj de Zamenhof | gazeto = Esperantologio / Esperanto Studies | volumeno = 5 | paĝoj = 79–149 | jaro = 2011 |url=http://www.cb.uu.se/esperanto/ees5.pdf#page=79 |lingvo = eo}}</ref>{{rp|103, §7.4}}<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://uea.facila.org/artikoloj/lingvo/la-unua-libro/ | titolo = La Unua Libro | eldoninto = Facila Vento | persona nomo = Anna | familia nomo = Löwenstein | dato = 2019 | lingvo = eo}}</ref> Iuj radikoj uzataj aliloke en la ''Unua Libro'' erare mankas: ''esper/'', ''kaf/'', kaj ''propon/''; tiuj estis aldonitaj en la pli posta ruslingva reeldono de 1904 (''[[La Internacia lingvo Esperanto]]'').<ref name="Kiselman"/>{{rp|103, §7.4}} En la tradukitaj versioj, la vortaro kompreneble estis anstataŭita per alilingvaj versioj kaj retitolita '''Internacia–Germana Vortaro (Vortaro por Germanoj)''', '''Internacia–Franca Vortaro (Vortaro por Francoj)''', ktp. Laŭ Pierfrancesco Naccarato, citanta [[Gaston Waringhien]], la vortaro sufiĉis por "[[etburĝo|etburĝa]] ĝenerala komunikado", sed gravaj sciencaj fakterminoj kaj eĉ iuj ĉiutagaj terminoj mankis.<ref>{{citaĵo el libro | titolo = L’Esperanto: La storia, La comunità, le problematiche, la lingua | persona nomo = Pierfrancesco | familia nomo = Naccarato | url = http://parracomumangi.altervista.org/Tesi_Naccarato.pdf | eldoninto = [[Universitato de Bolonjo]] | jaro = 2009 | lingvo = it | citaĵo = Il vocabolario dell'Unua Libro, secondo Waringhien, conteneva il materiale necessario alla classe piccolo-borghese per portare avanti una conservazione generica, ma in questo si vede anche il suo limite: per esempio, mancava dei termini tecnici indispensabili a esprimersi con precisione in un contesto scientifico. Anche nella comunicazione di tutti i giorni certi composti chilometrici non sono pratici: qui l'autore parla soprattutto di quei settori professionali che hanno bisogno di indicare gli oggetti parte della loro quotidianità per mezzo di termini agili, veloci, per cui ad esempio komercaĵo è stato progressivamente sostituito da ''varo'' (merce) e rulbloko da ''pulio'' (puleggia). }}</ref> == Stilo == La originala Unua Libro uzas la tiaman ortografion de la [[rusa lingvo]], antaŭ la reformo de rusa ortografio en 1918. La Esperanta parto de la ''Unua Libro'' enhavas 947 radikojn (inkluzive de 11 [[propra nomo|propraj nomoj]]), el kiuj 917 troviĝas en la aldonita Internacia–Rusa vortaro. Eksterorde [[paperfolio|folio]] ni trovas 917 [[radiko]]jn ordigitajn kaj 10 ekster la [[ordo]]. [[Preserara folieto]] donas ankoraŭ 2, sed nuligas la radikon ''sper''. En la [[teksto]] kaj [[titolpaĝo]] ni trovas ankoraŭ 19 radikojn. Entute 947. === Arĥaikaj formoj === La unua eldono de la rusa „Unua Libro“ entenas vortojn, restojn de antaŭaj Zamenhofaj provoj aŭ pro skriberaro, kun formo alia ol en la sekvaj eldonoj franca, pola, dua rusa, ktp.: ''speri'' (esperi), ''vinki'' (venki). La vortoj ''ian, kian, nenian, …'' en ĉiuj kvin naciaj Unuaj Libroj signifas ‘iam, kiam, neniam…’; la modernaj formoj estis enkondukitaj en la [[Aldono al la Dua Libro]] (1888). Aliaj radikoj havas modernajn formojn, sed montras (aŭ ŝajnas havi pro okaza erareto de Zamenhof) arĥaikajn sencojn: ''erari'' (ankaŭ tradukita: ‘vagi’), ''militi'' (tradukita per sama vorto kiel ‘batali’), ''forko'' (ankaŭ: ‘forkego’), ''stalo'' (‘ŝtalo’; eble temas pri preseraro), ''ŝtofo'' (‘materio, substanco’), ''vaksi'' (‘kreski’), ''tombi'' (‘fali’). La ''Unua Libro'' ne nomas la lingvon, kiun ĝi priskribas, krom per la esprimo ''Internacia Lingvo''. La nomo "Esperanto" por la lingvo estiĝis nur poste, laŭ la pseŭdonimo "Doktoro Esperanto" de Zamenhof uzita en la ''Unua Libro''. == Vidu ankaŭ == * ''[[La Internacia lingvo Esperanto]]'', ruslingva reeldono de 1904 * ''[[Dua Libro]]'' * ''[[Fundamento de Esperanto]]'' * [[Esperanto kaj Volapük]] * [[Volapuko kaj Esperanto]] * [[Esperanta etimologio]] * [[L. L. Zamenhof|Lazarj Markoviĉ Zamenhof]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Tekstaro de Esperanto}} === Plurlingvaj === * [https://www.onb.ac.at/eo/ Aŭstra Nacia Biblioteko]: [https://web.archive.org/web/20170127135206/https://www.onb.ac.at/eo/bibliothek/sammlungen/kolekto-por-planlingvoj/digitaj-dokumentoj/libroj/ PNG-aj skanaĵoj de libroj, inkluzive de kelkaj versioj de la Unua Libro, arkivigite en januaro 2017], ekzemple la ** [https://web.archive.org/web/20161214160258/http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-buch?apm=0&aid=100078&zoom=1 Unua libro en la germana, nur paĝoj 3-8 (arkiviite en decembro 2016)] ** [https://web.archive.org/web/20210411003429/https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-buch?apm=0&aid=100077&zoom=1 Unua libro en la germana, nur paĝoj 3-8 (arkiviite en aprilo 2021)] === Esperanto === * [https://www.youtube.com/watch?v=ETYZEDsPzAc Historio pri la Unua Libro de Esperanto], YouTube * [https://sezonoj.ru/2020/07/unua/ La Unua Libro], artikolo de [[Aleksander Korĵenkov]] en [[La Ondo de Esperanto]]. * [http://eduinf.waw.pl/esp/lern/librejo/0012/0007.php El la Unua Libro de la lingvo Esperanto] (unua duono de la teksto; el ''[[Fundamenta Krestomatio]]'') * [https://www.youtube.com/watch?v=qP9EkvMe6Js Komenco de la Antaŭparolo] de la Unua Libro, en Esperanto, laŭtlegata de L. L. Zamenhof * [https://www.youtube.com/watch?v=0exbGP54c68 Prezento de la Unua Libro de Esperanto] fare de [[Petro Desmet']], somero 2021 (Jutubo) {{eo}} === Rusa [Международный языкъ. Предисловіе и полный учебникъ. (por Rus·o·j)] === * [https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%98%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81:Unua_Libro_ru_1st_ed.pdf Unua eldono] * [https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%98%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81:Unua_Libro_ru_2nd_ed.djvu Dua eldono] * [http://www.lernolibro.info/lernolibro/zamenhof_kun_vortaro.pdf Represa eldono en PDF kun vortaro.]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://esperantio.narod.ru/lingve/zajxoj/ul.htm Teksta versio en modernaj ortografioj (rusa postrevolucia, esperanta sen streketoj)], sen vortaro === Angla === * [https://crispa.uw.edu.pl/object/files/721297/display/Default Dr. Esperanto's International Tongue: Preface and Complete Method'' (Unua angla traduko de la „Unua Libro“ fare de J. St., 1888''] * [https://crispa.uw.edu.pl/object/files/721296/display/Default Dr. Esperanto's International Language: Introduction and Complete Grammar'' (Dua angla traduko de la „Unua libro", fare de F.H. Geoghegan, 1889)''] * [http://www.genekeyes.com/Dr_Esperanto.html Surreta HTML-reeldono de ''Dr. Esperanto's International Language: Introduction and Complete Grammar'' (Angla traduko de la „Unua Libro“ fare de R.H. Geoghegan, 1889] * [http://librivox.org/dr-esperantos-international-language-introduction-and-complete-grammar-by-ll-zamenhof/ Sonlibro ĉe LibriVox], bazita sur la supremenciita teksto. * [https://www.scribd.com/doc/288010000/An-attempt-towards-an-international-language Originala eldono de ''An attempt towards an international language'' (traduko de Henry Phillips, 1889)] === Franca (Dr Esperanto - Langue internationale, préface et manuel complet en français) === * [https://www.scribd.com/doc/288010592/Langue-internationale-preface-et-manuel-complet-por-Franc-o-j ''Langue internationale· préface et manuel complet''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170116151057/https://www.scribd.com/doc/288010592/Langue-internationale-preface-et-manuel-complet-por-Franc-o-j |date=2017-01-16 }} (unua eldono en la franca, 1887) * [https://drive.google.com/file/d/0B3bwzubbm6eccjBxQ1JacDF5aWM/edit?usp=sharing Elŝutebla kopio de la Unua Libro de 1887 en la franca lingvo (ZIP 20 MB)] {{Projektoj | commons = <!-- Komunejo --> | commonscat = La Unua Libro <!-- Komuneja kategorio --> | wikibooks = <!-- Vikilibroj --> | wikiquote = <!-- Vikicitaro --> | wikisource = <!-- Vikifontoj --> }} {{EdE|U}} {{Unuaj libroj}} {{Universala Vortaro}} [[Kategorio:Esperanto-lernolibroj]] [[Kategorio:Esperanto-libroj aperintaj en 1887]] [[Kategorio:Verkoj de L. L. Zamenhof]] [[Kategorio:Libroj de Ludoviko Lazaro Zamenhof]] [[Kategorio:1887 en la Rusia Imperio]] 8u6ecen1wi53w31mefkpf5fe3lp333h 9378203 9378201 2026-05-20T08:05:14Z ThomasPusch 1869 /* Rusa [Международный языкъ. Предисловіе и полный учебникъ. (por Rus·o·j)] */ 9378203 wikitext text/x-wiki {{Kursiva titolo}} {{Informkesto libro | titolo = Unua Libro | origina titolo = Международный языкъ. Предисловіе и полный учебникъ<br />Internacia lingvo. Antaŭparolo kaj plena lernolibro | aŭtoro = L. L. Zamenhof | eldonjaro = 1887 | eldonurbo = [[Dosiero:Greater Coat of Arms of the Russian Empire 1700x1767 pix Igor Barbe 2006.jpg|25ra]] [[Varsovio]], [[Rusia Imperio]] | eldoninto = Ĥaim Kelter | paĝoj = | isbn = | bildo = Unua Libro por Rusoj.jpg | subteksto = La unua Unua Libro - rusa eldono, 1887 | sekva = [[Dua Libro]] }} [[Dosiero:Ch Kelter Varsovio.jpg|eta|Presejo de Ĥaim Kelter ĉe la strato Nowolipie 11 en Varsovio (maldekstre), kie presiĝis la Unua Libro]] '''''Unua Libro''''' estas konvencia nomo de la libreto, verkita de [[L. L. Zamenhof]] en 1887, kiu anoncis kaj priskribas la lingvon [[Esperanto]] (tiam nomitan ''Lingvo Internacia''). La libro estis eldonita sub la [[kaŝnomo]] ''D-ro Esperanto''.<ref name="ondo">{{citaĵo el la reto | url = http://sezonoj.ru/2016/07/eo125/ | titolo = La Unua Libro | alirdato = 2017-04-10 | familia nomo = Korĵenkov | persona nomo = Aleksander | aŭtoroligilo = Aleksander Korĵenkov | dato = 2016-07-26 | verko = La Balta Ondo | arkivurl = https://web.archive.org/web/20170123165206/http://sezonoj.ru/2016/07/eo125/ | arkivdato = 2017-01-23 | citaĵo = La 14an de julio 1887 (la 26an de julio, laŭ la Gregoria kalendaro) en la presejo de Ĥaim Kelter (Varsovio) aperis la 42-paĝa broŝuro Internacia lingvo. (...) Ĝia aŭtoro, la 27-jara Ruslanda judo Lazarj Markoviĉ Zamenhof (Лазарь Маркович Заменгоф), kaŝis sin sub la pseŭdonimo “D-ro Esperanto”. Ĝis la jarfino aperis pola, franca kaj germana eldonoj de la verketo, kiu poste ricevis la “popolan” titolon: la Unua Libro.}}</ref><ref name="Korĵenkov">{{citaĵo el libro | titolo = Homarano. La vivoj, verkoj kaj ideoj de d-ro L. L. Zamenhof | familia nomo = Korĵenkov | persona nomo= Aleksander | eldono = 2 | jaro = 2011 | eldoninto = [[Sezonoj]] | serio = Serio ''Scio'' | volumo = 8 | lingvo = eo}}</ref> La libro estas [[lernolibro]], priskribanta la gramatikon de la nova lingvo, kaj enhavas mallongajn ekzemplojn de Esperanto, kune kun mallonga rusa–Esperanta vortaro. La libro estis poste tradukita al diversaj eŭropaj lingvoj, kaj estis sekvita de la ''[[Dua Libro de l' Lingvo Internacia]]'' kaj ĝia ''[[Aldono al la Dua Libro|Aldono]]''. == Historio de eldonado == === Originala titolo kaj posta kromnomo === La originala titolo de la verko, en la [[rusa lingvo]], estas „''{{lang|ru|Международный языкъ. Предисловіе и полный учебникъ}}“ (Meĵdunarodnij jazik. Predislovie i polnij uĉebnik'', Internacia lingvo. Antaŭparolo kaj plena lernolibro), sed en priskriboj de la historio de Esperanto oni kutime nomas ĝin ''Unua Libro''<ref>[[André Cherpillod]], [http://dvd.ikso.net/revuo/Revuo_Esperanto/2009/05.pdf La genio Zamenhof kreis lingvon ne-Eŭropan, kaŝitan sub Eŭropa masko] - grava instruo de la Unua Libro, revuo Esperanto, p. 103)104, n-ro 1225 (5), majo 2009, alirite la 26-an de januaro 2019.</ref>. Al la naskiĝo de tiu kromnomo certe kontribuis posta verko efektive titolita ''[[Dua Libro de l' Lingvo Internacia]]'' (1888). Oni uzas la nomon ''Unua Libro'' por ĉiuj lingvoversioj kaj ĉiuj eldonoj de la verko. Laŭbezone, precipe se temas pri alia versio ol la originalo rusa de julio 1887, oni precizigu, ekz. „''la germana Unua Libro''“, „''la dua eldono de la rusa Unua Libro''“. === Dato de eldono === La broŝuro estis eldonita en [[Varsovio]], sub la [[kaŝnomo]] {{lang|ru|Докторъ Эсперанто|t=''Doktor Esperanto''}} (laŭ la originala arĥaika rusa ortografio; nune ''{{lang|ru|Доктор}}''). La kovrilpaĝo montras la prezon de la broŝuro kiel 15 [[kopeko]]jn. La kovrilpaĝo estas komplete en la rusa lingvo, krom la indiko "por Rusˌoˌj" (kun la morfemo-dividantaj streketoj). La libro konsistas el 40 paĝoj, kovrilo kaj granda folio. ==== Unua aprobo de registara cenzuro ==== Laŭ la leĝoj de la tiama [[Rusa Imperio]], ĉiu libro devis esti aprobita de la registara [[cenzuro]] antaŭ eldonado; por la ''Unua Libro'', la [[cenzuro]] aprobis ĝin por presado je la 21-a de majo de 1887 (laŭ la tiama [[Julia kalendaro]], respondanta al la 2-a de junio de 1887, laŭ la [[Gregoria kalendaro]]). ==== Dua aprobo de registara cenzuro ==== La dua aprobo de la cenzuro, por la permeso de disvastigo post la presado, portas la daton de la [[14-a de julio]] de 1887 (laŭ la [[Julia kalendaro]]) kaj la [[26-a de julio]] 1887 (laŭ la [[Gregoria kalendaro]]).<ref name="ondo" /> === Naskiĝtago de Esperanto === La dato de dua aprobo (je la [[26-a de julio]]'')'' estas ĝenerale festata kiel la naskiĝtago de Esperanto inter esperantistoj. === Eldonoj en diversaj lingvoj === La originala eldono estis nur [[rusa lingvo|ruslingva]], sed antaŭ la fino de 1887 la libro aperis ankaŭ en la [[Pola lingvo|pola]], [[Germana lingvo|germana]] kaj [[Franca lingvo|franca]] lingvoj kaj duaeldone en la rusa. La unua [[Angla lingvo|angla]] versio aperis en 1888, tradukita de [[Julian Steinhaus]]. Laŭ [[Marjorie Boulton]], tiu traduko estis "katastrofe malbona",<ref>{{citaĵo el libro | titolo = Zamenhof: creator of Esperanto | persona nomo = Marjorie | familia nomo = Boulton | aŭtoroligilo = Marjorie Boulton | jaro = 1960 | eldoninto = Routledge and Paul | lingvo = en | citaĵo= one of his early converts, Julius Steinhaus, thought himself qualified and produced a disastrously bad translation.}}</ref> kaj laŭ [[Humphrey Tonkin]], "malbone tradukita".<ref name="Tonkin">{{citaĵo el libro | persona nomo = Humphrey | familia nomo = Tonkin | ĉapitro = [http://host.uniroma3.it/laboratori/laat/konferencoj/2006-miljorini/Tonkin-prel-eo.doc ''Hamleto'' en Esperanto] | titolo = Konferenco “Vojo de interlingvistiko: de Bruno Migliorini al la nuna tempo” Organizita de Accademia della Crusca kaj la Akademio de Esperanto, Universitato de Florenco, Italio, 28 julio 2006 | jaro = 2006 | citaĵo = Angla eldono presita en 1888 estis tiel malbone tradukita, ke li devis ĝin retiri. }}</ref> Zamenhof mem haltigis ĝian vendadon, kiam [[Richard H. Geoghegan]], [[Irlando|irlandano]] loĝanta en [[Britio]], retradukis la libron.<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://blogs.bl.uk/european/2013/07/la-unua-libro.html | titolo = La Unua Libro | dato = 2013-07-26 | persona nomo=Olga | familia nomo= Kerziouk | verko = European Studies Blog | eldoninto = British Library | citaĵo = the editorial work of J.St. was not a total success […] This poor translation was suppressed by Zamenhof himself and is now a great rarity. | lingvo = en}}</ref><ref name="Tonkin"/> Tria traduko, farita de [[Henry Phillips]] (de la [[Usona Filozofia Societo]]), eldoniĝis en 1889.<ref>{{citaĵo el la reto | url = http://www.genekeyes.com/Dr_Esperanto.html | persona nomo = Gene | familia nomo = Keyes | titolo = Dr. Esperanto’s International Language, Introduction & Complete Grammar | lingvo = en}}</ref> En 1889, Zamenhof (sub [[pseŭdonimo]] ''Hemza'') tradukis la Unuan Libron en la [[Hebrea lingvo|hebrean]]. Jida, sveda, kaj litova tradukoj ankaŭ aperis en 1889, kaj dana, bulgara, itala, hispana, kaj ĉeĥa tradukoj en 1890.<ref name="Korĵenkov"/> {| class="wikitable sortable" |- ! Lingvo !! Titolo !! Jaro !! Noto |- | Rusa || {{lang|ru|Международный языкъ. Предисловіе и полный учебникъ}} || 1887 |- | Pola || {{lang|pl|Język Międzynarodowy. Przedmowa i podręcznik kompletny}} || 1887 |- | Germana || {{lang|de|Internationale Sprache. Vorrede und vollständiges Lehrbuch}} || 1887 |- | Franca || {{lang|fr|Langue internationale. Préface et manuel complet}} || 1887 |- | Angla (1-a eldono) || {{lang|en|International Tongue. Preface and Complete Method}} || 1888 || Tradukita de [[Julian Steinhaus]] |- |Hebrea |{{lang|he|שפה אחת לכלנו}} (''Safá ʾaḥát lə-kulánu'' Unu Lingvo por Ni Ĉiuj) |1888 |Tradukita de [[Naftali Hertz Najemanoviĉ]] (kaj reklamita de ''Hemza'', pseŭdonimo de Zamenhof mem) |- | Jida ||דאקטאר עספּעראַנטאָ, '''דיא וועלטשפּראַכע עספּעראַנטאָ''': ... יעדער פֿערשטענדיגער מענש קען זיא ערלערנען אין אייניגע טעג אונד ... פֿערשטענדיגען מיט דער גאֲנצער וועלט; אומגעאַרבייטעט פֿיר דעם יודישען פֿאָלק פֿאָן הנץ, ורשה: מ' לעווינסקי, תרמ"ט (1889) | 1889 || Tradukita de [[Naftali Hertz Najemanoviĉ]] |- | Angla (2-a eldono) || {{lang|en|International Language. Introduction and Complete Grammar}} || 1889 || Tradukita de [[Richard Geoghegan]] |- | Angla (3-a eldono) || {{lang|en|An Attempt towards an International Language}} || 1889 || Tradukita de [[Henry Phillips]] |} <gallery mode="packed" heights="350"> Unua libro pola.JPG|Pollingva eldono de la ''Unua Libro'', 1887 Unua Libro por Germanoj.JPG|Germanlingva eldono de la ''Unua Libro'' Unua_Libro_fr_001.png|Franclingva eldono de la ''Unua Libro'' Primera edición de esperanto.jpg|Unua Anglalingva eldono de la ''Unua Libro'', 1888 Dr._Esperanto's_International_Language_cover_page.jpg|Dua Anglalingva eldono de la ''Unua Libro'', 1889 </gallery> En Esperanto mem, la unua duono de la antaŭparolo aperis en Esperanto-versio en ''[[Fundamenta Krestomatio]]''. La tutan Unuan Libron en Esperanto-versio publikigis Ludovikito en ''[[Unuaj Libroj por Esperantistoj]]'', Nagoya, 1987, p. 7-41; li skribas en la 'postparolo', p. 111-112, ke la tria parto de la antaŭparolo venas el represo de s-ro Setälä (preciza fonto ne indikita). La titol-folio sur p. 7 restis en la rusa originalo - eblas do supozi, ke la tuta teksto estas tradukita el la unua rusa versio de julio de 1887. == Enhavo == La ''Unua Libro'' estas samtempe enkonduko al la origino kaj idealoj de la lingvo kaj priskribo de ĝia simpla gramatiko (kun ekzemploj el prozo kaj poezio kaj aldonita vortaro de oftaj vortoj)<ref>[https://www.esperantic.org/wp-content/uploads/2018/12/IpI_106_Final.pdf La biblioteko de la Universitato Princeton arigas kolekton pri Esperanto kaj interlingvistiko,] Informilo por interlingvistoj, p. 4, 28-a jaro (tria serio) | n-ro 106 (1/2019) | ISSN 1385-2191</ref><ref>{{citaĵo el la reto | lingvo = en | persona nomo = David | familia nomo = Jenkins | url= https://library.princeton.edu/news/general/2018-10-11/humphrey-tonkin-gifts-rare-esperanto-book-princeton-university-library | titolo = Humphrey Tonkin gifts rare Esperanto book to Princeton University Library | eldoninto = Princeton University Library | dato = 2018-10-11 | alirdato = 2019-02-07 }}</ref>. La ''Unua Libro'' konsistas el la jenaj tri partoj. * ''Antaŭparolo'' (28 paĝoj), en la rusa, enhavantaj malgrandajn ekzemplojn de Esperanto * ''Plena lernolibro de la Internacia Lingvo'' * ''Internacia-rusa vortaro'' (sur aparta folio) kun jena enkonduka frazo (ruse): „Ĉion, kio estas skribita en la internacia lingvo, oni povas kompreni per helpo de tiu ĉi vortaro“ === Antaŭparolo: La Tri Celoj === La Antaŭparolo ({{lang-ru|Предисловие}}), verkita en la rusa, enkondukas la lingvon Esperanto kaj la principojn de ĝia konstruado. Ĝi asertas ke ekzistas tri ĉefaj problemoj pri internacia lingvo: {{Citaĵo| * (Ⅰ) Ke la lingvo estu eksterordinare facila […]. * (Ⅱ) Ke ĉiu, kiu ellernis tiun ĉi lingvon, povu tuj ĝin uzi por la kompreniĝado kun homoj de diversaj nacioj, tute egale ĉu tiu ĉi lingvo […] trovos multe da adeptoj aŭ ne […] * (Ⅲ) Trovi rimedojn por venki la indiferentecon de la mondo kaj igi ĝin kiel eble plej baldaŭ kaj amase komenci uzadi la proponatan lingvon kiel lingvon vivan […] }} Post la klarigo de tiuj tri celoj, la Antaŭparolo priskribas kiel Esperanto plenumas tiujn tri celojn. Pri la unua problemo de facila lerneblo, Zamehof argumentas ke Esperanto estas facila ĉar ① ĝia gramatiko estas tre simpla; ② la sistemo de vortfarado estas ŝparema, uzante multajn [[afikso]]jn; kaj ③ ĝi uzas internaciajn formojn de vortoj troveblaj en pluraj Eŭropaj lingvoj. Pri la dua problemo de la tuja uzeblo, Zamenhof asertas ke, se oni uzas ortografion apartigantan morfemojn (kiujn Zamenhof nomas ''vortoj'') per streketoj, neparolantoj de Esperanto povas facile kompreni Esperantan tekston nur per uzo de Esperanta–nacilingva vortaro, ĉar oni ne devas scii la regulojn de fleksio por trovi leksemon en vortaro. Kiel pruvon de tiu aserto, Zamenhof donas la ses specimenojn de Esperanto. Pri la tria problemo de disvastigo de la lingvo, Zamenhof proponas ke lia plano de la Promesoj ebligos kunlaboradon de la interesatoj. === Specimenoj === [[Dosiero:Unua Libro por Rusoj 1 19.png|eta|Paĝo 19‑a de la Unua Libro por Rusoj, montranta la ''Patron nian'' kaj la tradukon de Genezo 1.1–10a]] Ene de la Antaŭparolo, la ''Unua Libro'' enhavas ses Esperantajn tekstojn kiel ekzemplojn kaj ekzercojn. Tiuj ekzemploj apartenas al diversaj ĝenroj: tri versaj, tri prozaj; tri originalaj, tri tradukitaj; iuj religiaj, iuj komercaj, iuj beletraj, montrante la esperon de Zamenhof ke Esperanto estu utila por diversaj celoj. * ''[[Patro nia]]'', la fama kristana preĝo, malgraŭ tio, ke Zamenhof estis [[judo]]. * ''El la [[Biblio]]''. Tio estas traduko de [[Genezo]] 1.1–10a. La traduko diferencas de la posta Biblia traduko de Zamenhof, la ''[[Londona Biblio]]''. Ekzemple, la unua versiklo en la ''Unua Libro'' estas “Je la komenco Dio kreis la teron kaj la ĉielon.”, dum la ''[[Londona Biblio]]'' komenciĝas per “En la komenco Dio kreis la ĉielon kaj la teron.” (Notu ke la tero kaj la ĉielo okazas laŭ mala, kaj malĝusta, ordo.) * ''Letero'', modelo de korespondaĵo. La letero temas pri varbado de amikoj al la Esperanta movado. * ''[[Mia penso]]'', originala poeziaĵo. * ''El Heine’'', traduko de la germanlingva poeziaĵo "{{lang|de|Mir träumte von einem Königskind}}" de [[Heinrich Heine]] el la {{iwiki|Libro de Kantoj (Heine)|Libro de Kantoj|de|Buch der Lieder (Heine)}} (''Buch der Lieder''). * ''[[Ho, mia kor']]'', originala poeziaĵo === La Promeso === [[Dosiero:Promeso lerni esperanton.png|eta|200ra|La Promeso-kupono en la ''Unua Libro'', sendenda al Zamenhof]] La ''Unua Libro'' enhavas ok slipetojn de la Promeso, enhavantajn subskribeblajn deklarojn ke oni lernos la lingvon, se dek milionoj da personoj donis publike la saman promeson:<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://uea.facila.org/artikoloj/lingvo/promes-slipoj/ | titolo = Promes-slipoj | persona nomo = Anna | familia nomo = Löwenstein | jaro = 2019 | eldoninto = Facila Vento | lingvo = eo}}</ref> :'''Promesˌo.'''<br />Mi, subˌskribˌitˌa, promesˌas elˌlernˌi la proponˌitˌaˌn de d-rˌo Esperanto lingvˌoˌn interˌnaciˌaˌn, se estˌos montrˌitˌa, ke dek milionˌoˌj personˌoˌj donˌis publikˌe tiaˌn samˌaˌn promesˌoˌn.<br />''Subˌskribˌo:''<br />''Nomˌo:''<br />''Adresˌo:'' Zamenhof provis kolekti, kaj fakte ricevis, multe da tiuj Promesoj, sed ne tiom, kiom li esperis. Zamenhof plu diskutis la Promeson en la ''[[Dua Libro]]''. === Plena lernolibro === Post la Antaŭparolo kaj la ekzemploj, la Plena Lernolibro priskribas la lingvon Esperanto mem. Ĝi estas mallonga (6 paĝoj), kaj konsistas nur de listo de la 28 literoj de la [[Esperanta alfabeto]] kaj la [[16 reguloj|16 gramatikaj reguloj]]. === Internacia–rusa vortaro === La lasta parto de la ''Unua Libro'' estas faldita folio, titolita '''Internacia–Rusa Vortaro''' ({{lang-ru|Интернационально-русский Словарь}}) kaj subtitolita '''Vortˌarˌo por Rusˌoˌj''', kiu enhavas 917 radikojn de Esperanto.<ref name="Kiselman">{{citaĵo el gazeto | persona nomo = Christer | familia nomo = Kiselman | titolo = Variantoj de Esperanto iniciatitaj de Zamenhof | gazeto = Esperantologio / Esperanto Studies | volumeno = 5 | paĝoj = 79–149 | jaro = 2011 |url=http://www.cb.uu.se/esperanto/ees5.pdf#page=79 |lingvo = eo}}</ref>{{rp|103, §7.4}}<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://uea.facila.org/artikoloj/lingvo/la-unua-libro/ | titolo = La Unua Libro | eldoninto = Facila Vento | persona nomo = Anna | familia nomo = Löwenstein | dato = 2019 | lingvo = eo}}</ref> Iuj radikoj uzataj aliloke en la ''Unua Libro'' erare mankas: ''esper/'', ''kaf/'', kaj ''propon/''; tiuj estis aldonitaj en la pli posta ruslingva reeldono de 1904 (''[[La Internacia lingvo Esperanto]]'').<ref name="Kiselman"/>{{rp|103, §7.4}} En la tradukitaj versioj, la vortaro kompreneble estis anstataŭita per alilingvaj versioj kaj retitolita '''Internacia–Germana Vortaro (Vortaro por Germanoj)''', '''Internacia–Franca Vortaro (Vortaro por Francoj)''', ktp. Laŭ Pierfrancesco Naccarato, citanta [[Gaston Waringhien]], la vortaro sufiĉis por "[[etburĝo|etburĝa]] ĝenerala komunikado", sed gravaj sciencaj fakterminoj kaj eĉ iuj ĉiutagaj terminoj mankis.<ref>{{citaĵo el libro | titolo = L’Esperanto: La storia, La comunità, le problematiche, la lingua | persona nomo = Pierfrancesco | familia nomo = Naccarato | url = http://parracomumangi.altervista.org/Tesi_Naccarato.pdf | eldoninto = [[Universitato de Bolonjo]] | jaro = 2009 | lingvo = it | citaĵo = Il vocabolario dell'Unua Libro, secondo Waringhien, conteneva il materiale necessario alla classe piccolo-borghese per portare avanti una conservazione generica, ma in questo si vede anche il suo limite: per esempio, mancava dei termini tecnici indispensabili a esprimersi con precisione in un contesto scientifico. Anche nella comunicazione di tutti i giorni certi composti chilometrici non sono pratici: qui l'autore parla soprattutto di quei settori professionali che hanno bisogno di indicare gli oggetti parte della loro quotidianità per mezzo di termini agili, veloci, per cui ad esempio komercaĵo è stato progressivamente sostituito da ''varo'' (merce) e rulbloko da ''pulio'' (puleggia). }}</ref> == Stilo == La originala Unua Libro uzas la tiaman ortografion de la [[rusa lingvo]], antaŭ la reformo de rusa ortografio en 1918. La Esperanta parto de la ''Unua Libro'' enhavas 947 radikojn (inkluzive de 11 [[propra nomo|propraj nomoj]]), el kiuj 917 troviĝas en la aldonita Internacia–Rusa vortaro. Eksterorde [[paperfolio|folio]] ni trovas 917 [[radiko]]jn ordigitajn kaj 10 ekster la [[ordo]]. [[Preserara folieto]] donas ankoraŭ 2, sed nuligas la radikon ''sper''. En la [[teksto]] kaj [[titolpaĝo]] ni trovas ankoraŭ 19 radikojn. Entute 947. === Arĥaikaj formoj === La unua eldono de la rusa „Unua Libro“ entenas vortojn, restojn de antaŭaj Zamenhofaj provoj aŭ pro skriberaro, kun formo alia ol en la sekvaj eldonoj franca, pola, dua rusa, ktp.: ''speri'' (esperi), ''vinki'' (venki). La vortoj ''ian, kian, nenian, …'' en ĉiuj kvin naciaj Unuaj Libroj signifas ‘iam, kiam, neniam…’; la modernaj formoj estis enkondukitaj en la [[Aldono al la Dua Libro]] (1888). Aliaj radikoj havas modernajn formojn, sed montras (aŭ ŝajnas havi pro okaza erareto de Zamenhof) arĥaikajn sencojn: ''erari'' (ankaŭ tradukita: ‘vagi’), ''militi'' (tradukita per sama vorto kiel ‘batali’), ''forko'' (ankaŭ: ‘forkego’), ''stalo'' (‘ŝtalo’; eble temas pri preseraro), ''ŝtofo'' (‘materio, substanco’), ''vaksi'' (‘kreski’), ''tombi'' (‘fali’). La ''Unua Libro'' ne nomas la lingvon, kiun ĝi priskribas, krom per la esprimo ''Internacia Lingvo''. La nomo "Esperanto" por la lingvo estiĝis nur poste, laŭ la pseŭdonimo "Doktoro Esperanto" de Zamenhof uzita en la ''Unua Libro''. == Vidu ankaŭ == * ''[[La Internacia lingvo Esperanto]]'', ruslingva reeldono de 1904 * ''[[Dua Libro]]'' * ''[[Fundamento de Esperanto]]'' * [[Esperanto kaj Volapük]] * [[Volapuko kaj Esperanto]] * [[Esperanta etimologio]] * [[L. L. Zamenhof|Lazarj Markoviĉ Zamenhof]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Tekstaro de Esperanto}} === Plurlingvaj === * [https://www.onb.ac.at/eo/ Aŭstra Nacia Biblioteko]: [https://web.archive.org/web/20170127135206/https://www.onb.ac.at/eo/bibliothek/sammlungen/kolekto-por-planlingvoj/digitaj-dokumentoj/libroj/ PNG-aj skanaĵoj de libroj, inkluzive de kelkaj versioj de la Unua Libro, arkivigite en januaro 2017], ekzemple la ** [https://web.archive.org/web/20161214160258/http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-buch?apm=0&aid=100078&zoom=1 Unua libro en la germana, nur paĝoj 3-8 (arkiviite en decembro 2016)] ** [https://web.archive.org/web/20210411003429/https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-buch?apm=0&aid=100077&zoom=1 Unua libro en la germana, nur paĝoj 3-8 (arkiviite en aprilo 2021)] === Esperanto === * [https://www.youtube.com/watch?v=ETYZEDsPzAc Historio pri la Unua Libro de Esperanto], YouTube * [https://sezonoj.ru/2020/07/unua/ La Unua Libro], artikolo de [[Aleksander Korĵenkov]] en [[La Ondo de Esperanto]]. * [http://eduinf.waw.pl/esp/lern/librejo/0012/0007.php El la Unua Libro de la lingvo Esperanto] (unua duono de la teksto; el ''[[Fundamenta Krestomatio]]'') * [https://www.youtube.com/watch?v=qP9EkvMe6Js Komenco de la Antaŭparolo] de la Unua Libro, en Esperanto, laŭtlegata de L. L. Zamenhof * [https://www.youtube.com/watch?v=0exbGP54c68 Prezento de la Unua Libro de Esperanto] fare de [[Petro Desmet']], somero 2021 (Jutubo) {{eo}} === Rusa [Международный языкъ. Предисловіе и полный учебникъ. (por Rus·o·j)] === * [https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%98%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81:Unua_Libro_ru_1st_ed.pdf Unua eldono] * [https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%98%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81:Unua_Libro_ru_2nd_ed.djvu Dua eldono] * [http://www.lernolibro.info/lernolibro/zamenhof_kun_vortaro.pdf Represa eldono en PDF kun vortaro, en la retejo ''lernolibro.info''],{{404}} senespere morta [https://web.archive.org/web/20110515000000*/https://lernolibro.info/lernolibro/zamenhof_kun_vortaro.pdf ekde almenaŭ majo 2011 kaj ne sukcesis arkivigo] * [http://esperantio.narod.ru/lingve/zajxoj/ul.htm Teksta versio en modernaj ortografioj (rusa postrevolucia, esperanta sen streketoj)], sen vortaro === Angla === * [https://crispa.uw.edu.pl/object/files/721297/display/Default Dr. Esperanto's International Tongue: Preface and Complete Method'' (Unua angla traduko de la „Unua Libro“ fare de J. St., 1888''] * [https://crispa.uw.edu.pl/object/files/721296/display/Default Dr. Esperanto's International Language: Introduction and Complete Grammar'' (Dua angla traduko de la „Unua libro", fare de F.H. Geoghegan, 1889)''] * [http://www.genekeyes.com/Dr_Esperanto.html Surreta HTML-reeldono de ''Dr. Esperanto's International Language: Introduction and Complete Grammar'' (Angla traduko de la „Unua Libro“ fare de R.H. Geoghegan, 1889] * [http://librivox.org/dr-esperantos-international-language-introduction-and-complete-grammar-by-ll-zamenhof/ Sonlibro ĉe LibriVox], bazita sur la supremenciita teksto. * [https://www.scribd.com/doc/288010000/An-attempt-towards-an-international-language Originala eldono de ''An attempt towards an international language'' (traduko de Henry Phillips, 1889)] === Franca (Dr Esperanto - Langue internationale, préface et manuel complet en français) === * [https://www.scribd.com/doc/288010592/Langue-internationale-preface-et-manuel-complet-por-Franc-o-j ''Langue internationale· préface et manuel complet''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170116151057/https://www.scribd.com/doc/288010592/Langue-internationale-preface-et-manuel-complet-por-Franc-o-j |date=2017-01-16 }} (unua eldono en la franca, 1887) * [https://drive.google.com/file/d/0B3bwzubbm6eccjBxQ1JacDF5aWM/edit?usp=sharing Elŝutebla kopio de la Unua Libro de 1887 en la franca lingvo (ZIP 20 MB)] {{Projektoj | commons = <!-- Komunejo --> | commonscat = La Unua Libro <!-- Komuneja kategorio --> | wikibooks = <!-- Vikilibroj --> | wikiquote = <!-- Vikicitaro --> | wikisource = <!-- Vikifontoj --> }} {{EdE|U}} {{Unuaj libroj}} {{Universala Vortaro}} [[Kategorio:Esperanto-lernolibroj]] [[Kategorio:Esperanto-libroj aperintaj en 1887]] [[Kategorio:Verkoj de L. L. Zamenhof]] [[Kategorio:Libroj de Ludoviko Lazaro Zamenhof]] [[Kategorio:1887 en la Rusia Imperio]] 0gy7my3hl2w6v1mtpij3ix4ro8zin3j 9378204 9378203 2026-05-20T08:06:58Z ThomasPusch 1869 9378204 wikitext text/x-wiki {{Kursiva titolo}} {{Informkesto libro | titolo = Unua Libro | origina titolo = Международный языкъ. Предисловіе и полный учебникъ<br />Internacia lingvo. Antaŭparolo kaj plena lernolibro | aŭtoro = Ludoviko Lazaro Zamenhof <!-- se oni skribas la nomon aliel, ekz. L. L. Zamenhof, rezultigas morta kategorioligilo !! --> | eldonjaro = 1887 | eldonurbo = [[Dosiero:Greater Coat of Arms of the Russian Empire 1700x1767 pix Igor Barbe 2006.jpg|25ra]] [[Varsovio]], [[Rusia Imperio]] | eldoninto = Ĥaim Kelter | paĝoj = | isbn = | bildo = Unua Libro por Rusoj.jpg | subteksto = La unua Unua Libro - rusa eldono, 1887 | sekva = [[Dua Libro]] }} [[Dosiero:Ch Kelter Varsovio.jpg|eta|Presejo de Ĥaim Kelter ĉe la strato Nowolipie 11 en Varsovio (maldekstre), kie presiĝis la Unua Libro]] '''''Unua Libro''''' estas konvencia nomo de la libreto, verkita de [[L. L. Zamenhof]] en 1887, kiu anoncis kaj priskribas la lingvon [[Esperanto]] (tiam nomitan ''Lingvo Internacia''). La libro estis eldonita sub la [[kaŝnomo]] ''D-ro Esperanto''.<ref name="ondo">{{citaĵo el la reto | url = http://sezonoj.ru/2016/07/eo125/ | titolo = La Unua Libro | alirdato = 2017-04-10 | familia nomo = Korĵenkov | persona nomo = Aleksander | aŭtoroligilo = Aleksander Korĵenkov | dato = 2016-07-26 | verko = La Balta Ondo | arkivurl = https://web.archive.org/web/20170123165206/http://sezonoj.ru/2016/07/eo125/ | arkivdato = 2017-01-23 | citaĵo = La 14an de julio 1887 (la 26an de julio, laŭ la Gregoria kalendaro) en la presejo de Ĥaim Kelter (Varsovio) aperis la 42-paĝa broŝuro Internacia lingvo. (...) Ĝia aŭtoro, la 27-jara Ruslanda judo Lazarj Markoviĉ Zamenhof (Лазарь Маркович Заменгоф), kaŝis sin sub la pseŭdonimo “D-ro Esperanto”. Ĝis la jarfino aperis pola, franca kaj germana eldonoj de la verketo, kiu poste ricevis la “popolan” titolon: la Unua Libro.}}</ref><ref name="Korĵenkov">{{citaĵo el libro | titolo = Homarano. La vivoj, verkoj kaj ideoj de d-ro L. L. Zamenhof | familia nomo = Korĵenkov | persona nomo= Aleksander | eldono = 2 | jaro = 2011 | eldoninto = [[Sezonoj]] | serio = Serio ''Scio'' | volumo = 8 | lingvo = eo}}</ref> La libro estas [[lernolibro]], priskribanta la gramatikon de la nova lingvo, kaj enhavas mallongajn ekzemplojn de Esperanto, kune kun mallonga rusa–Esperanta vortaro. La libro estis poste tradukita al diversaj eŭropaj lingvoj, kaj estis sekvita de la ''[[Dua Libro de l' Lingvo Internacia]]'' kaj ĝia ''[[Aldono al la Dua Libro|Aldono]]''. == Historio de eldonado == === Originala titolo kaj posta kromnomo === La originala titolo de la verko, en la [[rusa lingvo]], estas „''{{lang|ru|Международный языкъ. Предисловіе и полный учебникъ}}“ (Meĵdunarodnij jazik. Predislovie i polnij uĉebnik'', Internacia lingvo. Antaŭparolo kaj plena lernolibro), sed en priskriboj de la historio de Esperanto oni kutime nomas ĝin ''Unua Libro''<ref>[[André Cherpillod]], [http://dvd.ikso.net/revuo/Revuo_Esperanto/2009/05.pdf La genio Zamenhof kreis lingvon ne-Eŭropan, kaŝitan sub Eŭropa masko] - grava instruo de la Unua Libro, revuo Esperanto, p. 103)104, n-ro 1225 (5), majo 2009, alirite la 26-an de januaro 2019.</ref>. Al la naskiĝo de tiu kromnomo certe kontribuis posta verko efektive titolita ''[[Dua Libro de l' Lingvo Internacia]]'' (1888). Oni uzas la nomon ''Unua Libro'' por ĉiuj lingvoversioj kaj ĉiuj eldonoj de la verko. Laŭbezone, precipe se temas pri alia versio ol la originalo rusa de julio 1887, oni precizigu, ekz. „''la germana Unua Libro''“, „''la dua eldono de la rusa Unua Libro''“. === Dato de eldono === La broŝuro estis eldonita en [[Varsovio]], sub la [[kaŝnomo]] {{lang|ru|Докторъ Эсперанто|t=''Doktor Esperanto''}} (laŭ la originala arĥaika rusa ortografio; nune ''{{lang|ru|Доктор}}''). La kovrilpaĝo montras la prezon de la broŝuro kiel 15 [[kopeko]]jn. La kovrilpaĝo estas komplete en la rusa lingvo, krom la indiko "por Rusˌoˌj" (kun la morfemo-dividantaj streketoj). La libro konsistas el 40 paĝoj, kovrilo kaj granda folio. ==== Unua aprobo de registara cenzuro ==== Laŭ la leĝoj de la tiama [[Rusa Imperio]], ĉiu libro devis esti aprobita de la registara [[cenzuro]] antaŭ eldonado; por la ''Unua Libro'', la [[cenzuro]] aprobis ĝin por presado je la 21-a de majo de 1887 (laŭ la tiama [[Julia kalendaro]], respondanta al la 2-a de junio de 1887, laŭ la [[Gregoria kalendaro]]). ==== Dua aprobo de registara cenzuro ==== La dua aprobo de la cenzuro, por la permeso de disvastigo post la presado, portas la daton de la [[14-a de julio]] de 1887 (laŭ la [[Julia kalendaro]]) kaj la [[26-a de julio]] 1887 (laŭ la [[Gregoria kalendaro]]).<ref name="ondo" /> === Naskiĝtago de Esperanto === La dato de dua aprobo (je la [[26-a de julio]]'')'' estas ĝenerale festata kiel la naskiĝtago de Esperanto inter esperantistoj. === Eldonoj en diversaj lingvoj === La originala eldono estis nur [[rusa lingvo|ruslingva]], sed antaŭ la fino de 1887 la libro aperis ankaŭ en la [[Pola lingvo|pola]], [[Germana lingvo|germana]] kaj [[Franca lingvo|franca]] lingvoj kaj duaeldone en la rusa. La unua [[Angla lingvo|angla]] versio aperis en 1888, tradukita de [[Julian Steinhaus]]. Laŭ [[Marjorie Boulton]], tiu traduko estis "katastrofe malbona",<ref>{{citaĵo el libro | titolo = Zamenhof: creator of Esperanto | persona nomo = Marjorie | familia nomo = Boulton | aŭtoroligilo = Marjorie Boulton | jaro = 1960 | eldoninto = Routledge and Paul | lingvo = en | citaĵo= one of his early converts, Julius Steinhaus, thought himself qualified and produced a disastrously bad translation.}}</ref> kaj laŭ [[Humphrey Tonkin]], "malbone tradukita".<ref name="Tonkin">{{citaĵo el libro | persona nomo = Humphrey | familia nomo = Tonkin | ĉapitro = [http://host.uniroma3.it/laboratori/laat/konferencoj/2006-miljorini/Tonkin-prel-eo.doc ''Hamleto'' en Esperanto] | titolo = Konferenco “Vojo de interlingvistiko: de Bruno Migliorini al la nuna tempo” Organizita de Accademia della Crusca kaj la Akademio de Esperanto, Universitato de Florenco, Italio, 28 julio 2006 | jaro = 2006 | citaĵo = Angla eldono presita en 1888 estis tiel malbone tradukita, ke li devis ĝin retiri. }}</ref> Zamenhof mem haltigis ĝian vendadon, kiam [[Richard H. Geoghegan]], [[Irlando|irlandano]] loĝanta en [[Britio]], retradukis la libron.<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://blogs.bl.uk/european/2013/07/la-unua-libro.html | titolo = La Unua Libro | dato = 2013-07-26 | persona nomo=Olga | familia nomo= Kerziouk | verko = European Studies Blog | eldoninto = British Library | citaĵo = the editorial work of J.St. was not a total success […] This poor translation was suppressed by Zamenhof himself and is now a great rarity. | lingvo = en}}</ref><ref name="Tonkin"/> Tria traduko, farita de [[Henry Phillips]] (de la [[Usona Filozofia Societo]]), eldoniĝis en 1889.<ref>{{citaĵo el la reto | url = http://www.genekeyes.com/Dr_Esperanto.html | persona nomo = Gene | familia nomo = Keyes | titolo = Dr. Esperanto’s International Language, Introduction & Complete Grammar | lingvo = en}}</ref> En 1889, Zamenhof (sub [[pseŭdonimo]] ''Hemza'') tradukis la Unuan Libron en la [[Hebrea lingvo|hebrean]]. Jida, sveda, kaj litova tradukoj ankaŭ aperis en 1889, kaj dana, bulgara, itala, hispana, kaj ĉeĥa tradukoj en 1890.<ref name="Korĵenkov"/> {| class="wikitable sortable" |- ! Lingvo !! Titolo !! Jaro !! Noto |- | Rusa || {{lang|ru|Международный языкъ. Предисловіе и полный учебникъ}} || 1887 |- | Pola || {{lang|pl|Język Międzynarodowy. Przedmowa i podręcznik kompletny}} || 1887 |- | Germana || {{lang|de|Internationale Sprache. Vorrede und vollständiges Lehrbuch}} || 1887 |- | Franca || {{lang|fr|Langue internationale. Préface et manuel complet}} || 1887 |- | Angla (1-a eldono) || {{lang|en|International Tongue. Preface and Complete Method}} || 1888 || Tradukita de [[Julian Steinhaus]] |- |Hebrea |{{lang|he|שפה אחת לכלנו}} (''Safá ʾaḥát lə-kulánu'' Unu Lingvo por Ni Ĉiuj) |1888 |Tradukita de [[Naftali Hertz Najemanoviĉ]] (kaj reklamita de ''Hemza'', pseŭdonimo de Zamenhof mem) |- | Jida ||דאקטאר עספּעראַנטאָ, '''דיא וועלטשפּראַכע עספּעראַנטאָ''': ... יעדער פֿערשטענדיגער מענש קען זיא ערלערנען אין אייניגע טעג אונד ... פֿערשטענדיגען מיט דער גאֲנצער וועלט; אומגעאַרבייטעט פֿיר דעם יודישען פֿאָלק פֿאָן הנץ, ורשה: מ' לעווינסקי, תרמ"ט (1889) | 1889 || Tradukita de [[Naftali Hertz Najemanoviĉ]] |- | Angla (2-a eldono) || {{lang|en|International Language. Introduction and Complete Grammar}} || 1889 || Tradukita de [[Richard Geoghegan]] |- | Angla (3-a eldono) || {{lang|en|An Attempt towards an International Language}} || 1889 || Tradukita de [[Henry Phillips]] |} <gallery mode="packed" heights="350"> Unua libro pola.JPG|Pollingva eldono de la ''Unua Libro'', 1887 Unua Libro por Germanoj.JPG|Germanlingva eldono de la ''Unua Libro'' Unua_Libro_fr_001.png|Franclingva eldono de la ''Unua Libro'' Primera edición de esperanto.jpg|Unua Anglalingva eldono de la ''Unua Libro'', 1888 Dr._Esperanto's_International_Language_cover_page.jpg|Dua Anglalingva eldono de la ''Unua Libro'', 1889 </gallery> En Esperanto mem, la unua duono de la antaŭparolo aperis en Esperanto-versio en ''[[Fundamenta Krestomatio]]''. La tutan Unuan Libron en Esperanto-versio publikigis Ludovikito en ''[[Unuaj Libroj por Esperantistoj]]'', Nagoya, 1987, p. 7-41; li skribas en la 'postparolo', p. 111-112, ke la tria parto de la antaŭparolo venas el represo de s-ro Setälä (preciza fonto ne indikita). La titol-folio sur p. 7 restis en la rusa originalo - eblas do supozi, ke la tuta teksto estas tradukita el la unua rusa versio de julio de 1887. == Enhavo == La ''Unua Libro'' estas samtempe enkonduko al la origino kaj idealoj de la lingvo kaj priskribo de ĝia simpla gramatiko (kun ekzemploj el prozo kaj poezio kaj aldonita vortaro de oftaj vortoj)<ref>[https://www.esperantic.org/wp-content/uploads/2018/12/IpI_106_Final.pdf La biblioteko de la Universitato Princeton arigas kolekton pri Esperanto kaj interlingvistiko,] Informilo por interlingvistoj, p. 4, 28-a jaro (tria serio) | n-ro 106 (1/2019) | ISSN 1385-2191</ref><ref>{{citaĵo el la reto | lingvo = en | persona nomo = David | familia nomo = Jenkins | url= https://library.princeton.edu/news/general/2018-10-11/humphrey-tonkin-gifts-rare-esperanto-book-princeton-university-library | titolo = Humphrey Tonkin gifts rare Esperanto book to Princeton University Library | eldoninto = Princeton University Library | dato = 2018-10-11 | alirdato = 2019-02-07 }}</ref>. La ''Unua Libro'' konsistas el la jenaj tri partoj. * ''Antaŭparolo'' (28 paĝoj), en la rusa, enhavantaj malgrandajn ekzemplojn de Esperanto * ''Plena lernolibro de la Internacia Lingvo'' * ''Internacia-rusa vortaro'' (sur aparta folio) kun jena enkonduka frazo (ruse): „Ĉion, kio estas skribita en la internacia lingvo, oni povas kompreni per helpo de tiu ĉi vortaro“ === Antaŭparolo: La Tri Celoj === La Antaŭparolo ({{lang-ru|Предисловие}}), verkita en la rusa, enkondukas la lingvon Esperanto kaj la principojn de ĝia konstruado. Ĝi asertas ke ekzistas tri ĉefaj problemoj pri internacia lingvo: {{Citaĵo| * (Ⅰ) Ke la lingvo estu eksterordinare facila […]. * (Ⅱ) Ke ĉiu, kiu ellernis tiun ĉi lingvon, povu tuj ĝin uzi por la kompreniĝado kun homoj de diversaj nacioj, tute egale ĉu tiu ĉi lingvo […] trovos multe da adeptoj aŭ ne […] * (Ⅲ) Trovi rimedojn por venki la indiferentecon de la mondo kaj igi ĝin kiel eble plej baldaŭ kaj amase komenci uzadi la proponatan lingvon kiel lingvon vivan […] }} Post la klarigo de tiuj tri celoj, la Antaŭparolo priskribas kiel Esperanto plenumas tiujn tri celojn. Pri la unua problemo de facila lerneblo, Zamehof argumentas ke Esperanto estas facila ĉar ① ĝia gramatiko estas tre simpla; ② la sistemo de vortfarado estas ŝparema, uzante multajn [[afikso]]jn; kaj ③ ĝi uzas internaciajn formojn de vortoj troveblaj en pluraj Eŭropaj lingvoj. Pri la dua problemo de la tuja uzeblo, Zamenhof asertas ke, se oni uzas ortografion apartigantan morfemojn (kiujn Zamenhof nomas ''vortoj'') per streketoj, neparolantoj de Esperanto povas facile kompreni Esperantan tekston nur per uzo de Esperanta–nacilingva vortaro, ĉar oni ne devas scii la regulojn de fleksio por trovi leksemon en vortaro. Kiel pruvon de tiu aserto, Zamenhof donas la ses specimenojn de Esperanto. Pri la tria problemo de disvastigo de la lingvo, Zamenhof proponas ke lia plano de la Promesoj ebligos kunlaboradon de la interesatoj. === Specimenoj === [[Dosiero:Unua Libro por Rusoj 1 19.png|eta|Paĝo 19‑a de la Unua Libro por Rusoj, montranta la ''Patron nian'' kaj la tradukon de Genezo 1.1–10a]] Ene de la Antaŭparolo, la ''Unua Libro'' enhavas ses Esperantajn tekstojn kiel ekzemplojn kaj ekzercojn. Tiuj ekzemploj apartenas al diversaj ĝenroj: tri versaj, tri prozaj; tri originalaj, tri tradukitaj; iuj religiaj, iuj komercaj, iuj beletraj, montrante la esperon de Zamenhof ke Esperanto estu utila por diversaj celoj. * ''[[Patro nia]]'', la fama kristana preĝo, malgraŭ tio, ke Zamenhof estis [[judo]]. * ''El la [[Biblio]]''. Tio estas traduko de [[Genezo]] 1.1–10a. La traduko diferencas de la posta Biblia traduko de Zamenhof, la ''[[Londona Biblio]]''. Ekzemple, la unua versiklo en la ''Unua Libro'' estas “Je la komenco Dio kreis la teron kaj la ĉielon.”, dum la ''[[Londona Biblio]]'' komenciĝas per “En la komenco Dio kreis la ĉielon kaj la teron.” (Notu ke la tero kaj la ĉielo okazas laŭ mala, kaj malĝusta, ordo.) * ''Letero'', modelo de korespondaĵo. La letero temas pri varbado de amikoj al la Esperanta movado. * ''[[Mia penso]]'', originala poeziaĵo. * ''El Heine’'', traduko de la germanlingva poeziaĵo "{{lang|de|Mir träumte von einem Königskind}}" de [[Heinrich Heine]] el la {{iwiki|Libro de Kantoj (Heine)|Libro de Kantoj|de|Buch der Lieder (Heine)}} (''Buch der Lieder''). * ''[[Ho, mia kor']]'', originala poeziaĵo === La Promeso === [[Dosiero:Promeso lerni esperanton.png|eta|200ra|La Promeso-kupono en la ''Unua Libro'', sendenda al Zamenhof]] La ''Unua Libro'' enhavas ok slipetojn de la Promeso, enhavantajn subskribeblajn deklarojn ke oni lernos la lingvon, se dek milionoj da personoj donis publike la saman promeson:<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://uea.facila.org/artikoloj/lingvo/promes-slipoj/ | titolo = Promes-slipoj | persona nomo = Anna | familia nomo = Löwenstein | jaro = 2019 | eldoninto = Facila Vento | lingvo = eo}}</ref> :'''Promesˌo.'''<br />Mi, subˌskribˌitˌa, promesˌas elˌlernˌi la proponˌitˌaˌn de d-rˌo Esperanto lingvˌoˌn interˌnaciˌaˌn, se estˌos montrˌitˌa, ke dek milionˌoˌj personˌoˌj donˌis publikˌe tiaˌn samˌaˌn promesˌoˌn.<br />''Subˌskribˌo:''<br />''Nomˌo:''<br />''Adresˌo:'' Zamenhof provis kolekti, kaj fakte ricevis, multe da tiuj Promesoj, sed ne tiom, kiom li esperis. Zamenhof plu diskutis la Promeson en la ''[[Dua Libro]]''. === Plena lernolibro === Post la Antaŭparolo kaj la ekzemploj, la Plena Lernolibro priskribas la lingvon Esperanto mem. Ĝi estas mallonga (6 paĝoj), kaj konsistas nur de listo de la 28 literoj de la [[Esperanta alfabeto]] kaj la [[16 reguloj|16 gramatikaj reguloj]]. === Internacia–rusa vortaro === La lasta parto de la ''Unua Libro'' estas faldita folio, titolita '''Internacia–Rusa Vortaro''' ({{lang-ru|Интернационально-русский Словарь}}) kaj subtitolita '''Vortˌarˌo por Rusˌoˌj''', kiu enhavas 917 radikojn de Esperanto.<ref name="Kiselman">{{citaĵo el gazeto | persona nomo = Christer | familia nomo = Kiselman | titolo = Variantoj de Esperanto iniciatitaj de Zamenhof | gazeto = Esperantologio / Esperanto Studies | volumeno = 5 | paĝoj = 79–149 | jaro = 2011 |url=http://www.cb.uu.se/esperanto/ees5.pdf#page=79 |lingvo = eo}}</ref>{{rp|103, §7.4}}<ref>{{citaĵo el la reto | url = https://uea.facila.org/artikoloj/lingvo/la-unua-libro/ | titolo = La Unua Libro | eldoninto = Facila Vento | persona nomo = Anna | familia nomo = Löwenstein | dato = 2019 | lingvo = eo}}</ref> Iuj radikoj uzataj aliloke en la ''Unua Libro'' erare mankas: ''esper/'', ''kaf/'', kaj ''propon/''; tiuj estis aldonitaj en la pli posta ruslingva reeldono de 1904 (''[[La Internacia lingvo Esperanto]]'').<ref name="Kiselman"/>{{rp|103, §7.4}} En la tradukitaj versioj, la vortaro kompreneble estis anstataŭita per alilingvaj versioj kaj retitolita '''Internacia–Germana Vortaro (Vortaro por Germanoj)''', '''Internacia–Franca Vortaro (Vortaro por Francoj)''', ktp. Laŭ Pierfrancesco Naccarato, citanta [[Gaston Waringhien]], la vortaro sufiĉis por "[[etburĝo|etburĝa]] ĝenerala komunikado", sed gravaj sciencaj fakterminoj kaj eĉ iuj ĉiutagaj terminoj mankis.<ref>{{citaĵo el libro | titolo = L’Esperanto: La storia, La comunità, le problematiche, la lingua | persona nomo = Pierfrancesco | familia nomo = Naccarato | url = http://parracomumangi.altervista.org/Tesi_Naccarato.pdf | eldoninto = [[Universitato de Bolonjo]] | jaro = 2009 | lingvo = it | citaĵo = Il vocabolario dell'Unua Libro, secondo Waringhien, conteneva il materiale necessario alla classe piccolo-borghese per portare avanti una conservazione generica, ma in questo si vede anche il suo limite: per esempio, mancava dei termini tecnici indispensabili a esprimersi con precisione in un contesto scientifico. Anche nella comunicazione di tutti i giorni certi composti chilometrici non sono pratici: qui l'autore parla soprattutto di quei settori professionali che hanno bisogno di indicare gli oggetti parte della loro quotidianità per mezzo di termini agili, veloci, per cui ad esempio komercaĵo è stato progressivamente sostituito da ''varo'' (merce) e rulbloko da ''pulio'' (puleggia). }}</ref> == Stilo == La originala Unua Libro uzas la tiaman ortografion de la [[rusa lingvo]], antaŭ la reformo de rusa ortografio en 1918. La Esperanta parto de la ''Unua Libro'' enhavas 947 radikojn (inkluzive de 11 [[propra nomo|propraj nomoj]]), el kiuj 917 troviĝas en la aldonita Internacia–Rusa vortaro. Eksterorde [[paperfolio|folio]] ni trovas 917 [[radiko]]jn ordigitajn kaj 10 ekster la [[ordo]]. [[Preserara folieto]] donas ankoraŭ 2, sed nuligas la radikon ''sper''. En la [[teksto]] kaj [[titolpaĝo]] ni trovas ankoraŭ 19 radikojn. Entute 947. === Arĥaikaj formoj === La unua eldono de la rusa „Unua Libro“ entenas vortojn, restojn de antaŭaj Zamenhofaj provoj aŭ pro skriberaro, kun formo alia ol en la sekvaj eldonoj franca, pola, dua rusa, ktp.: ''speri'' (esperi), ''vinki'' (venki). La vortoj ''ian, kian, nenian, …'' en ĉiuj kvin naciaj Unuaj Libroj signifas ‘iam, kiam, neniam…’; la modernaj formoj estis enkondukitaj en la [[Aldono al la Dua Libro]] (1888). Aliaj radikoj havas modernajn formojn, sed montras (aŭ ŝajnas havi pro okaza erareto de Zamenhof) arĥaikajn sencojn: ''erari'' (ankaŭ tradukita: ‘vagi’), ''militi'' (tradukita per sama vorto kiel ‘batali’), ''forko'' (ankaŭ: ‘forkego’), ''stalo'' (‘ŝtalo’; eble temas pri preseraro), ''ŝtofo'' (‘materio, substanco’), ''vaksi'' (‘kreski’), ''tombi'' (‘fali’). La ''Unua Libro'' ne nomas la lingvon, kiun ĝi priskribas, krom per la esprimo ''Internacia Lingvo''. La nomo "Esperanto" por la lingvo estiĝis nur poste, laŭ la pseŭdonimo "Doktoro Esperanto" de Zamenhof uzita en la ''Unua Libro''. == Vidu ankaŭ == * ''[[La Internacia lingvo Esperanto]]'', ruslingva reeldono de 1904 * ''[[Dua Libro]]'' * ''[[Fundamento de Esperanto]]'' * [[Esperanto kaj Volapük]] * [[Volapuko kaj Esperanto]] * [[Esperanta etimologio]] * [[L. L. Zamenhof|Lazarj Markoviĉ Zamenhof]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Tekstaro de Esperanto}} === Plurlingvaj === * [https://www.onb.ac.at/eo/ Aŭstra Nacia Biblioteko]: [https://web.archive.org/web/20170127135206/https://www.onb.ac.at/eo/bibliothek/sammlungen/kolekto-por-planlingvoj/digitaj-dokumentoj/libroj/ PNG-aj skanaĵoj de libroj, inkluzive de kelkaj versioj de la Unua Libro, arkivigite en januaro 2017], ekzemple la ** [https://web.archive.org/web/20161214160258/http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-buch?apm=0&aid=100078&zoom=1 Unua libro en la germana, nur paĝoj 3-8 (arkiviite en decembro 2016)] ** [https://web.archive.org/web/20210411003429/https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-buch?apm=0&aid=100077&zoom=1 Unua libro en la germana, nur paĝoj 3-8 (arkiviite en aprilo 2021)] === Esperanto === * [https://www.youtube.com/watch?v=ETYZEDsPzAc Historio pri la Unua Libro de Esperanto], YouTube * [https://sezonoj.ru/2020/07/unua/ La Unua Libro], artikolo de [[Aleksander Korĵenkov]] en [[La Ondo de Esperanto]]. * [http://eduinf.waw.pl/esp/lern/librejo/0012/0007.php El la Unua Libro de la lingvo Esperanto] (unua duono de la teksto; el ''[[Fundamenta Krestomatio]]'') * [https://www.youtube.com/watch?v=qP9EkvMe6Js Komenco de la Antaŭparolo] de la Unua Libro, en Esperanto, laŭtlegata de L. L. Zamenhof * [https://www.youtube.com/watch?v=0exbGP54c68 Prezento de la Unua Libro de Esperanto] fare de [[Petro Desmet']], somero 2021 (Jutubo) {{eo}} === Rusa [Международный языкъ. Предисловіе и полный учебникъ. (por Rus·o·j)] === * [https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%98%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81:Unua_Libro_ru_1st_ed.pdf Unua eldono] * [https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%98%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D1%81:Unua_Libro_ru_2nd_ed.djvu Dua eldono] * [http://www.lernolibro.info/lernolibro/zamenhof_kun_vortaro.pdf Represa eldono en PDF kun vortaro, en la retejo ''lernolibro.info''],{{404}} senespere morta [https://web.archive.org/web/20110515000000*/https://lernolibro.info/lernolibro/zamenhof_kun_vortaro.pdf ekde almenaŭ majo 2011 kaj ne sukcesis arkivigo] * [http://esperantio.narod.ru/lingve/zajxoj/ul.htm Teksta versio en modernaj ortografioj (rusa postrevolucia, esperanta sen streketoj)], sen vortaro === Angla === * [https://crispa.uw.edu.pl/object/files/721297/display/Default Dr. Esperanto's International Tongue: Preface and Complete Method'' (Unua angla traduko de la „Unua Libro“ fare de J. St., 1888''] * [https://crispa.uw.edu.pl/object/files/721296/display/Default Dr. Esperanto's International Language: Introduction and Complete Grammar'' (Dua angla traduko de la „Unua libro", fare de F.H. Geoghegan, 1889)''] * [http://www.genekeyes.com/Dr_Esperanto.html Surreta HTML-reeldono de ''Dr. Esperanto's International Language: Introduction and Complete Grammar'' (Angla traduko de la „Unua Libro“ fare de R.H. Geoghegan, 1889] * [http://librivox.org/dr-esperantos-international-language-introduction-and-complete-grammar-by-ll-zamenhof/ Sonlibro ĉe LibriVox], bazita sur la supremenciita teksto. * [https://www.scribd.com/doc/288010000/An-attempt-towards-an-international-language Originala eldono de ''An attempt towards an international language'' (traduko de Henry Phillips, 1889)] === Franca (Dr Esperanto - Langue internationale, préface et manuel complet en français) === * [https://www.scribd.com/doc/288010592/Langue-internationale-preface-et-manuel-complet-por-Franc-o-j ''Langue internationale· préface et manuel complet''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170116151057/https://www.scribd.com/doc/288010592/Langue-internationale-preface-et-manuel-complet-por-Franc-o-j |date=2017-01-16 }} (unua eldono en la franca, 1887) * [https://drive.google.com/file/d/0B3bwzubbm6eccjBxQ1JacDF5aWM/edit?usp=sharing Elŝutebla kopio de la Unua Libro de 1887 en la franca lingvo (ZIP 20 MB)] {{Projektoj | commons = <!-- Komunejo --> | commonscat = La Unua Libro <!-- Komuneja kategorio --> | wikibooks = <!-- Vikilibroj --> | wikiquote = <!-- Vikicitaro --> | wikisource = <!-- Vikifontoj --> }} {{EdE|U}} {{Unuaj libroj}} {{Universala Vortaro}} [[Kategorio:Esperanto-lernolibroj]] [[Kategorio:Esperanto-libroj aperintaj en 1887]] [[Kategorio:Verkoj de L. L. Zamenhof]] [[Kategorio:Libroj de Ludoviko Lazaro Zamenhof]] [[Kategorio:1887 en la Rusia Imperio]] 324m5g94iyfw8bvoaypno6zqjfs3a6o 0 11951 9377828 9375529 2026-05-19T17:39:54Z Alifono 114488 /* Eksteraj ligiloj */ (eo) La origino de la mondmilito, laŭ la publikigaĵoj de la Triple-Entente-ŝtatoj de d-ro Karl Helfferich. 9377828 wikitext text/x-wiki {{Informkesto milito | kunpuŝiĝo= '''Unua Mondmilito''' | konflikto= | dosiero=[[Dosiero:PrimeraGuerraMundial-collague.jpg|300ra]] | komento= | daŭro= [[28-a de julio]] [[1914]] - [[11-a de novembro]] [[1918]] | loko= [[Mondmilito]] ([[Eŭropo]], [[Afriko]] kaj [[Proksima Oriento]] (mallongtempe en [[Ĉinio]] kaj [[Pacifiko]]) | kaŭzo= [[Atenco kontraŭ Franz Ferdinand d'Este|Murdo de sekvonto de trono]] [[Franz Ferdinand d'Este|Francisko Ferdinando]] (la [[28-an de junio]]), la sekva aŭstria proklamo de milito al Serbio (la [[28-an de julio]]), la rusa mobilizo kontraŭ Aŭstrio-Hungario (la [[29-an de julio]]). Ankaŭ la naciismo, militismo kaj imperiismo. | rezulto= Venko de Interkonsento. La fino de la [[Germana imperio|germana]], la [[Rusia imperio|rusia]] kaj la [[Aŭstrio-Hungario|aŭstra-hungara imperioj]], ankaŭ la [[Osmanida imperio]]. La estiĝo de novaj landoj en la [[meza Eŭropo|meza]] kaj la [[orienta Eŭropo]]. | flanko1= '''[[Interkonsento]]''': <br />[[Dosiero:Russian Empire 1914 17.svg|22ra|kadra]] [[Rusia imperio]]<br />[[Dosiero:State Flag of Serbia (1882-1918).svg|22ra|kadra]] [[Serba reĝlando]]<br />[[Dosiero:Flago-de-Francio.svg|22ra|kadra]] [[Francio]]<br />[[Dosiero:Flago-de-Britio.svg|22ra|kadra]] [[Brita imperio]]<br />{{flago|Italio|1914|grandeco=22ra}} [[Itala reĝlando]]<br />{{flago|Usono|1914|grandeco=22ra}} [[Usono]]<br />[[Dosiero:Flago-de-Japanio.svg|22ra|kadra]] [[Japanio]] | flanko2= '''[[Centraj potencoj]]''':<br />{{flago|Germanio|1914|grandeco=22ra}} [[Germana imperio]]<br />{{Flago|Aŭstrio-Hungario}} [[Aŭstrio-Hungario]]<br />[[Dosiero:Ottoman Flag.svg|22ra]] [[Osmanida imperio]]<br />[[Dosiero:Flago-de-Bulgario.svg|22ra|kadra]] [[Bulgara carlando]] | komandanto1=[[Dosiero:Flago-de-Francio.svg|22ra|kadra]] [[Georges Clemenceau]]<br />[[Dosiero:Flago-de-Francio.svg|22ra|kadra]] [[Joseph Joffre]]<br />[[Dosiero:Flago-de-Francio.svg|22ra|kadra]] [[Ferdinand Foch]]<br />[[Dosiero:Flago-de-Francio.svg|22ra|kadra]] [[Robert Nivelle]] <br />[[Dosiero:Flago-de-Britio.svg|22ra|kadra]] [[Herbert Henry Asquith|Herbert H. Asquith]]<br />[[Dosiero:Flago-de-Britio.svg|22ra]] [[David Lloyd George|D. Lloyd George]] <br />[[Dosiero:Flago-de-Britio.svg|22ra|kadra]] [[Douglas Haig]]<br />[[Dosiero:Flago-de-Britio.svg|22ra|kadra]] [[John Jellicoe]]<br />{{flago|Italio|1914|grandeco=22ra}} [[Viktoro Emanuelo la 3-a]]<br />{{flago|Italio|1914|grandeco=22ra}} [[Luigi Cadorna]]<br />{{flago|Italio|1914|grandeco=22ra}} [[Armando Diaz]]<br />{{flago|Rusio|1914|grandeco=22ra}} [[Nikolao la 2-a (Rusio)|Nikolao la 2-a]]<br />[[Dosiero:Russian Empire 1914 17.svg|22ra|kadra]] [[Aleksej Brusilov]]<br />{{flago|Usono|1914|grandeco=22ra}} [[Woodrow Wilson]]<br />[[Dosiero:US flag 48 stars.svg|22ra|kadra]] [[John Pershing]]<br />[[Dosiero:Flago-de-Japanio.svg|22ra|kadra]] [[Taiŝō]] (Joŝihito)<br />[[Dosiero:Flago-de-Japanio.svg|22ra|kadra]] [[Ōkuma Shigenobu]] | komandanto2=[[Dosiero:Flag of the German Empire.svg|22ra|kadra]] [[Vilhelmo la 2-a (Prusio)]]<br />[[Dosiero:Flag of the German Empire.svg|22ra|kadra]] [[Erich von Falkenhayn]]<br />[[Dosiero:Flag of the German Empire.svg|22ra|kadra]] [[Paul von Hindenburg]]<br />[[Dosiero:Flag of the German Empire.svg|22ra|kadra]] [[Reinhard Scheer]]<br />[[Dosiero:Flag of the German Empire.svg|22ra|kadra]] [[Erich Ludendorff]]<br />[[Dosiero:Flago de Aŭstrio-Hungario.svg|22ra|kadra]] [[Francisko Jozefo la 1-a]]<br />[[Dosiero:Flag of Austria-Hungary 1869-1918.svg|22ra|kadra]] [[Conrad von Hötzendorf]]<br />[[Dosiero:Ottoman Flag.svg|22ra|kadra]] [[Mehmed la 5-a]]<br />[[Dosiero:Ottoman Flag.svg|22ra|kadra]] [[Enver Paŝao]]<br />[[Dosiero:Flago-de-Bulgario.svg|22ra|kadra]] [[Ferdinando la 1-a (Bulgario)|Ferdinando la 1-a]] | forto1= | forto2= | perdoj1= '''Mortintoj:''' <br /> 5&nbsp;525&nbsp;000 <br />'''Vunditoj:''' 12&nbsp;831&nbsp;500 <br />'''Mankitoj:''' 4&nbsp;121&nbsp;000<br /> | perdoj2= '''Mortintoj: ''' <br /> 4&nbsp;386&nbsp;000 <br />'''Vunditoj''': 8&nbsp;388&nbsp;000 <br />'''Mankitoj:''' 3&nbsp;629&nbsp;000<br /> }} [[Dosiero:Russian Troops NGM-v31-p379.jpg|eta|200ra|Rusiaj soldatoj atendas la germanan armeon.]] La '''Unua Mondmilito''' ([[1914]]–[[1918]]) estis la unua [[milito]], en kiu implikiĝis nacioj, kiuj etendiĝis trans pli ol duono de la terglobo, tial ''mond''milito. La milito estis inter la ''[[Aliancanoj de la Unua Mondmilito|Aliancanoj]]'' (ĉefe [[Britio]], [[Francio]], [[Italio]], [[Rusio]] kaj [[Usono]]), kies bazo estis la [[Triopa Entento]], kaj la ''Centraj Potencoj'', ankaŭ [[Misnomo|misnomataj]] ''Centraj Imperioj'' ([[Germanio]], [[Aŭstrio-Hungario]], la [[Otomana Imperio]] kaj [[Bulgario]]). Oni kutime nomis ĝin '''La Granda Milito''' (aŭ iafoje en la angla ''La milito por fini ĉiujn militojn''), ĝis la komenco de la [[Dua Mondmilito]], kvankam la esprimo ''mondmilito'' estis lanĉita jam en [[1920]]. Iuj kleruloj rigardas la unuan mondmiliton kiel la unuan fazon de (nova) [[Tridekjara milito|30-jara milito]], kiu daŭris de [[1914]] ĝis [[1945]]. == Politika situacio antaŭ la milito == Inter la plej potencaj landoj de Eŭropo jam tra longa periodo antaŭ la milito pliakriĝadis la intereskonfliktoj. Ilia ĉefa ekonomia kaŭzo estis la neegala evoluo de la [[kapitalismo]] en tiuj landoj. Ekzemple en Britio la moderna ekonomio evoluis jam frue kaj povis ekregi grandan parton de la mondaj merkatoj kaj krudaj materialoj. Kontraste la germana ekonomio sekvis malfrue sed tre dinamike en tempo kiam la "kolonia kuko" estis jam preskaŭ komplete dividita inter Britio kaj Francio. Politike formiĝis du diplomatiaj-militaj kontrakto-sistemoj, kiuj pli kaj pli evoluis je antagonismaj blokoj. Dum okazis la ĝis tiam plej enorma armado kaj floris [[naciismo]], samtempe malkreskis la preteco solvi intereskonfliktojn pace. Ekzistis kompleksa situacio inter la ĉefe monarkiaj landoj kaj imperioj en Eŭropo. Multaj el ĉi tiuj eŭropaj [[imperio]]j kaj landoj havis ankaŭ transmarajn [[kolonio]]jn. Laŭ la iniciato de Britio sub [[Benjamin Disraeli]], eĉ la iam heziteme imperiisma [[Otto von Bismarck]] finfine konstatis la valoron de kolonioj por sekurigi (laŭ liaj vortoj) "novajn merkatojn por germana industrio, la ekspansion de komerco, kaj novan kampon por germanaj agado, civilizo kaj kapitalo". La [[Absolutismo|absolutismaj]] ''Centraj Potencoj'', gvidataj de nove unuigita, dinamike industriiĝanta Germana Imperio, kun ekspansianta [[mararmeo]], kiu duobliĝis laŭ grando inter la [[Franca-Prusa Milito]] kaj la ''Granda Milito'', estis strategiaj minacoj al la merkatoj kaj sekureco de la pli establitaj Aliancaj Potencoj kaj Rusio. La ''[[kora akordo]]'' estis neformala konsento inter Britio kaj Francio planita por malrapidigi la germanan ekspansion. Kune kun la franca-rusa alianco, ĝi servis komunan [[geopolitiko|geopolitikan]] intereson. Francio kaj Britio estis do devigitaj fini sian jarcent-daŭran malamikecon. Britaj politikistoj timis la eblecon de ankoraŭ unu germana milita venko kiel en la Franca-Prusa Milito, el kiu racie povus rezulti germana preno de la transmaraj kolonioj de Francio, iel malo de la efektiva rezulto de la Granda Milito, post kiu Britio okupis la plejparton de la germanaj kaj [[Osmanida imperio|otomanaj]] kolonioj kiel "[[protektorato]]jn". Ĉi tiu ebleco estis speciale timiga konsiderante, ke la francaj kolonioj ĝenerale estis proksimaj al la britaj; [[Niĝerio]], ekzemple, estis ĉirkaŭata de franca teritorio, [[Hindio]] estis proksima al Franca [[Hindoĉinio]], ktp. Post la morto de la germana [[imperiestro]] [[Vilhelmo la 1-a (Germana Imperiestro)|Vilhelmo la 1-a]] en [[1888]], lia filo, [[Frederiko la 3-a (Germana Regno)|Frederiko]] (aŭ ''Friedrich'') la 3-a heredis la [[krono]]n de [[Prusio]] kaj la tronon de la Germana Imperio. Mallonge post kiam li sukcedis al la trono, li mortis pro kancero de la laringo, kaj sukcedis lin lia filo [[Vilhelmo la 2-a (Germana Imperiestro)|Vilhelmo la 2-a]]. Malbonega diplomato kaj pli malbona politikisto, Vilhelmo ĉefe malhelpis al la provoj de la maljuniĝanta [[Kanceliero]] Bismarck konservi la diplomatian potenco-ekvilibron kiu tenis Francion izolita. Ankaŭ li malhelpis al la enlanda [[realpolitiko]] de Bismarck, kiu tenis konservativajn partiojn en relativa potenco en la ''[[Reichstag]]''. Post la elektoj de [[1890]], en kiuj la centraj kaj maldekstraj partioj faris grandajn gajnojn, parte pro la malŝato de tio, ke la [[imperiestro]] havis la saman [[Kanceliero]]n kiu gvidis lian avon dum la plejparto de lia kariero, Bismarck devis demisii. Li mortis post ok jaroj kaj, feliĉe por li, antaŭ ol li povus spekti Vilhelmon la 2-an detrui la diplomatiajn kaj militajn gajnojn, kiujn li atingis. Strategia konkurenco inter la Brita kaj Germana Imperioj post la emeritiĝo de Bismarck pliintensigis la klopodon fortikigi la ekzistantajn influsferojn kaj preni novajn koloniojn. Ekzemploj de ĉi tiuj konfliktoj inkluzivas la [[Unua maroka krizo|Marokan Krizon]] de [[1905]] <!-- Krizo de Tanĝiro, estas nur alia nomo al la unu maroka krizo, -->. Ĉi tiuj konfliktoj komenciĝis, kiam Vilhelmo agnoskis la [[Maroko|marokan]] sendenpendecon de Francio, la nova strategia partnero de Britio. Dum la [[Dua Maroka Krizo]] de 1911, la Germana Imperio sendis sian mararmeon al Maroko, ree provante la necertan Anglan-Francan Ententon. La specifa disfalo de la alianca sistemo, kiu tenis la Germanion de Bismarck ĉefa, estas preskaŭ tute kaŭzita de Vilhelmo la 2-a. Rusio eniris defendan akordon kun la Germana Imperio dum la tempo de Bismarck. Wilhelm rifuzis renovigi ĝin pro necertaj kialoj. Kiam Britio—kiu estis [[izolismo|izolismema]], kontenta regi sian transmaran imperion, kaj ĝenerale la oceanojn—eliris el sia izoliteco, ĝi unue penis alianciĝi kun la Germana Imperio. Oni notu, ke la britaj monarkoj estis de la [[Hanovro (dinastio)|Domo de Hanovro]], kiu estis parenca aŭ intergeedza kun multaj germanaj noblaj domoj, inkluzive [[Hohenzollern]], la regantoj de la Germana Imperio. Plie, Vilhelmo la 2-a, nepo de la reĝino [[Viktorino (Britio)|Viktoria]] estis, do, [[nevo]] de ŝia filo, la reĝo [[Eduardo la 7-a (Britio)|Eduardo la 7-a]]. Ne profitante de tiuj ligoj, Vilhelmo ofendis sian onklon, kiu poste alportis sian helpon al la faro de la angla-franca Entento, li mallaŭdis la "malestimindan etan armeon" de Britio, malakceptis ilian oferton, kaj komencis sencelan mararmean [[armadkonkuro]]n. Wilhelm tiel gajnis la malamikecon de du el la grandaj potencoj de Eŭropo, kiuj alianciĝis, kiel oni vidos, kun la tria kaj plej venena, kvankam plej malforta, malamiko de Germanio: Francio. === La ekvilibro de potenco === [[Dosiero:Du triopaj aliancoj en Eŭropo de 1914.svg|eta|dekstra|200ra|{{centre|la du triopaj aliancoj en Eŭropo de 1914}}]] Je la komenco de la [[20-a jarcento]] estis en Eŭropo delikata potenco-ekvilibro, kiun sapeis aro da eventoj: * Brita altiro al la franca-rusa alianco, kuraĝita de la timo pro la kontesto de la Germana Imperio al la brita mara supereco. * Sekvantaj Germanaj kaj aŭstriaj-hungariaj kontestoj al la angla-franca-rusa "[[Triopa Entento]]" * Germana timo pro la rapida resaniĝo de Rusio post [[rusa-japana milito|ĝia malvenko]] en [[1905]] de [[Japanio]] kaj [[rusa revolucio de 1905|sekvanta revolucia malordo]]. * La estiĝo de potencaj naciismaj aspiroj inter la [[balkana duoninsulo|balkanaj]] ŝtatoj, kiuj laŭvice rigardis al [[Berlino]], [[Vieno]] aŭ [[Peterburgo]] por diplomatia subteno. La regionaj sekurecaj koncernoj de Aŭstrio kreskis kun la preskaŭ-duobligo de la teritorio de la najbara [[Serbio]] kiel rezulto de la [[balkanaj militoj]] de [[1912]]-[[1913]]. Post la sarajeva murdo, la Aŭstra-Hungara Imperio, agante ĉefe sub la influo de la Ministro por Eksterlandaj Aferoj [[Leopold von Berchtold]], sendis efektive neplenumeblan [[ultimato]]n enhavantan dek kvin postulojn al Serbio la [[23-a de julio|23-an de julio]] [[1914]], akceptenda ĝis post 48 horoj. Serbio konsentis al ĉiuj krom unu el la postuloj. La Aŭstra-Hungara Imperio tamen rompis diplomatiajn rilatojn ([[25-a de julio]]) kaj deklaris militon ([[28-a de julio]]) per telegramo al la serba registaro. La rusa registaro, kiu vidis sin kiel garantianton de serba sendependenco, [[mobilizo|mobilizis]] sian armeon la [[30-a de julio|30-an de julio]]. Tion ordonis [[Nikolao la 2-a (Rusio)|Nikolao la 2-a de Rusio]], kiun premis lia militista stabo. Tio sekvis rompon en gravega telegrama komunikado inter Nikolao kaj Vilhelmo. La Germana Imperio, alianco laŭ traktato kun la Aŭstra-Hungara Imperio, postulis ke Rusio retiru siajn fortojn ([[31-a de julio]]), sed la rusa registaro persistis, ĉar [[:en:Demobilization|malmobilizo]] malebligus al ĝi reaktivigi ĝian militan planon dum mallonga periodo. La Germana Imperio deklaris militon kontraŭ Rusio ([[1-a de aŭgusto]]) kaj, post du tagoj, kontraŭ ties aliancano [[Francio]]. == Kronologio == === 1914 === [[Dosiero:Ferdinand Behr arrested in Sarajevo 1914.jpg|dekstre|eta|250ra|Gavrilo Princip, Bosnia-Serba studento, arestita tuj post la murdatenco de la arkiduko [[Franz Ferdinand d'Este]].]] La okazo por komenci la militon, certe ne ĝia kaŭzo, estis la murdo de la [[Aŭstrio-Hungario|Aŭstra-Hungara]] [[kronprinco|tronheredulo]] [[Franz Ferdinand]], Arkiduko de Aŭstrio, kaj lia [[morganata]] edzino Sophia la {{daton|28|junio|1914}} en [[Sarajevo]] ([[Bosnio]]) fare de la bosni-serba studento [[Gavrilo Princip]], [[Serbio|serbi]]-favora naciisto. Princip estis unu el aro da sep murdistoj, kiuj ĉeestis tiun tagon en Sarajevo. Ĉiuj estis laŭdire membroj de la anarkiisma societo Nigra Mano. Li kaj liaj ses komplicoj estis arestitaj kaj juĝitaj de la aŭtoritatuloj. Laŭ raportoj publikigitaj de unu el la komplicoj de Nigra Mano, implikiĝis 21 murdistoj, sed ĉi tiu aserto ne estas konfirmita. La kompleksa situacio inter la regnoj de Eŭropo estas grava faktoro por kompreni, kiel la murdo kondukis al senprecedenca mortigo en milito, kiu implikis naciojn, kiuj havis nenian ajn rektan koncernon kun la murdo de Arkiduko Franz Ferdinand nek kun lia lando. * [[23-a de julio]], ultimato de la Aŭstri-Hungara Imperio al Serbio; * [[28-a de julio]], la Aŭstri-Hungara Imperio [[Militdeklaro|deklaras militon]] kontraŭ Serbio; * [[30-a de julio]], Rusio mobilizas trupojn por veni helpi Serbion; * [[1-a de aŭgusto]], la Germana Imperio (aliancano de la Aŭstri-Hungara Imperio) deklaras militon kontraŭ Rusio; * [[2-a de aŭgusto]], Francio (aliancano de Rusio) mobilizas trupojn; * [[3-a de aŭgusto]], la Germana Imperio deklaras militon kontraŭ Francio; * [[4-a de aŭgusto]], [[Dosiero:Map Europe alliances 1914-eo.svg |thumb |320px |dekstre|Militaliancoj kiuj kondukis al la Unua Mondmilito; [[Triopa Entento]] verde; [[Triopa Alianco (1882)|Triopa Alianco]] brune.]] ** Germanio invadas unue malgrandan [[Luksemburgo]]n kaj poste ekinvadas neŭtralajn [[Belgio]]n kaj [[Moresneto]]n; ** [[Britio]] deklaras militon kontraŭ la Germana Imperio post kiam la germanoj rifuzis respekti la [[Neŭtraleco (internaciaj rilatoj)|neŭtralecon]] de Belgio; ** [[Aŭstralio]] deklaras militon kontraŭ la Germana Imperio; ** [[Kanado]] deklaras militon kontraŭ la Germana Imperio; ** [[Nov-Zelando]] deklaras militon kontraŭ la Germana Imperio; * [[6-a de aŭgusto]], deklaras militon al Germanio; * [[11-a de aŭgusto]], Granda Britio kaj Francio deklaras militon al la Aŭstri-Hungara Imperio; * [[21-a de aŭgusto]] aŭ [[23-a de Aŭgusto]], [[Japanio]] deklaras militon kontraŭ la Germana Imperio. * [[26-a de aŭgusto]] al [[30-a de Aŭgusto]], germanoj venkas super rusa armeo en Tannenberg; * [[5-a de septembro]] al [[13-a de Septembro]], unua batalo de Marne: francoj haltigas la venkintajn germanojn kiuj klopodis konkeri [[Parizo]]n; * [[8-a de septembro]] al [[12-a de Septembro]], rusoj venkas super aŭstri-hungaroj kaj invadas ties teritorion; * Septembro de 1914, Unia Pakto estas subskribita de Francio, Britio, kaj Rusio; * [[17-a de oktobro]], britoj kaj germanoj batalas en Ypres (Flandrio); * Novembro, la armeoj de la okcidenta fronto fiksas poziciojn, komencas milito de tranĉeoj; * [[24-a de decembro]], [[Kristnaska batalhalto de 1914|Kristnaska batalhalto]], britaj kaj germanaj soldatoj fratiĝas en nenies lando inter siaj respektivaj trupolinioj. === 1915 === [[Dosiero:WWI-re.png|eta|500ra|dekstra|Mapo de la ŝtatoj partoprenantaj en la Unua mondmilito: aliancanoj verde, centraj imperioj oranĝe, kaj neŭtralaj ŝtatoj grize.]] [[Dosiero:Austria Hungary ethnic.svg|eta|300ra|Etno-lingva mapo de Aŭstri–Hungario, 1910]] * Februaro, Britio, hegemonia ĉemare, blokadas markomercon de la malamikoj: Germanio turnas sin al la [[submarŝipa milito]]; {{Ĉefartikolo|Unua Batalo de Atlantiko}} * [[22-a de aprilo]], germanoj uzas gaso ([[kloro]]) kontraŭ francaj trupoj en Ypres; * [[25-a de aprilo]], alianca armeo (britoj, francoj, aŭstralianoj kaj novzelandanoj, [[ANZAC]]) elŝipiĝas en [[Kalipolis]] por klopodi konkeri Istanbulon, sed turkoj haltigas ilin; * [[7-a de majo]], germana submarŝipo vrakigas la transatlantikon ''Lusitania''; {{Ĉefartikolo|Italio en la unua mondmilito}} * [[23-a de majo]], [[Italio]] deklaras militon kontraŭ Aŭstri-Hungario; * [[21-a de aŭgusto]], [[Italio]] deklaras militon kontraŭ la Turka Imperio; * Oktobro, germanoj kaj aŭstroj okupas Serbion; * Decembro, malvenko de aliancanoj en Kalipoliso kaj en Mezopotamio antaŭ la turkoj. === 1916 === * [[8-a de januaro]], la aliancanoj reenŝipiĝas el Kapipoliso post la malsukcesa klopodo konkeri Istambulon; * Februaro, la rusoj venkas super la turkojn en [[Kaŭkazio]]; * [[21-a de februaro]], la germanoj atakas la fortikan urbon Verdunon por meti la francojn en milito de elĉerpo; * [[31-a de majo]], batalo de Jutlando inter la brita kaj germana flotoj: neniu venkas; * [[1-a de julio]], komencas la batalo de Somme, ĉar la britoj atakas por forpreni germanajn trupojn el Verduno; * [[28-a de aŭgusto]], Italio deklaras militon kontraŭ la Germana Imperio; Rumanio unuiĝas al la aliancanoj; * Septembro, la rusoj rekonkeras kelkajn teritoriojn okupitajn de la aŭstroj; * [[15-a de septembro]], aperas la unuaj tankoj (britoj) en la batalo de Somme; * Oktobro, la brita agento [[Laŭrenco de Arabio]] agitas arabojn kontraŭ la tie regantaj turkoj; * Novembro, la batalo de Somme finas sen ies venko; * [[15-a de decembro]], la francoj rekuperas la terenon malatingitan en Verduno. === 1917 === * [[1-a de februaro]], Germanio deklaras totalan submarŝipan militon, kio okazigas la rompon de diplomatiaj rilatoj kun Usono; * [[24-a de februaro]], oni donis al la usona ambasadoro en la Unuiĝinta Reĝlando, [[Walter H. Page]], la [[Telegramo de Zimmermann|Telegramon de Zimmermann]], per kiu la [[Germana Imperio]] ofertis doni la usonan sudokcidenton reen al [[Meksiko]], se Meksiko deklarus militon kontraŭ Usono; [[Dosiero:Foch Pershing Petain and Haig.jpg|eta|[[Philippe Pétain|Pétain]], Haig, [[Ferdinand Foch|Foch]] kaj [[John Pershing|Pershing]] en 1918.]] * [[8-a de marto]], komencas la [[Rusa Revolucio]]; * [[11-a de marto]], la britoj konkeras [[Bagdado]]n el la turkoj; * [[15-a de marto]], abdikas [[Nikolao la 2-a]] [[caro]] de Rusio; * [[2-a de aprilo]] aŭ [[6-a de Aprilo]], [[Usono]] deklaras militon kontraŭ la Germana Imperio; * [[7-a de aprilo]], [[Kubo]] deklaras militon kontraŭ la Germana Imperio; * [[16-a de aprilo]], la francoj atakas en Chemin des Dames kaj malvenkas; * [[15-a de majo]], la generalo Nivelle estas anstataŭata de la generalo [[Philippe Pétain]]; * [[26-a de junio]], alvenas en Francion la unuaj usonaj trupoj; * [[19-a de julio]], la germanoj atakas la orientan fronton dum en la rusa armeo bolas la revolucia elano; * [[31-a de julio]], la atako de britoj enkotiĝas ĉe Passchendaele, parto de la municipo [[Zonnebeke]] en Belgio; * [[14-a de aŭgusto]], [[Ĉinio]] deklaras militon kontraŭ la Germana Imperio; * [[15-a de oktobro]], [[Mata Hari]] estas mortpafita de la francoj; * Oktobro-novembro, malvenko de italoj ĉe Caporetto kaj fuĝo el tiuj; * [[6-a de novembro]], [[puĉo]] de [[bolŝeviko]]j kontraŭ la registaro de [[Kerenskij]]; * [[7-a de novembro]], la rusaj revoluciuloj atakas la vintran palacon en [[Petrogrado]] (Sankta Peterburgo); * [[20-a de novembro]], atako de aliancanoj en [[Cambrai]] kun partopreno de nombraj tankoj; * [[7-a de decembro]], Usono deklaras militon al la Aŭstri-Hungara Imperio; * [[9-a de decembro]], la britoj konkeras [[Jerusalemo]]n el la turkoj; * [[15-a de decembro]], Rusio kaj Germanio subskribas armisticon en Brest-Litovsk. === 1918 === [[Dosiero:Bundesarchiv Bild 183-R18508, Manfred v. Richthofen.jpg|eta|Portreto de [[Manfred von Richthofen]].]] * [[8-a de januaro]], Wilson, usona prezidento, publikigas siajn Dekkvar Punktojn kiuj garantios la pacon; * [[3-a de marto]], Rusio kaj Germanio subskribas Pactraktaĵon en Brest-Litovsk, per kiu Rusio akceptas fortajn kondiĉojn; * [[21-a de marto]], la germanoj atakas ĉe Somme, aliancanoj retroeniras; * [[23-a de marto]], la germanoj bombardadas Parizon per la granda kanono; * [[21-a de aprilo]], mortiĝas la fama germana piloto [[Manfred von Richthofen]], nome la ''Ruĝa Barono'', atingita per kuglo pafita el tero; * [[17-a de julio]], la rusaj revoluciuloj murdas Nikolaon la 2-an kaj lian familion; * [[1-a de oktobro]], alianca atako al [[Damasko]], retiriĝo de turkoj; * [[30-a de oktobro]], la turkoj subskribas armisticon; * [[4-a de novembro]], la Aŭstri-Hungara Imperio subskribas armisticon; revolucio en Germanio, ĉefe de maristoj en [[Kilo (urbo)|Kiel]]; * [[9-a de novembro]], la [[Kaiser|kaisero]] Vilhelmo la 2-a, germana imperiestro, abdikas; estas proklamita la Germana Respubliko; * [[11-a de novembro]], Germanio kaj la aliancanoj subskribas armisticon; * [[12-a de novembro]], Aŭstrio iĝas respubliko post la abdiko de Karlo la 1-a; * [[14-a de novembro]], disiĝo de la Aŭstri-Hungara Imperio; [[Ĉeĥoslovakio]] proklamiĝas respubliko, sekvita de Hungario, post du tagoj; * [[21-a de novembro]], la germana floto restiĝas en la brita bazo de Scapa Flow (post monatoj la koncernaj ŝipanoj vrakigos la ŝipojn). === 1919 === [[Dosiero:Woodrow Wilson (1912).jpg|eta|dekstra|200ra|[[Woodrow Wilson]].]] * [[18-a de januaro]], ekas en Parizo la Packonferenco sub estreco de la Kvaropa Komitato (Wilson, Clemenceau, Lloyd George kaj Orlando, reprezentantoj de la venkintaj landoj, nome Usono, Francio, Granda Britio kaj Italio) por interkonsenti la packondiĉojn kun la venkitaj landoj: Germanio, Turkio, Bulgario, Aŭstrio kaj Hungario. * [[28-a de junio]], oni subskribas la [[Traktato de Versajlo|Traktaton de Versajlo]], ĝuste kvin jarojn post la atenco de [[Sarajevo]]. == Evoluo de la kampanjoj == Oni ofte atribuas la komencon de la konflikto al la aliancoj kiuj establiĝis dum la antaŭaj jardekoj—Germanio-Aŭstrio-Italio kontraŭ Francio-Rusio; kun Britio kaj Serbio aliancaj kun tiu lasta. Fakte neniuj el la aliancoj estis aktivigitaj dum la komenco, kvankam la rusa ĝenerala mobilizo kaj la germana deklaro de milito kontraŭ Francio havis kiel motivon la timon de la aktivigo de la kontraŭa alianco. La deklaro de milito de Britio kontraŭ la Germana Imperio ([[4-a de aŭgusto]]) estis oficiale la rezulto ne de ĝiaj komprenoj kun Francio kaj Rusio (formale Britio ne estis alianco de ambaŭ potencoj), sed de la germana invado de [[Belgio]], kies sendependecon Britio garantiis subteni en [[1839]], kaj kiu staris en la vojo de la planita germana itinero por la invado de la alianco de Rusio, Francio. La plano de la Germana Imperio (nome la [[Plano de Schieffen|plano de Schlieffen]]) por trakti la francan-rusan aliancon estis elvenki Francion kaj tiam turni sin al la pli malrapide mobiliziĝanta rusa armeo. La germana plano inkluzivis postuli liberpasadon trans Belgio kaj [[Luksemburgo]]. Kiam oni malpermesis tion, Germanio invadis, kaj rapide okupis Luksemburgon sed renkontis reziston antaŭ la fortresoj de la belga urbo [[Lieĝo|Liège]]. Britio sendis armeon al Francio, kiu antaŭeniris en Belgion. La malfruoj kaŭzitaj de la rezisto de la belgaj, francaj, kaj britaj fortoj kaj la neatendite rapida mobilizo de la rusoj malhelpis la germanajn planojn. Rusio atakis en [[Orienta Prusio]], kio deturnis germanajn fortojn kiuj estis planitaj por la okcidenta fronto, kio ebligis al la francaj kaj britaj fortoj halti la germanan antaŭeniron al [[Parizo]] ĉe la [[Batalo de la Marno|unua batalo de la Marno]] ([[septembro]] [[1914]]) dum la Centraj Potencoj (la Germana kaj Aŭstra-Hungara Imperio) estis devigitaj militi ĉe du frontoj. === Eniro de la Otomana Imperio === Vidu [[Mezorienta Fronto (Unua Mondmilito)]] La [[Otomana Imperio]] aliĝis al la centraj potencoj en [[oktobro]] ĝis [[novembro]] [[1914]], minacante la [[Kaŭkazo|kaŭkaziajn]] teritoriojn de Rusio kaj la komunikadon de Britio kun [[Hindio]] kaj la oriento per la [[Sueza Kanalo|Kanalo Sueza]]. Brita agado malfermis alian fronton en la sudo per la kampanjoj de ''[[Gallipoli]]'' ([[1915]]) kaj [[Mezopotamio]]; unue la turkoj sukcesis elpeli la malamikan invadon. Sed en Mezopotamio, post la katastrofa sieĝo de [[Kut (Irako)]], la britoj reorganizis sin kaj kaptis [[Bagdado]]n en marto 1917. Pli okcidente en Egiptio, unuaj britaj malsukcesoj estis superitaj, kiam [[Jerusalemo]] estis kaptita en decembro 1917 kaj la Egipta Ekspedicia Brigado sub [[Edmund Allenby]] antaŭeniris kaj rompis la otomanajn fortojn ĉe la batalo de [[Megiddo]]. === Itala partopreno === [[Dosiero:Italian_alpine_troops.jpg|eta|La monta fronto dungis la soldatojn preskaŭ dum la tuta daŭro de la konflikto en "vertikala milito", batalita inter la montopintoj. En ĉi tiu foto iuj alpistoj en ŝnuro.]] Ekde majo 1915 ĝis novembro 1918, ĉe la tiama limo inter Italio kaj Aŭstrio en la orientaj [[Alpoj]], akre interbatalis la Reĝa Itala armeo kaj la Aŭstro-Hungara armeo kaj [[Germana armeo]]. Temis pri la tiel surnomata "montara milito" kaj "blanka milito", fifama pro la fakto, ke ĝi estis "vertikala milito", ĉar oni tre akre batalis tra la pintoj de la alpaj montoj. Historiistoj taksas, ke en la tranĉeoj de la alpa fronto, ambaŭflanke, ĉirkaŭ du trionoj el la preskaŭ 500.000 mortintoj estis viktimoj de la klimato kaj medio, dum nur triono mortis pro rektaj militaj agoj. [[Italio]], je la komenco de la milito teorie aliancano de la Germana kaj Aŭstra-Hungara Imperioj sed kun propraj planoj kontraŭ aŭstria teritorio en [[Sudtirolo]], [[Istria]] kaj [[Dalmatio]], aliĝis al la Aliancanoj en [[majo]] [[1915]], deklarante militon kontraŭ Germanio post dek kvin monatoj. [[Caporetto]] (oktobro [[1917]]) provizore eliminis Italion kiel grandan minacon. === La falo de Serbio === Post forpelo de tri aŭstriaj invadoj en aŭgusto-decembro [[1914]], Serbio falis al kuna germana, aŭstria, kaj [[Bulgario|bulgara]] invado en [[oktobro]] [[1915]]. Serbiaj soldatoj eldaŭradis en [[Albanio]] kaj [[Grekio]], kie franca-brita forto alteriĝis por oferti helpon kaj premi la grekan registaron, ke ĝi eniru en militon kontraŭ la Centraj Potencoj. == Fruaj stadioj: de romantikismo ĝis la tranĉeoj == [[Dosiero:Louvain1915.jpg|[[Loveno]], [[Belgio]], [[1915]]|eta]] La percepto de milito en [[1914]] estis preskaŭ romantika, kaj multaj homoj salutis ĝian deklaron kun granda entuziasmo. La ofta vidpunkto estis ke ĝi estos mallonga milito de manovrado kun kelkaj akraj agadoj (por "lernigi al la malamiko lecionon") kaj finiĝos per venka eniro en la [[ĉefurbo]]n (la malamikan ĉefurbon, kompreneble) kaj de tie hejmen por venka parado kaj reen al la "normala" vivo. Estis iuj pesimistoj (kiel [[Horatio Kitchener|Lordo Kitchener]]), kiuj antaŭdiris ke la milito estos longa, sed "ĉiuj sciis" ke la Milito "finiĝos ĝis Kristnasko". === La komenco de la tranĉeado === ''Vidu ankaŭ : [[Batalo de la Marno]], [[Batalo apud Verdun]]'' Post ilia komenca sukceso ĉe la [[Marno]], la fortoj de Germanio kaj de la Entento komencis serion da preterflankaj manovroj por provi devigi la alian retiriĝi, en la tiel nomata ''Konkurenco al la Maro'' en la [[Okcidenta Fronto (Unua Mondmilito)|Okcidenta Fronto]]. Francio kaj Britio rapide trovis sin frontitaj de tranĉeaj germanaj pozicioj de [[Loreno]] ĝis la [[Flandrio|flandra]] marbordo de Belgio. La flankoj prenis fiksitajn poziciojn; la francoj kaj la britoj estis la atakantoj kaj la germanoj estis la defendantoj. Unu konsekvenco de tio estis, ke la germanaj [[tranĉeo]]j estis multe pli bone konstruitaj ol tiuj de ilia malamiko; la anglaj-francaj tranĉeoj estis nur 'provizoraj' antaŭ ol iliaj fortoj transrompos trans la germanajn defendojn. Neniu el la flankoj montriĝis kapabla doni decidan frapon dum la venontaj kvar jaroj, kvankam longedaŭra germana agado ĉe [[Batalo apud Verdun|Verdun]] ([[1916]]) puŝis la francan armeon preskaŭ ĝis disfalo ĉar amasa dizerto sapeis la frontan linion. [[Dosiero:SoldiersWWI.jpg|maldekstra|250ra|eta|En la tranĉeoj.]] Ĉirkaŭ 800&nbsp;000 soldatoj de Britio kaj la [[Brita imperio]] estis ĉe la okcidenta fronto dum ĉiu specifa punkto, ĉiuj el 1&nbsp;000 batalionoj okupis sektoron de la linio de Belgio ĝis la Orne (rivero en Loreno, kiu alfluas la [[Mozelo]]n) kaj uzis monatdaŭran kvar-stadian sistemon, krom se okazadis ''ofensivo''. La fronto enhavis pli ol 9&nbsp;600 kilometrojn da tranĉeoj. Ĉiu bataliono tenis sian sektoron dum proksimume semajno antaŭ ol iri reen al la subtenlinioj kaj tiam al la rezervlinioj antaŭ semajno eksterlinia, ofte en la regiono de [[Poperinge]] aŭ [[Amiens]]. === Sommo kaj Passendale === Kaj la batalo [[Batalo ĉe la Somme|ĉe la Sommo]] kaj tiu de [[Passendale]] ankaŭ ĉe la okcidenta fronto rezultigis enorman vivperdon ĉe ambaŭ flankoj, sed minimuman antaŭeniron en la milito. Kvankam la britoj perdis grandegan kvanton da homoj pro daŭra hajlo de [[maŝinpafilo|maŝin-pafado]] en la unua tago de la batalo de la Sommo, ili ja sukcesis gajni iom da grundo. <!--??? Tial, anstataŭ malsimetria atako, kiam nur britaj soldatoj atakas, el kio rezultus granda kvanto da vunditoj nur por la britoj, la kvanto de la atakoj estis pli-malpli simetrie dividita, kio kaŭzis simetria disdivido de la vunditoj. --> === Venengaso === Eĉ ne unue ruiniganta aro da novaj armiloj atingis la necesan venkon: [[venengaso]] (unue uzita de la germanoj kontraŭ rusaj soldatoj sen multe da sukceso en la batalo de Bolimów en la [[distrikto Skierniewice]]) la [[1-a de januaro|1-an de januaro]] [[1915]]. Pli konata kaj ofte citita kiel la unua uzo estas atako sur [[Kanado|kanadaj]] soldatoj ĉe [[Ipro|Ypres]] la [[22-a de aprilo|22-an de aprilo]] [[1915]]), likva fajro enkondukita de la germanoj ĉe [[Hooge]] la [[30-a de julio|30-an de julio]] [[1915]], kaj kirasitaj [[tanko]]j (unue uzataj de la britoj ĉe la Sommo<small>^[?]</small> la [[15-a de septembro|15-an de septembro]] [[1916]]) ĉiuj komence kaŭzis panikon inter la malamiko, sed ne sukcesis atingi daŭran transrompon. === Aviadiloj kaj submaraj ŝipoj === [[Dosiero:Nieuport 23 colour photo.jpg|eta]] [[Militaviado]] atingis rapidan antaŭeniron, de la disvolvo de (komence primitivaj) antaŭen-pafantaj aeraj maŝin-pafiloj fare de la germana aerforto en la aŭtuno de 1915 ĝis la alsendo de [[bombaviadilo]]j kontraŭ [[Londono]] (julio [[1917]]); eĉ pli dramate, almenaŭ por Britio, estis la uzo de la germanaj [[submarŝipo]]j (germane: ''U-Boot'') kontraŭ alianca komerca ŝipado en malpermesitaj akvoj ekde februaro [[1915]]. La decido de Germanio forigi limigojn de la submara agado ([[1-a de februaro]] [[1917]]) spronis [[Usono]]n partopreni en la milito ĉe la flanko de la Aliancanoj ([[6-a de aprilo]]). La sinkigo de la pasaĝerŝipo ''[[RMS Lusitania|Lusitania]]'', kiu surhavis ankaŭ militvarojn, estis speciale pridisputata "trafo" por la submarŝipoj. {{Ĉefartikolo|Unua Batalo de Atlantiko}} === Germanaj venkoj en la Oriento === La rusaj komencaj planoj por milito postulis la samtempan invadon de aŭstria [[Galicio]] kaj germana Orienta Prusio. Kvankam la komenca antaŭeniro de Rusio en [[Galicio|Galicion]] estis plejparte sukcesa, oni forpuŝi ilin de Orienta Prusio per la venkoj de germanaj generaloj [[Paul von Hindenburg]] kaj [[Erich Ludendorff]] ĉe la [[Batalo de Tannenberg]] kaj la unua batalo de la [[Mazuriaj lagoj]] en aŭgusto kaj septembro 1914. La malpli disvolvita ekonomia kaj milita organizo de Rusio baldaŭ montriĝis malegala al la kuna potenco de la Germana kaj Aŭstra-Hungara Imperioj. Frue en 1915 la rusoj estis forpelitaj for de Galicio, kaj en majo la Centraj Potencoj atingis rimarkindan transrompon ĉe la sudaj limoj de [[Pollando]], kaptante [[Varsovio]]n la [[5-a de aŭgusto|5-an de aŭgusto]] kaj devigante la rusojn retiriĝi el la tuto de Pollando. === Rusio maltrankviligita === Malŝato kun la militkonduko de la rusa registaro kreskis malgraŭ la sukceso de la [[ofensivo de Brusilov]] en junio 1916 en orienta Galicio kontraŭ la aŭstrianoj, kiam la rusa sukceso estis sapeita de la malvolonto de aliaj generaloj dediĉi iliajn fortojn por subteno de la venka sektorkomandanto. La bonŝanco de la aliancanoj revigliĝis nur provizore kun la eniro de [[Rumanio]] en la militon la [[27-a de aŭgusto|27-an de aŭgusto]]: Germanaj fortoj venis por helpi batalantajn aŭstriajn unuojn en [[Transilvanio]], kaj [[Bukareŝto]] falis al la Centraj Potencoj la [[6-a de decembro|6-an de decembro]]. Intertempe, interna malkvieto kreskis en Rusio, dum la [[Caro]] restis eksterkontakta ĉe la fronto, dum la pli kaj pli senkompetenta regado de la Imperiestrino tiris protestojn de ĉiuj partoj de la rusa politika vivo, kaj rezultigis la murdon de [[Rasputin]], la preferato de Aleksandra, fare de konservativaj nobeloj en [[decembro]] [[1916]]. === La Rusia Revolucio === {{Ĉefartikolo|Februara revolucio|Oktobra Revolucio}} [[Dosiero:Brodskiy's Lenin.jpg|eta|maldekstre|[[Lenino]], ĉefo de la rusia Oktobra Revolucio. Pentraĵo de Lenin antaŭ la [[Instituto Smolnij]] fare de [[Isaak Brodskij]].]] En marto [[1917]], manifestacioj en [[Sankt-Peterburgo]] apogeis en la abdiko de Caro Nikolao la 2-a kaj la nomumado de malforta centrisma provizora registaro de [[Kerenskij]], kiu dividis la potencon kun la socialistoj de la [[Soveto de Petrogrado]]. Ĉi tiu divido de potenco kondukis al konfuzo kaj ĥaoso, kaj ĉe la fronto kaj hejme, kaj la armeo fariĝis pli kaj pli malkapabla efike rezisti la germanojn. Intertempe, la milito, kaj la registaro, fariĝis pli kaj pli malpopularaj, kaj la malkontento estis strategie uzita de la [[Bolŝevismo|bolŝevisma]] partio, gvidata de Vladimir Iljiĉ ULJANOV "[[Lenin]]", ekzilinto veturigita el [[Svisio]] al Rusio fare de Germanio, por gajni potencon. La venko de la bolŝevistoj en novembro estis tuj sekvata de armistico kaj negocoj kun la germanoj. Komence, la bolŝevistoj rifuzis konsenti al la severaj germanaj postuloj, sed kiam la germanoj rekomencis la militon kaj marŝis senpune tra Ukrainio, la nova registaro konsentis al la [[Traktato de Brest-Litovsk]] la [[3-a de marto|3-an de marto]] [[1918]], kiu eligis Rusion el la milito kaj cedis vastajn teritoriojn en la oriento—inkluzive [[Finnlando]]n, la [[Baltio|baltajn provincojn]], [[Pollando]]n, kaj [[Ukrainio]]n—al la Centraj Potencoj. === Eniro de Usono === Frue en 1917 Germanio rekomencis sian politikon de [[submarŝipa milito|senlima submara militado]]. Tio, kune kun publika indigno pro la Telegramo de ''Zimmermann'', kondukis al fina rompo de rilatoj inter Usono kaj la Centraj Potencoj. Prezidento [[Woodrow Wilson]] tiam petis, ke la Usona Kongreso deklaru militon. Tion oni faris la [[6-a de aprilo|6-an de aprilo]] [[1917]]. (Nur unu kongresano, [[Jeannette Rankin]] de [[Montano]], voĉdonis kontraŭ la milito). La [[Usona Armeo]] kaj la [[Nacia Gvardio (Usono)|usona armea nacia gvardio]] antaŭe mobiliziĝis en [[1916]] por ĉasi la meksikan "banditon" [[Pancho Villa]], kio helpis plirapidigi la mobilizon. La [[usona mararmeo]] sukcesis sendi [[batalŝipo|batalŝipan]] grupon al [[Scapa Flow]] por aliĝi al la brita Granda Floto, kaj kelkajn [[destrojero]]jn al Queenstown, [[Irlando]] (nuntempe [[Cobh]]), por helpi gardi konvojojn. Tamen, pasis iom da tempo antaŭ ol la usonaj fortoj sukcesis kontribui signifan hompovon al la okcidenta kaj itala frontoj. La britoj kaj francoj insistis, ke Usono emfazu sendi infanterion por refortigi la linion. Dum la milito mankis al la usonaj fortoj propraj artileriaj, aviadaj, kaj inĝenieraj unuoj. Tamen [[generalo]] [[John Pershing]], komandanto de la Usona Ekspedicia Brigado, rezistis disrompon de usonaj unuoj por uzi ilin kiel plifortikigon por britaj kaj francaj unuoj, kiel la Aliancanoj sugestis. === Germana ofensivo de 1918 === [[Dosiero:Bundesarchiv Bild 183-1983-0323-501, Kriegskinematograph im Schützengraben.jpg|eta|Germanaj filmistoj registrante sian agadon.]] La eniro de Usono en la militon la pasintan jaron faris la finfinan alvenon de usonaj soldatoj certa, dum la eltiro de Rusio kaj la itala katastrofo ĉe Caporetto ebligis la transigon de germanaj soldatoj al la [[Okcidenta Fronto (Unua Mondmilito)|Okcidenta Fronto]]. Kvar sinsekvaj germanaj ofensivoj sekvis, kaj tiu de la [[27-a de majo]] donis atingojn antaŭ Parizo kompareblajn al la unua antaŭeniro. Kiel parto de la germana printempa ofensivo de 1918, La [[21-a de marto|21-an de marto]] [[1918]] la germana armeo lanĉis gravan ofensivon, [[Kodnomo|kodnomita]] "Operacio Michael", kontraŭ la britaj kaj francaj militfortoj. La germana armeo disvolvis novajn [[Taktiko|taktikojn]] kun [[sturmo|sturmanto]]j, [[infanterio]] trejnita laŭ la taktikoj de ''Hutier'' (laŭ [[Oskar von Hutier]]) por infiltri kaj preni tranĉeojn. La Aliancanoj reagis per nomumado de franca [[Feldmarŝalo]] [[Ferdinand Foch]] por kunordigi la tuton de la alianca agado en Francio, kaj tiam [[generalisimo]] de ĉiuj aliancaj fortoj ĉie. La germana ofensivo antaŭeniris 60&nbsp;km kaj tiel premis la britajn liniojn, ke la komandanto de la Brita Ekspedicia Forto [[Feldmarŝalo]] Kavaliro [[Douglas Haig]], eligis Ĝeneralan Ordonon la [[11-a de aprilo|11-an de aprilo]] dirante, "Kun niaj dorsoj al la muroj kaj kredante je la justeco de nia kaŭzo, ĉiu el ni devas batali ĝis la fino." Tamen, ĝis tiam, la germana ofensivo paneis pro loĝistikaj problemoj. Kontraŭatakoj de kanadaj fortoj kaj fortoj de [[ANZAC]] puŝis la germanojn reen. == Alianca venko == [[Dosiero:At close grips2.jpg|maldekstre|eta|Du aliancanaj soldatoj kure al bunkro.]] La Usona Ekspedicia Forto, sub Generalo [[John Pershing]], eniris la batalliniojn en gravaj nombroj en aprilo [[1918]]. Je la [[Batalo de arbaro Belleau]], de la [[1-a de junio]] ĝis la [[30-a de junio]] [[1918]], la Dua Divizio, inkluzive la [[Usona Marinfanterio|Usonan Marinfanterion]], helpis en la elpelo de la germana ofensivo minancanta Parizon. La [[18-a de julio|18-an de julio]] [[1918]], ĉe la batalo de [[Chateau-Thierry]], francaj kaj usonaj fortoj ekofensivis. La brita armeo, uzante grandan nombron da tankoj, atakis ĉe [[Amiens]] la [[8-a de aŭgusto|8-an de aŭgusto]], kaŭzante tian surprizon kaj konfuzon, ke la germana ĉefkomandoro, Generalo [[Erich Ludendorff|Ludendorff]], diris, ke tio estis "la plej nigra tago de la germana armeo". La [[16-a de septembro|16-an de septembro]] la Unua Usona Armeo, kiu lastatempe estis organizita el la Usona Ekspedicia Brigado, eliminis la elstaraĵon de [[Saint-Mihiel]], kiun la germanoj antaŭe okupis ekde 1914. Ĉi tiu elstaraĵo minacis la fervojan linion Parizo-[[Nancy]]. Al usonaj fortoj mankis artileria subteno, kiun provizis la francoj kaj la britoj. Tio ankaŭ estis la unua uzo de la Usona Tanka Korpuso, gvidata de vic-kolonelo [[George Patton]]. Post kvar tagoj, la elstaraĵo estis elpelita. La [[26-a de septembro|26-an de septembro]] usonaj fortoj komencis la [[Ofensivo de Meuse-Argonne|Ofensivon de Meuse-Argonne]], kiu daŭris ĝis la fino de la milito. Ŝlosila germana observadposteno ĉe Monteto 305 en [[Montfaucon d'Argonne]] estis kaptita la [[27-a de septembro|27-an de septembro]]. Proksimume 18&nbsp;000 usonanoj falis dum ĉi tiu ofensivo. Ĉi tio estis la unua ofensivo kondukita de Usono kiel sendependa armeo. La ĝenerala puŝo de Generalo Pershing estis la rivero [[Rejno]], kiun li atendis transrompi frue en 1919. La [[24-a de oktobro|24-an de oktobro]], la itala armeo, kun tre limigita usona helpo, komencis la ofensivon de [[Vittorio Veneto]] kontraŭ la [[Aŭstra-Hungara Imperio]], kiu finis per malvenko de la aŭstro-hungaraj trupoj sankciita per la subskribon de la [[armistico de Villa Giusti]] la 3an de novembro 1918. == Fino de la milito == [[Dosiero:Waffenstillstand gr.jpg|eta|dekstra|Subskribo de la armistico.]] La germana armeo petis [[batalhalto]]n la [[3-a de oktobro|3-an de oktobro]] [[1918]], sekvata de Aŭstrio-Hungario la [[8-a de novembro|8-an de novembro]] [[1918]]. La batalado finiĝis per armistico konsentita la [[11-a de novembro|11-an de novembro]] 1918 en la arbaro de [[Rethondes]], apud [[Compiègne]]. Tiu armistico estis subskribita en restoraci-vagono tiel nomata la [[Vagono de la armistico kun Germanio (Compiègne)|vagono de la armistico]]. Kiam Vilhelmo la 2-a ordonis al la Germana Altmara Floto, ke ĝi eliru por ataki la aliancajn mararmeojn, ili ribelis ĉe [[Wilhelmshaven]] ekde la [[29-a de oktobro]] 1918. La imperiestro fuĝis al Nederlando, kiu donis al li politikan azilon. La [[9-a de novembro|9-an de novembro]], la Respubliko estis proklamita, signante la finon de la Germana Imperio de 1871. Vidu [[Respubliko de Weimar]] por detaloj. === Pactraktatoj === La venkintoj estis konvinkitaj, ke la venkitoj estis kulpaj kaj devis pagegi pro tio. Dekomence oni pensis ĉefe pri ekonomiaj punpagoj kaj perdoj teritoriaj. Pri tiu temo renaskiĝis malnovaj konfliktoj, kiaj tiuj de Alzaco kaj Loreno, Transilvanio, Trentino (inter Italio kaj Aŭstrio) ktp. Packonferenco komencis la 18an de januaro de 1919 en Parizo. Delegitoj de 27 venkintaj landoj pridiskutis la punon por la venkitoj kaj la novan ordon de internaciaj rilatoj. Vere la decidojn faris la kvar gravuloj: nome la franca [[Clemenceau]], la brita [[Lloyd George]], la usona prezidento Wilson kaj la itala Orlando. Dekomence ĉiuj akceptis la 14 punktojn proponitajn de Wilson, sed tuj aperis la diversaj interesoj ĉu de la eŭropaj potencoj, ĉu de ties aliancanoj, ĉu de la novaj landoj ĵus elirintaj el disigo de la imperioj: nome germana, aŭstri-hungara, rusa kaj turka. Krome la venkitoj ne havis decidpovon: la heredaj ŝtatoj (respublikaj Germanio, Aŭstrio, Hungario, Bulgario ktp.) de tiuj imperioj devis akcepti ĉion sen esti eĉ konsultitaj. Tamen tiuj registaroj devos poste prezenti la decidojn antaŭ siaj civitanoj.<ref>Julio Gil Pecharromán, ''El silencio de las armas''. “La I Guerra Mundial, como nunca se la habían contado, y 8. Clemenceau”, suplemento de “La aventura de la historia”, nº 143, Madrido, septembro 2010. paĝoj 12-21 por la tuta ĉapitro.</ref> [[Dosiero:Big four.jpg|eta|250ra|maldekstre|George, Orlando, Clemenceau kaj Willson, la "komitato de la kvar", dum ripozo en la negocado de la Konferenco de Parizo.]] La konsekvencoj de la milito estos longedaŭraj. La [[Traktato de Versailles]] de junio [[1919]] oficiale finis la militon kontraŭ Germanio. La traktato postulis, ke Germanio akceptu respondecon pro la komenco de la milito kaj pagu [[Reparacioj de la Unua Mondmilito|amasajn reparaciojn]]. Ĝi enhavis klaŭzon, kiu kreis [[Ligo de Nacioj|Ligon de Nacioj]], internacia organizo, kiu devas klopodi eviti novan militon. Tamen, la usona Senato neniam ratifikis la traktaton, malgraŭ la kampanjo de [[Woodrow Wilson]] subteni la traktaton kaj lian ideon por Ligo de Nacioj. Anstataŭe, Usono negocis apartan pacon kun Germanio (aŭgusto [[1921]]), kiu ne inkluzivis postulon aliĝi al la Ligo. La [[Traktato de Saint-Germain-en-Laye]] (10a de septembro 1919) dispecigis la iaman Aŭstri-hungaran Imperion, agnoskis sendependon de Pollando kaj Hungario, kreis novajn ŝtatojn kiaj [[Ĉeĥoslovakio]] kaj posta [[Jugoslavio]] (ankoraŭ laŭ alia pranomo) kaj limigis [[Aŭstrio|Aŭstrion]] al nur kelkaj regionoj kun nure germanparolanta populacio. La [[Traktato de Neuilly]] ([[27a de novembro]] [[1919]]) fortranĉis teritoriojn de la tiama ŝtato [[Bulgario]]. La [[Trianona traktato]] (4a de junio de 1920) forprenis du trionojn de la tiama teritorio de Hungario, el kiuj kelkaj enhavis nehungarojn sed aliaj enhavis gravajn hungarajn minoritatojn aŭ eĉ majoritatojn. La [[Traktato de Sèvres]] (10a de aŭgusto) dispecigis la teritoriojn de la [[Otomana Imperio]], kiu ĉefe perdis porĉiame la arabajn teritoriojn, sed ankaŭ aliajn en Kaŭkazo, okcidenta marbordo de Anatolio aŭ la markoloj; ĉiukaze la nova turka nacia registaro rifuzis la traktaton de Sèvres, kaj post la [[greka-turka milito]] oni subskribis novan kontrakton ([[Traktato de Lausanne]]). Kaze de novaj konfliktoj, oni organizis [[Referendumo|referendumojn]] en diversaj teritorioj. Krome oni forprenis koloniojn ĉefe de Germanio, kiujn prenis ĉefe Francio kaj Britio, kaj aliajn teritoriojn de la [[Otomana Imperio]], kiujn klopodis administri la Societo de Nacioj. === Nova mapo === [[Dosiero:Map Europe 1923-en.svg|eta|dekstra|350ra|Mapo de teritoriaj ŝanĝoj en Eŭropo post la Unua mondmilito.]] La teritoriaj perdoj de Germanio estis ne tiom grandaj por Germanio sed ja ege tiklaj, kion poste profitos la [[naziismo]]. Alzaco kaj Loreno (germanparolantaj regionoj delonge francaj) revenis porĉiame al Francio. Iris al Belgio du malgrandaj distriktoj. [[Poznano|Poznanio]] kaj sektoro de orienta [[Pomeranio]], nome [[pola koridoro]] iris al la nova pola ŝtato, dum la tiama [[Dancigo]] (la nuna [[Gdansko]]) iĝis [[ŝtaturbo]] iome dependa el Pollando. Aliaj teritorioj restis dependaj de referendumoj, nome [[Saarland]], kiun deziris Francio, [[Ŝlesvigo|Schleswig]], kiun deziris [[Danio]], sudorienta [[Silezio]], kie germanoj kaj poloj estis tute miksitaj, kaj [[Klaipėda]], kion postulis [[Litovio]].<ref>Julio Gil Pecharromán, ''El silencio de las armas''. “La I Guerra Mundial, como nunca se la habían contado, y 8. Clemenceau”, suplemento de “La aventura de la historia”, nº 143, Madrido, septembro 2010. paĝoj 12-21 por la tuta ĉapitro. Paĝo 16-17.</ref> En Aŭstri-Hungario la perdoj estis pli ampleksaj. Ambaŭ landoj restis ene de ties nunaj limoj. La resto estis distribuita inter "heredaj" ŝtatoj. Ĉeĥoslovakio estis formita el Ĉeĥio, Slovakio kaj la [[karpata Rutenio]]. [[Transilvanio]] kaj [[Bukovino]] iris al Rumanio, kiu duobligis sian teritorion. Galicio iris al Pollando. Italio prenis, [[Trentino-Supra Adiĝo/Sudtirolo|Sudtirolon]], [[Istrio]]n kaj kelkajn areojn de [[Dalmatio]]. La resto de tiu regiono, [[Karniolo]], [[Kroatio]], [[Slavonio]] kaj [[Bosnio-Hercegovino]] formis la [[Regno de serboj, kroatoj kaj slovenoj|Regnon de Serboj, Kroatoj kaj Slovenoj]], kiu el 1929 estos Jugoslavio. Bulgario perdis malmulte rilate al populacio, sed gravan ekonomian areon, nome elirejo al maro for de la Nigra Maro ĉe [[Aleksandropolo]], kiu iris al [[Grekio]]. [[Turkio]] perdis la arabajn teritoriojn ([[Palestino]], [[Transjordanio|Transĵordanio]] kaj [[Irako]] al Britio, [[Sirio]] kaj [[Libano]] al Francio), sed ankaŭ aliajn kun greka populacio ĉe la markoloj (kiuj estis internaciigitaj) kaj parton de la [[Anatolio|anatolia]] okcidenta marbordo ([[Smirno]]). [[Armenio]] teorie estis sendependigota, sed praktike la turka realo kaj la soveta etendo malhelpis tion. Britoj, frandoj kaj italoj starigis [[Influsfero|influareon]] ene de la iama imperio por elteni la mortantan reĝimon de [[Mehemet la 5-a]]. == Konkludoj == La milito kaŭzis ĉirkaŭ 16 milionoj da mortoj, enorman ekonomian detruon kaj semis amason da konfliktoj inter diversaj popoloj, ŝtatoj kaj aliancoj, kiuj venos kaj kaŭzos la disvastigon de naciismaj reĝimoj kaj de [[naziismo]] en Eŭropo kaj komencon de la [[Dua Mondmilito]]. Malaperis la eŭropaj imperioj, nome la germana, aŭstri-hungara kaj rusa, kaj komplikiĝis eksterordinare la situacion en [[Orienta Eŭropo]], kie ja estis eksplodinta la milita konflikto, kvankam sekve de pli ampleksa interesaro. La kunigitaj interesoj de venkintoj kondukis al la kreo de la [[Societo de Nacioj]], kiel klopodo eviti militojn, sed plua insisto en la kulpo devenkitoj kaj apartigo de kelkaj gravaj landoj, kiaj Sovetunio, kondukis al malprofito de tiu klopodo. Same pactraktatoj klopodis definitivigi la staton dum la fino de la milito. Eĉ kiam jam estis certigita la nova situacio, ankoraŭ novaj traktatoj klopodis ĝisdatigi la rezulton por eviti novajn konfliktojn, kiaj okazis kun la [[Traktato de Laŭzano]] aŭ la [[Traktato de Lokarno]], ambaŭ en [[Svisio]], sideja lando de la [[Ligo de Nacioj]]. Teorie la milito finis, sed praktike komencis plulongigo de ĝi pere de multaj konfliktoj, el kiuj la plej granda estis tiu de la [[Rusa enlanda milito]], kie batalis unuflanke la [[Ruĝa Armeo]] kaj aliflanke [[Blanka Armeo|blankaj generaloj]] [[caro|caristaj]], naciistoj ĉu polaj ĉu ukrainoj aŭ kaŭkaziaj, [[Germanaj baltoj|germanbaltanoj]] kaj eĉ intervenaj armeoj de Usono, Japanio, Francio aŭ Britio. La rezulto estas, ke Rusio iĝis Sovetunio kun rekuperitaj teritorioj okcidentaj kaj kaŭkaziaj. Tiele en multaj lokoj la realo de la novaj militoj malpravis la decidojn de la pactraktaoj deciditaj de la venkintoj en la Unua Mondmilito. Nome pri Rusio, sed ĉefe ankaŭ pri Turkio, kiu rekuperis teritoriojn dekomence donitaj al Grekio, aŭ la alprenon de [[Rijeko]] (tiam Fiume) fare de Italio. Ĉiukaze plej malbona estis la ekonomia situacio de grandaj areoj kaj ĉefe en nova Germanio, kiu devis pagegi la "kulpon" de la eksa reĝimo, ĝis la tuta kolapso, kio helpos la alvenon de naziismo kaj nova mondmilito. === Armiloj, inventoj kaj novaĵoj === [[Dosiero:Armoured car.jpg|eta|maldekstre|Nova armilaro.]] Tiu ĉi milito, kiel ĉiuj el ili, montris la teruran katastrofon kiu estas milito kun mortamaso, detruoj, vunditoj, [[malsano]], [[malsatego]], [[Translokiĝo|devigaj translokiĝoj]], amastrompado ktp. Stultaj (kaj amasmurdaj) militistoj estis laŭdegitaj. Kaj ties fino montris ankaŭ ke ne eblas estonteco sen militoj. Nur parto de la [[Ekstrema maldekstro|ekstremmaldekstraj]] politikaj sektoroj ([[anarkiisto]]j kaj [[komunisto]]j) kontraŭstaris la militon, sed parto de [[socialisto]]j ne; kaj certe la alta [[burĝaro]] kaj la [[aristokrato|aristokrataro]] (fidela al sia tradicio) tute ne. En tiu nova panoramo de la historio de la homaro rimarkindas apero de multaj teknikaj novaĵoj, el kiuj kelkaj havis profitan sekvon, sed plejparto nur kontribuadon al amasmortigado.<ref>Carlo Caranci, “Ingeniosa muerte” en “La I Guerra Mundial, como nunca se la habían contado, y 8. Clemenceau”, suplemento de “La aventura de la historia”, nº 143, Madrido, septembro 2010. paĝo 26-29 por la tuta ĉapitro: por la unua paragrafo paĝo 26.</ref> Kurioze, la altaj militestroj kutime kontraŭstaris la inventojn, ĉar ili alkutimiĝis mortigi malamikojn nur laŭ malnovaj teknikoj. Tiele estis plue uzata la armilaro de la [[19a jarcento]]: [[Ripeta fusilo|ripetfusiloj]], duonaŭtomataj [[Pistolo|pistoloj]], [[Grenado (eksplodaĵo)|grenadoj]], [[Kanono|kanonoj]], [[Kirasŝipo|kirasŝipoj]], kaj rapidaj [[Militoŝipo|militŝipoj]]. Alia materialo, jam konita ĝeneraliĝis, kiaj [[Aŭto|aŭtoj]], [[kamiono]]j kaj [[motorciklo]]j. Dume kvankam [[kavalerio]] ekperdis sian gravecon tamen aviado atingis pinton ([[Ĉasaviadilo|ĉasaviadiloj]], [[Bombaviadilo|bombaviadiloj]], [[Hidroplano|hidroplanoj]] ktp., kaj [[zepelino]] tute malaperis. Disvastiĝegis [[Mitraleto|mitraletoj]] kaj [[submarŝipo]]j, kun [[torpedo]]j kaj [[destrojero]]j. Oni inventis kaj produktis ĉian klason de [[Eksplodaĵo|eksplodaĵoj]] kaj kiel reago al tio oni antaŭeniris la teknikojn de [[Fortikaĵo|fortikaĵoj]]: [[Lifto|liftoj]], [[Kupolo|kupoloj]], [[Gasmasko|gasmaskoj]] ktp. [[Flamĵetilo]]j kaj [[tanko]]j estis la stelproduktoj de la epoko, kune kun la uzado de diversaj gasoj kaj kiel reago gasmaskoj. Tamen ankoraŭ ne aperis la [[biologia milito]]. Estis plue uzata la [[bajoneto]], utila en la milito de [[tranĉeo]]j, kaj la [[Militkasko|stala kasko]], kiu evitis ĉirkaŭ 30 al 40 % de mortoj: malaperis tekstilaj ĉapoj kaj malefikaj germanaj kaskoj pun pinta [[pinĉilo]]. Kun bajoneto aliaj malnovaj armiloj, montriĝis efikaj en tiutipa milito, kiaj [[Gumo|gumaj]] [[Klabo (armilo)|klaboj]] por finmortigi vunditojn aŭ gastuŝitoj. Modernaj inventoj kiaj [[elektro]] kaj radio[[telegrafo]] estis amase uzataj. Aliaj inventoj estis disvolvigitaj, sed ankoraŭ ne atingis ĝeneralan aplikadon, kiaj etendaj observiloj, la [[radiumo]], la [[uranio]], elektra [[sabro]], multituba kanono ktp. Ankaŭ la [[kemio]] ege antaŭeniris por [[Sintezita kaŭĉuko|sinteze]] anstataŭi [[Kruda materialo|krudajn materialojn]], en la tereno de [[nafto]], [[pulvo]] ktp. La tradiciaj rimarkindaj [[Uniformo|uniformoj]] estis anstataŭataj de aliaj malhelaj tute nerimarkindaj kaj aperis uniformoj por [[kamuflo]]. Tute malaperis [[Plumaro|plumaroj]] kaj [[Galono|brodogalonoj]]. Oni uzis ne nur tradiciajn [[mulo]]jn kaj [[ĉevalo]]jn kiel [[Ŝarĝbesto|ŝarĝbestoj]] sed ankaŭ [[kamelo]]jn en [[Mezoriento]], [[hundo]]jn kaj amase eĉ [[leterkolombo]]jn. [[Sanservo|Sanservoj]] ampleksiĝis kaj krom la normala progreso de [[medicino]], disvolviĝis surloka kuracado, rapida kolektado de vunditoj danke al [[telefono]], eĉ simplaj soldatoj portis materialon por [[unua flegado]]. Progresis [[kirurgio]] kaj [[protezado]]. En tiu tereno virinoj partoprenis eĉ ĉe la fronto mem, sed ankaŭ militis en [[Civila servo|civilaj servoj]], kaj eĉ kiel [[Spionado|spionoj]] kaj estis kelkaj armitaj [[Roto|virinrotoj]]. === Armiloj === * [[Longa Maks]] === Mortintoj === {{Ĉefartikolo|Kvanto de viktimoj de la unua mondmilito}} [[Dosiero:Remarque Im Westen nichts Neues 1929.jpg|250ra|eta|dekstra|''Im Westen nichts Neues'', [[En okcidento nenio nova]], 1929, fame germanlingva kontraŭmilita romano.]] La diversaj nombroj dependas el la fontoj kaj konsideroj pri kiuj mortintoj (vunditoj, forpelitoj ktp) rilatas rekte al la milito aŭ ne. Ĝenerale oni konsideras, ke dum lukto mortis naŭ milionoj (po ses mil ĉiutage), kio estas multege pli ol antaŭaj militoj. Ekzemple oni komparu kun la [[Napoleonaj Militoj]] en kiuj mortis ĉirkaŭ du milionoj da personoj laŭlonge de 25 jaroj! Terure estas konsideri, ke mortis, krom luktintoj ĉirkaŭ 12 milionoj da civiluloj konsekvence de la milito: genocidoj, malsatego, bombadoj, ŝipvrakoj, amasaj elpeladoj, epidemioj. Ĉar ekde la printempo de 1918 etendiĝis kaj tra Eŭropo kaj transoceane la nomita [[hispana gripo]]. En [[Berlino]], [[Vieno]] aŭ [[Parizo]] estis miloj da viktimoj. En Londono la gazetaro informis, ke en oktobro jam estis mortintaj 2,225, tio estas pli ol dummilite sub bombado. Totale oni parolas pri pli ol 40 milionoj da mortintoj: ĉirkaŭ 15 milionoj en [[Hinda subkontinento|Hindio]],3 % el la totala populacio en [[Madagaskaro]], en Italio ĉirkaŭ 400,000; en [[Hispanio]] ĉirkaŭ 300,000.<ref>David Solar, “La revancha de los vencedores” en “La I Guerra Mundial, como nunca se la habían contado, y 8. Clemenceau”, suplemento de “La aventura de la historia”, nº 143, Madrido, septembro 2010. Por la tuta ĉapitro paĝoj 30-35. Por tiuj lastaj informoj paĝo 30.</ref> ==== Mortintaj soldatoj aliancanaj ==== {{Div col|cols = 3}} * [[Belgio]]: 13.700 * [[Brita Imperio]]: 908.000 ** [[Aŭstralio]]: 60.000 ** [[Kanado]]: 55.000 ** [[Hindio]]: 25.000 ** [[Novzelando]]: 16.000 ** [[Sudafriko]]: 7.000 ** [[Unuiĝinta Reĝlando]]: 715.000 * [[Francio]]: 1.240.000 ** Francaj kolonioj: 114.000 * [[Grekio]]: 5.000 * [[Italio]]: 650.000 * [[Japanio]]: 300 * [[Montenegro]]: 3.000 * [[Rumanio]]: 336.000 * [[Rusio]]: 1.700.000 * [[Serbio]]: 45.000 * [[Usono]]: 50.600 ==== Mortintaj soldatoj de la centraj potencoj ==== * [[Germanio]]: 1.770.000 * [[Aŭstri-Hungara Imperio]]: 1.200.000 * [[Bulgario]]: 87.500 * [[Turkio]]: 325.000 === Mortintaj civiluloj === * [[Armenio]]: 900.000 ([[Armena genocido]]) * [[Germanio]]: 760.000 * [[Aŭstri-Hungara Imperio]]: 300.000 * [[Belgio]]: 30.000 * [[Unuiĝinta Reĝlando]]: 31.000 * [[Bulgario]]: 275.000 * [[Francio]]: 40.000 * [[Grekio]]: 132.000 * [[Rumanio]]: 275.000 * [[Rusio]]: 3.000.000 * [[Serbio]]: 650.000 * [[Turkio]]: 1.000.000<ref>Por la tuta statistiko de mortintoj [http://enciclopedia.us.es/index.php/Primera_Guerra_Mundial] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210914224957/http://enciclopedia.us.es/index.php/Primera_Guerra_Mundial |date=2021-09-14 }}</ref> {{Div col end}} === Politikaj kaj ekonomiaj ŝanĝoj === Du malnovaj imperioj, nome la turka kaj la aŭstri-hungara disiĝis kaj ŝanĝis al [[Respublikismo|respublikaj reĝimoj]]. El tio aperis novaj landoj: Aŭstrio, Hungario, Ĉeĥoslovakio, Jugoslavio, Irako, Sirio, [[Jordanio]], ktp. El tio sekvis ke kelkaj mondoregionaj problemoj restis kaj ties komplikoj pluis ĝis fino de la 20a jarcento (kaze de Jugoslavio) aŭ eĉ ĝis nun (kaze de [[Israel–Palestina konflikto|israela palestina problemaro]] kaj la [[Araba-israela konflikto|araba israela konflikto]]). La [[Rusia Imperio]] iĝis [[Komunismo|komunisma reĝimo]], el kio sekvis granda parto de la tuta historio de la 20a jarcento, granda parto de la Dua Mondmilito kaj la nomita [[Malvarma Milito]] por ties dua duono. La [[Germana Imperio]] iĝis respubliko kaj poste evoluis al [[Naziismo|naziisma reĝimo]] kaj estis ĉefa kaŭzo de la Dua Mondmilito. La [[Regno de Italio (1861–1946)|regno de Italio]] ŝanĝis el demokratio al [[faŝismo]]. La plej britigitaj kolonioj de Britio ricevis ioman praktikan sendependon (La britaj [[Dominio|dominioj]] de [[Kanado]], [[Aŭstralio]], [[Novzelando]] kaj [[Sudafriko]]). Ĉefe Francio kaj Belgio klopodis espluati Germanion por rekuperiĝi. La ekonomia situacio en Germanio iĝis pli kaj pli neeltenebla. En Britio la ekonomia krizo fortondis la socialan politikon kaj unuafoje la [[Laborista Partio (Britio)|laborista partio]] atingis la povon. Praktika sendependo de plej gravaj kolonioj akcelis la krizon. En aliaj kolonioj ekflamis la deziron sendependiĝi ([[Barato]] kaj [[Mahatma Gandhi]]). La ekonomikisto [[John Maynard Keynes]] parolis kontraŭ la drastaj kondiĉoj starigitaj kontraŭ Germanio kaj la teruraj sekvoj, kiuj certe venos. Ĉefa gajninto estis Usono: en 1914 ties [[ekstera ŝuldo]] estis 2,000 milionoj da dolaroj; post la milito ĝi iĝis la unua pruntisto en la mondo kun 18,000 milionoj da dolaroj (en ties bankoj estis 40 % el la tutmonda [[oro]]). Ties riĉo estis ĉirkaŭkalkulita kiel simila al tiu de Francio, Britio kaj Italio kune. Ĉefe la industrio (ĉefe tiu [[Aŭtindustrio|porveturila]]) kreskis por respondi la demandoj de la landoj detruitaj dum la milito.<ref>David Solar, “La revancha de los vencedores” en “La I Guerra Mundial, como nunca se la habían contado, y 8. Clemenceau”, suplemento de “La aventura de la historia”, nº 143, Madrido, septembro 2010. Por la tuta ĉapitro paĝoj 30-35. Por tiuj lastaj informoj paĝo 32.</ref> === Kaŝita armilo de la venkitoj === La maniero kiel oni subskribis la armisticon markis gravajn kondiĉojn por la estonteco. La aliancanoj volis nur fini la militon kaj akcelis la pacprocezojn. Sed kelkaj germanoj baraktis por daŭrigi la reziston. La generalo [[Erich Ludendorff]] sendis al la frontoj ordonon la [[24an de oktobro]] [[1918]] rezisti ĉiakoste, kio pliigus kompreneble la nombro de mortintoj, vunditoj kaj ĝenerala suferado ĉefe en ties propra flanko; sed ne nur. La kaisero elpostenigis lin kaj nomumis novan registaron de [[Max de Baden]]. Ankaŭ [[Hindenburg]], kiu kun Ludendorff, eltenis ĉian respondecon pri la agresema sinteno germana, tute malrespondecis je la fino. Dum la negocado de la armistico la kaisero [[Abdiko|abdikis]] kaj ankaŭ Max de Baden estis anstataŭita, de la socialisto [[Friedrich Ebert]]. La aliancanoj akceptis armistican subskribon de militistoj kaj politikistoj tute duarangaj: tio signifas ke la ĉefaj kulpuloj ne venis. Tio lasis liberajn manojn por posta [[mito]] por la [[Revenĝismo|revenĝo]]: la paco estis farata de maldekstruloj, dum ankoraŭ la germana armeo povis defendi sin. Temis ne pri malvenko, sed pri malfido. Hitler profitos je tio nur kelkajn jarojn poste. Fakte samtempe kun la relativa sukceso de la [[Kontraŭmilitarismo|kontraŭmilita]] romano de [[Erich Maria Remarque]], [[Im Westen nichts Neues]], Hitler sukcesis en balotado kaj Hindenburg alvokos lin al la povo januare de 1933.<ref>David Solar, “La revancha de los vencedores” en “La I Guerra Mundial, como nunca se la habían contado, y 8. Clemenceau”, suplemento de “La aventura de la historia”, nº 143, Madrido, septembro 2010. Por la tuta ĉapitro paĝoj 30-35. Por tiuj lastaj informoj paĝo 35.</ref> === Neŭtraleco === Dum la milito multaj landoj estis neŭtralaj, eĉ kelkaj nur parte, kiaj Italio (kiu deklaris militon al Aŭstrio sed ne al Germanio), aŭ dumtempe, kiaj Usono, kiuj finfine eniris en la militon, post ampleksa enlanda [[polemiko]] pri tio. En aliaj neŭtralaj landoj la neŭtraleco ne malhelpis ke la tuta vivo de la lando estu tuŝita de la milito mem, ekzemple en [[Svisio]] (absolute en la mezo de ambaŭ flankoj, do celo por spionoj, [[kontrabando]], fuĝintoj ktp.) aŭ Hispanio. La kazo de [[Hispanio]] estis ĵuse amplekse studita en ''España en la Gran Guerra'' (Hispanio en la Granda Milito) de [[Fernando García Sanz]]. La aŭtoro eliras el la konstato ke Hispanio estis interesa lando por ambaŭ flankoj, ĉar posedis enorme ampleksajn [[marbordo]]jn (enkalkulante ambaŭ [[Insularo|insularojn]] [[Balearoj]] kaj [[Kanario]]j) kaj ĉar povis liveri enormajn kvantojn de materialojn necesajn por la milita agado ([[mineralo]]j, [[fero]], [[plumbo]], [[volframo]]) sed ankaŭ ĉiatipaj varoj necesaj ĉu por la milito ĉu por elteni la malfacilajn vivkondiĉojn de la ĉiutaga vivo ([[manĝaĵo]]j, [[Vesto|vestaĵoj]] ktp.). Tiukadre eksplodis la internaj premoj por klini la ŝtaton al unu el la flankoj, sed kvankam teorie la regantaj partioj (ĉefe liberaloj) estis je la flanko de la aliancanoj, tio ne okazis tiom por eniri en la militon kaj oni preferis elteni sin en la mezo kaj profiti la oportunon por komerci ĉefe kun Francio, Britio kaj duarange kun Italio. Sed tio kaj la disvolvigo de la [[marmilito]] puŝis la germanojn uzi la hispanajn marbordojn unue por malhelpi la komercon kun la aliancanoj kaj due por rekte ataki ([[submarŝipa milito]]) ĉiujn [[ŝipo]]jn, eĉ hispanajn, kio evidente rezultis en malhelpo por la preskaŭ neŭtrala Hispanio. Krome la facilo por [[eksportado]] de ĉiaj [[varo]]j plialtigis la [[Prezo|prezojn]] kio rezultis en malprofito por la loka loĝantaro, kio preparis la grundon por postaj [[Insurekcio|insurekcioj]]. Ĉefe la respektivaj helpo kaj malhelpo al la agado de la sekretemaj germanaj submarŝipoj postulis la agadon ambaŭflanke de enorma reto de [[spiono]]j kaj informantoj, foje de hispanoj mem, kaj ofte de socitavoloj el [[militisto]]j kaj policanoj en la favoro de Germanio.<ref>Fernando García Sanz, ''España en la Gran Guerra'', Galaxia Gutenberg - Círculo de Lectores, Barcelono, 2014, 445 p.</ref> == Vidu ankaŭ == [[Dosiero:High Wood cemetery, France.jpg|eta|300ra|Franca militista tombejo;''konkludo de ĉi ĉio estis centmiloj da mortoj kaj centmiloj da krucoj'']] * [[Naciismo]] * [[Kurdio]] * [[Kvanto de viktimoj de la unua mondmilito]] * [[Thomas Edward Lawrence]] * [[Haŝemidoj]] * [[Francisko Jozefo la 1-a (Aŭstrio)]] * [[Karolo la 1-a (Aŭstrio)]] * [[Prakatastrofo de la 20-a jarcento]] * Kristnasko 1914 kaj fraternigo intertranĉea <!-- [[Joyeux Noël]] estas filmo, ne kristnaska kanto -->[[Engelbert Humperdinck]] - [[Teatromuzikaĵo]]: pri ''Kristnasko 1914'' (''Christnacht 1914'', poste ''Weihnachten im Schützengraben''; EHWV&nbsp;157). popolteatraĵo (unuakta) de [[Ludwig Thoma]] * [[Henriette Ith-Wille]] * ''[[The Bond]]'' * ''[[Shoulder Arms]]'' * [[Paths of Glory|''Paths of Glory'']] * [[Au revoir là-haut (filmo)|''Au revoir là-haut'']] * ''[[Vojaĝo ĝis noktofino]]'' == Libroj == * [[Javier Alcalde|Alcalde, Javier]] kaj [[José María Salguero Rodríguez|José María Salguero]] (red.) (2018). ''[[Antaŭ unu jarcento. Esperanto kaj la unua mondmilito|Antaŭ unu jarcento. La granda milito kaj Esperanto]]''. Parizo: SAT-EFK, 375 p., il. * En [[Germanujo]] oni atentis la libron pri la unua monda milito verkitan de [[John Keegan]]: ('''Der erste Weltkrieg. Eine europäische Tragödie'''. (La unua monda milito. Unua eŭropa tragedio.) Eldonejo Reinbek [[2000]]).<ref>Vidu p.e. Cora Stephan: [http://www.welt.de/print-welt/article552098/Sie_erlitten_alle_dasselbe.html ''Sie erlitten alle dasselbe'']. Sobre priskribis John Keegan la simpla vero de la unua monda milito. En: Die Welt, 9. Dezember 2000; Thomas Karlauf: [http://www.zeit.de/2000/43/Panorama_der_Sinnlosigkeit ''Panorama der Sinnlosigkeit'']. Diversaj recenzoj en germana lingvo pri la granda verko de John Keegans pri la milita historio de unua monda milito. En: Die Zeit, 19. Oktober 2000; Holger Afflerbach: ''Im Felde ungestört. Kriegshandwerk ohne Staatskunst'': John Keegans Schlachtbeschreibungen. In: FAZ, 17. Oktober 2000.</ref> * [[John Keegan]], '''''The First World War''''' ([[Novjorko]], Eldonejo [[Alfred A. Knopf|Knopf]], [[1999]]) ISBN 0-375-40052-4 ({{de}}: ''Der Erste Weltkrieg Eine europäische Tragödie'', Eldonejo Reinbek 2001; ISBN 3-499-61194-5) * [[Erich Maria Remarque]], ''Im Westen nichts Neues'' ([[En okcidento nenio nova]], 1929, El germana lingvo trad. de kvar. - Köln: Heroldo de Esperanto, 1929. - 252 p. : ilustr. Originalo: Im Westen nichts Neues) * [[La travivaĵoj de la brava soldato Ŝvejk dum la mondmilito]], de la ĉeĥa verkisto [[Jaroslav Hašek]]. Estas diversaj tradukoj en Esperanton. * [[Los cuatro jinetes del apocalipsis]] de la hispana romanisto [[Vicente Blasco Ibáñez]], laŭ mendo de la franca registaro, kie la germanoj aperas kiel tute kulpuloj kaj malhumanaj, dum la francoj nur viktimoj. * ''[[Al la Forbuĉataj Popoloj]]'' / de [[Romain Rolland]]. El la franca originalo trad. [[Georg Mahn]] - 1.-3. milo. - [[Bern]]: [[Universala Esperanto Asocio]], 1920. – 16 p. === Bibliografio === * Aguirre de Cárcer, N., ''La neutralidad de España durante la I Guerra Mundial (1914-1918)'', Madrid, Ministerio de Asuntos Exteriores, 1995. * De Luna, G., ''El cadáver del enemigo'', Madrid, 451 Editores, 2007. * Morrow, J.H., ''La Gran Guerra'', Barcelona, Edhasa, 2008. * Quero Rodiles, F., ''Historia militar de la I Guerra Mundial. De la caballería al carro de combate'', Madrid, Sílex, 2009. * Preclík, Vratislav. ''Masaryk a legie (Masaryk and legions)'', váz. kniha, 219 pages, first issue vydalo nakladatelství Paris Karviná, Žižkova 2379 (734 01 Karvina, Czech Republic) ve spolupráci s Masarykovým demokratickým hnutím (Masaryk Democratic Movement, Prague), 2019, ISBN 978-80-87173-47-3, site 8-34, 36-39, 41-42, 106-107, 111-112, 124–125, 128, 129, 132, 140–148, 184–215. * Travers, T., ''The killing ground: the British Army, the Western Front and the emergence of modern warfare 1900-1918'', London, Routledge, 1993. * Zieger, R.H. ''America's Great War. World War I and the American experience'', Roeman & Littlefield Publishers, 2000. == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj|s=Kategorio:Unua mondmilito|q=Unua mondmilito}} == Eksteraj ligiloj == <!--* [http://r.platteau.free.fr/prozajtradukaĵoj.html#EKSTERORDINARA escepta sed sencplena okazaĵo: fraternigo intertranĉea]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}--> * (eo) [[s:La_origino_de_la_mondmilito|La origino de la mondmilito]], laŭ la publikigaĵoj de la Triple-Entente-ŝtatoj de d-ro Karl Helfferich. * [https://www.youtube.com/watch?v=Ao-IzasVuDM&feature=youtu.be Filmeto pri] ''[[Esperantisto]]j dum la unua mondmilito'', unue prezentita dum la [[75-a Hispana Kongreso de Esperanto]] fare de Xavi Alcalde. * [http://stanobelov.blogspot.com/search/label/unua%20mondmilito Artikoloj pri la Unua mondmilito] {{eo}} {{Leginda}} {{ADLS|2005|37}} [[File:Verdun banner.jpg|775px]] [[File:Douaumont banner.jpg|775px]] {{Bibliotekoj}} {{Unua mondmilito}} {{Havenda artikolo|Unua mondmilito}} [[Kategorio:Unua Mondmilito| ]] [[Kategorio:Militoj de la 20-a jarcento]] [[Kategorio:Militoj de Ĉeĥoslovakio]] [[Kategorio:Militoj de Pollando]] [[Kategorio:Historio]] [[Kategorio:Konfliktoj en 1914]] [[Kategorio:Konfliktoj en 1915]] [[Kategorio:Konfliktoj en 1916]] [[Kategorio:Konfliktoj en 1917]] [[Kategorio:Konfliktoj en 1918]] [[Kategorio:Nuntempa historio]] [[Kategorio:Konfliktoj en 1910-1919]] 9qgtwz6l4g3cmgf9mwqi5ceyd34i6wj 0 12213 9377834 9372361 2026-05-19T17:48:01Z Alifono 114488 /* Literaturo */ 9377834 wikitext text/x-wiki ''Ĉi tiu artikolo temas pri fako de [[lingvistiko]]. Por informoj pri la samnoma'' [[Esperanto-gazeto|Esperanto-revuo]]'', vidu la artikolon [[Esperantologio (revuo)]].'' '''Esperantologio''' aŭ '''Esperantistiko''' estas specialigita esplorkampo, kiu traktas [[Esperanto|Esperanton]] el diversaj sciencaj perspektivoj (interdiscipline<ref>Ju pli oni sukcesas ĵeti ponton inter esperantologio kiel grava elemento de interlingvistiko, kaj aliaj fakoj, des pli Esperanto rimarkeblos kaj riĉigos la sciencan konaron pri la lingvo. Ekzemplodona estas la libro ''[[Aliroj al esperanto|Aliroj al Esperanto]]'', redaktita de Christer Kiselman en 2018, konsistas el eseoj de fakuloj el diversaj disciplinoj laŭ la vidpunkto de tiuj disciplinoj: interlingvistiko (D. Blanke), pacismo (Alcalde), juro (Brosch), lingvoideologio (Kimura), literaturo (Minnaja), historio (Tonkin) k.s., En: Esperantologio / Esperanto Studies, Nova Serio 3 (11), p. 98</ref><ref>Erasmus+ (Blended Intensive Programme, BIP: Miksita Intensa Programo) por studi Esperanton kiel interfakan kampon por transnacia novigado.2026-06–2028-01,, Informilo por Interlingvistoj Volumo 35:1 – paĝo 7</ref>) okupiĝante pri la propraj trajtoj de la [[planlingvo]] [[Esperanto]]<ref>[[Federico Gobbo]], Katedrule sed ne el katedro. Esperanto en pli larĝa akademia kunteksto, Revuo Esperanto, paĝo 228, n-ro 1362 (11) novembro 2021.</ref>. Ĝi fokusiĝas al la ĝeneralaj principoj de la konstruo kaj funkciado de la lingvo esperanto , kaj ankaŭ al ĝiaj individuaj problemoj, precipe [[leksikologio]], [[Vortfarado|vortformado]], [[stilistiko]], [[Transskribado (lingvoscienco)|transskribo]]<ref>Tamara Kozak. La funkcia rolo de artefaritaj lingvoj // Bulteno de la Lviva Universitato. — 2013. — Nr. 33. — pp. 55–63.</ref>.  Laŭ multaj esploristoj, esperantologio studas ne nur la evoluon kaj funkciadon de la lingvo esperanto, sed ankaŭ diversajn kampojn de ĝia apliko, inkluzive ĉe la interfaco kun aliaj disciplinoj, kiel [[psikologio]], [[sociologio]] , ktp. Jen diversaj difinoj kaj aliroj: # Laŭ ''filologia difino,'' Esperantologio estas komprenata kiel la [[filologio]] de Esperanto, t.e. kiel la fako de [[lingvistiko]], kiu specife okupiĝas pri tiu ĉi lingvoscienca difino (ĝenerala): Ĝi estas difinita kiel la scienco pri la [[Esperantistoj|parolkomunumo]] kaj [[Esperanta literaturo|literaturo de Esperanto]] kaj pri la lingvo mem: ĝia vortkonstruo, vortkunmeto, vortenkonduko kaj transskribo de internaciaj fakvortoj kaj de propraj nomoj. # Laŭ ''interlingvistika difino,'' Esperantologio komprenata kiel subfako de [[interlingvistiko]], kiu traktas planlingvojn ĝenerale kaj temojn de [[Interkultura komunikado|interkultura]] kaj [[internacia komunikado]]. # El ''disvolviĝa kaj historia perspektivoj'', Esperantologio esploras Esperanton kiel vivantan lingvon, kiu daŭre evoluas, analizante kiel ĝi esprimas aspektojn de la homa pensado. # ''El jurscienca perspektivo'': "Norma Esperantologio" aŭ metodo per kiu oni traktas la [[Fundamento de Esperanto|Fundamenton de Esperanto]] laŭ jura perspektivo. Ĝin iniciis [[Helmut Welger]] kaj notinde daŭris [[Bernhard Pabst|Bernard Pabst]]. Kerna okupo de Norma Esperontologio estas determini kiel oni diru aŭ skribu ion ĝuste. Norma aŭ preskriba Esperantologio esploras la validajn normajn bazojn de [[Esperanto]] kaj ĝian (hierarkian) normsistemon: 1. [[Deklaracio pri Esperanto]] (Bulonja Deklaracio) 2. [[Fundamento de Esperanto]] kun Oficialaj Aldonoj, La Bulonja Deklaracio estas precipe (sed ne nur) la enkonduka leĝo de la Fundamento de Esperanto. Ambaŭ kune konsistigas la konstitucion de Esperanto. 3. Komuna lingvouzo, 4. Zamenhofa stilo). El tiuj normajn bazojn ĝi deduktas, kio estas gramatike ĝusta kaj stile bona Esperanto. Tiucele ĝi sisteme kaj konsekvence aplikas la normsciencan metodaron, precipe la (norm-)logikon, la [[semantiko|semantikan]] kaj [[teleologio|teleologian]] norminterpretadojn kaj la kompletigon de normoj helpe de la formala teleologio. La formala teleologio - t.e. la formala teorio de racie celkonforma agado estas parte ekvivalenta al la normlogiko, ĉar celoj povas esti rigardataj kiel kvazaŭ-normoj La normlogiko mem ne estas preskriba, ĉar ĝi povas nur kontroli normojn aŭ dedukti ilin el aliaj jam validaj normoj, sed ĝi ne povas mem krei normojn. Resume, oni povas diri, ke la Esperantologio esploras kaj la strukturon de la lingvo kaj ĝian literaturan produktadon, same kiel ĝian sociologian uzadon ene de la internacia komunumo. == Historio == Esperanto, fondita en 1887, disvastiĝis tutmonde komence de la 20-a jarcento. La scienca studado de ĉi tiu lingvo komenciĝis ĉirkaŭ la [[1920-aj jaroj|1920-aj]] kaj la [[1930-aj jaroj]]. == Elektitaj principoj == Esperantologiaj principoj de vortkonstruo estas ekzemple la principoj de [[neceso kaj sufiĉo]] kiuj postulas ekvilibradon inter koncizeco kaj klareco de la vorto. Esperantologio starigas la jenajn principojn rilate al vortradikoj: * La principo de internacieco * La principo de analogeco kun aliaj lingvaj elementoj * La principo de vortara ekonomio * La principo de la bonsoneco. Kiel oni vidas, ĉi tiuj principoj ne ĉiam estas akordigeblaj inter si; ekzemple la internacieco postulas la vorton "internacionala" dum la analogeco kaj vortara ekonomio postulas la vorton "internacia". En la lingvo ŝajnas pli grava la 2-a kaj 3-a principoj ol la 1-a. Krome la nepran validiĝon de esperantologiaj principoj baras ankaŭ la lingvouzo, kiu povas sankcii formojn ne tute ĝustajn kaj povas igi klarajn formojn per si mem neklarajn. Kaj precipe oni devas akcenti, ke laŭ la supraj principoj oni povas kritiki nur la vortojn novajn, sed ne la praajn aŭ enradikiĝintajn vortojn de la lingvo. Estas evidente, ke tiaj klopodoj kunportus nur skismojn, ĉar ĝenerala konsento neniam estus ebla pro la manko de la absoluta akordigebleco de la principoj. Do tiaj klopodoj, kiajn faris ekzemple Sentis por fari analogecon inter la vortoj naskitaj de sama latina radiko (supozi, propozi, ripozi, kompozi, opozi; produkti traduki, dirigenti, ktp) estas funde eraraj, ĉar ili ne konsideras la tradicion kaj la postulon de la lingva unueco, kiu estas pli grava ol ĉiuj aliaj principoj. == Universitatoj kaj akademioj == La ĉefan rolon en la disvolviĝo de Esperanto kaj esperantologiaj studoj ludas la [[Akademio de Esperanto|Akademio]] [[Akademio de Esperanto|de Esperanto]] (ĝiaj esplorrezultoj estas publikigitaj en la formo de la tiel nomataj "''Decidoj kaj Rekomendoj de la Akademio''") kaj la Esperantaj bibliotekoj, kiuj poesdas signifan kvanton da materialoj pri esperantologiaj studoj. === Universiatatoj === En la 21-a jarcento la ''[[Katedro Interlingvistiko kaj Esperanto]]'' ĉe la [[Universitato de Amsterdamo]], Nederlando, estas speciala akademia posteno dediĉita al studado de esperantologio kaj interlingvistiko, sub la gvido de resp. [[Marc van Oostendorp]] (1997-2001), [[Wim Jansen]] (2002-2013), [[Federico Gobbo]] (ekde 2014). La unua Fakultato de Esperantologio ekestis en la [[Scienca Universitato Loránd Eötvös]] en [[Budapeŝto]], [[Hungario]], fondita de [[István Szerdahelyi]]. Post lia morto ĝin estris [[Ilona Koutny]], kiu translokiĝis al [[Pollando]] fine de la [[1990-aj jaroj]], kie ŝi organizis [[Interlingvistiko|interlingvistikajn kursojn]] ĉe la [[Universitato Adam Mickiewicz|Universitato Adam Mickiewicz (]][[Poznano|Poznań]]). Ĉe la [[Universitato de Tartu]], akademiano [[Paul Ariste]], kiu dum pluraj jaroj publikigis serion da sciencaj artikoloj en la kolekto "''Interlinguistica Tartuensis''", kaj profesoro de la sama universitato, [[Slavistiko|slavisto]] kaj [[Interlingvistiko|interlingvisto]] [[Aleksandr Duliĉenko]], aktive interesiĝis pri Esperantologio kaj interlingvistiko, ĉar aŭtoro de sciencaj monografioj kaj lernolibroj dediĉitaj al tiuj fakoj. === Akademioj === La [[Akademio de Esperanto|Akademio]] [[Akademio de Esperanto|de Esperanto]] publikigas siajn esplorrezultojn en la formo de la tiel nomataj "''Decidoj kaj Rekomendoj de la Akademio''". Kadre de la rumana Akademio de Sociaj kaj Politikaj Sciencoj, kiel parto de la pli granda strukturo de la [[Rumana Akademio|Rumana]] [[Rumana Akademio|Akademio]], ekzistis la ''Kolektivo Esperanto kaj Interlingvistiko'' fare de profesoro [[Ignat Florian Bociort]] (1924–2015). Ĉe la [[Rusia Akademio de Sciencoj|Rusa Akademio de Sciencoj]] (siatempe la Akademio de Sciencoj de Sovetunio), * [[Magomet Isajev|Magomet Isaev]], estris postbakalaŭran programon pri interlingvistikaj temoj ĉe la [[Lingvoscienca instituto de Rusia Akademio de Sciencoj]]. * [[Eŭgeno Bokarev|Jevgenij Bokarev]] (plumnomo Eŭgeno Bokarev), fondis apartan komisionon pri [[interlingvistiko]] (kaj Esperantologio). Bokarev partoprenis debaton pri "naturaj" kaj "artefaritaj" lingvoj, argumentante kontraŭ tia distingo. Laŭ lia vidpunkto, ĉiuj lingvoj estas artefaritaj je iu grado aŭ alia — ili aperas ene de la socio kaj estas aktive influataj de ĝi. Tio precipe valoras por literaturaj lingvoj, kiujn aktive influas akademiuloj kaj verkistoj. Bokarev estis inter la unuaj kiuj atentigis pri la neceso pridiskuti la "gradon de artefareco de apartaj lingvoj", sed ne kontrastigi "naturan" kaj "artefaritan" kiel du disjunktajn trajtojn<ref>(ru) [[Magomet Isajev|M.I.Isaev]] (М.И.Исаев)''',''' ''Типология и эволюция международных искусственных языков'' (Tipologio kaj evoluo de internaciaj artefaritaj lingvoj) - Bokarev ĉe la avangardo de la esperanto-interlingvistika "renesanco", Moskvo, 1976. [https://web.archive.org/web/20090307212507/http://miresperanto.narod.ru/esperantologio/bokarev_i_int.htm Arkivita de la originalo], la 23-an de oktobro 2024. Alirdato: la 12-an de majo 2026.</ref>. Analizo de Esperantaj tradukoj igis lin aserti, ke Esperanto posedas artan potencialon por krei bildojn ne malpli potencajn ol "naturaj" lingvoj. Esperanto estas lingvo konstruita el elementoj, kiuj ekzistas en la aliaj tiel nomataj 'naturaj lingvoj' (speciale la hindo-europaj), sed estis formita el tiuj elementoj per racia mekanismo kun interna logika strukturo<ref>(eo) [[Atanas D. Atanasov]], ''[http://miresperanto.narod.ru/esperantologio/elementoj.htm La elementoj de Esperanto, ĉu arbitre elpensitaj?]'' </ref>. Se oni povas konsideri regionan lingvon kiel "natura", en tiu senco, ke ĝi ne estas submetita al konscie reguligaj intervenoj de la homo, oni certe ne povas diri la samon de kulturlingvo, kiu ofte konscie estas influita de la lingvokomunumo<ref>(eo) [[Edward Symoens]], ''[https://web.archive.org/web/20120127233138/http://miresperanto.narod.ru/esperantologio/symoens.htm Ĉu eblas fondi neŭtralan interetnan lingvon per historiaj motivoj, leĝoj?]'' Arkivita de la originalo pere de Wayback Maŝino, la 23-an de oktobro 2012. Alirdato: la 13-an de majo 2026.</ref>. La lingvistika tabuismo emas malpermesi al la homa racio interveni en la "naturan", spontanean estiĝadon de la lingvo. Tial ĝi konsideras la kreon de artefaritaj lingvoj ([[Planlingvo|planlingvoj]]) kiel gravan [[Sakrilegio|sakrilegion]]. Kontraste, lingvokreado povas esti konsiderata kiel rezulto de arta kreado, t.e. kiel artverko kiu estas, kulturportanto kaj literaturilo, [[Esperanta Civito|taŭgajn kiel kultura identigilo]] kaj kreante unikan soci-kulturan fenomenon. == Bibliotekoj kaj revuoj == === Bibliotekoj === La plej famaj el ĉi tiuj bibliotekoj estas la * Biblioteko [[Hector Hodler|Hector]] [[Hector Hodler|Hodler]] (kies ĉefa parto, kiu apartenis al [[Universala Esperanto-Asocio|UEA]], estis transdonita al la [[Nacia Biblioteko de Pollando|Nacia Biblioteko]] [[Nacia Biblioteko de Pollando|de Pollando]] (''Biblioteka Narodowa'') en [[Varsovio]],) posedas ĉirkaŭ 30 000 erojn da esperantologiaj materialoj) kaj la * Internacia Esperanta Muzeo - Kolekto de planlingvoj, apartenanta al la [[Aŭstria Nacia Biblioteko]]. * [[Brita Biblioteko]] en Londono kaj la [[Kongresa Biblioteko de Usono]] en [[Vaŝingtono]]. === Revuoj === Hodiaŭ, la [[Universitato de Upsalo]] eldonas specialan plurlingvan revuon "''Esperantologio''/''Esperanto Studies''" <ref>La revuo Esperantologio-Esperanto Studies ekde nun estas oficiale agnoskita kiel scienca revuo fare de ANVUR, la itala nacia agentejo por taksado de universitatoj kaj esploroj. Por tiuj, kiuj laboras en italaj universitatoj, tio signifas, ke publikaĵo en EES validas por akademiaj karieroj en «fako 10» (filologio, literaturo, lingvistiko).</ref> , kaj en Amsterdamo, internacian sciencan revuon "''Language Problems and Language Planning''", kiu regule publikigas materialojn pri interlingvistiko kaj Esperanto La unua revuo, kiu enhavis iujn esplorojn pri esperantologio, estas konsiderata la japana revuo "''Esperantologio''", kiu estis eldonita en 1930-1931 ( nur tri numeroj estis publikigitaj). La unua faka scienca publikaĵo pri Esperanto estas konsiderata la revuo ''Lingva Kritiko'' el [[Germanio]], kiu aperis en Kolonjo de februaro 1932 ĝis marto 1935 (eldoniĝis 28 numeroj kun 162 artikoloj). La publikigo poste ĉesis pro la ekonomiaj kaj politikaj malfacilaĵoj, kiujn Germanio spertis tiutempe  . En 1949-1961 , la revuo "''Esperantologio''" estis eldonita sub la redaktado de la dana esperantologo Paul Neergaard (6 numeroj estis publikigitaj, la tuta nombro de paĝoj estis 424)  . En 1976-1977, tri numeroj de la revuo "''Esperantologiaj Kajero''j" estis eldonitaj en [[Budapeŝto]]. == Gravaj esperantologoj == <gallery widths="250" heights="250" caption="Kelkaj gravaj esperantologoj"> Dosiero:René de Saussure, Historio de Eo, Courtinat, 1.jpeg|René de Saussure, svisa lingvisto kaj fondinto de esperantologio kiel scienco, kaj aŭtoro de la teorio pri vortformado en esperanto. Dosiero:Eugen Wüster 1967.jpg|[[Eugen Wüster]], grava aŭstra terminologo kaj esperantologo Dosiero:Gaston Waringhien.jpg|Gaston Waringhien (1901-1991),j 20-a jarcenta esperantologo, vortaristo kaj gramatikisto. Dosiero:2014 Christer Kiselman portreto.jpg|[[Christer Kiselman]], sveda esperantologo kaj prezidinto de la [[Akademio de Esperanto]]. Dosiero:Federico Gobbo 2016-04-30.jpg|[[Federico Gobbo]] prelegas dum la 44a Malferma Tago, en la Centra Oficejo de [[Universala Esperanto-Asocio]]. Dosiero:2008-09 Sabine Fiedler.JPG|[[Sabine Fiedler]], nuntempa esperantologo, [[Universitato de Lepsiko|Universitato de Leipzig]], Germanio Dosiero:2008-09 sakaguchi.JPG|Alicja Sakaguchi, pola esperantologo (foto 2008) Dosiero:Image of Ilona Koutny 02.jpg|Ilona Koutny, hungara esperantologo kaj interlingvisto Dosiero:Photos-pool-park2008.jpg|Jonathan POOL esti kunfondinto en [[:en:1968|1968]] de la usona Esperantic Studies Foundation (ESF), fondumo por esperantologiaj studoj. </gallery> === Pioniroj === * (1859-1917) [[L. L. Zamenhof|L.L Zamenhof]] * (1868-1943) [[René de Saussure]], fondinto de esperantologio kiel scienco * (1855–1935) [[Louis de Beaufront]] * (1863–1933) [[Émile Grosjean-Maupin]] * (1884–1961) [[Petro Stojan]] * (1898–1977) [[Eugen Wüster]] * (1887-1920) [[Hector Hodler]] * (1901–1991) [[Gaston Waringhien]] * (1904–1971) [[Eŭgeno Bokarev]], ruse: Евгений Бокарёв (Jevgenij Bokarev) === 20-a jarcento === * (1922-2017) [[Hermann Ölberg]] * (1924–1987) [[István Szerdahelyi]], * (1909-1987) [[Ivo Lapenna]] * (1928–2011) [[Magomet Isajev]] * (1933–2016) [[Michel Duc Goninaz]] * (1933-2022) [[Pierre Janton]] * (1941–2016) [[Detlev Blanke]] * (1945–2016) [[Reinhard Haupenthal]] * (1946-2008) [[Helmut Welger]] * === Nuntempaj === * [[Federico Gobbo]] ([[Universitato de Amsterdamo]]) * [[Sabine Fiedler]] ([[Universitato de Lepsiko|Univesitato de Leipzig]]) * [[Ilona Koutny]] (Pollando) * [[Liu Haitao]] (Ĉinio) * [[Mark Fettes]] (Kanado) * [[Cyril Robert Brosch]] * [[Humphrey Tonkin]] * [[Jonathan Pool]] * [[Christer Kiselman]] * [[William Auld]] * [[Guilherme Fians]] * [[François Lo Jacomo]] * [[Marc van Oostendorp]] * [[Ulrich Lins]] * [[Alicja Sakaguchi]] * [[Bernhard Pabst]] * [[Erich-Dieter Krause]] * [[Claus J. Günkel|Claus Killing-Günkel]] * [[Javier Alcalde]] {| class="wikitable" |- align="center" !Esperantologoj !Aldona listo de esperantologoj kun klarigoj |- | rowspan="1" |[[Věra Barandovská-Frank]] |Esperantologo kaj interlingvisto, preleganto ĉe la [[Universitato de Paderborn|Universitato de Paderbor]]<nowiki/>n, aŭtoro de publikaĵoj pri Esperantologio kaj interlingvistiko, inkluzive de lernolibro pri interlingvistiko<ref>(eo) Vera Barandovska, ''Kies estas interlingvistiko?.'' [https://web.archive.org/web/20061015110556/http://miresperanto.narod.ru/esperantologio/kies.htm Arkivita de la originalo] per [[Wayback Machine|Wayback Maŝino]], la 23-an de oktobro 2012. Alirdato: la 12-an de majo 2026.</ref> |- | rowspan="1" |[[Detlev Blanke]] |Ĉefa esperantologo de la fino de la 20-a kaj komenco ĝis la 21-a jarcentoj, fondinto kaj estro de la germana interlingvistika societo "''Gesellschaft für Interlinguistik''", profesoro ĉe la Universitato Humboldt |- | rowspan="1" |[[Eŭgeno Bokarev]] |Sovetunia lingvisto kaj esperantologo, aŭtoro de 24.000-vorta rusa-esperanta kaj esperanto-rusa vortaro. |- | rowspan="1" |[[Vladimir Varankin]] |Sovetunia Esperantologo, aŭtoro de kelkaj artikoloj pri Esperanto kaj la libro "Teorio de Esperanto" |- | rowspan="1" |[[Gaston Waringhien]] |Franca esperantologo, gramatikisto kaj leksikografo, ĉefredaktoro de la "Kompleta Ilustrita Vortaro de Esperanto", kunaŭtoro de la "Kompleta Analiza Gramatiko de Esperanto" |- | rowspan="1" |[[Bertilo Wennergren]] |Sveda Esperantologo, membro de la Esperanto-Akademio , aŭtoro de la Esperanta gramatiko "Plena manlibro pri Esperanta gramatiko" |- | rowspan="1" |[[Ebbe Vilborg]] |Sveda filologo kaj esperantologo, aŭtoro de kvarvoluma etimologia vortaro de Esperanto |- | rowspan="1" |[[Eugen Wüster|Eugen Wuster]] |Germana esperantologo, eminenta terminologo. |- | rowspan="1" |[[Aleksandr Duliĉenko]] |Slavisto, esperantologo kaj interlingvisto, aŭtoro de pluraj artikoloj kaj pluraj monografioj pri interlingvistiko kaj esperantologio. |- | rowspan="1" |[[Michel Duc Goninaz]] |Franca slavisto kaj esperantologo, ĉefredaktoro de la "Nova Kompleta Ilustrita Vortaro de Esperanto" |- | rowspan="1" |[[Magomet Isajev|Magomet Isaev]] |Sovetunia [[Iranologio|iranologo]] kaj esperantologo, estro de la postbakalaŭra programo pri interlingvistikaj temoj ĉe la Instituto de Lingvistiko de la Akademio de Sciencoj de Sovetunio |- | rowspan="1" |[[Kálmán Kalocsay|Kalman Kaloscay]] |Hungara poeto kaj tradukisto, aŭtoro de multaj artikoloj pri la gramatiko kaj stilistiko de Esperanto, teoriulo, kunaŭtoro de la "Kompleta Analiza Gramatiko de Esperanto" |- | rowspan="1" |[[Boris Kolker]] |Sovetunia kaj rusa esperantologo, esploristo pri la influo de la rusa lingvo sur la formiĝo kaj evoluo de Esperanto |- | rowspan="1" |[[Aleksander Korĵenkov]] |Rusa esploristo pri la historio kaj trajtoj de Esperanto, biografiisto de Ludoviko Zamenhof, eldonisto. |- | rowspan="1" |[[Renato Corsetti]] |Itala lingvisto, profesoro pri psikolingvistiko ĉe la Universitato de Romo La Sapienza, aŭtoro de pluraj publikaĵoj pri lingvopolitiko, dulingvismo, psikopedagogio kaj la uzo de Esperanto kiel [[Denaskaj Esperanto-parolantoj|dua]] [[Denaskaj Esperanto-parolantoj|denaska lingvo]]. |- | rowspan="1" |[[Sergey Kuznecov (lingvisto)|Sergej Kuznecov]] |Rusa lingvisto, aŭtoro de pluraj publikaĵoj kaj pluraj monografioj pri interlingvistiko kaj esperantologio |- | rowspan="1" |[[Ilona Koutny]] |Hungara kaj pola esperantologo, estro de interlingvistikaj kursoj ĉe la Universitato Adam Mickiewicz |- | rowspan="1" |[[Jouko Lindstedt]] |Finna slavisto kaj esperantologo, esploristo pri la problemoj de uzado de Esperanto "ekde la naskiĝo" |- | rowspan="1" |[[Paul Neergaard]] |Dana esperantologo, ĉefredaktoro de la revuo "Esperantologio" (1949–1961) |- | rowspan="1" |[[Claude Piron]] |Svisa lingvisto kaj psikologo, aŭtoro de pluraj publikaĵoj kaj libroj pri la evoluo de Esperanto kaj ĝiaj esprimpovoj |- | rowspan="1" |[[Sergio Pokrovskij]] |Rusa esperantologo, membro de la Akademio de Esperanto |- | rowspan="1" |[[István Szerdahelyi]] |Hungara lingvisto kaj esperantologo, fondinto kaj estro de la Fakultato de Esperantologio ĉe la Universitato de Budapeŝto |- | rowspan="1" |[[René de Saussure]] |Svisa lingvisto kaj esperantologo, fondinto de esperantologio kiel scienco, aŭtoro de la teorio pri vortformado en Esperanto |- | rowspan="1" |[[John C. Wells]] |Brita lingvisto, profesoro pri fonetiko, aŭtoro de la libro "Lingvaj Aspektoj de Esperanto" |- | rowspan="1" |[[Reinhard Haupenthal]] |Germana lingvisto, esperantologo kaj volapukologo |- | rowspan="1" |[[Andreo Cseh]] |Franca esperantologo kaj interlingvisto, aŭtoro de multaj publikaĵoj pri Esperanto kaj Volapuko, aŭtoro de la "Konciza Etimologia Vortaro de Esperanto" |- | rowspan="1" |[[Wim Jansen]] |Nederlanda esperantologo kaj interlingvisto, estro de la Fakultato pri Interlingvistiko kaj Esperantologio ĉe la Universitato de Amsterdamo (2002-2013). |} == Referencoj == {{Referencoj}} [[Dosiero:Opinio de Umberto ECO.png|eta|'''Opinio de Umberto ECO pri Esperanto''']] == Literaturo == * Detlev Blanke kaj Ulrich Lins, La arto labori kune, parto Esperantologio, Rotterdam, eld. Universala Esperanto-Asocio, 2010, paĝoj 259-398. * Paul Neergard: ''Fremdvortoj en Esperanto,'' 1933, 64 paĝoj, reeldono 2001, eld. Inko, ISBN: 91-7303-125-9 Tie oni trovas ankaŭ bibliografian liston. * Detlev Blanke, ''International Planned Languages - Essays on Interlinguistics and Esperantology'', Red.: Sabine Fiedler, Humphrey Tonkin, 2018, 228 paĝoj, ISBN 97815956937 * Humphrey Tonkin, [https://pola-retradio.org/wp-content/uploads/2018/05/tonkin.pdf ''Esperanto: Esploraj Prioritatoj''] (PDF), Esperantologia Konferenco, [[Seulo]], 2017. * Helmut Welger: [http://www.info-servo.de/Guetekriterien.htm ''Germanlingva studo pri la starigo, prioritatigo kaj interagado de planlingvaj kvalitokriterioj en la verkaro de Zamenhof''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070927235429/http://www.info-servo.de/Guetekriterien.htm |date=2007-09-27 }} * Umberto ECO, ''[[La serĉado de la perfekta lingvo]]'', Edistudio, 1996, ISBN 8870360644; ISBN 9788870360646. * Eugen Wüster: ''Esperantologiaj principoj (Esperanto-Germana Vortaro)'', 1923 {{Projektoj|ReVo=esperantologi}} == Vidu ankaŭ == * [[Esperantologio / Esperanto Studies]] (fakrevuo) * [[Esplora Instituto de Esperantologio]] * [[Akademio de Esperanto]] * [[Terminologio]] * [[Interlingvistiko]] * [[Centro de Esploro kaj Dokumentado pri Mondaj Lingvaj Problemoj]] (CED) * [[Lingva justeco]] == Eksteraj ligiloj == * (eo, de, en) [https://www.onb.ac.at/eo/sammlungen/kolekto-por-planlingvoj Aŭstria Nacia Biblioteko - Kolekto por planlingvoj] * (eo, en) [https://www.esperantic.org/en/esperanto-studies/ Esperantic Studies Foundation]: <nowiki>https://www.esperantic.org</nowiki> * (eo, de, en) [https://web.interlinguistik-gil.de/esperanto/ Gesellschaft für Interlinguistik] (GIL): https://www.interlinguistik-gil.de {{EdE|E}} {{esperanto}} {{Unua}} [[Kategorio:Interlingvistiko]] [[Kategorio:Esperanto]] [[Kategorio:Lingvoscienco]] [[Kategorio:Filologio]] [[Kategorio:Sciencaj teorioj]] [[Kategorio:Esperantologio]] 06ci9fra8rj8pfbegbqvgr7e0o6evbf 9377837 9377834 2026-05-19T17:55:18Z Alifono 114488 /* Nuntempaj */ 9377837 wikitext text/x-wiki ''Ĉi tiu artikolo temas pri fako de [[lingvistiko]]. Por informoj pri la samnoma'' [[Esperanto-gazeto|Esperanto-revuo]]'', vidu la artikolon [[Esperantologio (revuo)]].'' '''Esperantologio''' aŭ '''Esperantistiko''' estas specialigita esplorkampo, kiu traktas [[Esperanto|Esperanton]] el diversaj sciencaj perspektivoj (interdiscipline<ref>Ju pli oni sukcesas ĵeti ponton inter esperantologio kiel grava elemento de interlingvistiko, kaj aliaj fakoj, des pli Esperanto rimarkeblos kaj riĉigos la sciencan konaron pri la lingvo. Ekzemplodona estas la libro ''[[Aliroj al esperanto|Aliroj al Esperanto]]'', redaktita de Christer Kiselman en 2018, konsistas el eseoj de fakuloj el diversaj disciplinoj laŭ la vidpunkto de tiuj disciplinoj: interlingvistiko (D. Blanke), pacismo (Alcalde), juro (Brosch), lingvoideologio (Kimura), literaturo (Minnaja), historio (Tonkin) k.s., En: Esperantologio / Esperanto Studies, Nova Serio 3 (11), p. 98</ref><ref>Erasmus+ (Blended Intensive Programme, BIP: Miksita Intensa Programo) por studi Esperanton kiel interfakan kampon por transnacia novigado.2026-06–2028-01,, Informilo por Interlingvistoj Volumo 35:1 – paĝo 7</ref>) okupiĝante pri la propraj trajtoj de la [[planlingvo]] [[Esperanto]]<ref>[[Federico Gobbo]], Katedrule sed ne el katedro. Esperanto en pli larĝa akademia kunteksto, Revuo Esperanto, paĝo 228, n-ro 1362 (11) novembro 2021.</ref>. Ĝi fokusiĝas al la ĝeneralaj principoj de la konstruo kaj funkciado de la lingvo esperanto , kaj ankaŭ al ĝiaj individuaj problemoj, precipe [[leksikologio]], [[Vortfarado|vortformado]], [[stilistiko]], [[Transskribado (lingvoscienco)|transskribo]]<ref>Tamara Kozak. La funkcia rolo de artefaritaj lingvoj // Bulteno de la Lviva Universitato. — 2013. — Nr. 33. — pp. 55–63.</ref>.  Laŭ multaj esploristoj, esperantologio studas ne nur la evoluon kaj funkciadon de la lingvo esperanto, sed ankaŭ diversajn kampojn de ĝia apliko, inkluzive ĉe la interfaco kun aliaj disciplinoj, kiel [[psikologio]], [[sociologio]] , ktp. Jen diversaj difinoj kaj aliroj: # Laŭ ''filologia difino,'' Esperantologio estas komprenata kiel la [[filologio]] de Esperanto, t.e. kiel la fako de [[lingvistiko]], kiu specife okupiĝas pri tiu ĉi lingvoscienca difino (ĝenerala): Ĝi estas difinita kiel la scienco pri la [[Esperantistoj|parolkomunumo]] kaj [[Esperanta literaturo|literaturo de Esperanto]] kaj pri la lingvo mem: ĝia vortkonstruo, vortkunmeto, vortenkonduko kaj transskribo de internaciaj fakvortoj kaj de propraj nomoj. # Laŭ ''interlingvistika difino,'' Esperantologio komprenata kiel subfako de [[interlingvistiko]], kiu traktas planlingvojn ĝenerale kaj temojn de [[Interkultura komunikado|interkultura]] kaj [[internacia komunikado]]. # El ''disvolviĝa kaj historia perspektivoj'', Esperantologio esploras Esperanton kiel vivantan lingvon, kiu daŭre evoluas, analizante kiel ĝi esprimas aspektojn de la homa pensado. # ''El jurscienca perspektivo'': "Norma Esperantologio" aŭ metodo per kiu oni traktas la [[Fundamento de Esperanto|Fundamenton de Esperanto]] laŭ jura perspektivo. Ĝin iniciis [[Helmut Welger]] kaj notinde daŭris [[Bernhard Pabst|Bernard Pabst]]. Kerna okupo de Norma Esperontologio estas determini kiel oni diru aŭ skribu ion ĝuste. Norma aŭ preskriba Esperantologio esploras la validajn normajn bazojn de [[Esperanto]] kaj ĝian (hierarkian) normsistemon: 1. [[Deklaracio pri Esperanto]] (Bulonja Deklaracio) 2. [[Fundamento de Esperanto]] kun Oficialaj Aldonoj, La Bulonja Deklaracio estas precipe (sed ne nur) la enkonduka leĝo de la Fundamento de Esperanto. Ambaŭ kune konsistigas la konstitucion de Esperanto. 3. Komuna lingvouzo, 4. Zamenhofa stilo). El tiuj normajn bazojn ĝi deduktas, kio estas gramatike ĝusta kaj stile bona Esperanto. Tiucele ĝi sisteme kaj konsekvence aplikas la normsciencan metodaron, precipe la (norm-)logikon, la [[semantiko|semantikan]] kaj [[teleologio|teleologian]] norminterpretadojn kaj la kompletigon de normoj helpe de la formala teleologio. La formala teleologio - t.e. la formala teorio de racie celkonforma agado estas parte ekvivalenta al la normlogiko, ĉar celoj povas esti rigardataj kiel kvazaŭ-normoj La normlogiko mem ne estas preskriba, ĉar ĝi povas nur kontroli normojn aŭ dedukti ilin el aliaj jam validaj normoj, sed ĝi ne povas mem krei normojn. Resume, oni povas diri, ke la Esperantologio esploras kaj la strukturon de la lingvo kaj ĝian literaturan produktadon, same kiel ĝian sociologian uzadon ene de la internacia komunumo. == Historio == Esperanto, fondita en 1887, disvastiĝis tutmonde komence de la 20-a jarcento. La scienca studado de ĉi tiu lingvo komenciĝis ĉirkaŭ la [[1920-aj jaroj|1920-aj]] kaj la [[1930-aj jaroj]]. == Elektitaj principoj == Esperantologiaj principoj de vortkonstruo estas ekzemple la principoj de [[neceso kaj sufiĉo]] kiuj postulas ekvilibradon inter koncizeco kaj klareco de la vorto. Esperantologio starigas la jenajn principojn rilate al vortradikoj: * La principo de internacieco * La principo de analogeco kun aliaj lingvaj elementoj * La principo de vortara ekonomio * La principo de la bonsoneco. Kiel oni vidas, ĉi tiuj principoj ne ĉiam estas akordigeblaj inter si; ekzemple la internacieco postulas la vorton "internacionala" dum la analogeco kaj vortara ekonomio postulas la vorton "internacia". En la lingvo ŝajnas pli grava la 2-a kaj 3-a principoj ol la 1-a. Krome la nepran validiĝon de esperantologiaj principoj baras ankaŭ la lingvouzo, kiu povas sankcii formojn ne tute ĝustajn kaj povas igi klarajn formojn per si mem neklarajn. Kaj precipe oni devas akcenti, ke laŭ la supraj principoj oni povas kritiki nur la vortojn novajn, sed ne la praajn aŭ enradikiĝintajn vortojn de la lingvo. Estas evidente, ke tiaj klopodoj kunportus nur skismojn, ĉar ĝenerala konsento neniam estus ebla pro la manko de la absoluta akordigebleco de la principoj. Do tiaj klopodoj, kiajn faris ekzemple Sentis por fari analogecon inter la vortoj naskitaj de sama latina radiko (supozi, propozi, ripozi, kompozi, opozi; produkti traduki, dirigenti, ktp) estas funde eraraj, ĉar ili ne konsideras la tradicion kaj la postulon de la lingva unueco, kiu estas pli grava ol ĉiuj aliaj principoj. == Universitatoj kaj akademioj == La ĉefan rolon en la disvolviĝo de Esperanto kaj esperantologiaj studoj ludas la [[Akademio de Esperanto|Akademio]] [[Akademio de Esperanto|de Esperanto]] (ĝiaj esplorrezultoj estas publikigitaj en la formo de la tiel nomataj "''Decidoj kaj Rekomendoj de la Akademio''") kaj la Esperantaj bibliotekoj, kiuj poesdas signifan kvanton da materialoj pri esperantologiaj studoj. === Universiatatoj === En la 21-a jarcento la ''[[Katedro Interlingvistiko kaj Esperanto]]'' ĉe la [[Universitato de Amsterdamo]], Nederlando, estas speciala akademia posteno dediĉita al studado de esperantologio kaj interlingvistiko, sub la gvido de resp. [[Marc van Oostendorp]] (1997-2001), [[Wim Jansen]] (2002-2013), [[Federico Gobbo]] (ekde 2014). La unua Fakultato de Esperantologio ekestis en la [[Scienca Universitato Loránd Eötvös]] en [[Budapeŝto]], [[Hungario]], fondita de [[István Szerdahelyi]]. Post lia morto ĝin estris [[Ilona Koutny]], kiu translokiĝis al [[Pollando]] fine de la [[1990-aj jaroj]], kie ŝi organizis [[Interlingvistiko|interlingvistikajn kursojn]] ĉe la [[Universitato Adam Mickiewicz|Universitato Adam Mickiewicz (]][[Poznano|Poznań]]). Ĉe la [[Universitato de Tartu]], akademiano [[Paul Ariste]], kiu dum pluraj jaroj publikigis serion da sciencaj artikoloj en la kolekto "''Interlinguistica Tartuensis''", kaj profesoro de la sama universitato, [[Slavistiko|slavisto]] kaj [[Interlingvistiko|interlingvisto]] [[Aleksandr Duliĉenko]], aktive interesiĝis pri Esperantologio kaj interlingvistiko, ĉar aŭtoro de sciencaj monografioj kaj lernolibroj dediĉitaj al tiuj fakoj. === Akademioj === La [[Akademio de Esperanto|Akademio]] [[Akademio de Esperanto|de Esperanto]] publikigas siajn esplorrezultojn en la formo de la tiel nomataj "''Decidoj kaj Rekomendoj de la Akademio''". Kadre de la rumana Akademio de Sociaj kaj Politikaj Sciencoj, kiel parto de la pli granda strukturo de la [[Rumana Akademio|Rumana]] [[Rumana Akademio|Akademio]], ekzistis la ''Kolektivo Esperanto kaj Interlingvistiko'' fare de profesoro [[Ignat Florian Bociort]] (1924–2015). Ĉe la [[Rusia Akademio de Sciencoj|Rusa Akademio de Sciencoj]] (siatempe la Akademio de Sciencoj de Sovetunio), * [[Magomet Isajev|Magomet Isaev]], estris postbakalaŭran programon pri interlingvistikaj temoj ĉe la [[Lingvoscienca instituto de Rusia Akademio de Sciencoj]]. * [[Eŭgeno Bokarev|Jevgenij Bokarev]] (plumnomo Eŭgeno Bokarev), fondis apartan komisionon pri [[interlingvistiko]] (kaj Esperantologio). Bokarev partoprenis debaton pri "naturaj" kaj "artefaritaj" lingvoj, argumentante kontraŭ tia distingo. Laŭ lia vidpunkto, ĉiuj lingvoj estas artefaritaj je iu grado aŭ alia — ili aperas ene de la socio kaj estas aktive influataj de ĝi. Tio precipe valoras por literaturaj lingvoj, kiujn aktive influas akademiuloj kaj verkistoj. Bokarev estis inter la unuaj kiuj atentigis pri la neceso pridiskuti la "gradon de artefareco de apartaj lingvoj", sed ne kontrastigi "naturan" kaj "artefaritan" kiel du disjunktajn trajtojn<ref>(ru) [[Magomet Isajev|M.I.Isaev]] (М.И.Исаев)''',''' ''Типология и эволюция международных искусственных языков'' (Tipologio kaj evoluo de internaciaj artefaritaj lingvoj) - Bokarev ĉe la avangardo de la esperanto-interlingvistika "renesanco", Moskvo, 1976. [https://web.archive.org/web/20090307212507/http://miresperanto.narod.ru/esperantologio/bokarev_i_int.htm Arkivita de la originalo], la 23-an de oktobro 2024. Alirdato: la 12-an de majo 2026.</ref>. Analizo de Esperantaj tradukoj igis lin aserti, ke Esperanto posedas artan potencialon por krei bildojn ne malpli potencajn ol "naturaj" lingvoj. Esperanto estas lingvo konstruita el elementoj, kiuj ekzistas en la aliaj tiel nomataj 'naturaj lingvoj' (speciale la hindo-europaj), sed estis formita el tiuj elementoj per racia mekanismo kun interna logika strukturo<ref>(eo) [[Atanas D. Atanasov]], ''[http://miresperanto.narod.ru/esperantologio/elementoj.htm La elementoj de Esperanto, ĉu arbitre elpensitaj?]'' </ref>. Se oni povas konsideri regionan lingvon kiel "natura", en tiu senco, ke ĝi ne estas submetita al konscie reguligaj intervenoj de la homo, oni certe ne povas diri la samon de kulturlingvo, kiu ofte konscie estas influita de la lingvokomunumo<ref>(eo) [[Edward Symoens]], ''[https://web.archive.org/web/20120127233138/http://miresperanto.narod.ru/esperantologio/symoens.htm Ĉu eblas fondi neŭtralan interetnan lingvon per historiaj motivoj, leĝoj?]'' Arkivita de la originalo pere de Wayback Maŝino, la 23-an de oktobro 2012. Alirdato: la 13-an de majo 2026.</ref>. La lingvistika tabuismo emas malpermesi al la homa racio interveni en la "naturan", spontanean estiĝadon de la lingvo. Tial ĝi konsideras la kreon de artefaritaj lingvoj ([[Planlingvo|planlingvoj]]) kiel gravan [[Sakrilegio|sakrilegion]]. Kontraste, lingvokreado povas esti konsiderata kiel rezulto de arta kreado, t.e. kiel artverko kiu estas, kulturportanto kaj literaturilo, [[Esperanta Civito|taŭgajn kiel kultura identigilo]] kaj kreante unikan soci-kulturan fenomenon. == Bibliotekoj kaj revuoj == === Bibliotekoj === La plej famaj el ĉi tiuj bibliotekoj estas la * Biblioteko [[Hector Hodler|Hector]] [[Hector Hodler|Hodler]] (kies ĉefa parto, kiu apartenis al [[Universala Esperanto-Asocio|UEA]], estis transdonita al la [[Nacia Biblioteko de Pollando|Nacia Biblioteko]] [[Nacia Biblioteko de Pollando|de Pollando]] (''Biblioteka Narodowa'') en [[Varsovio]],) posedas ĉirkaŭ 30 000 erojn da esperantologiaj materialoj) kaj la * Internacia Esperanta Muzeo - Kolekto de planlingvoj, apartenanta al la [[Aŭstria Nacia Biblioteko]]. * [[Brita Biblioteko]] en Londono kaj la [[Kongresa Biblioteko de Usono]] en [[Vaŝingtono]]. === Revuoj === Hodiaŭ, la [[Universitato de Upsalo]] eldonas specialan plurlingvan revuon "''Esperantologio''/''Esperanto Studies''" <ref>La revuo Esperantologio-Esperanto Studies ekde nun estas oficiale agnoskita kiel scienca revuo fare de ANVUR, la itala nacia agentejo por taksado de universitatoj kaj esploroj. Por tiuj, kiuj laboras en italaj universitatoj, tio signifas, ke publikaĵo en EES validas por akademiaj karieroj en «fako 10» (filologio, literaturo, lingvistiko).</ref> , kaj en Amsterdamo, internacian sciencan revuon "''Language Problems and Language Planning''", kiu regule publikigas materialojn pri interlingvistiko kaj Esperanto La unua revuo, kiu enhavis iujn esplorojn pri esperantologio, estas konsiderata la japana revuo "''Esperantologio''", kiu estis eldonita en 1930-1931 ( nur tri numeroj estis publikigitaj). La unua faka scienca publikaĵo pri Esperanto estas konsiderata la revuo ''Lingva Kritiko'' el [[Germanio]], kiu aperis en Kolonjo de februaro 1932 ĝis marto 1935 (eldoniĝis 28 numeroj kun 162 artikoloj). La publikigo poste ĉesis pro la ekonomiaj kaj politikaj malfacilaĵoj, kiujn Germanio spertis tiutempe  . En 1949-1961 , la revuo "''Esperantologio''" estis eldonita sub la redaktado de la dana esperantologo Paul Neergaard (6 numeroj estis publikigitaj, la tuta nombro de paĝoj estis 424)  . En 1976-1977, tri numeroj de la revuo "''Esperantologiaj Kajero''j" estis eldonitaj en [[Budapeŝto]]. == Gravaj esperantologoj == <gallery widths="250" heights="250" caption="Kelkaj gravaj esperantologoj"> Dosiero:René de Saussure, Historio de Eo, Courtinat, 1.jpeg|René de Saussure, svisa lingvisto kaj fondinto de esperantologio kiel scienco, kaj aŭtoro de la teorio pri vortformado en esperanto. Dosiero:Eugen Wüster 1967.jpg|[[Eugen Wüster]], grava aŭstra terminologo kaj esperantologo Dosiero:Gaston Waringhien.jpg|Gaston Waringhien (1901-1991),j 20-a jarcenta esperantologo, vortaristo kaj gramatikisto. Dosiero:2014 Christer Kiselman portreto.jpg|[[Christer Kiselman]], sveda esperantologo kaj prezidinto de la [[Akademio de Esperanto]]. Dosiero:Federico Gobbo 2016-04-30.jpg|[[Federico Gobbo]] prelegas dum la 44a Malferma Tago, en la Centra Oficejo de [[Universala Esperanto-Asocio]]. Dosiero:2008-09 Sabine Fiedler.JPG|[[Sabine Fiedler]], nuntempa esperantologo, [[Universitato de Lepsiko|Universitato de Leipzig]], Germanio Dosiero:2008-09 sakaguchi.JPG|Alicja Sakaguchi, pola esperantologo (foto 2008) Dosiero:Image of Ilona Koutny 02.jpg|Ilona Koutny, hungara esperantologo kaj interlingvisto Dosiero:Photos-pool-park2008.jpg|Jonathan POOL esti kunfondinto en [[:en:1968|1968]] de la usona Esperantic Studies Foundation (ESF), fondumo por esperantologiaj studoj. </gallery> === Pioniroj === * (1859-1917) [[L. L. Zamenhof|L.L Zamenhof]] * (1868-1943) [[René de Saussure]], fondinto de esperantologio kiel scienco * (1855–1935) [[Louis de Beaufront]] * (1863–1933) [[Émile Grosjean-Maupin]] * (1884–1961) [[Petro Stojan]] * (1898–1977) [[Eugen Wüster]] * (1887-1920) [[Hector Hodler]] * (1901–1991) [[Gaston Waringhien]] * (1904–1971) [[Eŭgeno Bokarev]], ruse: Евгений Бокарёв (Jevgenij Bokarev) === 20-a jarcento === * (1922-2017) [[Hermann Ölberg]] * (1924–1987) [[István Szerdahelyi]], * (1909-1987) [[Ivo Lapenna]] * (1928–2011) [[Magomet Isajev]] * (1933–2016) [[Michel Duc Goninaz]] * (1933-2022) [[Pierre Janton]] * (1941–2016) [[Detlev Blanke]] * (1945–2016) [[Reinhard Haupenthal]] * (1946-2008) [[Helmut Welger]] === Nuntempaj === * [[Federico Gobbo]] ([[Universitato de Amsterdamo]]) * [[Sabine Fiedler]] ([[Universitato de Lepsiko|Univesitato de Leipzig]]) * [[Ilona Koutny]] (Pollando) * [[Liu Haitao]] (Ĉinio) * [[Mark Fettes]] (Kanado) * [[Cyril Robert Brosch]] (Germanio) * [[Humphrey Tonkin]] (Usono) * [[Jonathan Pool]] (Usono) * [[Christer Kiselman]] (Germanio) * [[William Auld]] (Unuiĝinta Reĝlando) * [[Guilherme Fians]] (Brazilo) * [[François Lo Jacomo]] (Francio) * [[Marc van Oostendorp]] (Nederlando) * [[Ulrich Lins]] (Germanio) * [[Alicja Sakaguchi]] (Pollando) * [[Bernhard Pabst]] (Germanio) * [[Erich-Dieter Krause]] (Germanio) * [[Claus J. Günkel|Claus Killing-Günkel]] (Germanio) * [[Javier Alcalde]] (Hispanio) {| class="wikitable" |- align="center" !Esperantologoj !Aldona listo de esperantologoj kun klarigoj |- | rowspan="1" |[[Věra Barandovská-Frank]] |Esperantologo kaj interlingvisto, preleganto ĉe la [[Universitato de Paderborn|Universitato de Paderbor]]<nowiki/>n, aŭtoro de publikaĵoj pri Esperantologio kaj interlingvistiko, inkluzive de lernolibro pri interlingvistiko<ref>(eo) Vera Barandovska, ''Kies estas interlingvistiko?.'' [https://web.archive.org/web/20061015110556/http://miresperanto.narod.ru/esperantologio/kies.htm Arkivita de la originalo] per [[Wayback Machine|Wayback Maŝino]], la 23-an de oktobro 2012. Alirdato: la 12-an de majo 2026.</ref> |- | rowspan="1" |[[Detlev Blanke]] |Ĉefa esperantologo de la fino de la 20-a kaj komenco ĝis la 21-a jarcentoj, fondinto kaj estro de la germana interlingvistika societo "''Gesellschaft für Interlinguistik''", profesoro ĉe la Universitato Humboldt |- | rowspan="1" |[[Eŭgeno Bokarev]] |Sovetunia lingvisto kaj esperantologo, aŭtoro de 24.000-vorta rusa-esperanta kaj esperanto-rusa vortaro. |- | rowspan="1" |[[Vladimir Varankin]] |Sovetunia Esperantologo, aŭtoro de kelkaj artikoloj pri Esperanto kaj la libro "Teorio de Esperanto" |- | rowspan="1" |[[Gaston Waringhien]] |Franca esperantologo, gramatikisto kaj leksikografo, ĉefredaktoro de la "Kompleta Ilustrita Vortaro de Esperanto", kunaŭtoro de la "Kompleta Analiza Gramatiko de Esperanto" |- | rowspan="1" |[[Bertilo Wennergren]] |Sveda Esperantologo, membro de la Esperanto-Akademio , aŭtoro de la Esperanta gramatiko "Plena manlibro pri Esperanta gramatiko" |- | rowspan="1" |[[Ebbe Vilborg]] |Sveda filologo kaj esperantologo, aŭtoro de kvarvoluma etimologia vortaro de Esperanto |- | rowspan="1" |[[Eugen Wüster|Eugen Wuster]] |Germana esperantologo, eminenta terminologo. |- | rowspan="1" |[[Aleksandr Duliĉenko]] |Slavisto, esperantologo kaj interlingvisto, aŭtoro de pluraj artikoloj kaj pluraj monografioj pri interlingvistiko kaj esperantologio. |- | rowspan="1" |[[Michel Duc Goninaz]] |Franca slavisto kaj esperantologo, ĉefredaktoro de la "Nova Kompleta Ilustrita Vortaro de Esperanto" |- | rowspan="1" |[[Magomet Isajev|Magomet Isaev]] |Sovetunia [[Iranologio|iranologo]] kaj esperantologo, estro de la postbakalaŭra programo pri interlingvistikaj temoj ĉe la Instituto de Lingvistiko de la Akademio de Sciencoj de Sovetunio |- | rowspan="1" |[[Kálmán Kalocsay|Kalman Kaloscay]] |Hungara poeto kaj tradukisto, aŭtoro de multaj artikoloj pri la gramatiko kaj stilistiko de Esperanto, teoriulo, kunaŭtoro de la "Kompleta Analiza Gramatiko de Esperanto" |- | rowspan="1" |[[Boris Kolker]] |Sovetunia kaj rusa esperantologo, esploristo pri la influo de la rusa lingvo sur la formiĝo kaj evoluo de Esperanto |- | rowspan="1" |[[Aleksander Korĵenkov]] |Rusa esploristo pri la historio kaj trajtoj de Esperanto, biografiisto de Ludoviko Zamenhof, eldonisto. |- | rowspan="1" |[[Renato Corsetti]] |Itala lingvisto, profesoro pri psikolingvistiko ĉe la Universitato de Romo La Sapienza, aŭtoro de pluraj publikaĵoj pri lingvopolitiko, dulingvismo, psikopedagogio kaj la uzo de Esperanto kiel [[Denaskaj Esperanto-parolantoj|dua]] [[Denaskaj Esperanto-parolantoj|denaska lingvo]]. |- | rowspan="1" |[[Sergey Kuznecov (lingvisto)|Sergej Kuznecov]] |Rusa lingvisto, aŭtoro de pluraj publikaĵoj kaj pluraj monografioj pri interlingvistiko kaj esperantologio |- | rowspan="1" |[[Ilona Koutny]] |Hungara kaj pola esperantologo, estro de interlingvistikaj kursoj ĉe la Universitato Adam Mickiewicz |- | rowspan="1" |[[Jouko Lindstedt]] |Finna slavisto kaj esperantologo, esploristo pri la problemoj de uzado de Esperanto "ekde la naskiĝo" |- | rowspan="1" |[[Paul Neergaard]] |Dana esperantologo, ĉefredaktoro de la revuo "Esperantologio" (1949–1961) |- | rowspan="1" |[[Claude Piron]] |Svisa lingvisto kaj psikologo, aŭtoro de pluraj publikaĵoj kaj libroj pri la evoluo de Esperanto kaj ĝiaj esprimpovoj |- | rowspan="1" |[[Sergio Pokrovskij]] |Rusa esperantologo, membro de la Akademio de Esperanto |- | rowspan="1" |[[István Szerdahelyi]] |Hungara lingvisto kaj esperantologo, fondinto kaj estro de la Fakultato de Esperantologio ĉe la Universitato de Budapeŝto |- | rowspan="1" |[[René de Saussure]] |Svisa lingvisto kaj esperantologo, fondinto de esperantologio kiel scienco, aŭtoro de la teorio pri vortformado en Esperanto |- | rowspan="1" |[[John C. Wells]] |Brita lingvisto, profesoro pri fonetiko, aŭtoro de la libro "Lingvaj Aspektoj de Esperanto" |- | rowspan="1" |[[Reinhard Haupenthal]] |Germana lingvisto, esperantologo kaj volapukologo |- | rowspan="1" |[[Andreo Cseh]] |Franca esperantologo kaj interlingvisto, aŭtoro de multaj publikaĵoj pri Esperanto kaj Volapuko, aŭtoro de la "Konciza Etimologia Vortaro de Esperanto" |- | rowspan="1" |[[Wim Jansen]] |Nederlanda esperantologo kaj interlingvisto, estro de la Fakultato pri Interlingvistiko kaj Esperantologio ĉe la Universitato de Amsterdamo (2002-2013). |} == Referencoj == {{Referencoj}} [[Dosiero:Opinio de Umberto ECO.png|eta|'''Opinio de Umberto ECO pri Esperanto''']] == Literaturo == * Detlev Blanke kaj Ulrich Lins, La arto labori kune, parto Esperantologio, Rotterdam, eld. Universala Esperanto-Asocio, 2010, paĝoj 259-398. * Paul Neergard: ''Fremdvortoj en Esperanto,'' 1933, 64 paĝoj, reeldono 2001, eld. Inko, ISBN: 91-7303-125-9 Tie oni trovas ankaŭ bibliografian liston. * Detlev Blanke, ''International Planned Languages - Essays on Interlinguistics and Esperantology'', Red.: Sabine Fiedler, Humphrey Tonkin, 2018, 228 paĝoj, ISBN 97815956937 * Humphrey Tonkin, [https://pola-retradio.org/wp-content/uploads/2018/05/tonkin.pdf ''Esperanto: Esploraj Prioritatoj''] (PDF), Esperantologia Konferenco, [[Seulo]], 2017. * Helmut Welger: [http://www.info-servo.de/Guetekriterien.htm ''Germanlingva studo pri la starigo, prioritatigo kaj interagado de planlingvaj kvalitokriterioj en la verkaro de Zamenhof''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070927235429/http://www.info-servo.de/Guetekriterien.htm |date=2007-09-27 }} * Umberto ECO, ''[[La serĉado de la perfekta lingvo]]'', Edistudio, 1996, ISBN 8870360644; ISBN 9788870360646. * Eugen Wüster: ''Esperantologiaj principoj (Esperanto-Germana Vortaro)'', 1923 {{Projektoj|ReVo=esperantologi}} == Vidu ankaŭ == * [[Esperantologio / Esperanto Studies]] (fakrevuo) * [[Esplora Instituto de Esperantologio]] * [[Akademio de Esperanto]] * [[Terminologio]] * [[Interlingvistiko]] * [[Centro de Esploro kaj Dokumentado pri Mondaj Lingvaj Problemoj]] (CED) * [[Lingva justeco]] == Eksteraj ligiloj == * (eo, de, en) [https://www.onb.ac.at/eo/sammlungen/kolekto-por-planlingvoj Aŭstria Nacia Biblioteko - Kolekto por planlingvoj] * (eo, en) [https://www.esperantic.org/en/esperanto-studies/ Esperantic Studies Foundation]: <nowiki>https://www.esperantic.org</nowiki> * (eo, de, en) [https://web.interlinguistik-gil.de/esperanto/ Gesellschaft für Interlinguistik] (GIL): https://www.interlinguistik-gil.de {{EdE|E}} {{esperanto}} {{Unua}} [[Kategorio:Interlingvistiko]] [[Kategorio:Esperanto]] [[Kategorio:Lingvoscienco]] [[Kategorio:Filologio]] [[Kategorio:Sciencaj teorioj]] [[Kategorio:Esperantologio]] r5ogbcxtwqk3mw1kwiqd5wpwveth15b 0 13435 9377664 9370946 2026-05-19T13:03:58Z Tirolischleioans 254019 /* Gravuloj rilataj al la urbo */ 9377664 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|bildo=Gotha.JPG|bildo-larĝeco = 300px|regiono-ISO=DE-TH |situo sur mapo=Gotha|situo de=Situa mapo de Gotha |situo sur mapo2=Centra Gotha|situo de2=Situa mapo de Centra Gotha }} '''Gotha''' {{prononco|'''go:'''ta}}, esperantigite ankaŭ '''''Gotao''''', estas urbo en la [[federacia lando (Germanio)|germana federacia lando]] [[Turingio]]. Fine de {{#time: F Y | {{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Turingio||STATO}}}} la komunumo havis {{nombro|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Turingio|{{#invoke:Wikidata|claim|P439}}}}}} loĝantojn sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². == Faktoj == * '''Situo:''' 50°57' NO, 10°41' OR * '''Horzono:''' [[GMT]]+1h (+2h de aprilo ĝis oktobro) == Historio == Unue menciita estis Gotha en 775 sub la nomo ''villa Gotaha''. Tiam [[Karolo la 1-a]] donacis la lokon al la [[Abatejo Hersfeld]]. Inter 1180 kaj 1190 ĝi fariĝis ''urbo''. En la 15-a kaj la 16-a jarcento la loĝantoj komercadis ĉefe per [[greno]], produktoj arbaraj kaj [[izatido]]. Ekde 1572 la urbo apartenis al la [[Duklando Saksio-Koburgo kaj Gotao|Duklando Saksio-Koburgo]], dum 1640-1918 tie ĉi rezidis la dukoj de [[Saksio-Gotha]]. Gotha famiĝis dum jarcentoj pro sia lernejo ''[[Ernestinum (Gotha)|Gymnasium illustre]]''. En 1798 okazis en Gotao la [[Unua astronoma kongreso eŭropa]]. Fama estas ankaŭ la multo da imponaj vilaoj, ekz. de [[Vilao Kuhnreuter]]. Ĉe la krepusko de [[Turniĝo]] en aŭtuno 1989 gravis kiel okazigejo de rondaj tabloj kaj civitanaj formumoj la protestantisma [[Preĝejo Repaciĝo (Gotao)|Preĝejo Repaciĝo]]. == Historio industria == En 1767 malfermiĝis la fabrikoj de porcelanaĵoj. En 1785 [[Justus Perthes]] fondis eldonejon geografian, kiu baldaŭ ekfamiĝis, kaj en kiu aperis fine de 1879 ankaŭ la mondkonata romano [[Heidi]] de la svisa verkistino [[Johanna Spyri]]. Finiĝas en Gotao la arkitektura majstroverko ''[[Leinakanalo]]''. == Geografio == Sudokcidente de la urbo troviĝas la montaro ''[[Boxberg (Gotha)|Boxberg]]'' kiu servas kiel ripozumaero. En la 1920-aj jaroj estiĝis en la sudo de Gotao la belega [[Am schmalen Rain (ĝardena urbo)|ĝardenurbo ''Am schmalen Rain'']] kiu eĉ hodiaŭ urboplanade kaj -evoluige gravas. == Politikaĵoj == * En 1875 unuiĝis - post la akcepto de la t.n. [[Programo de Gotha]] - en la gastejo [[Tivoli (Gotha)|Tivoli]] maldekstraj partioj de Bebel/Liebknecht kaj de Lasalle. * En 1917 fondiĝis tie ĉi la Sendependa Socialdemokrata Partio de Germanio ''(Unabhängige Sozialdemokratische Partei Deutschlands - USPD)''. * La 7-an de aprilo 1946 unuiĝis en Gotha la landaj organizoj de la Komunista Partio de Germanio kaj de la SPD kaj nome ŝanĝiĝis en Socialistan Unuecan Partion de Germanio [[Sozialistische Einheitspartei Deutschlands]]. Ĉeestis kaj [[Wilhelm Pieck]] kaj [[Otto Grotewohl]]. == Vidindaĵoj == === Religiaj === * [[Aŭgustenana kirko (Gotha)|Aŭgustenana kirko]] * [[Ĉeftombejo de Gotha]] * [[Preĝejo Sankta Bonifaco (Gotha)|Kirko Sankta Bonifaco]], katolika * [[Preĝejo frederika]] * [[Preĝejo Sankta Heleno (Siebleben)]] * [[Preĝejo Sankta Margareta (Gotha)|Preĝejo Sankta Margareta]] (centra foirejo) * [[Preĝejo Repaciĝo (Gotao)|Preĝejo Repaciĝo]], en la norduesta urborando * rondiro ''[[Juda vivo en Gotha]]'' * [[Tombejo malnova de Gotha|Tombejo malnova (spuroj)]] * [[Tombejo meza de Gotha]] * [[Tombejo supra de Gotha]] === Kasteloj kaj similaĵoj === * [[Kastelo Friedenstein]] (kun muzeoj kaj kirko) * [[Kastelo Friedrichsthal]] kun oranĝerio * [[Kastelo Mönchhof (Siebleben)]] * [[Kastelparko Gotha]] * [[Oranĝerio de Gotha]] * [[Tekasteleto]] * [[Vintra palaco (Gotha)|Vintra palaco/biblioteko]] === Aliaj === * [[Burĝa turo]] * [[Cranach-domo (Gotha)|Cranach-domo kun Wasserkunst]] * [[Ĝardendomo Frankenberg (Gotha)|Ĝardendomo Frankenberg]] * [[Am schmalen Rain (ĝardena urbo)|Am schmalen Rain]] * [[Leinakanalo]] * [[Popoldomo Zum Mohren]], pereinta * [[Tivoli (Gotha)]] * [[Urbodomo malnova (Gotha)|Urbodomo malnova]] == Servoj == {{div col|2}} * [[Arnoldi-lernejo]], gimnazio * [[Artoforumo de Gotha]] (Kunstforum) * [[Akvario Gotaa]] (parko) * [[Ĉefstacidomo de Gotao]] * [[ernestinum (Gotha)|Ernestinum]], gimnazio * [[Hipodromo Boxberg]] * [[Löffler-lernejo]] * [[Muzeo pri asekuroj (Gotha)|Muzeo pri asekuroj]] * [[Municipa Naĝejo (Gotao)|Municipa Naĝejo]] * [[Reyher-lernejo]]j, elementa kaj meza * [[Turingia filharmonio Gotao-Eisenach]] * [[Zoologia ĝardeno de Gotha]] {{div col end}} == Gravuloj rilataj al la urbo == {{Div col|cols = 2}} * [[Abba Gregorius]], leksikografo * [[Adolf Bube]], arkivisto kaj poeto * [[Adolf Stieler]], geografo kaj kartografo * [[Albert von Bamberg]], gimnaziestro * [[Aleksej Barŝeviĉ]], koncertmajstro * [[Alwin Langenhan]], asekurkompaniulo * [[Andreas Kieling]], reĝisoro * [[Andreas Reyher]], pedagogo * [[August Petermann]], kartografo * [[August Wilhelm Iffland]], aktoro * [[Aŭgusto (Saksio-Gotao-Altenburg)]], duko * [[Bernardo la 1-a (Saksio-Meiningen)]], duko * [[Carl Christian Friedrich Glenck]], entreprenisto * [[Carl Friedrich Maelzer]], entreprenisto * [[Caspar Hofmann]], kuracisto kaj profesoro * [[Caspar Schmalkalden]], kartografo * [[Conrad Ekhof]], teatrulo * [[Cyriacus Lindemann]], lernejestro * [[Dirk Kollmar]], bierfaristo kaj sportklubprezidanto * [[Dirk Oschmann]], literaturhistoriisto * [[Dorette Spohr]], harpistino * [[Eduard Adolf Jacobi]], lernejestro * [[Ernesto la 1-a (Saksio-Gotha-Altenburg)|Ernesto la 1-a]], duko * [[Ernesto la 1-a (Saksio-Koburgo kaj Gotao)]], duko * [[Ernesto la 2-a (Saksio-Koburgo kaj Gotao)]], duko * [[Ernesto Ludoviko la 1-a (Saksio-Meiningen)|Ernesto Ludoviko]], duko * [[Ernst Anding]], astronomo * [[Ernst Friedrich von Schlotheim]], paleobotanikisto * [[Ernst Wilhelm Arnoldi]], ekonomipolitikisto * [[Frederiko la 1-a (Saksio-Gotha-Altenburg)|Frederiko la 1-a]], duko * [[Friederike Bognár]], aktorino * [[Friedrich Adolf Wandersleb]], muzikisto * [[Friedrich August Ukert]], geografo kaj historiisto * [[Friedrich Christoph Perthes]], eldonisto * [[Friedrich Jacobs]], filologo * [[Friedrich Andreas Stroth]], lernejestro * [[Friedrich Melchior Grimm]], verkisto * [[Friedrich von Schlichtegroll]], numismatikisto * [[Friedrich Wilhelm Döring]], filologo * [[Friedrich Wilhelm Eugen Döll]], skulptisto * [[Friedrich Wilhelm Gotter]], verkisto * [[Fritz Appunn]], muzikisto * [[Gilbert Jakubczyk-Liberman]], prestidigitisto * [[Giovanni Andrea Galletti]], operkantisto * [[Gotardo de Hildesheim]], sanktulo * [[Gottfried Christoph Sommer]], hebreisto * [[Gustav Adolf von Gotter]], diplomato * [[Hans Adam von Studnitz]], teatra intendanto * [[Hans Dominik]], verkisto * [[Heinrich Credner]], geologo * [[Heinrich Georges]], bibliotekisto/filologo * [[Henriko (Saksio-Römhild)]], duko * [[Hermann Credner]], geologo * [[Herrmann Julius Meyer]], eldonisto * [[Hugo Gräf]], politikisto * [[Hugo Mairich]], inĝeniero * [[János Ferenc Zách]], astronomo * [[Joachim Marquardt]], filologo kaj lernejestro * [[Johann Adolph Jacobi]], predikisto * [[Johann Andreas Danz]], orientalisto * [[Johann August von Hellfeld]], jurscienculo * [[Johann Ehrenfried Freund]], mecenato * [[Johann Erhard Straßburger]], arkitekto * [[Johann Franz Buddeus]], teologo * [[Johann Friedrich Salomon Kaltwasser]], filologo * [[Johann Georg August Galletti]], instruisto * [[Johann Georg Keil]], verkisto * [[Johann Gottfried Geißler]], lernejestro kaj bibliotekisto * [[Johann Heinrich Möller]], orientalisto * [[Johann Ludwig Böhner]], komponisto kaj pianisto * [[Johann Michael Heusinger]], teologo kaj historiisto * [[Johann Siebold]], medicinisto * [[Johano Ernesto (Saksio-Eisenach)]], duko * [[Johano Frederiko la 2-a (Saksio)]], duko * [[Johano Kazimiro (Saksio-Koburgo)]], duko * [[Joseph Kürschner]], eldonisto * [[Joseph Meyer]], eldonisto * [[Josias Friedrich Löffler]], teologo * [[Julius Bertuch]], arĥitekto * [[Julius Hopf]], juristo * [[Julius von Plänckner]], regimentestro * [[Jürgen Möller]], historiisto * [[Justus Perthes]], eldonisto * [[Karl Ernst Georges]], filologo kaj instruisto * [[Karl Franz Buddeus]], vickanceliero * [[Karl Otto Beetz]], lernejestro * [[Kurd Laßwitz]], verkisto * [[Ludwig Bohnstedt]], arkitekto * [[Luise Dorothea (Sachsen-Meiningen)]], dukino * [[Max Wagner]], komponisto * [[Nikolaus Gromann]], arkitekto * [[Oskar Gründler]], pedagogo * [[Otto Keil]], artisto * [[Otto Liebetrau]], urbestro * [[Paul Stegmüller]], arkitekto * [[Pauline Gotter]] * [[Peter Andreas Hansen]], astronomo * [[Raphael Kühner]], filologo * [[Rudolph Zacharias Becker]], eldonisto kaj verkisto * [[Sigrid Damm]], literaturfakulino * [[Tobias Pfeifer-Helke]], muzeestro * [[Valentin Rost]], instruisto * [[Wilhelm Pertsch]], orientalisto * [[Wolf Christoph Zorn von Plobsheim]], arĥitekto {{Div col end}} == Gotha kaj Esperanto == En la 1909-a jaro okazis en Gotha la [[Germana Esperanto-Kongreso|4-a Germana Esperanto-Kongreso]]. Kable aŭdeblis en Gotha inter 2012 kaj 2021 ''[[Turingio Internacia]]'', la ĉiumonata Esperanto-radielsendo de [[Radio FREI]]. == Vidu ankaŭ == * [[Saksio-Koburgo kaj Gotao (lando)]] * [[Saksio-Koburgo kaj Gotao (dinastio)]] * [[Distrikto Gotha]] * [[Tramtransporto en Gotha]] * [[Turingia Arbarfervojo]] * [[Muzeaj Leonoj]] == Eksteraj ligiloj == * [http://www.bildarchivaustria.at/Pages/ImageDetail.aspx?p_iBildID=10858690 Bildkarto okaze de la 4-a Germana Esperanto-kongreso en Gotha] * [http://www.gotha.de Oficiala retejo] ({{de}}) * [http://english.gotha.de Retejo angla] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060424044039/http://english.gotha.de/ |date=2006-04-24 }} * [http://public-transport.net/bim/Gotha.htm Tramo en Gotha] * [http://www.landkreis-gotha.de Oficiala retejo de la distrikto Gotha] {{Projektoj}} {{Distrikto Gotha}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Gotha|!]] [[Kategorio:Iamaj eksterdistriktaj urboj de Turingio]] 0eovzf7z7vo850raj949hlh0zd6ljxa 0 14962 9377813 9253424 2026-05-19T17:01:25Z 9377813 wikitext text/x-wiki 9377814 9377813 2026-05-19T17:01:38Z 9377814 wikitext text/x-wiki 9377844 9377814 2026-05-19T18:04:24Z ThomasPusch 1869 Pri la antaŭaj du notoj, nun forviŝitaj: ĉi tie estis rasisma ofendo de vandalo "Zeaplpm" - la konto jam estas forbarita 9377844 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Arduino ftdi chip-1.jpg|eta|dekstra|250ra|{{centre|Surfacmuntitaj elektronikaj komponantoj}}]] '''Elektroniko''' estas la [[scienco]] kaj la [[tekniko]] pri la regado de liberaj [[elektrono]]j. Kiel scienco ĝi estas parto de [[fiziko]]; kiel tekniko ĝi naskiĝis kiel branĉo de la [[elektra inĝenierarto]]. La [[elektronika inĝenierarto]] okupiĝas pri transmisio kaj prilaborado de [[elektro|elektraj]] [[signalo]]j, kiuj permesas sendi aŭ ricevi [[informo]]jn uzante la principojn de [[elektro]] kaj [[elektromagnetismo]]. La elektroniko uzas ĝenerale malfortajn [[elektra tensio|tensiojn]] kaj [[elektra kurento|kurentojn]], ĉar informo povas esti transdonita per malgranda [[energio]]. Elektroniko pritraktas [[elektra cirkvito|elektrajn cirkvitojn]], kiuj implicas aktivajn elektrajn komponantojn kiel ekzemple [[elektrona tubo|elektronaj tuboj]], [[transistoro]]j, [[diodo]]j kaj [[integra cirkvito|integritaj cirkvitoj]], kaj rilatajn pasivajn interligteknologiojn. Kutime, elektronikaj aranĝaĵoj entenas [[cirkvito]]n unue aŭ ekskluzive el aktivaj [[duonkonduktanto]]j kompletigitaj kun pasivaj elementoj; tia cirkvito priskribiĝas kiel [[elektronika cirkvito]]. La nelineara konduto de aktivaj komponantoj kaj ilia kapablo reguli elektronfluojn ebligas [[amplifilo|amplifon]] de malfortaj signaloj, tial elektroniko estas vaste uzata en [[rega teorio|rega sistemo]], informprocezo, [[telekomunikado]] kaj [[signal-prilaborado]]. La kapablo de elektronikaj aparatoj por funkcii kiel [[ŝaltilo]]j ebligas ciferecan informprocezon. Interligteknologioj kiel ekzemple [[cirkvita tabulo|cirkvitaj tabuloj]], elektronika enpakadoteknologio kaj aliaj multfacetaj formoj de komunikadinfrastrukturo kompletigas cirkvitfunkciecon kaj transformas la miksitajn komponantojn al en regula laborsistemo. == Historio == La identigo de la [[elektrono]] en 1897 fare de [[Joseph John Thomson|Sir Joseph John Thomson]], kio kondukis al la sekva invento de la vakutubo, kio povos amplifiki kaj rektigi malgrandajn elektrajn signalojn, estus konsiderata kiel prahistorio de la elektroniko kaj inaŭguris la fakon de elektroniko kaj la elektronikan epokon.<ref>[https://www.aps.org/publications/apsnews/200010/history.cfm "October 1897: The Discovery of the Electron".] Arkivita el la originalo la 19an de Septembro 2018. Alirita la 19an de Septembro 2018. </ref> [[Dosiero:Audion receiver.jpg|eta|Unu el la plej fruaj Audion-radioriceviloj, konstruita de De Forest en 1914.]] La komenco de elektroniko estas kutime fakte lokata en la komenco de la [[20-a jarcento]] kun la invento de la [[vakutubo]] (elektrona tubo) en [[1904]] fare de la angla fizikisto [[John Ambrose Fleming]]<ref>[http://worldwide.espacenet.com/publicationDetails/biblio?locale=de_EP&CC=GB&NR=190424850] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20151201164311/http://worldwide.espacenet.com/publicationDetails/biblio?locale=de_EP&CC=GB&NR=190424850|date=2015-12-01}} Patento n-ro 190424850 datita 16/11/1904</ref>. Tio estis la unua vakutubo bone funkcianta por praktikaj celoj, sed jam en [[1883]] la usona inventisto [[Thomas Alva Edison|Edison]] kreis vakutubon maltaŭgan por praktika uzado.<ref name=WHE>{{Citaĵo el la reto | url = http://rsbm.royalsocietypublishing.org/content/royobits/5/14/231 | titolo = John Ambrose Fleming 1849-1945 | titolo-aldono = | alirdato = 2015-10-23 | aŭtoro = W.H.Eccles | dato = 1945-11-01 | formato = PDF | verko = Biographical Memoirs | eldoninto = The Royal Society Publishing | paĝoj = 236-237 | lingvo = en | arkivurl = https://web.archive.org/web/20180602075429/http://rsbm.royalsocietypublishing.org/content/royobits/5/14/231 | arkivdato = 2018-06-02 }}</ref> La tubo de Fleming estis [[diodo]], praulo de venontaj diodoj pli rafinaj; en [[1906]] la usonano [[Lee De Forest|De Forest]] inventis la unuan [[triodo]]n <ref>[http://worldwide.espacenet.com/publicationDetails/biblio?locale=de_EP&CC=US&NR=841387] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210101085020/http://worldwide.espacenet.com/publicationDetails/biblio?locale=de_EP&CC=US&NR=841387|date=2021-01-01}} Patento n-ro US841387 datita 25/10/1906</ref>, kiu kapablis elektre amplifi malfortajn radiosignalojn kaj sonosignalojn per ne-meĥanika aparato. [[Vakutubo]]j (termojonaj valvoj) estis la unuaj aktivaj [[Elektronika komponanto|electronikaj komponantoj]] kiuj kontrolis la fluon de la [[Elektra kurento|kurento]] influante super la fluo de unuopaj [[Elektrono|elektronoj]], kaj ebligis la konstruadon de ekipaĵaro kiu uzis kurentan amplifikadon kaj rektigon por havigi [[radio]]n, [[televido]]n, [[radaro]]n, long-distancan telefonion kaj multe plie. La frua disvolvigo de elektroniko estis rapida, kaj ĉirkaŭ la [[1920-aj jaroj]], la komerca [[radio]]-elsendado kaj la [[telekomunikado]] iĝis ege disvastigita kaj oni uzis elektronikajn amplifilojn en tiom diversaj aplikaĵoj kiel long-distanca [[telefonio]] kaj la registrindustrio de muziko.<ref>{{Cite journal|last=Guarnieri|first=M.|date=2012|title=The age of vacuum tubes: Early devices and the rise of radio communications|journal=IEEE Ind. Electron. M.|volume=6|issue=1|pages=41–43|doi=10.1109/MIE.2012.2182822|s2cid=23351454}}</ref> La evoluon de elektroniko ege influis la konado kaj aplikado de [[Duonkonduktaĵo|duonkonduktantaj]] ecoj, kiu ebligis la inventon de la [[transistoro]] ([[1947]]) kaj la disvastiĝon de integritaj cirkvitoj en la postaj jardekoj. La sekva granda teknologia paŝo postulis kelkajn jardekojn antaŭ ĝia apero, kiam la unuan funkciantan punkto-kontaktantan [[transistoro]]n inventis [[John Bardeen]] kaj [[Walter Houser Brattain]] en la Laboratorioj Bell en 1947.<ref>{{cite web |title=1947: Invention of the Point-Contact Transistor |url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/invention-of-the-point-contact-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |access-date=10a de Aŭgusto 2019 |archive-date=30a de Septembro 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210930151529/https://www.computerhistory.org/siliconengine/invention-of-the-point-contact-transistor/ |url-status=live }}</ref> Tamen, vakutuboj ludis gravan rolon en la fako de [[mikroondoj]] kaj altenergia transmisilo same kiel ĉe [[televido|televidaj]] riceviloj ĝis la mezo de la [[1980-aj jaroj]].<ref name="Okamura1994">{{Cite book|author=Sōgo Okamura|title=History of Electron Tubes|url=https://books.google.com/books?id=VHFyngmO95YC&pg=PR4|access-date=5a de Decembro 2012|year=1994|publisher=IOS Press|isbn=978-9051991451|page=5|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131231220508/http://books.google.com/books?id=VHFyngmO95YC&pg=PR4|archive-date=31-a de decembro 2013|df=dmy-all}}</ref> Ekde tiam, solid-stataj aparatoj estis komplete kreitaj. Vakutuboj estas ankoraŭ uzataj en kelkaj specialismaj aplikaĵoj kiaj tubaj amplifiloj, [[Bildotubo|katodradiaj tuboj]], aŭdi-ekipaĵaro por specialistoj, [[Amplifilo por elektra gitaro|gitaramplifiloj]] kaj kelkaj kavomagnetronoj aŭ mikroondaj aparatoj. En aprilo 1955, la IBM 608 estis la unua [[IBM]] produkto kiu uzas [[transistoro|transistorajn]] cirkvitojn sed vakutuboj kaj oni supozas, ke ĝi estis la unua tut-transistorigita [[kalkulilo]] fabrikita por la komerca merkato.<ref>{{cite book |last= Bashe |first= Charles J. |title=IBM's Early Computers |url= https://archive.org/details/ibmsearlycompute00bash |url-access= registration |publisher= MIT |year= 1986 |page=[https://archive.org/details/ibmsearlycompute00bash/page/386 386] |isbn= 978-0262022255 |display-authors=etal}}</ref><ref>{{cite book |last1=Pugh |first1=Emerson W. |last2=Johnson |first2=Lyle R. |last3=Palmer |first3=John H. |year=1991 |title=IBM's 360 and early 370 systems |url=https://archive.org/details/ibms360early370s0000pugh |url-access=registration |publisher=MIT Press |isbn=978-0262161237 |page=[https://archive.org/details/ibms360early370s0000pugh/page/34 34] }}</ref> Tiu IBM 608 enhavis pli ol 3 000 transistorojn el [[germaniumo]]. Thomas J. Watson Jr. ordonis, ke ĉiuj estontaj IBM produktoj uzis transistorojn en iliaj desegnoj. El tiu tempo transistoroj estis preskaŭ ekskluzive uzataj por komputilaj logikaj cirkvitoj kaj periferiaj aparataroj. Tamen, fruaj unuigaj transistoroj estis relative amasaj aparatoj kiuj estis malfacile fabrikeblaj sur la bazo de [[amasproduktado]], kio limigis ilin al nombro de specializitaj aplikaĵoj.<ref name="Moskowitz">{{cite book |last1=Moskowitz |first1=Sanford L. |title=Advanced Materials Innovation: Managing Global Technology in the 21st century |date=2016 |publisher=[[John Wiley & Sons]] |isbn=978-0470508923 |page=168 |url=https://books.google.com/books?id=2STRDAAAQBAJ&pg=PA168 |access-date=22 August 2019 |archive-date=5a de Novembro 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201105001645/https://books.google.com/books?id=2STRDAAAQBAJ&pg=PA168 |url-status=live }}</ref> [[Dosiero:D2PAK.JPG|eta|maldekstre|[[centre|Du MOSFET-transistoroj, komparataj pri grando kun [[alumeto]]}}]] La MOSFET (MOS transistoro) estis inventinta de Mohamed Atalla kaj Dawon Kahng en la Laboratorioj Bell en 1959.<ref name="computerhistory">{{Cite journal|url=https://www.computerhistory.org/siliconengine/metal-oxide-semiconductor-mos-transistor-demonstrated/|title=1960 – Metal Oxide Semiconductor (MOS) Transistor Demonstrated|journal=The Silicon Engine|publisher=[[Computer History Museum]]|access-date=23a de Julio 2019|archive-date=27a de Oktobro 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191027045554/https://www.computerhistory.org/siliconengine/metal-oxide-semiconductor-mos-transistor-demonstrated/|url-status=live}}</ref><ref name="Lojek">{{cite book |last1=Lojek |first1=Bo |title=History of Semiconductor Engineering |date=2007 |publisher= Springer Science & Business Media |isbn=978-3540342588 |pages=321–323}}</ref><ref name="computerhistory-transistor">{{cite web |title=Who Invented the Transistor? |url=https://www.computerhistory.org/atchm/who-invented-the-transistor/ |website=[[Computer History Museum]] |date=4a de Decembro 2013 |access-date=20a de Julio 2019 |archive-date=13a de Decembro 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131213221601/https://www.computerhistory.org/atchm/who-invented-the-transistor/ |url-status=live }}</ref><ref name="triumph">{{cite web |title=Triumph of the MOS Transistor |url=https://www.youtube.com/watch?v=q6fBEjf9WPw | archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211211/q6fBEjf9WPw| archive-date=2021-12-11 | url-status=live|website=[[YouTube]] |publisher= Computer History Museum |access-date=21a de Julio 2019 |date=6a de Aŭgusto 2010}}{{cbignore}}</ref> La MOSFET estis la unua vera kompakta transistoro kiu povus esti miniaturigita kaj amas-produktita por ampleksa gamo de uzoj.<ref name="Moskowitz"/> Inter ĝiaj avantaĝoj estas la alta skaleblo,<ref>{{cite journal |last1=Motoyoshi |first1=M. |s2cid=29105721 |title=Through-Silicon Via (TSV) |journal=Proceedings of the IEEE |date=2009 |volume=97 |issue=1 |pages=43–48 |doi=10.1109/JPROC.2008.2007462 |issn=0018-9219}}</ref> disponeblo,<ref name="computerhistory-digital">{{cite web |title=Tortoise of Transistors Wins the Race – CHM Revolution |url=https://www.computerhistory.org/revolution/digital-logic/12/279 |website= Computer History Museum |access-date=22a de Julio 2019 |archive-date=10a de Marto 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200310142421/https://www.computerhistory.org/revolution/digital-logic/12/279 |url-status=live }}</ref> malalta energikonsumado, kaj [[Integra cirkvito|alta denseco]].<ref>{{cite news |title=Transistors Keep Moore's Law Alive |url=https://www.eetimes.com/author.asp?section_id=36&doc_id=1334068 |access-date=18a de Julio 2019 |work=EETimes |date=12a de Decembro 2018 |archive-date=24a de Septembro 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190924091622/https://www.eetimes.com/author.asp?section_id=36 |url-status=live }}</ref> Ĝi revoluciigis la [[Elektronika industrio|elektronikan industrion]],<ref name="Chan">{{cite book |last1=Chan |first1=Yi-Jen |title=Studies of InAIAs/InGaAs and GaInP/GaAs heterostructure FET's for high speed applications |date=1992 |publisher=[[University of Michigan]] |url=https://books.google.com/books?id=sV4eAQAAMAAJ |page=1 |quote=The Si MOSFET has revolutionized the electronics industry and as a result impacts our daily lives in almost every conceivable way. |access-date=10a de Aŭgusto 2019 |archive-date=20a de Decembro 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191220105009/https://books.google.com/books?id=sV4eAQAAMAAJ |url-status=live }}</ref><ref name="Grant">{{cite book |last1=Grant |first1=Duncan Andrew |last2=Gowar |first2=John |title=Power MOSFETS: theory and applications |date=1989 |publisher= Wiley |isbn=978-0471828679 |page=1 |url=https://books.google.com/books?id=ZiZTAAAAMAAJ |quote=The metal–oxide–semiconductor field-effect transistor (MOSFET) is the most commonly used active device in the very large-scale integration of digital integrated circuits (VLSI). During the 1970s these components revolutionized electronic signal processing, control systems and computers. |access-date=10a de Aŭgusto 2019 |archive-date=30a de Julio 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200730231805/https://books.google.com/books?id=ZiZTAAAAMAAJ |url-status=live }}</ref> iĝante la plej amplekse uzata elektrona aparato en la mondo.<ref name="computerhistory-transistor"/><ref name="Golio">{{cite book |last1=Golio |first1=Mike |last2=Golio |first2=Janet |title=RF and Microwave Passive and Active Technologies |date=2018 |publisher= CRC Press |isbn=978-1420006728 |page=18-2 <!-- hyphenated single page #, not a span of pages -->|url=https://books.google.com/books?id=MCj9jxSVQKIC&pg=SA18-PA2 |access-date=10a de Aŭgusto 2019 |archive-date=31a de Julio 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731165610/https://books.google.com/books?id=MCj9jxSVQKIC&pg=SA18-PA2 |url-status=live }}</ref> La MOSFET estas la baza elemento en plimulto el moderna elektronika ekipaĵaro.<ref>{{Cite web|last1=Daniels|first1=Lee A.|title=Dr. Dawon Kahng, 61, Inventor in Field of Solid-State Electronics|url=https://www.nytimes.com/1992/05/28/nyregion/dr-dawon-kahng-61-inventor-in-field-of-solid-state-electronics.html|website=The New York Times|access-date=1a de Aprilo 2017|date=28a de Majo 1992|archive-date=26a de Julio 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726024950/https://www.nytimes.com/1992/05/28/nyregion/dr-dawon-kahng-61-inventor-in-field-of-solid-state-electronics.html|url-status=live}}</ref><ref name="Colinge2016">{{cite book |last1=Colinge |first1=Jean-Pierre |last2=Greer |first2=James C. |title=Nanowire Transistors: Physics of Devices and Materials in One Dimension |date=2016 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1107052406 |page=2 |url=https://books.google.com/books?id=FvjUCwAAQBAJ&pg=PA2 |access-date=17a de Septembro 2019 |archive-date=17a de Marto 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200317123719/https://books.google.com/books?id=FvjUCwAAQBAJ&pg=PA2 |url-status=live }}</ref> Laŭ la komplekseco de la cirkvitoj kreskiĝis, problemoj aperis.<ref name="The History of the Integrated Circuit"/> Unu problemo estis la grando de la cirkvito. Kompleksa cirkvito kiel komputilo estis dependa de la rapideco. Se komponantoj estis grandaj, la kabloj interkonektantaj ilin devas esti longaj. La elektraj signaloj bezonas tempon por trairi la cirkviton, tiel malrapidigante la komputilon.<ref name="The History of the Integrated Circuit">{{Cite web|title=The History of the Integrated Circuit|url=https://www.nobelprize.org/educational/physics/integrated_circuit/history/|publisher=Nobelprize.org|access-date=21a de Aprilo 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629102838/https://www.nobelprize.org/educational/physics/integrated_circuit/history/ |archive-date=29 Jun 2018|url-status=dead}}</ref> La invento de la [[integra cirkvito]] fare de [[Jack Kilby]] kaj [[Robert Noyce]] solvis tiun problemon farante ĉiujn komponantojn kaj la icon el la sama bloko (monolita) de duonkonduktila materialo. La cirkvitoj povus esti faritaj pli malgrandaj, kaj la fabrika procezo povus estis aŭtomatigita. Tio kondukis al la ideo integri ĉiujn komponantojn en unusola kristala plako el [[silicio]], kio kondukis al malgrand-skala integrado (MSI) komence de la [[1960-aj jaroj]], kaj poste al mezgrand-skala integrado (MSI) fine de la [[1960-aj jaroj]], sekvite de tre grand-skala integrado. Vakutuboj ludis ankoraŭ gravan rolon ĝis la mezo de la 1980-aj jaroj<ref name="Okamura1994"/> en la kampo de [[mikroondoj]] por sendiloj pri forta povumo kaj televido-riceviloj, sed ili estis iom post iom anstataŭataj de la [[solid-stata fiziko|solid-stataj]] komponantoj. Nuntempe, vakutuboj estas uzataj nur en kelkaj specialistaj aplikoj. En 2008, mil miliionoj da transistorproceziloj iĝis komerce disponeblaj.<ref>{{cite web |title=Intel to deliver first computer chip with two billion transistors |url=https://www.smh.com.au/technology/intel-to-deliver-first-computer-chip-with-two-billion-transistors-20080205-1q88.html |website=The Sydney Morning Herald |access-date=12a de Aŭgusto, 2022 |language=en |date=5a de Februaro 2008 |archive-date=12a de Aŭgusto 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220812072943/https://www.smh.com.au/technology/intel-to-deliver-first-computer-chip-with-two-billion-transistors-20080205-1q88.html |url-status=live }}</ref> == Branĉoj de elektroniko == [[Dosiero:Componentes.JPG|eta|dekstra|250ra|{{centre|Diversaj elementaj elektronikaj komponantoj}}]] Ĝis [[1950]] elektroniko estis nomita "radioteknologio", ĉar ĝia ĉefaplikiĝo estis la produkto kaj la teorio de [[radiosendilo]]j kaj [[radioaparato]]j. La nunaj branĉoj de elektroniko estas la jenaj: 1. [[Cifereca elektroniko]] 2. [[Analoga elektroniko]] 3. [[Mikroelektroniko]] 4. [[Neakra logiko|Difuza elektroniko]] 5. [[Cirkvito|Cirkvita]] projektado 6. [[Integrita cirkvito]] 7. [[Optoelektroniko]] 8. [[Duonkonduktanto]] 9. Duonkonduktanta komponanto Noto.- Alia branĉo de elektroniko traktas pri fortaj kurentoj: oni tiam parolas pri [[povuma elektroniko]], fako de la [[elektrotekniko]]. == Elektronikaj aparatoj kaj komponantoj == [[Elektronika komponanto]] estas ajna fizika aĵo en elektronika sistemo uzita por influi la elektronojn aŭ aliajn rilatajn kampojn, laŭ maniero kongrua kun la celita funkcio de la elektronika sistemo. Komponantoj estas ĝenerale intencitaj por esti ligitaj kune, kutime per [[lutado]] al [[cirkvita tabulo]], por krei [[elektronika cirkvito|elektronikan cirkviton]] kun aparta funkcio (ekzemple [[amplifilo]], [[sendricevilo]] aŭ elektronika oscilatoro). [[Dosiero:Verschiedene LEDs.jpg|eta|maldekstre|250ra|Variaj ekzemploj de lum-elsendaj diodoj.]] Komponantoj povas esti enpakitaj unuope, aŭ en pli kompleksaj grupoj kiel okazas en integritaj cirkvitoj. Iuj komunaj elektronikaj elementoj estas [[kondensatoro]]j, [[induktilo]]j, [[rezistilo]]j, [[diodo]]j, [[transistoro]]j, [[solenoido]]j, ktp. Komponantoj ofte estas klasifikitaj kiel ''aktivaj'' (ekz. transistoroj, [[tiristoro]]j kaj [[operacia amplifilo|operaciaj amplifiloj]]) aŭ ''pasivaj'' (ekz. rezistiloj, diodoj, kondensatoroj kaj induktiloj) ''elementoj''. Vakutuboj, kiuj ludis gravan rolon en elektroniko dum la unuaj jardekoj de la [[20-a jarcento]], nun estas uzataj nur en kelkaj specialistaplikoj kiel ekzemple altpovumaj [[RF]]-[[vakutuba amplifilo|amplifilo]]j (ekz. [[klistrono]]j), [[bildotubo|katodradiaj tuboj]], fakaj aŭdo-frekvencaj aparatoj, gitar-amplifiloj kaj mikroondaparatoj (ekz. [[magnetrono]]j). En elektroniko kaj telekomunikado [[radiosendilo]] estas elektronika aparato kiu, kun la helpo de anteno, elsendas radioondojn. La sendilo produktas alternan kurenton, kun radiofrekvenco kiu estas aplikita al la anteno. Ekscitita de tiu alterna kurento, la anteno elsendas radioondojn. Krom ilia uzo en radiofonio, sendiloj estas necesaj partoj de multaj elektronikaj aparatoj kiuj komunikas per radioondoj, kiel ĉelaj telefonoj, senkablaj komputilaj retoj, Bluetooth ebligitaj aparatoj, garaĝa pordo malfermiloj, dudirektaj radioj en aviadilo, ŝipoj, kosmoŝipo, radaro kaj navigiloj. == Tipoj de elektronikaj cirkvitoj == Cirkvitoj kaj komponantoj povas esti dividitaj laŭ du grupoj: [[analoga#Tekniko|analoga]]j kaj [[cifereca]]j. Specialaj aranĝoj povas konsisti el unu aŭ alia aŭ ankoraŭ el ambaŭ tipoj. === Analogaj cirkvitoj === [[Dosiero:HitachiJ100A.jpg|dekstra|eta|250ra|Hitachi J100 - sistembloko de alĝustigebla [[frekvencoregulilo]].]] La plejmulto da elektronikaj aparatoj, kiel ekzemple radioriceviloj, estas konstruitaj el kombinaĵoj de kelkaj tipoj de bazaj cirkvitoj. Analogaj cirkvitoj uzas kontinue ŝanĝeblan valoron de [[tensio]] aŭ [[kurento]], kontraŭe al diskretaj niveloj en ciferecaj cirkvitoj. Egas la nombro da malsamaj analogaj cirkvitoj ĝis nun ellaboritaj, aparte pro tio, ke "cirkvito" povas esti difinita kiel io ajn de ununura komponanto ĝis sistemoj enhavantaj milojn da komponantoj. Analogaj cirkvitoj foje estas nomitaj linearaj cirkvitoj malgraŭ, ke multaj nelinearaj efikoj estas uzitaj en analogaj cirkvitoj kiel ekzemple miksiloj, modulatoroj, ktp. Bonaj ekzemploj pri analogaj cirkvitoj inkludas vakutubojn kaj transistoramplifilojn, operaciajn amplifilojn kaj oscilatorojn. Malofte trovas oni modernajn cirkvitojn, kiuj estas tute analogaj. Tiujn tagojn, analogaj cirkvitoj povas uzi ciferecajn kaj eĉ mikroprocesorajn teĥnikojn por plibonigi efikecon. Tiu tipo de cirkvito estas kutime nomita "miksita cirkvito" anstataŭ "analoga kaj cifereca". Foje povas esti malfacile diferencigi inter analogaj kaj ciferecaj cirkvitoj, kiam ili enhavas elementojn rilatantaj samtempe al lineara kaj nelineara operacio. Unu ekzemplo estas la komparilo, kiu enprenas kontinuan vicon da tensio sed nur eliras unu el du niveloj, kiel cifereca cirkvito. Simile, amplifilo kun supersaturita transistoro povas enhavi la karakterizaĵojn de regita [[ŝaltilo]], kiu esence funkcias inter du niveloj. === Ciferecaj cirkvitoj === Pro eblaj sinonimoj, oni ne konfuzu tiun temon kun vortoj, kiuj estas tiritaj el la vortoj "cifero" aŭ "diĝito" ekz. "cifereca" aŭ "diĝita", dum la terminoj "cifero" kaj "cifereca" estas preferindaj<ref>Vd. [http://vortaro.net/#diĝita diĝita en vortaro.net]</ref>. [[Dosiero:100 megabit token ring adapter.JPG|maldekstra|eta|250ra|Adaptilo de 100 mega[[bito|bit]] ''token ring'' ("dediĉita ringo").]] Ciferecaj cirkvitoj estas elektraj cirkvitoj surbaze de certa nombro de diskretaj tensioniveloj. Ciferecaj cirkvitoj estas la plej ofta fizika prezentado de [[bulea algebro]], kaj estas la bazo de ĉiuj ciferecaj komputiloj. Por la plej multaj [[inĝeniero]]j, la esprimoj "ciferea cirkvito", "cifereca sistemo" kaj "logiko" estas interŝanĝeblaj en la kunteksto de ciferecaj cirkvitoj. La plej multaj ciferecaj cirkvitoj uzas [[duuma kodo|binaran]] sistemon kun du tensioniveloj etiketitaj "0" kaj "1". Ofte la logika nivelo "0" estos pli malalta tensio kaj referota kiel "Malalta", la logika nivelo "1" referota kiel "Alta". Tamen, kelkaj sistemoj uzas la inversan difinon ("0" estas "Alta") aŭ ankoraŭ estas bazita super kurentniveloj. Ofte la sisteminĝeniero elektas la ''negativan logikon'' (tio estas, la inversan difinon) pro facileco de produkto aŭ plibonigo de sekureco kaj findindeco kaze de misuzoj aŭ difektaj komponantoj. La difino de niveloj "0" kaj "1" estas arbitra. Ternara logiko (kun tri statoj) estis studita, kaj kelkaj prototipsistemoj iniciatiĝis. Komputiloj, elektronikaj [[horloĝo]]j kaj [[programebla logika regilo|programeblaj logikaj regiloj]] (angle PLC, ''Programmable logic controller'') uzataj por regi industriajn procesojn estas konstruitaj el ciferecaj cirkvitoj. - Elementaj blokoj * [[Logika pordo|Logikaj pordoj]] * [[Adicitoro]]j<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://espleono.uw.hu/terminaro.pdf |titolo=Terminaro de Kristály Tibor, p. 2 |alirdato=2015-08-22 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20210114041703/http://espleono.uw.hu/terminaro.pdf |arkivdato=2021-01-14 }}</ref> * [[Duflopo]]j<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://espleono.uw.hu/terminaro.pdf |titolo=Terminaro de Kristály Tibor, p. 34 |alirdato=2015-08-22 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20210114041703/http://espleono.uw.hu/terminaro.pdf |arkivdato=2021-01-14 }}</ref> * [[Nombrilo]]j<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://espleono.uw.hu/terminaro.pdf |titolo=Terminaro de Kristály Tibor, p. 66 |alirdato=2015-08-22 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20210114041703/http://espleono.uw.hu/terminaro.pdf |arkivdato=2021-01-14 }}</ref> * [[Registro (komputado)|Registroj]] * [[Multipleksoro]]j * [[Schmitt-baskulo]]j - Alte integritaj aranĝaĵoj * [[Mikroprocesoro]] * Aplikiĝ-specifa integra cirkvito (ASIC, angle ''Application specific integrated circuit'') * Diĝita signalprocesoro ([[DSP]], angle ''Digital signal processor'') * Kampo-programebla pordaro (angle FPGA, ''Fied-programmable gate array'') == Varmodisipiĝo kaj termika regado == [[Varmo]] generita de elektronika cirkvito devas esti disipita por malhelpi subitan malfunkcion kaj plibonigi longperspektivan fidindecon. Varmodisipiĝo estas precipe plenumita per pasiva [[termika konduktivo|konduktado]] aŭ/kaj [[konvekcio]]. Rimedoj atingi pli grandan disipiĝon inkludas malvarmigajn [[radiatoro]]jn kaj [[ventolilo]]jn por [[peraera malvarmigo]], kaj aliajn formojn de komputilmalvarmigo kiel ekzemple [[perakva malvarmigo]]. En studo de sistemodisipiĝo, oni devas antaŭvidi la varmodisipojn de ĉiuj komponantoj kaj subsistemoj. Fakte, tiaj teĥnikoj uzas [[varmokondukto|kondukton]], [[konvekcio]]n kaj [[varmoradiado|radiado]]n de la konsiderita [[termika energio]]. == Bruo == [[Elektronika bruo]] estas difinita kiel nedezirataj signalperturboj aldonitaj al la utila signalo. La elektronika bruo aperanta en la eliro de aparato sen enira signalo estas la ''fona bruo''<ref>[http://www.electropedia.org/iev/iev.nsf/display?openform&ievref=806-12-15 IEEE : Internacia Elektroteknika Vortprovizol n-ro 806-12-15], vidu ankaŭ referencojn n-roj 702-08-15, 702-08-16, 801-21-13</ref>, ĝi kutime adiciiĝas al la dezirata elira signalo kaj estas (tuta aŭ parta) responso de la elektronika bruo. Bruo ne estas sama ol signal[[distordo (apartigilo)|distordo]] kaŭzita de nelineara amplifo de cirkvito. Bruo estas asociata al ĉiuj elektronikaj sistemoj. Bruo de cirkvito povas esti [[elektromagnetismo|elektromagnete]] aŭ [[termiko|termike]] generita; eblas malpliigi ĝin per malgrandigo de la funkcia temperaturo. Aliaj tipoj de bruo, kiel ''[[Walter H. Schotty|Schottky-a]] bruo'' ne povas esti forigitaj, pro fundamentaj limoj en fizikaj proprecoj. == Elektronika teorio == [[Dosiero:9 lingva fakvortaro elektronika.jpg|eta|250ra|Kovrilpaĝo de naŭlingva fakvortaro elektronika, Frantiŝek Hort, 1981]] Studo de elektroniko entenas matematikajn metodojn. Por iĝi kompetenta pri elektroniko, estas ankaŭ necese, ke fakulo iĝis kompetenta pri la matematiko de cirkvitanalizo. [[Cirkvitanalizo]] estas la studo de metodoj por solvi ĝeneralajn [[lineara sistemo|linearajn sistemojn]] kun nekonataj [[variablo]]j, kiel ekzemple la tensio ĉe iu [[nodo]] aŭ la kurento tra iu branĉo de [[grafeo]]. Komuna analizilo por tio estas SPICE (angle, ''Simulation Program with Integrated Circuit Emphasis'' <ref>{{Cite journal | first=Colin | last=Warwick | author=Colin Warwick | url=http://www.nutwooduk.co.uk/pdf/Issue82.PDF#page=27 | work = EMC Journal | issue = 82 | pages = 27–29 | date = May 2009 | title = ''Everything you always wanted to know about SPICE* (*But were afraid to ask)''; Ĉion vi ĉiam volis koni pri SPICE | publisher = Nutwood UK Limited | issn = 1748-9253 | language = angle | format = PDF }}</ref>). Ankaŭ grava pri elektroniko estas la studo kaj kompreno de la teorio de la [[elektromagneta kampo]]<ref>[http://www.phy.ntnu.edu.tw/ntnujava/viewtopic.php?t=32 java (angle)] [[Elektromagnetismo]]</ref>. == Elektronika laboratorio == Pro la kompleksa naturo de la elektronika teorio, laboratoria eksperimentado estas grava necesa parto por efektivigi elektronikajn aparatojn. Tiaj eksperimentoj estas utiligitaj por pruvi aŭ konfirmi la projekton de inĝeniero, kaj detekti difektojn. Historie, elektronikaj laboratorioj konsistis el elektronikaj aparatoj kaj elektra ekipaĵo situanta en fizika spaco, kvankvam ekde pli lasttempaj jaroj la tendenco de elektronika laboratorio estas direktiĝi al simuladoprogramaro, kiel ekzemple ''CircuitLogix'', ''NI-Multisim'' kaj ''OrCAD EE Spice''. == Komputil-helpata projektado == Hodiaŭ elektronikistaj inĝenieroj havas eblon krei cirkvitojn per helpo de komputilo, metodo kiu nomiĝas "komputil-helpata projektado" (angle CAD, ''Computer Aided Design''). La simuladoprogramaro liveras modelojn de antaŭfabrikitaj elementaj blokoj, kiel ekzemple elektroprovizoj, duonkonduktantoj (ekzemple transistoroj), kaj integritaj cirkvitoj. La programaro aŭtomatigas la projektadon per interagaj programoj de [[skemo]]j kaj programoj de antaŭellaboritaj [[cirkvitkarto]]j. Popularaj aŭtomatigaj programaroj estas ''NI-Multisim'', ''OrCAD Capture'', ''EAGLE'' kaj ''Schematic'', ''Mentor (PADS PCB'' kaj ''Logic Sckematic'') kaj multaj aliaj. == Konstrumetodoj == Multaj malsamaj metodoj por kunligi komponantojn estis uzitaj tra jaroj. Ekzemple, la ekstempaj elektronikaj cirkvitoj ofte uzis dratligojn de punkto al punkto, dum komponantoj estis ligitaj al lignaj tabuloj. ''[[Presita cirkvito]]''<ref>[http://eo.wikibooks.org/wiki/Komputila_terminaro Cirkvito presita en Komputila terminaro de Vikilibroj]</ref> kaj ''wire-wrap'' (per dratoj volvitaj ĉirkaŭ stangetoj) estis aliaj uzitaj metodoj. Plejmulto da nuntempaj elektronikaj cirkvitoj uzas cirkvitkartojn produktitaj el materialoj kiel FR2 (FR2 pri flamrezistanta 2, el papero fortigita de [[sintezita rezino]]) aŭ FR4 (FR4 pri flamrezistanta 4, el sintezita rezino fortigita de [[vitrofibro]]j). Antaŭ la jaroj 1960-aj, kutime estis uzita la ''tratrua teĥnologio'' (angle ''THT'', ''Through hole technology''), sed pli kaj pli la ''surfacmunta teĥnologio'' (angle ''SMT'', ''Surface-mount tehnology'')) industrie anstataŭis la antaŭajn metodojn<ref>[http://www.tecnologiademontajesuperficial.es.tl La surfacmunta teĥnologio (hispane)] ekde la jaroj 1980 estas ekskluzive uzata por ''hibridaj cirkvitoj''</ref>. Sano kaj mediaj efikoj asociitaj al elektronikaj aroj akiris pliigitan atenton dum la lastaj jaroj, aparte pri eŭropaj produktoj fare de eŭropaj [[Direktivo (Eŭropa Unio)|direktivo]]j. == Detruo == [[Formiko]]j (el specio ''Nylanderia fulva'') povas konsumi la izolaĵon de elektrikaj kabloj, kreante [[kurta cirkvito|kurtajn cirkvitojn]]. La scientistoj ne bone komprenas la konduton de tiuj insektoj: kio allogas ilin, ĉu estas la varmo kreita de la kurento en la konduktilo, ĉu estas la magneta kampo elradiata de ĉi-lasta?<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.crn.com/news/components-peripherals/207800337/crazy-ant-invasion-frying-computer-equipment.htm|titolo='Crazy' Ant Invasion Frying Computer Equipment (Frenezaj formikoj [[frajo|frajas]] en komputila ekipaĵo)|aŭtoro=Andrew R Hickey|dato=15-a de majo, 2008}}</ref> . == Vidu ankaŭ == * [[Elektra inĝenierarto]] * [[Elektronika inĝenierarto]] * [[Elektronika komponanto]] * [[Elektronika muziko]] * [[Impulso (elektroniko)]] * [[Komputada inĝenierarto]] * [[Telekomunika inĝenierarto]] == Eksteraj ligiloj == * {{dmoz|Science/Technology/Electronics/|Electronics}} === En Esperanto === * [https://www.eventoj.hu/steb/vortaroj/elektrofaka-terminaro.pdf Klariga terminaro - pri elektrotekniko - kompilita de Kristály Tibor] -- [en STEB] * [https://www.eventoj.hu/steb/vortaroj/fortakurenta/fortakurenta.htm Fortakurenta terminaro] - de inĝ. Gádor László en la hungara, Esperanta, angla, germana, rusa * [http://www.eszperanto-konyvesbolt.hu/radiotech.jpg Radioteknika vortaro] -- plurlingva vortaro kun 600 (?) vortoj en la eldonaĵo "Radioteknika artikolaro" ĉe UEA, 1984 * [https://www.eventoj.hu/steb/vortaroj/informadiko-elektroniko.htm Informadiko kaj radioelektroniko] - studenta verko en studopedia.ru en Esperanto kaj rusa === Alilingve === * [http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/Hbase/emcon.html#emcon Elektro kaj magnetismo] de Hyperphysics {{en}} * [http://www.phy.davidson.edu/instrumentation/NEETS.htm NEETS 1998 (Mararmeo elektro kaj elektronika trejnada serio)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20041102181627/http://www.phy.davidson.edu/instrumentation/NEETS.htm |date=2004-11-02 }} {{en}} == Referencoj == {{Referencoj|2}} {{Projektoj|ReVo=elektronik}} == Bibliografio == * Horowitz, Paul; Hill, Winfield (1980). ''The Art of Electronics''. Cambridge University Press. ISBN 978-0521370950. == Fonto == {{Tradukita | lingvo = en | artikolo = Electronics | revizio = 678391504 }} {{Portalo Inĝenierarto}} {{Havenda artikolo|Elektroniko}} {{-}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Elektromagnetismo]] [[Kategorio:Elektroniko| ]] [[Kategorio:Elektra inĝenierarto]] [[Kategorio:Fakvortaroj]] [[Kategorio:Multlingvaj vortaroj]] [[Kategorio:Elektronika industrio]] d714d5gfe1c0e5yrhm1hyhqmztqbpke 0 16272 9378218 8908011 2026-05-20T08:26:51Z ThomasPusch 1869 /* Esperanta agado */ 9378218 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo | nomo =Richard H. Geoghegan | dosiero =[[Dosiero:Richard Henry Geoghegan ca 1895.jpg|220ra]] | priskribo = Geoghegan, ĉ. 1895 | pseŭdonomo = | dato de naskiĝo = [[8-an de januaro]] [[1866]] | loko de naskiĝo = {{Flago|Anglio}} [[Birkenhead]], [[Cheshire]], [[Anglio]] | nacieco = | tradukis = | dato de morto = [[27-an de oktobro]] [[1943]] | loko de morto = {{Flago|Usono}} [[Alasko]], [[Usono]] | verkis = | aliaj aktivaĵoj = | akademiano = | denaska esperantisto = | esperantistiĝis en =[[1887]] }} [[Dosiero:Richard Henry Geoghegan en Kioto 1914.jpg|eta|dekstra|250ra|Geoghegan, pasaĝero en [[rikiŝo]] dum vizito al [[Kioto]], [[1914]]]] '''Richard Henry GEOGHEGAN''' [''Gejgn''] (naskiĝis la [[8-a de januaro|8-an de januaro]] [[1866]] en [[Birkenhead]], [[Cheshire]], [[Anglio]], mortis la [[27-a de oktobro|27-an de oktobro]] [[1943]] en [[Alasko]]) estis anglo, poste usonano, rimarkinda filologo kaj ŝajne la unua angle parolanta esperantisto. == Vivo en Anglio == Laŭ la esperantista biografo [[David Richardson]], Richard estis "la plej aĝa filo de angla patrino kaj irlanda patro, sed estis ĉiam lia irlanda heredaĵo kiun li aparte aprezis".<ref>[[David Richardson]]: [https://web.archive.org/web/20140721034651/http://bulteno.esperanto-usa.org/2010/3/80-geoghegan artikolo "Richard Geoghegan and the «Unua Libro»", 3 2010, en la magazino ''usona esperantisto''], ankaŭ listigita kiel ekstera ligilo ({{en}})</ref> En sia tria vivojaro li suferis ŝtuparan akcidenton en la hejmo, rezulte de kio li restis kripla la tutan vivon, marŝante pene, ofte kun helpo de lambastonoj. Kvazaŭ kompense por sia fizika lameco, li de sia junaĝo montris eksterordinarajn intelektajn povojn, precipe en la lernado de lingvoj. Estante ĉ. 17-jara, li interesiĝis pri orientaj skribsistemoj kaj eniris la [[Universitato de Oksfordo|Universitaton de Oksfordo]], en januaro [[1884]], por studi la [[ĉina lingvo|ĉinan lingvon]]. Li tie montriĝis elstara lernanto, ricevante dufoje premiajn [[stipendio]]jn, sed ne diplomiĝis. En [[Oksfordo]] la ĉina lingvo restis ĝis 1936 nediplomiga studobjekto. == Esperanta agado == Jam en aŭtuno 1887, Geoghegan legis artikolon pri la ĵus aperinta lingvo [[Esperanto]], kaj tuj kontaktis letere (en latina lingvo) kun [[L.L. Zamenhof]], kiu sendis al li germanan eldonon de sia t.n. [[Unua Libro]]. Ellerninte la lingvon el ĝi, tuj, Geoghegan iom poste ricevis de Zamenhof la unuajn ekzemplerojn de la sama libro en anglalingva traduko de varsovia hebreo J. St. (pseŭdonimo de [[Julian Steinhaus]]). Geoghegan devis atentigi Zamenhof, ke tiu traduko estas en tre malbona angla, do fuŝaĵo, kiu nur ridindigus la aferon inter parolantoj de la angla. Sekve de tio, Zamenhof petis al Geoghegan mem fari pli taŭgan tradukon, kion li fakte faris. La traduko de Steinhaus estis retirita, kaj en 1889 publikigita tiu de Geoghegan. En la [[unua adresaro]] Geoghegan havis la numeron 264. == Elmigro al Vaŝingtonio (Usono) == Richard Geoghegan forlasis Oksfordon fine de 1887 kaj estis instruisto de klasikaj lingvoj en [[Londono]] ĝis 1891, kiam li kun siaj vidva patrino kaj gefratoj migris al la vilaĝo [[Eastsound (Vaŝingtonio)|Eastsound]] en la nordokcidenta angulo de [[Usono]]. Ne trovante en tiea fiŝista-farmista medio oportunon por vivteni sin, li en 1893 iris al [[Tacoma]], en la ŝtato [[Vaŝingtonio]], kie li laboris kiel stenografiisto por anglikana episkopo, poste ankaŭ por la angla kaj japana konsuloj. Li fondis, kune kun du-tri aliaj lingvistoj, la Filologian Societon de la Ŝtato Vaŝingtonio, kaj mem kontribuis al ĝi plurajn valorajn disertaciojn pri la interrilatoj de antikvaj orientaj kaj amerikaj skribsistemoj kaj pri kalendaraj sistemoj. == Translokiĝo al Alasko == Dume li sensukcese klopodadis ricevi postenon kiel profesoro pri ĉina lingvo en la [[Universitato de Vaŝingtonio]] en [[Seattle]], kaj en la unuaj tagoj de 1903 akceptis inviton de la fama juĝisto [[James Wickersham]] veni al [[Alasko]] kiel tribunala stenografiisto. En 1905 li elektiĝis kiel la unua prezidanto de la nove fondita [[Amerika Esperanto-Asocio]], sed fakte nur malfacile povis prezidi pro sia foresto en fora Alasko - aparte pro tio, li pasigis la jaron 1906 kiel tribunala raportisto en Seattle, sed tiam la juĝisto [[James Wickersham]] tre petis lin reveni al [[Alasko]] kaj li duafoje akceptis la vokon. Spite la rigoran klimaton kaj krudan orminejan medion, plaĉis al Geoghegan la neformala alaska vivmaniero kaj la oportuno de proksime studi la [[Eskimo-aleuta familio|aleutan]] kaj aliajn indiĝenajn lingvojn de la regiono. Krom la jaroj 1906, kiun li kiel notite pasigis en Seattle (kie fondiĝis la [[Seattle Esperanto Society|Societo Esperantista de Seattle]] precipe pro lia influo kaj tiu de lia amiko, William G. Adams) kaj 1914, kiam li vojaĝis tra okcidenta Usono kaj [[Japanio]], Geoghegan restis loĝanto de Alasko ĝis sia morto la [[27-an de oktobro]] [[1943]]. Pro siaj lameco kaj fizikaj malfortoj, Geoghegan havis retireman naturon kaj ĝis 1916 li ne edziĝis. En tiu jaro, enamiĝinte al Ella Joseph-de-Saccrist, li edziĝis al ŝi nur sekrete, laŭ la konsilo de amikoj, pro la ekzistantaj rasaj antaŭjuĝoj: Ella, kiu venis el [[Martiniko]], estis duone negra. Ŝi mortis en 1936. (Tio klarigas, ke en iuj biografioj oni legas, ke li neniam edziĝis). Geoghegan vivis simple, plej ofte en krudaj trunkaj [[kabano]]j, ĉe diversaj adresoj en la urbo [[Fairbanks]]. Multaj loĝantoj eĉ ne sciis, ke la modesta najbaro fakte estas renoma [[filologo]], kiu scipovas dekon da lingvoj, konsultiĝas koresponde kun la plej famaj lingvistoj de la mondo, kaj kontribuadas al fakgazetoj pri lingvaj temoj. Li ĉiam restis fidela al Esperanto, al kies [[Lingva Komitato]] li elektiĝis tuj post ĝia fondiĝo en 1905. Esperanto tamen estis por li ĉefe skriba lingvo. La unua, kun kiu li parolis ĝin, estis [[Wilhelm Heinrich Trompeter]], kiu vizitis lin en [[Eastsound]] en la 1890-aj jaroj. Lia valora libro-kolekto, inkluzive de multaj originalaj leteroj de Zamenhof kaj aliaj pioniroj, kiel ankaŭ de raraĵoj pri nekonataj - ĉefe orientaj - lingvoj, pereis kiam la familia hejmo en [[Eastsound]] forbrulis en 1906. Probable, la plej elstara lingvistika kontribuo de Geoghegan estis la kompilo de vortaro kaj gramatiko pri la [[aleuta lingvo]] de la alaskaj insuloj ([[Aleutaj Insuloj]] kaj [[Komandorski-insularo]]), pri kiu li laboradis ekde sia alveno en [[Valdez]], Alasko, en 1903. Ĝi fine aperis presita nur post lia morto, en 1944, kaj restas ankaŭ hodiaŭ la ĉefa anglalingva verko pri la temo. == Verkoj == === En kaj pri Esperanto === * '''1889''': D-ro Esperanto: International Language, Introduction & Complete Grammar (Warsaw, 1889); * '''1892''': The Universal Language "Esperanto". Complete Instruction Book with two Vocabularies translated after the Russian of Dr. L.L. Samenhof (Nurnberg, 1892); dua eldono de la sama (Upsala, 1898); * '''1898''': A Few Words on the International Language "Esperanto", Zamenhof, translated by R.H. Geoghegan (Upsala, 1898); * '''1904''': Grammar and Exercises of the International Language Esperanto. Adopted from the French of [[Louis de Beaufront]] (Londono, 1904); === Pri la aleuta kaj aliaj temoj === * '''1906''': Some notes on the ideograms of the Chinese and the Central American calendars. En: The Monist. [[Ĉikago]], Vol. 16 (1906), N-ro. 4, p. 562-596 * '''1944''' (postmorte): The Aleut Language. Vaŝingtono, 1944. 2-a eld. Seattle, Vaŝingtonio 1966 Geoghegan ankaŭ kompilis la fremdlingvajn sekciojn (ĉefe rusan) de: Wickersham, James, A Bibliography of Alaskan Literature,1724-1927. (Fairbanks, Alaska, 1927). La leteroj, taglibroj, kaj aliaj paperoj de Richard Geoghegan troviĝas en Richard Geoghegan Collection, Rasmuson Library, University of Alaska, Fairbanks. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://web.archive.org/web/20140721034651/http://bulteno.esperanto-usa.org/2010/3/80-geoghegan artikolo "Richard Geoghegan and the «Unua Libro»" de majo-junio 2010 en la magazino ''usona esperantisto''], arkivigita en julio 2014 ({{en}}) * [https://search.onb.ac.at/primo-explore/search?query=any,contains,richard%20geoghegan&tab=default_tab&search_scope=ONB_gesamtbestand&vid=ONB libroj de kaj pri Richard Geoghegan] en la [[Esperantomuzeo_kaj_Kolekto_por_Planlingvoj|Kolekto por Planlingvoj kaj Esperanto-Muzeo]] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Unua}} {{Vivtempo|Geoghegan, Richard H.}} [[Kategorio:Anglaj esperantistoj]] [[Kategorio:Usonaj esperantistoj]] [[Kategorio:Alaskanoj]] 4kobbf481hpyykjh4dbbqc4f39ctd5f 9378220 9378218 2026-05-20T08:29:29Z ThomasPusch 1869 /* Esperanta agado */ 9378220 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo | nomo =Richard H. Geoghegan | dosiero =[[Dosiero:Richard Henry Geoghegan ca 1895.jpg|220ra]] | priskribo = Geoghegan, ĉ. 1895 | pseŭdonomo = | dato de naskiĝo = [[8-an de januaro]] [[1866]] | loko de naskiĝo = {{Flago|Anglio}} [[Birkenhead]], [[Cheshire]], [[Anglio]] | nacieco = | tradukis = | dato de morto = [[27-an de oktobro]] [[1943]] | loko de morto = {{Flago|Usono}} [[Alasko]], [[Usono]] | verkis = | aliaj aktivaĵoj = | akademiano = | denaska esperantisto = | esperantistiĝis en =[[1887]] }} [[Dosiero:Richard Henry Geoghegan en Kioto 1914.jpg|eta|dekstra|250ra|Geoghegan, pasaĝero en [[rikiŝo]] dum vizito al [[Kioto]], [[1914]]]] '''Richard Henry GEOGHEGAN''' [''Gejgn''] (naskiĝis la [[8-a de januaro|8-an de januaro]] [[1866]] en [[Birkenhead]], [[Cheshire]], [[Anglio]], mortis la [[27-a de oktobro|27-an de oktobro]] [[1943]] en [[Alasko]]) estis anglo, poste usonano, rimarkinda filologo kaj ŝajne la unua angle parolanta esperantisto. == Vivo en Anglio == Laŭ la esperantista biografo [[David Richardson]], Richard estis "la plej aĝa filo de angla patrino kaj irlanda patro, sed estis ĉiam lia irlanda heredaĵo kiun li aparte aprezis".<ref>[[David Richardson]]: [https://web.archive.org/web/20140721034651/http://bulteno.esperanto-usa.org/2010/3/80-geoghegan artikolo "Richard Geoghegan and the «Unua Libro»", 3 2010, en la magazino ''usona esperantisto''], ankaŭ listigita kiel ekstera ligilo ({{en}})</ref> En sia tria vivojaro li suferis ŝtuparan akcidenton en la hejmo, rezulte de kio li restis kripla la tutan vivon, marŝante pene, ofte kun helpo de lambastonoj. Kvazaŭ kompense por sia fizika lameco, li de sia junaĝo montris eksterordinarajn intelektajn povojn, precipe en la lernado de lingvoj. Estante ĉ. 17-jara, li interesiĝis pri orientaj skribsistemoj kaj eniris la [[Universitato de Oksfordo|Universitaton de Oksfordo]], en januaro [[1884]], por studi la [[ĉina lingvo|ĉinan lingvon]]. Li tie montriĝis elstara lernanto, ricevante dufoje premiajn [[stipendio]]jn, sed ne diplomiĝis. En [[Oksfordo]] la ĉina lingvo restis ĝis 1936 nediplomiga studobjekto. == Esperanta agado == Jam en aŭtuno 1887, Geoghegan legis artikolon pri la ĵus aperinta lingvo [[Esperanto]], kaj tuj kontaktis letere (en latina lingvo) kun [[L.L. Zamenhof]], kiu sendis al li germanan eldonon de sia t.n. [[Unua Libro]]. Ellerninte la lingvon el ĝi, tuj, Geoghegan iom poste ricevis de Zamenhof la unuajn ekzemplerojn de la sama libro en anglalingva traduko de varsovia juda kuracisto J. St. (pseŭdonimo de [[Julian Steinhaus]]). Geoghegan devis atentigi Zamenhof, ke tiu traduko estas en tre malbona angla, do fuŝaĵo, kiu nur ridindigus la aferon inter parolantoj de la angla. Sekve de tio, Zamenhof petis al Geoghegan mem fari pli taŭgan tradukon, kion li fakte faris. La traduko de Steinhaus estis retirita, kaj en 1889 publikigita tiu de Geoghegan. En la [[Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon "Esperanto"|unua adresaro]] Geoghegan havis la numeron 264 kaj Steinhaus la numeron 883. == Elmigro al Vaŝingtonio (Usono) == Richard Geoghegan forlasis Oksfordon fine de 1887 kaj estis instruisto de klasikaj lingvoj en [[Londono]] ĝis 1891, kiam li kun siaj vidva patrino kaj gefratoj migris al la vilaĝo [[Eastsound (Vaŝingtonio)|Eastsound]] en la nordokcidenta angulo de [[Usono]]. Ne trovante en tiea fiŝista-farmista medio oportunon por vivteni sin, li en 1893 iris al [[Tacoma]], en la ŝtato [[Vaŝingtonio]], kie li laboris kiel stenografiisto por anglikana episkopo, poste ankaŭ por la angla kaj japana konsuloj. Li fondis, kune kun du-tri aliaj lingvistoj, la Filologian Societon de la Ŝtato Vaŝingtonio, kaj mem kontribuis al ĝi plurajn valorajn disertaciojn pri la interrilatoj de antikvaj orientaj kaj amerikaj skribsistemoj kaj pri kalendaraj sistemoj. == Translokiĝo al Alasko == Dume li sensukcese klopodadis ricevi postenon kiel profesoro pri ĉina lingvo en la [[Universitato de Vaŝingtonio]] en [[Seattle]], kaj en la unuaj tagoj de 1903 akceptis inviton de la fama juĝisto [[James Wickersham]] veni al [[Alasko]] kiel tribunala stenografiisto. En 1905 li elektiĝis kiel la unua prezidanto de la nove fondita [[Amerika Esperanto-Asocio]], sed fakte nur malfacile povis prezidi pro sia foresto en fora Alasko - aparte pro tio, li pasigis la jaron 1906 kiel tribunala raportisto en Seattle, sed tiam la juĝisto [[James Wickersham]] tre petis lin reveni al [[Alasko]] kaj li duafoje akceptis la vokon. Spite la rigoran klimaton kaj krudan orminejan medion, plaĉis al Geoghegan la neformala alaska vivmaniero kaj la oportuno de proksime studi la [[Eskimo-aleuta familio|aleutan]] kaj aliajn indiĝenajn lingvojn de la regiono. Krom la jaroj 1906, kiun li kiel notite pasigis en Seattle (kie fondiĝis la [[Seattle Esperanto Society|Societo Esperantista de Seattle]] precipe pro lia influo kaj tiu de lia amiko, William G. Adams) kaj 1914, kiam li vojaĝis tra okcidenta Usono kaj [[Japanio]], Geoghegan restis loĝanto de Alasko ĝis sia morto la [[27-an de oktobro]] [[1943]]. Pro siaj lameco kaj fizikaj malfortoj, Geoghegan havis retireman naturon kaj ĝis 1916 li ne edziĝis. En tiu jaro, enamiĝinte al Ella Joseph-de-Saccrist, li edziĝis al ŝi nur sekrete, laŭ la konsilo de amikoj, pro la ekzistantaj rasaj antaŭjuĝoj: Ella, kiu venis el [[Martiniko]], estis duone negra. Ŝi mortis en 1936. (Tio klarigas, ke en iuj biografioj oni legas, ke li neniam edziĝis). Geoghegan vivis simple, plej ofte en krudaj trunkaj [[kabano]]j, ĉe diversaj adresoj en la urbo [[Fairbanks]]. Multaj loĝantoj eĉ ne sciis, ke la modesta najbaro fakte estas renoma [[filologo]], kiu scipovas dekon da lingvoj, konsultiĝas koresponde kun la plej famaj lingvistoj de la mondo, kaj kontribuadas al fakgazetoj pri lingvaj temoj. Li ĉiam restis fidela al Esperanto, al kies [[Lingva Komitato]] li elektiĝis tuj post ĝia fondiĝo en 1905. Esperanto tamen estis por li ĉefe skriba lingvo. La unua, kun kiu li parolis ĝin, estis [[Wilhelm Heinrich Trompeter]], kiu vizitis lin en [[Eastsound]] en la 1890-aj jaroj. Lia valora libro-kolekto, inkluzive de multaj originalaj leteroj de Zamenhof kaj aliaj pioniroj, kiel ankaŭ de raraĵoj pri nekonataj - ĉefe orientaj - lingvoj, pereis kiam la familia hejmo en [[Eastsound]] forbrulis en 1906. Probable, la plej elstara lingvistika kontribuo de Geoghegan estis la kompilo de vortaro kaj gramatiko pri la [[aleuta lingvo]] de la alaskaj insuloj ([[Aleutaj Insuloj]] kaj [[Komandorski-insularo]]), pri kiu li laboradis ekde sia alveno en [[Valdez]], Alasko, en 1903. Ĝi fine aperis presita nur post lia morto, en 1944, kaj restas ankaŭ hodiaŭ la ĉefa anglalingva verko pri la temo. == Verkoj == === En kaj pri Esperanto === * '''1889''': D-ro Esperanto: International Language, Introduction & Complete Grammar (Warsaw, 1889); * '''1892''': The Universal Language "Esperanto". Complete Instruction Book with two Vocabularies translated after the Russian of Dr. L.L. Samenhof (Nurnberg, 1892); dua eldono de la sama (Upsala, 1898); * '''1898''': A Few Words on the International Language "Esperanto", Zamenhof, translated by R.H. Geoghegan (Upsala, 1898); * '''1904''': Grammar and Exercises of the International Language Esperanto. Adopted from the French of [[Louis de Beaufront]] (Londono, 1904); === Pri la aleuta kaj aliaj temoj === * '''1906''': Some notes on the ideograms of the Chinese and the Central American calendars. En: The Monist. [[Ĉikago]], Vol. 16 (1906), N-ro. 4, p. 562-596 * '''1944''' (postmorte): The Aleut Language. Vaŝingtono, 1944. 2-a eld. Seattle, Vaŝingtonio 1966 Geoghegan ankaŭ kompilis la fremdlingvajn sekciojn (ĉefe rusan) de: Wickersham, James, A Bibliography of Alaskan Literature,1724-1927. (Fairbanks, Alaska, 1927). La leteroj, taglibroj, kaj aliaj paperoj de Richard Geoghegan troviĝas en Richard Geoghegan Collection, Rasmuson Library, University of Alaska, Fairbanks. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://web.archive.org/web/20140721034651/http://bulteno.esperanto-usa.org/2010/3/80-geoghegan artikolo "Richard Geoghegan and the «Unua Libro»" de majo-junio 2010 en la magazino ''usona esperantisto''], arkivigita en julio 2014 ({{en}}) * [https://search.onb.ac.at/primo-explore/search?query=any,contains,richard%20geoghegan&tab=default_tab&search_scope=ONB_gesamtbestand&vid=ONB libroj de kaj pri Richard Geoghegan] en la [[Esperantomuzeo_kaj_Kolekto_por_Planlingvoj|Kolekto por Planlingvoj kaj Esperanto-Muzeo]] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Unua}} {{Vivtempo|Geoghegan, Richard H.}} [[Kategorio:Anglaj esperantistoj]] [[Kategorio:Usonaj esperantistoj]] [[Kategorio:Alaskanoj]] n55fi84pr9guy8h9r8a9yt219d7mi8z 0 16283 9377746 9309759 2026-05-19T14:53:59Z Sj1mor 12103 9377746 wikitext text/x-wiki {{Unua}} {{Informkesto homo}} '''GIESSWEIN Sándor,''' Aleksandro Giesswein {{prononco|gisvejn}}, 1856–1923, estis [[hungaro|hungara]] doktoro, [[prelato]], [[pacifisto]], [[esperantisto]] kaj [[politikisto]]. Krom teologiaj studoj li okupiĝis multe pri [[filologio]], [[sociologio]] ktp, kaj estis pioniro de [[pacifismo]], [[feminismo]] kaj de aliaj sociaj reform-klopodoj. Li estis parlamentano por kristan-socialistaj partio de [[Hungario]]. Li naskiĝis la [[4-an de februaro]] [[1856]] en [[Tata]], kaj mortis la [[15-an de novembro]] [[1923]] en [[Budapeŝto]]. Giesswein estis esperantisto kaj estis de 1911 prezidanto de la [[Hungarlanda Esperanto-Societo]] ĝis sia morto. Li pledis kelkfoje por Esperanto en la parlamento – la unuan fojon en 1911 – kaj dum la [[UK|universalaj kongresoj de Esperanto]] en [[UK 1911|Antwerpen 1911]] kaj [[UK 1912|Krakow 1912]] li reprezentis la hungaran ministron de la edukado.<ref>[https://www.eventoj.hu/steb/gxenerala_naturscienco/enciklopedio-1/encikl-h.htm Hungarujo] en EdE</ref> Dum kelkaj kongresoj li celebris meson kaj predikis esperante. Li faris paroladojn pri Esperanto en multaj hungaraj urboj kaj estis en la gvidantaro de internaciaj esperantosocietoj. Dum la unua mondmilito Giesswein fervore subtenis la {{N|kontraŭmilita movado}}. Laŭ [[EdE]], dum sia lasta vespero li instruis Esperanton al sia parencino. == Memorigiloj == [[Dosiero:Giesswein Sándor pécsi emléktáblája.jpg|dekstra|eta|Memortabulo de Giesswein en la [[Esperanto-parko (Pécs)|Esperanto-parko en Pécs]]]] [[Dosiero:Dombóvári eszperantisták és Giesswein Sándor emléktáblája Dombóváron.jpg|dekstra|eta|[[Memortabulo de Sándor Giesswein|Lia memortabulo en Dombóvár]], dekstre, en 2012.]] [[Dosiero:Dombóvár, egyházi temető, Eszperantó Pantheon emléktáblái.jpg|dekstre|eta|Kaj en 2020.]] * [[Budapest]] VIII. tombejo Kerepesi, 53-1-82. Nuligita tombo.<ref>[http://www.fw.hu/eventoj/zeo-hu/eszperanto-zeo-hu.htm#giesswein Árpád Rátkai dr.: Esperantalioj en Hungario kaj en kelkaj translimaj urboj.]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[Dombóvár]], Sur la muro de katafalko de katolika tombejo, memortabulo el [[granito]] * [[Győr]], Káptalandomb 7, Biblioteko de Teologia Altlernejo – busto el [[gipso]] * Győr, Preĝejo de episkopa katedralo. Lia nuna tombo – memortabulo el ruĝa granito. * [[Mosonmagyaróvár]], En la ĝardeno de preĝejo [[Sankta Gerardo]] – statuo * [[Pécs]], strato Papnövelde, [[Esperanto-parko (Pécs)|Esperanto-parko]]. Memortabulo el granito. * [[Tata]], sur la fasado de pastrejo – memortabulo (placo Kossuth 15) * [[Taksony]], sur la tegmento de preĝejo [[Sankta Anna]] – statuo de la iama Giesswein-tombo == Verkaro == * ''Az összehasonlító nyelvészet fő problémái'' – Győr, 1890 * ''Munkásvédelem,'' 1901 * ''Egyiptom és a Biblia'' – Budapeŝto, 1909 * ''Világegyetem és a lélek világa'' – Budapeŝto, 1913 * ''A szociális kérdés és a keresztény szociálizmus.'' "Népiratkák" 294. ''Szent István Társulat'' – Budapeŝto, 1914 * ''A háború és a társadalomtudomány'' – Budapeŝto, 1915 * ''Új idők küszöbén'' – Budapeŝto, 1918 == Notoj kaj referencoj == * {{Tradukita|hu|Giesswein Sándor|revizio = 12360984}} * {{EdE|linia=jes|Giesswein}} {{Referencoj}}{{Projektoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Esperanto-parko (Pécs)]] * [[Memortabulo de Sándor Giesswein]] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Giesswein, Sandor}} [[Kategorio:Hungaraj esperantistoj]] [[Kategorio:Hungaraj politikistoj]] [[Kategorio:Hungaraj akademianoj]] [[Kategorio:Hungaraj pastroj]] [[Kategorio:Hungaraj prelatoj]] ta64z6on42ds5z5kv5lf9wrv8mvh4sq 0 17194 9377949 9232796 2026-05-19T20:05:16Z Kani 670 /* Vidu ankaŭ */ 9377949 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo |dosiero =The Assassination of Caligula by Raffaele Persichini.png | grandeco de dosiero = 350px |priskribo =La murdo de Kaligulo, pentrita de Raffaele Persichini (1794-1861). | dato de naskiĝo = [[31-a de aŭgusto|31-an de aŭgusto]] [[12]] | dato de morto = [[24-a de januaro|24-an de januaro]] [[41]] | kesteroj = {{Informkestero sinsekvo | titolo = [[Listo de romiaj imperiestroj|Romia imperiestro]] | dosiero = SPQRomani.svg | periodo = [[37]] - [[41]] | antaŭ = [[Tiberio]] | post = [[Klaŭdio]] }} }} '''Kaligulo''', [[Latina lingvo|latine]]: '''Gaius Caesar Germanicus''', naskiĝis la [[31-a de aŭgusto|31-an de aŭgusto]] [[12]], mortis la [[24-a de januaro|24-an de januaro]] [[41]], estis [[Romia imperio|romia]] imperiestro el la [[Juli-Klaŭdia dinastio]] ekde [[37]] ĝis [[41]]. Li ŝajne iĝis freneza, ekzemple li nomis sian ĉevalon [[konsulo]], li diris "mi volus, ke la tuta romia popolo havu unu kapon, ke mi povus strangoli ĝin tute en unu fojo". Li finfine estis murdita. == Vivo == [[Dosiero:Caligula bust.jpg|eta|maldekstre]] Estante la filo de [[Nero Claudius Germanicus]] kaj [[Vipsania Agrippina]] li venis kiel eta knabo en [[Germanio]] ĉe la [[Rejno]]n. Tie moknomis lin la soldatoj, pro la malalteco korpa, ''caliga'', do ''soldatboteto''. La minacantan kruelecon de [[Sejano|Lucio Aelio Sejano]], prefekto de la [[pretora gvardio]], li povis eviti per kontinua kaĵolado kaj flatado. Imperiestro [[Tiberio]] finfine proklamis lin posteulo imperiestra nerespektante la naturan sekvon heredan. Post la morto de Tiberio li ovaciitis fare de la Romianoj; la tronon asekurigis al Kaligulo ankaŭ la murdisto Macro. == Politiko == Plurajn regulojn de la antaŭulo pezantajn sur la homoj Kaligulo malenkondukis kaj forigis. Sed jam post ok monatoj da reganteco senteblis lia grava mensa malsaniĝo kaj li ŝanĝiĝis komplete. Li pensis ke ĉio ajn estas permesita al si. Sekvis diboĉaĉoj, ŝantaĝoj kaj senfinaj kruelaĵoj. Plaĉis al li esti venerata kiel dio tretaĉi sur ĉion sanktan. Liaj militiroj, planite kun granda pompo, restis nesukcesaj: en 39 kontraŭ la [[Ĥatoj]]; en 40 kontraŭ [[Britannia]]. Dume li estis en [[Liono]] en vintro 39/40 kaj etan tempon eĉ en [[Britio]]. Post diversaj nesukcesaj konspiroj (kies planintojn li kruelege punis) li murditis dum privata venĝo de la pretorgvardia tribunuso [[Kasio Ĥereo]]. [[Dosiero:Caligae from side.jpg|eta|maldekstre|''kaliga''.]] == Literatura akcepto == Beletre, lian personon la franca verkisto [[Albert Camus]] interpretis kiel viro ne freneza sed afekciita de la absurdeco de homa kondiĉo (KALIGULO: "Estas unu vero tutsimpla, tutklara, iom plumpa, sed malfacila por ĝin trovi, kaj peza por ĝin porti." HELIKON: "Kaj kiu estas tiu vero, Kajus ?" KALIGULO (flankenforturnante la kapon, neŭtratone.) "Homoj mortas, kaj ne feliĉas..") kaj kiu volas igi la aliajn homojn vivi "en la vero" la vero de indiferenta arbitra, maljusta, kaprica, naturo, vero de absurda kaj kruela destino, kaj tial kondutas kaprice kaj kruele por "instrui" la homojn. ==Bibliografio== * Sceno de "Kaligulo" de [[Albert Camus]] en "Kaligulo - Teatraĵo de Albert Camus". == Vidu ankaŭ == * [[Malcolm McDowell]] ludis la rolon en filmo "Kaligulo". == Fonto == Meyers Großes Konversations-Lexikon, Band 3. Leipzig 1905, p. 702, kio [http://www.zeno.org/nid/20006391680 legeblas tie ĉi interrete.] {{Projektoj|s= Gajus Cesar Kaligulo}} {{-}} {{Bibliotekoj}} {{Romiaj imperiestroj}} [[Kategorio:Romiaj diktatoroj]] [[Kategorio:Romianoj de la 1-a jarcento]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 12]] [[Kategorio:Mortintoj en 41]] [[Kategorio:Romiaj imperiestroj]] [[Kategorio:Atencitoj]] ggxfwmn63q5yau9hvdxz1n7ypyqtre9 9377961 9377949 2026-05-19T20:48:19Z Kani 670 /* Bibliografio */ 9377961 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo |dosiero =The Assassination of Caligula by Raffaele Persichini.png | grandeco de dosiero = 350px |priskribo =La murdo de Kaligulo, pentrita de Raffaele Persichini (1794-1861). | dato de naskiĝo = [[31-a de aŭgusto|31-an de aŭgusto]] [[12]] | dato de morto = [[24-a de januaro|24-an de januaro]] [[41]] | kesteroj = {{Informkestero sinsekvo | titolo = [[Listo de romiaj imperiestroj|Romia imperiestro]] | dosiero = SPQRomani.svg | periodo = [[37]] - [[41]] | antaŭ = [[Tiberio]] | post = [[Klaŭdio]] }} }} '''Kaligulo''', [[Latina lingvo|latine]]: '''Gaius Caesar Germanicus''', naskiĝis la [[31-a de aŭgusto|31-an de aŭgusto]] [[12]], mortis la [[24-a de januaro|24-an de januaro]] [[41]], estis [[Romia imperio|romia]] imperiestro el la [[Juli-Klaŭdia dinastio]] ekde [[37]] ĝis [[41]]. Li ŝajne iĝis freneza, ekzemple li nomis sian ĉevalon [[konsulo]], li diris "mi volus, ke la tuta romia popolo havu unu kapon, ke mi povus strangoli ĝin tute en unu fojo". Li finfine estis murdita. == Vivo == [[Dosiero:Caligula bust.jpg|eta|maldekstre]] Estante la filo de [[Nero Claudius Germanicus]] kaj [[Vipsania Agrippina]] li venis kiel eta knabo en [[Germanio]] ĉe la [[Rejno]]n. Tie moknomis lin la soldatoj, pro la malalteco korpa, ''caliga'', do ''soldatboteto''. La minacantan kruelecon de [[Sejano|Lucio Aelio Sejano]], prefekto de la [[pretora gvardio]], li povis eviti per kontinua kaĵolado kaj flatado. Imperiestro [[Tiberio]] finfine proklamis lin posteulo imperiestra nerespektante la naturan sekvon heredan. Post la morto de Tiberio li ovaciitis fare de la Romianoj; la tronon asekurigis al Kaligulo ankaŭ la murdisto Macro. == Politiko == Plurajn regulojn de la antaŭulo pezantajn sur la homoj Kaligulo malenkondukis kaj forigis. Sed jam post ok monatoj da reganteco senteblis lia grava mensa malsaniĝo kaj li ŝanĝiĝis komplete. Li pensis ke ĉio ajn estas permesita al si. Sekvis diboĉaĉoj, ŝantaĝoj kaj senfinaj kruelaĵoj. Plaĉis al li esti venerata kiel dio tretaĉi sur ĉion sanktan. Liaj militiroj, planite kun granda pompo, restis nesukcesaj: en 39 kontraŭ la [[Ĥatoj]]; en 40 kontraŭ [[Britannia]]. Dume li estis en [[Liono]] en vintro 39/40 kaj etan tempon eĉ en [[Britio]]. Post diversaj nesukcesaj konspiroj (kies planintojn li kruelege punis) li murditis dum privata venĝo de la pretorgvardia tribunuso [[Kasio Ĥereo]]. [[Dosiero:Caligae from side.jpg|eta|maldekstre|''kaliga''.]] == Literatura akcepto == Beletre, lian personon la franca verkisto [[Albert Camus]] interpretis kiel viro ne freneza sed afekciita de la absurdeco de homa kondiĉo (KALIGULO: "Estas unu vero tutsimpla, tutklara, iom plumpa, sed malfacila por ĝin trovi, kaj peza por ĝin porti." HELIKON: "Kaj kiu estas tiu vero, Kajus ?" KALIGULO (flankenforturnante la kapon, neŭtratone.) "Homoj mortas, kaj ne feliĉas..") kaj kiu volas igi la aliajn homojn vivi "en la vero" la vero de indiferenta arbitra, maljusta, kaprica, naturo, vero de absurda kaj kruela destino, kaj tial kondutas kaprice kaj kruele por "instrui" la homojn. ==Bibliografio== * Sceno de "Kaligulo" de [[Albert Camus]] en "Kaligulo - Teatraĵo de Albert Camus". En [[Sennaciulo]], 1444-1446, oktobro-decembro 2025, pp. 24-25. Tradukis Roland Platteau. == Vidu ankaŭ == * [[Malcolm McDowell]] ludis la rolon en filmo "Kaligulo". == Fonto == Meyers Großes Konversations-Lexikon, Band 3. Leipzig 1905, p. 702, kio [http://www.zeno.org/nid/20006391680 legeblas tie ĉi interrete.] {{Projektoj|s= Gajus Cesar Kaligulo}} {{-}} {{Bibliotekoj}} {{Romiaj imperiestroj}} [[Kategorio:Romiaj diktatoroj]] [[Kategorio:Romianoj de la 1-a jarcento]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 12]] [[Kategorio:Mortintoj en 41]] [[Kategorio:Romiaj imperiestroj]] [[Kategorio:Atencitoj]] 1ux1rd2cny563dj4hn2ylxkohg6lcaj 0 17203 9377921 9329648 2026-05-19T19:33:35Z Sj1mor 12103 9377921 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo |nomo =<span style="text-shadow:gray 4px 4px 2px;"><font color="white"><big><big>Publius Helvius Pertinax<br>(126-193)</font></big></big></span> |dosiero =Publius Helvius Pertinax.png | grandeco de dosiero = 350px |priskribo =Ikonografia bildo de Publio Helvio Pertinakso (126-193). |dato de naskiĝo =la [[1-a de aŭgusto]], [[126]] |loko de naskiĝo =[[Alba (Italio)|Alba Pompejo]], [[Romia Imperio]] |dato de morto =[[28-a de marto]] [[193]] |loko de morto =[[Romo]], [[Romia Imperio]] }} <big>'''Pertinakso'''</big> aŭ <big>'''Publius Helvius Pertinax'''</big> (1-a de aŭgusto 126 – 28-a de marto 193) estis romia imperiestro dum la unuaj tri monatoj de 193. Li sukcedis [[Komodo]] kaj fariĝis la unua reganto en la turbula [[:en:Year of the Five Emperors|Jaro de la Kvin Imperiestroj]]. Filo de liberigito, Pertinakso leviĝis de modestaj originoj per la milita kariero. Li distingiĝis en la [[:en:Roman–Parthian War of 161–166|Romia-Partia Milito de 161–166]] kaj poste plenumis sinsekvon de guberniestroj kaj altrangaj komandoj. Li ankaŭ estis membro de la Romia Senato, kie li estis samtempulo de la historiisto [[Kasio Diono]]. Post la murdo de Komodo, Pertinakso estis elektita imperiestro. Li provis restarigi disciplinon en la armeo kaj la financoj de la imperio, sed liaj reformoj kontraŭis la Pretoran Gvardion, kiu mortigis lin post nur 87 tagoj. Li poste estis diigita de [[Septimo Severo]], kiu reklamis lian memoron kiel parton de sia propra ascendo al potenco. Antikvaj kaj modernaj taksoj ĝenerale rigardas Pertinakson kiel kapablan kaj konsciencan reganton venkitan de la cirkonstancoj. [[Dosiero:Guarda pretoriana do império romano.png|eta|maldekstre|400px|<center>Pretora gvardio de la Romia Imperio.</center>]] [[Dosiero:Publius Helvius Pertinax 0.png|eta|maldekstre|400px|<center>Pertinakso, la imperiestro kiu regis dum 3 monatoj kaj estis brutale ekzekutita de siaj propraj gardistoj.</center>]] [[Dosiero:Publius Helvius Pertinax 1.png|eta|maldekstre|300px|<center>Pertinakso estis proklamita Romia Imperiestro en la tago sekvanta al la morto de [[Komodo]].</center>]] [[Dosiero:Publius Helvius Pertinax 2.png|eta|maldekstre|400px|<center>La murdo de la imperiestro Pertinakso fare de soldatoj de la Pretora Gvardio la 28-an de marto 193.</center>]] [[Dosiero:Publius Helvius Pertinax 3.png|eta|dekstre|400px|<center>Morto de la imperiestro Pertinakso.</center>]] ==Frua vivo== La historio de Pertinakso estas registrita en la [[:en:Historia Augusta|"Historia Augusta"]] kaj en la [https://books.google.com.br/books?id=ClROAAAAYAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_book_other_versions_r&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false "Romia Historio"] de [[Kasio Diono]], kun multaj detaloj konfirmitaj de surskriboj. Li naskiĝis en Alba Pompeja, en norda Italio, filo de Helvius Successus, iu liberigito. Laŭ Diono, Successus ne havis nobelan genlinion, sed donis al sia filo edukon sufiĉan por certigi al li avancon. Kun la subteno de patrono - aŭ [[:en:Lucius Hedius Rufus Lollianus Avitus (consul 144)|Lucio Avito]] aŭ [[:en:Tiberius Claudius Pompeianus|Tiberio Klaŭdio Pompejano]] - Pertinakso akiris komisionon kiel kohorta oficiro. Li elstariĝis en la [[:en:Roman–Parthian War of 161–166|Partia Milito]], gajnante rapidan promocion. Li poste servis en la [[Britannia|Romia Britanio]] kiel tribuno de la [[:en:Legio VI Victrix|6-a Venka Legio]] kaj laŭlonge de la Danuba limo, kaj poste kiel prokuroro en [[Dakio]]. Kvankam nelonge flankenlasita de kortega politiko sub Marko Aŭrelio, li estis revokita por la [[:en:Marcomannic Wars|Markomanaj Militoj]] kaj fariĝis [[:en:Suffect|sufekta konsulo]] en 175. Inter 175 kaj 185, li regis serion da provincoj, inkluzive de Supra kaj Malsupra [[Moesia]], [[Dakio]], [[Sirio]], kaj fine [[Britannia|Britanio]]. En Britanio lia strikta disciplino provokis malamikecon: ribelemaj soldatoj iam lasis lin por morti, kaj li estis devigita demisiiĝi en 187. Li poste servis kiel prokonsulo de Afriko (188–189), poste kiel urba prefekto de Romo, kaj fine denove konsulo en 192 kun Komodo kiel kolego. ==Imperiestro== La 31-an de decembro 192 [[Komodo]] estis murdita de palaca konspiro implikanta la pretoran prefekton [[:en:Quintus Aemilius Laetus|Kvinto Emilio Laeto]], lian amantinon [[:en:Marcia (mistress of Commodus)|Marcian]], kaj lian ĉambelanon Eklekto<ref>[https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Historia_Augusta/Pertinax*.html Historia Augusta]</ref>. Pertinakso, tiam urba prefekto, estis prenita al la Pretora tendaro kaj aklamita imperiestro. Li regis nur 87 tagojn, sed provis imiti Markon Aŭrelion en modereco kaj reformo. Li plifortigis disciplinon en la [[Pretora Gvardio]], provis reguligi la [[:en:Alimenta|"alimenta"]] (ŝtata sociala programo), kaj plibonigis la monerojn per levado de la arĝenta enhavo de la denaro de 74% al 87%. Liaj klopodoj tamen renkontis reziston. La Gvardio indignis pri la modesta donaco post lia surtroniĝo kaj postulis pli, devigante lin vendi la posedaĵon kaj konkubinojn de Komodo. En marto, malsukcesa puĉo celis anstataŭigi lin per la konsulo [[:en:Quintus Pompeius Sosius Falco|Kvino Pompejo Sozio Falko]]. La 28-an de marto 193, ĉirkaŭ 200-300 pretorianoj invadis la palacon. Forlasita de siaj gardistoj kaj perfidita de Laeto, Pertinakso provis argumenti kun ili, sed estis faligita. Kasio Diono laŭdis lian kuraĝon sed rimarkigis la vanecon alfronti kolerajn soldatojn. ==Konsekvencoj== Post la morto de Pertinakso, la Gvardio aŭkciis la tronon, kiun aĉetis [[Didio Juliano]]. Juliano daŭris nur semajnojn antaŭ ol esti anstataŭigita de [[Septimo Severo]], kiu honoris Pertinakson ekzekutante liajn murdintojn, certigante lian diigon, kaj adoptante "Pertinakson" kiel sian propran nomon. ==Historia reputacio== Kasio Diono, kiu konis lin persone, nomis lin "bonega kaj honesta viro", kiu regis kun integreco kaj ŝparemo. Diono kritikis nur la haston de liaj reformoj, kiuj provokis indignon kaj kondukis al lia falo. Pli postaj verkistoj ripetis ĉi tiun takson. [[Makiavelo|Niccolò Machiavelli]] citis lin en "[[La Princo]]" kiel bonan reganton mortige subfositan per tro rapida provo reformi koruptajn soldatojn. [[David Hume]] (1711-1776) laŭdis lin kiel "bonegan princon". En 1788, ĉe la Virginia Ratifika Kongreso, [[:en:John Dawson (Virginia politician)|John Dawson]] (1762-1814) nomis la murdon de Pertinakso averto kontraŭ permanentaj armeoj. ==En popola kulturo== La franca ĵurnalisto [[:en:André Géraud|André Géraud]] (1882–1974) verkis sub la pseŭdonimo “Pertinakso”. En la [[alternativa historio|alternativ]]-[[historia romano]] [[:en:Romanitas (novel)|Romanitas]] de [[:en:Sophia McDougall|Sophia McDougall]], Pertinakso postvivas la puĉon kaj realigas reformojn, kiuj konservas la Romian Imperion en la moderna epoko. == Referencoj == {{referencoj}} [[Kategorio:Naskiĝintoj la 1-an de aŭgusto]] [[Kategorio:Mortintoj la 28-an de marto]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 126]] [[Kategorio:Mortintoj en 193]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en la 2-a jarcento]] [[Kategorio:Mortintoj en la 2-a jarcento]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Italio]] [[Kategorio:Mortintoj en Italio]] [[Kategorio:Romiaj regantoj]] [[Kategorio:Romiaj militistoj]] [[Kategorio:Romiaj imperiestroj]] [[Kategorio:Historio de Romo]] {{Merovidoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Pertinakso}} {{sukceda_tabeleto |titolo= [[Listo de romiaj imperiestroj|Romiaj imperiestroj]] |dosiero= |jaroj2=[[192]] – [[193]] |antaŭ=[[Komodo]] ([[180]] - [[192]]) |post=[[Septimo Severo]] ([[193]] - [[211]]) }} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Romiaj imperiestroj}} [[Kategorio:Romiaj imperiestroj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 126]] [[Kategorio:Mortintoj en 193]] alduvu8z39jlyiy10wa9jat8ezjefb1 0 18427 9377824 9283648 2026-05-19T17:31:58Z Alifono 114488 Literaturo en Esperanto 9377824 wikitext text/x-wiki {{Ne konfuzu|humuro}} '''Humoro''' estas kutima aŭ okaza stato de la [[temperamento]] aŭ de la [[spirito]] ([[animstato]]). En moderna Esperanto ''[[humuro]]'' kaj ''humoro'' estas apartaj nocioj - kontraste al la unuaj jardekoj de la lingvo kiam ''humoro'' reprezentis ambaŭ nociojn. Komparu kun: [[agordo]], [[emocio]], [[kaprico]]. == Proverbo == Ekzistas 3 [[proverbo]]j pri humoro en la [[Proverbaro Esperanta]] de [[L. L. Zamenhof]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://eo.lernu.net/biblioteko/proverboj/listo.php |titolo=Lernu |alirdato=2008-11-22 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20111225060747/http://eo.lernu.net/biblioteko/proverboj/listo.php |arkivdato=2011-12-25 }}</ref>: * {{citaĵo|''Li estas en acida humoro.''}} * {{citaĵo|''Kontraŭ doloro helpas bona humoro.''}} * {{citaĵo|''Kiam kreskas honoro, kreskas humoro.''}} == Literaturo en Esperanto == * [[Paul Bennemann]]: ''Miru Pensu Ridu,'' antologio pri la bona humoro, 1950, 240 paĝoj, eld. Heroldo de Esperanto. == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj|q=Humoro|ReVo=humor}} [[Kategorio:Psikologio]] [[Kategorio:Fiziologio]] et6suu9912k8a2vjutb6ot6brw9qcya 4 18496 9377829 9361225 2026-05-19T17:40:13Z Arbarulo 135469 9377829 wikitext text/x-wiki {{Mallongigo|VP:PU|VP:PROBLEMAJ}} {{/Enkonduko}} == Jen kelkaj ĝenemaj uzantoj kaj IPuloj == Saluton. Jam ekde sufiĉe da tempo ĝenas nian vikipedion sufiĉe altruda, pli malpli malserioza, supozeble psike malstabila IPulo, kiu verŝajne foje redaktis sub unu el la jenaj "nomoj" aŭ almenaŭ ie alsalutis sub tia nomo * {{uzanto2|Nenoniel}} * {{uzanto2|Uusikonto}} * {{uzanto2|Säännöt on tehty rikottaviksi}} * {{uzanto2|Säännöt on tehty ainoastaan rikottaviksi}} * {{uzanto2|Säännöt on tehty vain rikottaviksi}} Bedaŭrinde temas pri kelkaj IP-blokoj, kiuj komenciĝas jene: "46.132.", "86.114.", "86.115.", "93.106.", "109.240.", "176.72.". Ĉu eble iu havas proponon, kiel ni povus forpeli la ulon? - Antaŭ kelkaj tagoj mi eĉ kreis misuzan filtrilon, kiu eĉ jam malhelpis du redaktojn pri "kalvulo"j. Foje jam estis diversaj diskutoj en [[VP:DA]]. Do, kion fari? - Amike --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 12:02, 8 apr. 2022 (UTC) :La IPulo {{uzanto2|109.240.9.91}} eĉ estis kaptita de la misuza filtrilo 5 kontraŭ "kalvulo", kiu fakte malhelpis al la uzanto aldoni frazon pri kalvulo. --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 15:43, 8 apr. 2022 (UTC) ::Intertempe plia gantopupo {{uzanto2|Liukas piha}} kreis artikolojn, kies forigon mi jam proponis sur [[VP:FA]]. --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 07:48, 9 apr. 2022 (UTC) :::La menciita "novulo" eĉ provis aldoni ion pri "kalvulo", kiel mi ĵus povis vidi en protokolo de la misuza filtrilo 5, kaj tiel pruvis fakte, ke li estas gantopupo. Mi tial proponas forbaron. Ĉu bone? - Amike --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 07:25, 11 apr. 2022 (UTC) ::::La menciita gantopupa uzanto {{uzanto2|Liukas piha}} intertempe eĉ estis forbarita tutvikie. Ĉu mi tuj traktu la iel rilatan [[VP:FA#Markus Rautio, Tommi Kinnunen, Veikko Törmänen, Eeva Joenpelto|proponon je forigo]]? Sed kion ni faru pri la ŝanĝiĝemaj IPuloj, kies skemon mi menciis jam la 8-an de aprilo 2022? - Amike --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 08:46, 13 apr. 2022 (UTC) Jen denove redaktoj de IPuloj el Finnlando, supozeble elsalutinta gantopupo. Temas pri * {{uzanto2|109.240.111.98}} kies redaktoj plejparte estis malfaritaj kaj kreo estis amase forigitaj. Krome mi forbaris lin por tri tagoj. * {{uzanto2| 86.115.75.210}} same. Ĉu iu eble havas proponon kiel ni povus finfine forpeli lin por pli longa tempo? - Amike --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 08:24, 28 apr. 2022 (UTC) Kial malbonigas Vikipedion, ke estas en Vikipedio rakontita pri kalveco? [[Specialaĵo:Kontribuoj/86.114.251.162|86.114.251.162]] 01:38, 10 jun. 2022 (UTC) :Hodiaŭ nova gantopupo aperis, nome {{uzanto2|Wikipedian sääntöjen ainoa tarkoitus on se, että niitä rikotaan}}. Pro la signifo "La sola celo de la reguloj de Vikipedio estas malobservi ilin" mi proponas porĉiaman forbaron inklude de la ceteraj gantopupoj kaj la rilataj IParoj. --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 05:13, 27 jun. 2022 (UTC) ::Ĵus aperis nova gantopupo, nome {{uzanto2|Siistiä on ilkivaltaa tehdä}}. Laŭ la gugla tradukilo la uzantonomo signifas "Estas mojose fari petolojn". Ĉar tio sekvas la kutiman skemon, mi proponas la kutiman traktadon. --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 18:33, 18 aŭg. 2022 (UTC) :::Ŝajnas al mi, ke la ulo emas daŭrigi sian petoladon kreinte la uzanton {{uzanto2|Wikipedian säännöistä piittaamaton vuonna 1989 syntynyt käyttäjä}}. La uzantonomo laŭ la gugla tradukilo signifas "Uzanto naskita en 1989, kiu malatentas la regulojn de Vikipedio". Do, ni devus trakti tion kiel antaŭe menciita. --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 15:20, 20 aŭg. 2022 (UTC) ::::Mi opinias, ke ne valoras ĉi tie demandi, kion fari. Se aperas evidentaj agoj de la forbarito Nenoniel (ĉu pri kalvuloj, ĉu pri alio) vi kiel administranto malfaru la agojn kaj tuj forbaru la uzanton aŭ ties ip-numeron (vastagame) aŭ faru ke neregistritoj aŭ freŝaj novuloj ne povu redakti la koncernan artikolon- La forbaroj validu por longa tempo. Laŭ mi jam sufiĉas iometo da suspekto por fari tion. Tiel oni sukcesis en la Finna Vikipedio iom post iom bridi lin. Kiam ĉi-jare estis vaste blokitaj liaj ip-numeraroj en la Esperanta Vikipedio, li silentis kelkan tempon kaj provis ekaktivi en la Sveda, Germana kaj Angla Vikipedioj (en ĉiu li trafis, sekzemple, ties artikolon pri Juice Leskinen). kiuj sufiĉe severe traktis liajn provojn. Kiel ĉiuj ruzaj vandaloj, li ofte faras sensignifajn aŭ (kvazaŭ)utilajn ŝanĝojn aŭ eĉ kreas ne malbonajn artikol(ĝerm)ojn. [[Uzanto:Surfo|Surfo]] 10:36, 21 aŭg. 2022 (UTC) Mi ĵus forbaris la tri gantopupojn {{uzanto2|Wikipedian sääntöjen ainoa tarkoitus on se, että niitä rikotaan}}, {{uzanto2|Siistiä on ilkivaltaa tehdä}} kaj {{uzanto2|Wikipedian säännöistä piittaamaton vuonna 1989 syntynyt käyttäjä}}. --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 10:44, 21 aŭg. 2022 (UTC) Mi ĵus forbaris gantopupon {{uzanto2|Suomalainen nettihäirikkö}}. --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 16:27, 10 okt. 2022 (UTC) : Ĉiuj estas forbaritaj {{farita}} == Tutvike forbarita uzanto, gantopupo de "Nenoniel" == Saluton. Mi ĵus rimarkis, ke oni eĉ tutvikie forbaris {{uzanto2|Liukas piha}}. Mi proponas, ke ni forigu ĉiujn de li kreitajn artikolojn kaj kategoriojn. Ĉu bone? - Se dum la sekvontaj tagoj neniu kontraŭas mian proponon, mi plenumos ĝin. Amike --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 13:35, 12 apr. 2022 (UTC) :{{farite}} Ĉar neniu ion ajn komentis nek kontraŭis mian proponon, mi ĵus plenumis ĝin, precipe ĉar ja ekzistas propono je forigo en [[VP:FA]]. Sed kiel ni evitu reaperon de la ulo? - Ĉu iu havas ideon? - Amike --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 08:07, 16 apr. 2022 (UTC) Jen nova gantopupo de "Nenoniel", nome {{uzanto2|Jaakkoil}} ĵus kaptita de la misuza filtrilo 5. Do, li denove provis demandi alian uzanton pri kalvulo. Sed bonŝance la filtrilo malhelpis al li konservi la mesaĝon. Do, kion fari? - Amike --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 17:36, 29 maj. 2022 (UTC) :Simple forbari lin estas la solvo. Ke li redaktis la artikolon pri [[Juice Leskinen]] realdonante ties kalvulecon, estas por mi sufiĉa pruvo pri la identeco de Nenoniel kaj Jaakkoil. Nenoniel estis forbarita ĝis la ĉi-jara Oktobro. Same forbarendas [[Uzanto:Wikipedian säännöt_on_tehty_rikottaviksi]] kaj eble aliaj. [[Uzanto:Surfo|Surfo]] 14:07, 2 jun. 2022 (UTC) ::Saluton, {{re|Surfo}}. Nia loka, do [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Speciala%C4%B5o:Protokolo/block&page=Uzanto:Nenoniel ĉivikipedia protokolo] montras nur, ke Neniel estas forbarita ĝis oktobro 2022. Sed mi ĵus vidis iel, ke li estas eĉ tutvikie forbarita. Ĉu mi eble esploru la daŭron de la tutvikia forbaro? - Amike --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 06:20, 10 jun. 2022 (UTC) ::(+) Mi ĵus vidis en la SUL-listo de {{uzanto2|Jaakkoil}}, ke li estas jam forbarita por ĉiam en la finna Vikipedio. Pro la ovumado pri kalvuloj kaj aliaj malseriozaj aferoj mi proponas fari same. Ĉu bone? --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 06:59, 10 jun. 2022 (UTC) :::Mi ĵus forbaris {{uzanto2|Jaakkoil}} por ses monatoj, ĉar li denove provis altrudi sian neenciklopediecan rubon pri kalveco kaj kalvuloj. En kazo de nova gantopupo kaj sama aktiveco mi proponas forbari la uzantojn por ĉiam, kiel jam faris aliaj vikipedioj. --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 05:11, 27 jun. 2022 (UTC) ::::Estas globale forbarita {{farita}} === "LTA pakkoruotsi" + kalvuloj === * {{uzanto2|Surfo on kalju}} loke forbarita * {{uzanto2|Jyväskyläana kalvigxanta esperantisto}} loke forbarita * {{uzanto2|Weirdy89}} loke forbarita * {{uzanto2|Nenoniel}} globale forbarita * {{uzanto2|Liukas piha}} globale forbarita * {{uzanto2|Jaakkolei}} globale forbarita * {{uzanto2|Kummallinen tyyppi}} globale forbarita * {{uzanto2|Uusikonto}} loke forbarita * {{uzanto2|Kalvulo}} loke forbarita * {{uzanto2|J. Leinonen}} loke forbarita * {{uzanto2|Reguloj ekzistas nur por ke oni rompu ilin}} loke forbarita kaj globale forbarita * {{uzanto2|Wikipedian säännöt on tehty rikottaviksi}} loke forbarita kaj globale forbarita * {{uzanto2|Wikipedian säännöistä piittaamaton vuonna 1989 syntynyt käyttäjä}} loke forbarita kaj globale forbarita * {{uzanto2|Wikipedian sääntöjen ainoa tarkoitus on se, että niitä rikotaan}} loke forbarita kaj globale forbarita * {{uzanto2|Säännöt on tehty rikottaviksi}} loke forbarita kaj globale forbarita * {{uzanto2|Säännöt on tehty ainoastaan rikottaviksi}} loke forbarita kaj globale forbarita * {{uzanto2|Säännöt on tehty vain rikottaviksi}} loke forbarita * {{uzanto2|Siistiä on ilkivaltaa tehdä}} loke forbarita * {{uzanto2|Suomalainen nettihäirikkö}} loke forbarita per Tlustulimo en oktobro 2022 por ĉiam, * [[Specialaĵo:Kontribuoj/109.240.103.191]] loke forbarita per Tlustulimo en oktobro 2022 por unu jaro, forbaro en jaulio 2023 plilongigita je 3 jaroj per ThomasPusch, * {{uzanto2|Jaakkoil}} loke forbarita en junio 2022 por duonjaro, en januaro 2023 por ĉiam, nun globale forbarita * {{uzanto2|Outo suomalaisukko}} globale forbarita * {{uzanto2|Neekerin jättikyrpä erektoituu}} loke forbarita kaj globale forbarita (je nekutima maniero) * {{uzanto2|Neekerin jättikyrpä kovettuu}} globale forbarita (je nekutima maniero) * [[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.3.123]] loke forbarita: Misuzo de pluraj salutnomoj: Kaj trudis ĝene almenaŭ en persona diskutpaĝo la 6-an de decembro * ([[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.0.0/16]]) multaj redaktoj ekde 2022-12-24, sed mi nur trovis subjektivajn redaktojn, nenion kio estus vandalaĵo. Restis sub kontrolo kaj forbariĝis bloke la 17-an de julio 2023. ThomasPusch * [[Specialaĵo:Kontribuoj/86.114.199.126]] loke forbarita: Misuzo de pluraj salutnomoj: trudis ĝene en persona diskutpaĝo je 2022-10-29, post pli ol 20 ĝenaj trudoj de sama diskutpaĝo per aliaj vojoj ene de nur 5 tagoj * ([[Specialaĵo:Kontribuoj/86.114.0.0/16]]) 2023-01-14 Moldur forigis la anonimajn redaktojn en [[Svedlingvaj finnlandanoj]], kiujn li juĝas neadekvataj: ip-adreso forbarita je 2023-01-23 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/86.114.203.157]] eowikt svwikt. Restis sub kontrolo kaj forbariĝis bloke la 17-an de julio 2023. * [[Specialaĵo:Kontribuoj/86.114.235.148]] loke forbarita (komence de 2023 porĉiam, ekde julio 2023 por por 3 jaroj): Misuzo de pluraj salutnomoj: trudis ĝene en persona diskutpaĝo je 2022-10-29, post pli ol 20 ĝenaj trudoj de sama diskutpaĝo per aliaj vojoj ene de nur 5 tagoj * [[Specialaĵo:Kontribuoj/86.114.243.252]] loke forbarita (komence de 2023 porĉiam, ekde julio 2023 por por 3 jaroj): Misuzo de pluraj salutnomoj: Kaj trudis ĝene almenaŭ en persona diskutpaĝo la 26-an de decembro 2022 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/86.114.245.114]] simile... * [[Specialaĵo:Kontribuoj/86.114.247.245]] simile... * [[Specialaĵo:Kontribuoj/86.115.75.182]] loke forbarita (komence de 2023 porĉiam, ekde julio 2023 por por 3 jaroj): Misuzo de pluraj salutnomoj: Kaj trudis ĝene almenaŭ en persona diskutpaĝo la 11-an de januaro 2023 ** ([[Specialaĵo:Kontribuoj/86.115.0.0/16]]) loke forbarita (komence de 2023 porĉiam, ekde julio 2023 por por 3 jaroj): Misuzo de pluraj salutnomoj: Kaj trudis ĝene almenaŭ en persona diskutpaĝo la 13-an de januaro plus restarigo de antaŭe forigita persona paĝo la 14-an de januaro (jam estis forbarita unu monaton en en aprilo-majo 2022) * [[Specialaĵo:Kontribuoj/86.115.107.127]] loke forbarita: Misuzo de pluraj salutnomoj: Kaj trudis ĝene almenaŭ en persona diskutpaĝo la 13-an de januaro * [[Specialaĵo:Kontribuoj/93.106.131.204]] loke forbarita: Misuzo de pluraj salutnomoj: Kaj trudis ĝene almenaŭ en persona diskutpaĝo la 2-an de decembro 2022 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/93.106.135.235]] loke forbarita: Misuzo de pluraj salutnomoj: Kaj trudis ĝene almenaŭ en persona diskutpaĝo la 27-an de novembro 2022 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/93.106.167.234]] loke forbarita: Misuzo de pluraj salutnomoj: Kaj trudis ĝene almenaŭ en persona diskutpaĝo la 28-an de oktobro 2022 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/176.72.19.205]] loke forbarita: Misuzo de pluraj salutnomoj: Kaj trudis ĝene almenaŭ en persona diskutpaĝo la 3-an de decembro * [[Specialaĵo:Kontribuoj/176.72.35.187]] loke forbarita: Misuzo de pluraj salutnomoj: Kaj trudis ĝene almenaŭ en persona diskutpaĝo la 29-an de oktobro * [[Specialaĵo:Kontribuoj/176.72.69.158]] loke forbarita: Misuzo de pluraj salutnomoj: Kaj trudis ĝene almenaŭ en persona diskutpaĝo la 26-an de novembro * [[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.160.244]] loke forbarita: Misuzo de pluraj salutnomoj: Kaj trudis ĝene almenaŭ en persona diskutpaĝo la 27-an de novembro * [[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.162.212]] loke forbarita: Misuzo de pluraj salutnomoj: Kaj trudis ĝene almenaŭ en persona diskutpaĝo la 4-an de decembro * [[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.200.230]] loke forbarita: Misuzo de pluraj salutnomoj: Kaj trudis ĝene almenaŭ en persona diskutpaĝo la 11-an de decembro * [[Specialaĵo:Kontribuoj/195.237.90.72]] loke forbarita: 2023 01 21: Ĉi tie en multaj paĝoj vandalis en 2010, estis unutage forbarita, sed en aliaj anonimaj kontoj plue miskondutis, tial la forbaro estu daŭra. * [[Specialaĵo:Kontribuoj/213.28.224.216]] loke forbarita: Misuzo de pluraj salutnomoj: Kaj trudis ĝene almenaŭ en persona diskutpaĝo la 4-an de novembro 2022 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/217.140.204.247]] eowikt * [[Specialaĵo:Kontribuoj/2001:999:404:F5F6:C0C7:D476:3FAC:B76F]] loke forbarita * [[Specialaĵo:Kontribuoj/2001:999:688:AD22:119D:7BBD:A026:838A]] loke forbarita. Estis kelkaj redaktoj, almenaŭ la 2-an de decembro 2022 la anonimulo vandale stultumis en la paĝo [[Risto Ahti]]. Aldone al ĉiuj aliaj mispaŝoj en aliaj kontoj tio sufiĉas por forbaro. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] :: Pruvoj: [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Juice_Leskinen&action=history] [https://sv.wikipedia.org/w/index.php?title=Juice_Leskinen&action=history] [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Uzanto-Diskuto:Taylor_49&action=history] [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Diskuto:Deviga_instruo_de_sveda_lingvo_en_Finnlando&action=history] :: [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 22:47, 3 dec. 2022 (UTC) ::: Ĉasado daŭras ĉe aliaj vikioj [https://eo.wiktionary.org/w/index.php?title=Uzanta_diskuto:Taylor_49&action=history eowikt] kaj [https://sv.wiktionary.org/w/index.php?title=Anv%C3%A4ndardiskussion:Taylor_49&action=history svwikt]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:05, 5 jan. 2023 (UTC) * [[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.61.224]] unuafoje je 2023-02-04, kvar aldonoj tiutage malfaritaj, restis sub kontrolo kaj forbariĝis bloke la 17-an de julio 2023.< [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:24, 4 feb. 2023 (UTC) * {{uzanto2|Haistakaa!}} redaktoj lastfoje en 2014, nenio riproĉinda, tamen restis sub kontrolo [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 4 feb. 2023, [[:en:wikt:haistaa|problemhava uzantonomo]], forbarita el du vikioj, forbariĝis bloke la 17-an de julio 2023. ThomasPusch * La sama persono nun revenis kun nova uzantnomo [[Specialaĵo:Kontribuoj/Morsgrisar är vi allihopa]] (linio el sveda infankanto kiu signifas proksimume "ni ĉiuj estas panjoporketoj / dorlotitaj infanoj") kaj provas restarigi forprenitaĵojn. Ankoraŭ nenio evidente kontraŭregula - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] 5 feb. 2023, restis sub kontrolo kaj forbariĝis bloke la 17-an de julio 2023. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] * {{uzanto2|Morsgrisar är vi allihopa}} * {{uzanto2|Jyväskylämies}} globale forbarita + loke forbarita * {{uzanto2|Räven raskar över isen}} 25 redaktoj ĉe vikivortaro, apenaŭ io riproĉinda [https://eo.wiktionary.org/w/index.php?title=pakko&diff=prev&oldid=1170723 pakko] * {{uzanto2|Tuskan parahdus}} preskaŭ 1'000 redaktoj, specialaj vulgaraĵoj, forbarita el finna vikipedio kaj vikivortaro, globale forbarita + loke forbarita ekde la 2-a de majo 2023 * {{uzanto2|Ongelmallinen käyttäjä}} specialaj vulgaraĵoj, globale forbarita + loke forbarita * {{uzanto2|Uimalampi}} globale forbarita * {{uzanto2|Kyrpää äkkiä ja perseeseen}} vulgara uzantonomo, sed ĝis nun nur unu redakto senkulpa, kvankam ne speciale utila, de la 13-a de majo 2023, globale forbarita * {{uzanto2|Jyväskylämies}} globale forbarita + loke forbarita * {{uzanto2|Uusi nimimerkki}} rasismaj vulgaraĵoj + provokaĵoj sur la uzantopaĝo 2023-6-3, forbarita de [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 2023-6-4, nun ankaŭ globale forbarita * {{uzanto2|Taas uusi käyttäjä}} "denove nova uzanto" forbarita loke en la finna 2023-6-6 kaj sveda branĉoj 2023-6-7, globale 2023-6-11 * {{uzanto2|Strangulo89}} kreita 2023-06-25, forbarita el sveda vikipedio kaj sekve globale forbarita 2023-06-26 * {{uzanto2|Jaakko Iisakki Leinonen}} komencis per teksto "[[bazlernejo en Finnlando]]" kaj perdo de Karelio, forbarita en 3 vikioj - kreita je 2023-07-09, en 2023-07-13 aldonis idiotan vulgaran subtitolon ''Neekerin jättikyrpä erektoituu'' (La giganta koko/kaco de la Nigrulo ricevas erektiĝon) al sia prezentopaĝo (poste senspure forigita). Admono ke se la vulgaraĵo ne tuj malaperiĝas, plej laste post 12 horoj sekvos forbaro: malaperigita. Je 2023-07-15 sekvis loka forbaro, formale pro [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Yrj%C3%B6&diff=prev&oldid=8214834 la jena vandalado], sed estas multaj pliaj kazoj troveblaj inter la kontribuoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:23, 15 jul. 2023 (UTC) loke forbarita + globale forbarita * {{uzanto2|Työnnä kulli perseeseen HETI}} vulgara uzantonomo, [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Uzanto:Ty%C3%B6nn%C3%A4_kulli_perseeseen_HETI&oldid=8193441 ligo], loke forbarita + globale forbarita * {{uzanto2|Sekametsänkävijä}} kreita 2023-07-15, unua ago 19:43 h en eo.wiki kaj globale forbarita post malpli ol 24 horoj, je 2023-07-16 14:01 h. * {{uzanto2|93.106.14.86}} aktiva ekde 2023-07-16, nua ago en eo.wiki je 15:44 h. [ [[Specialaĵo:Kontribuoj/93.106.14.0/24|kontribuoj2]] [[Specialaĵo:Kontribuoj/93.106.0.0/16|kontribuoj3]] ] [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Necesejo&diff=prev&oldid=8217406 jen]: 18.57 h Admono al li: enciklopedio ne estas por sengustaj ŝercoj. 01:13 h 2-a admono: Ankaŭ [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Pentti&diff=prev&oldid=8217401 tiu redakto] estis plena sensencaĵo. Duonhoron poste Tria admono: [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Tuomari_Nurmio&diff=prev&oldid=8217373 ripeta aldono de obseda informo "Li estas kalva" al finna maljunulo, kiu tekste montratas kun foto, do ĉiu povas vidi kiel aspektas la nazo, la barbo, la haroj ktp.] La mencio de kalveco, jam multegajn fojojn aldonata, kontraŭ protestoj de aliaj uzantoj, kiuj plene ignoriĝis kaj parte estis la kaŭzo de forbaro de uzantokontoj por ĉiam, jam estis multfoje. Tiom obsede ĉiam reveni al sama infaneca stultumado signas psikan nekapablon kunlabori kun aliaj. Ankoraŭ unu admono kaj li estos barita. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 16 jul. 2023 -- Lasta admono estas, simple hazarde nur nun trovita, sed la sinsekvo de trovoj tute ne rilatas: [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Kimmo_Sasi&diff=prev&oldid=8217370 ankaŭ tie ripeta aldono de obseda informo "Li estas kalva" al alia finna maljunulo] - Ne eblos diri ke li ne sciis pri tio ke ne eblas kaŝ-enigi tian frazon en tekstojn kiu evidente amuzas la kulpulon kaj nervas ĉiujn aliajn uzantojn. Do forbarita. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 07:04, 17 jul. 2023 (UTC) * {{uzanto2|217.140.207.97}} forbarita en oktobro 2022 por daŭro de 1 jaro per Tlustulimu, plilongigita al daŭro de ankoraŭ 3 jaroj, por ke ĉiuj IP-kontoj havu saman forbarodaŭron, je 17 jul. 2023 per ThomasPusch ==== <font color=green>Restis sub kontrolo kaj forbariĝis bloke la 17-an de julio 2023, en bloko por tri jaroj:</font> ==== * [[Specialaĵo:Kontribuoj/176.72.13.133]], 6 maj. 2023 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/176.72.21.225]], 13 maj. 2023 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/176.72.33.61]], 2 jun. 2023 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/176.72.34.83]], 23 maj. 2023 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/176.72.36.127]], 2 jun 2023 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/176.72.65.82]], 19 nov. 2021 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/176.72.65.94]], 18 maj. 2023 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/176.72.97.71]], 25 maj. 2023 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/176.72.97.96]], 25 maj. 2023 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/176.72.100.79]], 24 maj. 2023 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.201.94]], 8 maj. 2023 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/213.28.229.250]], 2 jun 2023 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/213.28.230.234]], 12 maj. 2023 ==== Restis sub kontrolo same kaj forbariĝis bloke la 17-an de julio 2023, kontrolite neniu malbonaĵo tie, sed sendube sama gantopupo ==== * [[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.51.157]], 4 maj. 2022 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/93.106.6.80]], 30 maj. 2023 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/93.106.145.68]], 26 nov. 2021 :: {{farite}} ĉiuj forbaritaj loke, multaj ankaŭ globale 2023-07-17 * {{uzanto2|176.72.33.32}} 2023-07-18 -- 5 redaktoj, malfarataj pro redaktaj konsideroj, nenio malbona, sendube sama gantopupo: trijara forbaro * {{uzanto2|176.72.32.65}} 2023-07-18 angla vikipedio -- ĝis nun NUL redaktoj ĉi tie, sed sendube sama gantopupo: trijara forbaro * {{uzanto2|217.140.207.97}} 2023-07-18 angla vikipedio -- 3-jara adresara forbaro ĉi tie, sed sendube sama gantopupo: trijara forbaro * {{uzanto2|93.106.5.93}} 2023-07-19 angla vikipedio -- 1-jara adresara forbaro ĉi tie, sed sendube sama gantopupo: trijara forbaro * {{uzanto2|193.210.167.106}} 2023-07-19 sveda vikipedio -- ĝis nun NUL redaktoj ĉi tie, sed sendube sama gantopupo: trijara forbaro * {{uzanto2|176.72.36.56}} 2023-07-19 esperanta vikivortaro -- ĝis nun NUL redaktoj ĉi tie, sed sendube sama gantopupo: trijara forbaro * {{uzanto2|193.210.167.106}} 2023-07-19 esperanta vikivortaro -- ĝis nun NUL redaktoj ĉi tie, sed sendube sama gantopupo: trijara forbaro * {{uzanto2|213.28.229.106}} 2023-07-19 esperanta vikipedio - tiutage ŝajne nur pozitivaj redaktoj, poste nenio, sed sendube sama gantopupo: trijara forbaro * {{uzanto2|213.28.231.103}} [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Pentti&diff=prev&oldid=8235795 vulgaraĵo] 2023-07-30 unua kaj lasta admono - samtage provita ankaŭ de alia anonima konto] tial trijara forbaro pro ade ripetaj vulgaraĵoj 2023-07-31 [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:45, 31 jul. 2023 (UTC) * {{uzanto2|213.28.231.94}} [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Gubben_Noak&diff=prev&oldid=8235714 vulgaraĵo pylly = pugo] 2023-07-27, malfarita samtage -- [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Uzanto-Diskuto%3AThomasPusch&diff=8235507&oldid=8232068 vulgaraĵo] 2023-07-26, malfarita samtage 2023-07-30 unua kaj lasta admono, kunblokita en 07-31 pro la evidente de sama homo faritaj misredaktoj de 213.28.231.103 kaj 176.72.32.76 [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:45, 31 jul. 2023 (UTC) * {{uzanto2|176.72.32.76}} ankaŭ tie vulgaraĵo pri la drinkkanto [[Gubben Noak]], mem malfarita post minuto je 2023 07 30, sed tamen, kaj tuj dua [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Pentti&diff=prev&oldid=8243056 vulgaraĵo pri apartigilo de la persona nomo "Pentti"], ĵus provita ankaŭ de alia anonima konto, tial admono pri la unua miso ne ĝustatempis: blokita trijara forbaro pro ade ripetaj vulgaraĵoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:45, 31 jul. 2023 (UTC) * {{uzanto2|Jyväskylän mies}} kreita komence de 1 aŭg. 2023‎ (UTC) :Necesis tuj aldoni pri unu de plej unuaj redaktoj, en [[Laukaa]]: Estas iom infanece ĉe iu homo kiu ne estas gejo aparte aldoni inter krampoj "(ne gejo)". Se oni farus tion ĉe ĉiuj menciitaj homoj, kaj ĉe ĉiuj mencius ĉion kio ili '''ne''' estas, la enciklopedio tute rubiĝus, kaj ankaŭ la unufoja aldono sensenca jam estas malgranda rubo. Mi tial tuj devas admoni vin neniam fari ion tian sensencaĵon kiu kompreneble forturnas la atenton de homo kaj libro pri lagoj al la temo pri "gejeco", ĉar ankaŭ legante "ne gejo" la atenton kaptas la vorto "gejo". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 07:33, 1 aŭg. 2023 (UTC), per voĉdono: sendube sama gantopupo, ĉiama forbaro :: La ulo obsedas pri interalie [[d:Q5477226|Pentti Hirvonen]] kiel evidentiĝas el multaj vulgaraj kaj insultaj redaktoj [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Pentti&diff=8243056&oldid=8243055 ekzemplo]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:45, 1 aŭg. 2023 (UTC) :::Forbarita porĉiam [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 2 aug. 2023 (UTC) * {{uzanto2|Humoristi89}} e-lingva konto ne registrita, ne eblas vidi kontribuojn aŭ forbari. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:12, 8 sep. 2023 (UTC) * [https://sv.wikipedia.org/w/index.php?title=Anv%C3%A4ndardiskussion:46.132.19.219&action=history du IP-adresoj samtempe] [https://sv.wikipedia.org/w/index.php?title=Peter_Rumpa&action=history vulgaraĵoj en la sveda vikipedio, pruvo ke Humoristi89 = Nenoniel] *: Temas pri {{uzanto2|46.132.19.219}} kaj {{uzanto2|94.234.35.205}} *:Menciiĝis ankoraŭ tekstoj [[Jakob Stenius senior]] kaj [[Jakob Stenius junior]], forigitaj de kani, ambaŭ de 46.132.19.219 kaj enhave konfuzaj. {{uzanto2|46.132.19.219}} laŭ mi estas Nenoniel, forbarita por jaro, kaj {{uzanto2|94.234.35.205}} esperantlingve ĝis nun tute nenion faris, tio ne sufiĉus por forbaro. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:12, 8 sep. 2023 (UTC) ==== Post decido bloke tuj forigi ĉiujn novajn kontojn kaj IP-adresojn (vidu sube la ĉapitron "Forbaroj pro suspektoj...") ==== * {{uzanto2|176.72.32.58}} kreita je 2023-03-23, 12:30 UTC, forigita 13:50 UTC:trijara forbaro --TP * {{uzanto2|176.72.73.26}} kreita je 2023-08-05 16:09, trovita de mi kaj tuj forigita nur la 2023-08-06 16:54, post pli ol 24 horoj, ĉar principe mi jam estas en vikipaŭzo de somera ferio kaj nur hazarde sukcesis ankoraŭfoje ensaluti. Dum tiu tago la konata kolego jam sukcesis [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Fritz_Haber&diff=prev&oldid=8254621 vandali]. Do forbarita, ĉar temas pri anonima IP-adreso, kiu teorie iam estonte ankaŭ uzeblos de alia uzanto, nur dum tri jaroj. Multajn ekverkaĵojn mi komplete forigis, ili listiĝas nur en la protokolo de forigitaj tekstoj. {{re|LiMr|Tlustulimu|RG72|Kani|Moldur}} Dum mi estas for, mi petas vin aparte atente sekvi la dedukton de eblaj problemaj uzantoj - ĉar, ju pli rapide oni trovas ilin, des malpli da rubo estas por forigi poste. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:05, 6 aŭg. 2023 (UTC) * {{uzanto2|Työnnä jorma perseeseen HETI}} kreita je 2023-08-06, faris nur unu redakteton, 10 minutojn post kiam la ĵus forbarita anonimulo 176.72.73.26 kreis ĝin, sed la finnlingva uzantonomo mem ("Ŝovu Jormon en la pugon TUJ") estas vulgara kaj sensence provoka. Tiuj du observoj sufiĉas al mi havi sufiĉan suspekton ke temas pri la sama finna provokanto kiu ankaŭ kreis la anoniman konton 176.72.73.26. Do forbarita, kaj ĉar kun salutonomo, por ĉiam. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:21, 6 aŭg. 2023 (UTC) globale forbarita * {{uzanto2|176.72.32.111}} [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Osmo&diff=8258030&oldid=6481603 pruvo per kalvuloj] *: Mi klopodos, kara, sed mi mem estas superŝarĝita nun je diversaj taskoj laboraj kaj familiaj. Sed mi klopodos. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 16:42, 7 aŭg. 2023 (UTC) *::forbarita por jaro en septembro 2023 [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:21, 8 sep. 2023 (UTC) * {{uzanto2|176.72.69.176}} [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Kimmo_Sasi&diff=prev&oldid=8258353 pruvo per kalvuloj] *:forbarita por jaro en septembro 2023 [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:21, 8 sep. 2023 (UTC) * {{uzanto2|176.72.80.94}} [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Osmo&diff=8260266&oldid=8258042 pruvo per kalvuloj] *:forbarita por 3 jaroj en aŭgusto 2023 [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:21, 8 sep. 2023 (UTC) * {{uzanto2|176.72.89.97}} *: Forta suspekto ke estas la forbarito, kaj idiotaĵoj kiel aldono de [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=SF&diff=prev&oldid=8261184 finn/svedlingvaĵo sepalus falskaa] al paĝo [[SF]] - la nacilingvaĵo "sepalus" havas la signifon pantalona malfermilo (Q494640) kaj aldoni finn/svedlingvan vorton "falsa pantalona malfermilo" absolute nenion aldonas al esperanta listo pri [[SF]]: forbarita por jaro en septembro 2023 [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:21, 8 sep. 2023 (UTC) * {{uzanto2|176.72.96.1}} *: Iuj sencaj aldonoj, kaj idiota stultumado pri la temo "necesejo". Forta suspekto ke estas la forbarito: forbarita por jaro en septembro 2023 [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:21, 8 sep. 2023 (UTC) * {{uzanto2|176.72.0.0/16}} forbarita por jaro en septembro 2023 (jam en forbaro de aprilo 2022 klaris ke la konto apartenis al "la problema Nenoniel") [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:21, 8 sep. 2023 (UTC) * Atentu, jen nova gantopupo: {{uzanto2|213.28.230.122}} - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 10:06, 11 aŭg. 2023 (UTC) *: Eble jes. Mi proponas atendi kun forbaro ĝis la fakto estos pruvita. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:21, 7 sep. 2023 (UTC) *::Mi havas fortan suspekton ke temas pri la forbarito. Plej eta aldona suspekto sufiĉu por forbaro de jaro. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:21, 8 sep. 2023 (UTC) * {{uzanto2|193.210.165.206}} *:Eble jen nova gantopupo de la sama uzanto? - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 20:30, 7 sep. 2023 (UTC) *:kaj same {{uzanto2|193.210.166.123}} (nur unu redakto en majo 2023) *::Supozeble estas la forbarito, sed kun nur po unu redakto la pruvo ankoraŭ ne 100procentas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:21, 8 sep. 2023 (UTC) *:::Denove iu anonima uzanto same obsede fasciniĝas pri la temo kalveco samkiel tion faris la malnova uzanto, pro diversaj misfaroj longtempe forbarita el vikipedio, kaj same estu ĉiuj anonimaj kontoj, kiam ili montras fasciniĝon pri la samaj specifaj temoj kiel la forbarito. Tio kaj la aliaj kontribuoj de [[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.65.242|46.132.65.242]] sufiĉas por suspekto ke temas pri la forbarito, kaj la anonima konto do forbariĝos kiel ĉiuj antaŭaj. Bedaŭrinde. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:35, 10 sep. 2023 (UTC) * {{uzanto2|46.132.65.242}} [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Tuomari_Nurmio&diff=prev&oldid=8331201 kalvuloj] trijara forbaro * {{uzanto2|46.132.65.0/24}} forbarita por unu jaro je 2023-09-23 * {{uzanto2|46.132.0.0/16}} forbarita por unu jaro je 2023-09-23 * {{uzanto2|193.210.193.195}} Vulgaraĵoj kaj insultoj [https://eo.wiktionary.org/wiki/Speciala%C4%B5o:Kontribuoj/193.210.193.195 ĉe la vikivortaro] [https://eo.wiktionary.org/wiki/Speciala%C4%B5o:Protokolo?type=&user=&page=Sahtivaari&wpdate=&tagfilter=&subtype=&wpFormIdentifier=logeventslist] forbarita por unu jaro je 2023-09-23 * {{uzanto2|46.132.72.214}} forbarita por unu jaro je 2023-09-23, la IP-homo ankoraŭ en novembro 23 kontaktas min nerekte tra alilingvaj diskutpaĝoj, kie ne estas forbaro. TP * {{uzanto2|176.72.99.74}} forbarita por unu jaro je 2023-09-23 * {{uzanto2|46.132.66.255}} forbarita por unu jaro je 2023-09-23 * {{uzanto2|Fia ulo}} forbarita por tri jaroj je 2023-09-26: ĉiuj tri paĝoj, kiuj sukcesis redaktiĝi en la du horoj ekde kiam oni rimarkis lin, estas kontrolitaj TP (neniu nova redakto riprocxinda, tamen pruvite konata forbarito [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Uzanto-Diskuto%3AThomasPusch&diff=8358602&oldid=8353828] [https://sv.wikipedia.org/w/index.php?title=Juice&diff=prev&oldid=53963601]) * {{uzanto2|193.210.194.104}} forbarita por unu jaro je 2023-10-02 15:40 UTC - la redaktoj faritaj ĝis mi malkovris la novan konton ankoraŭ ne estas kontrolitaj. TP [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Uzanto-Diskuto:ThomasPusch&diff=prev&oldid=8364862 insulta redakto] * {{uzanto2|213.28.228.235}} mem anoncis sin en diskutpaĝo de administranto, je 2023-11-25, jam 22 redaktoj devas esti malfarataj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:37, 25 nov. 2023 (UTC) * {{uzanto2|176.72.76.56}} konto jam uzita en junio 2023, sed iel forgesiĝis forbaro. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:48, 25 nov. 2023 (UTC) * {{uzanto2|193.210.163.111}} Jen plia anonima konto, kiu skribas pri [[Juice Leskinen]] kaj aliaj finnlandaj temoj. [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 2023-12-09 * {{uzanto2|193.210.194.114}} hodiaŭ daŭrigis antaŭajn (mis)agojn. Tio malkovriĝis post 6 horoj, kaj jam kolektiĝis fasko da redaktitaj paĝoj [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:09, 3 apr. 2024 (UTC) * {{uzanto2|193.210.194.120}} kaj {{uzanto2|193.210.204.73}} Jen pliaj anonimaj gantopupoj, kiuj ĵus kreis kelkajn artikolojn, denove rilatantaj al certa nordeŭropa lando. --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 11:28, 17 maj. 2024 (UTC) * {{uzanto2|193.210.202.70}} ŝajnas esti plia gantopupo en la antaŭe menciita IP-aro. --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 20:13, 29 maj. 2024 (UTC) * {{uzanto2|193.210.203.235}}, nur uzita la 21-an de aprilo, estis plia gantopupo en la antaŭe menciita IP-aro, tiam oni ne rimarkis ĝin, sed tamen necesas forbaro. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:40, 29 maj. 2024 (UTC) * {{uzanto2|193.210.202.70}}, uzita dum 14 horoj antaŭ mem-anonco en diskutpaĝo de administranto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:09, 30 maj. 2024 (UTC) :Kaj kiel ni traktu la redaktojn de la IPuloj? [[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 11:20, 30 maj. 2024 (UTC) ::Mi reviziis ĉiujn paĝojn, kiujn tuŝis la anonimulo de tiu IP-adreso. Ĉio estas en ordo krom laŭ mi foriginda, malkvalita paĝo [[Markku-liitto]]. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:52, 31 maj. 2024 (UTC) * {{uzanto2|193.210.203.230}}, uzita dum ses horoj la 13-an kaj 14-an de januaro 2024, nur nun malkovrita [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 23:30, 30 maj. 2024 (UTC) * {{uzanto2|193.210.192.244}}, uzita nur iom pli ol horon, la 1-an de marto 2024, nur nun malkovrita [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 23:30, 30 maj. 2024 (UTC) :Kaj kiel ni traktu la redaktojn de la IPuloj? [[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 11:20, 30 maj. 2024 (UTC) ::Mi nur nun rimarkis la demandon, sed jam respondis [[#Protekti artikolojn|sube]] al Moldur. Iuj redaktoj estas valoraj, kvankam kontraŭregule faritaj. Laŭ mi damaĝus forĵeti ĉion, pro principo de puno, ĉar tio malriĉigus niajn paĝojn: sed klare ke se ne forĵeti ĉion, necesas rapide administrante kontroli ĉiujn redaktojn, kaj tio kostas tempon. Mi hodiaŭ matene trovis la novajn tekstojn [[Ilmari Soisalon-Soininen|Soisalon]], [[Pekka Simojoki|Simojoki]] kaj [[Risto Kaskilahti|Kaskilahti]], poluris kaj reviziis ilin: ilin forĵeti pro principo estus domaĝe. Kaj ankaŭ estas aliaj senkulpaj aldonaĵoj, kiel "la urbo situas borde de la lago [[lago|lagonomo]]", kiuj sendube ĝustas, kaj forigi ilin pro principo kaj poste realdoni la frazon per senkrima nefinna esperantista administranto estus malŝparo de tempo. ::Sed la paĝon [[Markku-liitto]] mi opinias malkvalita, ĝin mi proponas forigi. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 23:26, 30 maj. 2024 (UTC) * {{uzanto2|193.210.202.84}} [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:10, 3 jun. 2024 (UTC) * {{uzanto2|193.210.196.231}} [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:50, 4 jun. 2024 (UTC) * {{uzanto2|Nuolen klitorista}} jam forbarita en sina hejma finna vikipedio kaj globale forbarita. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 23:41, 10 nov. 2024 (UTC) * {{uzanto2|Flintisgubbe}} jam globale forbarita. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 01:16, 27 mar. 2025 (UTC) * '''!!!''' {{uzanto2|Xyhgf}} Finnlinvga uzanto kun "sensenca" uzantonomo. Tamen mi nuntempe '''malsubtenas''' iun forbaron pro foresto de malbonaj redaktoj, kaj foresto de pruvo ke temus pri "LTA Pakkoruotsi". Vikipedio estas retejo kiun ĉiuj rakjtas redakti, ecx finnlingvuloj. [[:m:Special:CentralAuth/Xyhgf]]. Tamen indus foje rekontroli la aktivecon de ĉi tiu konto. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 01:16, 27 mar. 2025 (UTC) * Tri kontoj: ** {{uzanto2|Urpola}} nova [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Pello&oldid=prev&diff=9244700 pruvo] globale forbarita 2026-03-17 post preskaŭ 1'000 kontribuoj ** {{uzanto2|Urpola22}} malnova, nenie forbarita, eble forgesita pasvorto ** {{uzanto2|Urpolaakso}} malnova, nenie forbarita, eble forgesita pasvorto *: Skemo de redaktado tre forte subtenas eblon ke temas pri "LTA Pakkoruotsi". [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 15:52, 11 dec. 2025 (UTC) * {{uzanto2|~2025-28110-65}} kontribuoj de 15 ĝis 24 okt. 2025, suspekto ke povus temi pri la forbarito, sed ĝis nun ne trovita iu kontraŭregula redakto, kaj ne plu uzita ekde 24 okt. 2025. --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:33, 31 dec. 2025 (UTC) * {{uzanto2|Oksettava örvelö}} sendube sama ulo, vulgara uzantonomo (= "vomiga ulaĉo"), <s>ĝisnune nenie forbarita</s> forbarita en unu vikio * {{uzanto2|~2026-20388-18}} sendube sama ulo * {{uzanto2|Penttihirv}} evidente sama ulo, neakceptebla uzantonomo pro [[d:Q5477226|Pentti Hirvonen]] * {{uzanto2|Näin on näreet}} evidente sama ulo, [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=9354531 pruvo], stranga sed akceptebla nomo ({{l-fi|Näin on näreet}} = Jen kiel estas, "nerdoj"/stranguloj/kulo) - oni povus pripensi ĉu devige ŝanĝi al nomon al "Näin on" = jen kiel estas/jen ĝi ... == Tre multaj malfaroj == Saluton. Mi ĵus vidis, ke sufiĉe multe da redaktoj de {{uzanto2|Dironto56}} devis esti malfarataj. Supozeble la uzanto havas kelkfoje alian rilaton al nia lingvo ol la ĉitiea majoritato. Ĉu tio estas nur mia impreso? - Amike --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 07:37, 27 apr. 2022 (UTC) :Plejparte neutilaj, kelkfoje eĉ malutilaj. Iomete strange... - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 10:24, 27 apr. 2022 (UTC) ::La lasta redakto estis de decembro 2022. Ŝajne la entuziasmo iom forvelkis... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:28, 3 jun. 2023 (UTC) == Rusa IPulo == Saluton. Mi ĵus malfaris ĉiujn redaktojn de {{uzanto2|178.141.223.78}} parte manke de neŭtraleco parte manke de fontoj resp. referencoj. Kiel ni traktu plu la uzanton? - Amike --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 08:10, 28 apr. 2022 (UTC) :Jam antaŭ kelkaj tagoj simila IPulo {{uzanto2|178.141.20.224}} fuŝis simile kelkajn artikolojn, parte eĉ la samajn kiel hodiaŭ. Do, kion fari? --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 08:34, 28 apr. 2022 (UTC) ::Ili provas atribui militkrimojn al Ukrainio, kaj malatribui ilin al Rusio; ne aldonas fontindikojn, eĉ forigas ilin. Do unuflanke por-rusia propagando, nepre forigenda. - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 21:13, 30 apr. 2022 (UTC) :::Jen denove nekonvenaj redaktoj de {{uzanto2|178.141.53.12}}. Do, kion fari? --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 09:20, 30 maj. 2022 (UTC) ::::Jen aĉa kalumnia propagando, kiu senbaze asertas ke ukrainaj regantoj estus "naziaj", kaj aliaj falsaĵoj. Nepre forigenda. - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 11:43, 30 maj. 2022 (UTC) :::::Mi ĵus kaŝis la versiojn de la IPuloj en [[Mariupolo]], [[Ukrainio]] kaj [[Donecka baseno]], por malhelpi reaperigon. Ĉu eble plia artikolo enhavas ion tian? --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 11:54, 30 maj. 2022 (UTC) ::::::Vidu redaktojn de la unuaj du supre menciitaj IPuloj. Iuj estas ankoraŭ nekaŝitaj en la artikola historio. - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 17:52, 30 maj. 2022 (UTC) Mi forbaris ĉiujn tri adresojn por unu monato pro malneŭtrala vidpunkto kaj neenciklopedia stilo. La enciklopedio ne estas loko por propagando. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 04:32, 31 maj. 2022 (UTC) :Dankon, RG72. Espereble la IPulo ne reaperos por denove fari siajn falsaĵojn. Alikaze ni ja devus forbari tutan IP-blokon. --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 11:24, 31 maj. 2022 (UTC) ::Ne dankinde. Tiukaze mi petos vin fari tion, ĉar blokado de blokoj estas iom tro por mi kiel humanitario. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 11:47, 31 maj. 2022 (UTC) :::La homo ne revenis post la 28-a de aprilo 2022. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:42, 30 jul. 2023 (UTC) == Nordinramzi22 == Saluton. Mi malfaris ŝanĝon de la ĉisekve menciita uzanto, kiu en la norvega Vikipedio eĉ jam estis forbarita. {{problemulo|Nordinramzi22}}. --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 16:38, 29 maj. 2022 (UTC) :La homo ne revenis post la 29-a de majo 2022. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:42, 30 jul. 2023 (UTC) == Sufiĉe ĝena IPulo == Jen denove IPulo {{problemulo| 178.197.204.0}} fivortumis en la diskutopaĝo de alia uzanto. Mi jam kaŝis la fivortan version kaj forbaris la uzanton por unu semajno. Se li revenos poste, ni plilongigu la forbaron. - Amike --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 14:14, 30 maj. 2022 (UTC) :Unu semajno vere mallongas, sed la homo ne revenis post majo 2022. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:42, 30 jul. 2023 (UTC) == Wikipedian säännöt on tehty rikottaviksi == Jen supozeble nova gantopupo de {{uzanto2|Nenoniel}}: {{problemulo|Wikipedian säännöt on tehty rikottaviksi}}, kies uzantonomo laŭ la gugla tradukilo signifas "La reguloj de Vikipedio estas malobservitaj". Do, li nenion lernis el la forbaroj. --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 08:01, 1 jun. 2022 (UTC) :{{farita}} blokita por ĉiam ekde la 10-a de oktobro 2022 per Tlustulimu -- [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] == Uzanto:Regno di Arendelle == Jen pli uzanto, kies redaktoj supozeble ne celas krei enciklopedion. Temas pri {{problemulo|Regno di Arendelle}}, eĉ jam forbarita en unu Vikipedio. --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 16:53, 2 jun. 2022 (UTC) :Neniu redakto ekde oktobro 2022, kaj la lastaj redaktetoj ŝajnis provoj kontribui al enciklopedio, kvankam eble ne tre lertaj. Unu subpaĝo de lia propra prezentopaĝo dubindas kaj plene neenciklopedias. Temas nur pri vira kaj virina nomoj kaj granda koro inter ili. Tio estas nivelo de skribaĵoj sur paperetoj en elementa lernejo. Sed se neniu protestas, la "subpaĝo" tiom malgravas ke eĉ ne valoras la energio forigi ĝin. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:02, 27 jan. 2023 (UTC) == Uzanto:Reguloj ekzistas nur por ke oni rompu ilin == Jen plia sufiĉe superflua gantopupo de jam konata ulo. {{problemulo|Reguloj ekzistas nur por ke oni rompu ilin}} [[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 07:04, 18 jun. 2022 (UTC) :{{farita}} blokita por ĉiam ekde la 10-a de oktobro 2022 per Tlustulimu -- [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] == Nova konto == Bonvolu noti jenan "novan" kontribuanton: https://eo.wikipedia.org/wiki/Speciala%C4%B5o:Kontribuoj/2001:999:404:F5F6:C0C7:D476:3FAC:B76F Klare videble nova konto de malnove konata forbarito. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 12:57, 10 nov. 2022 (UTC) {{farita}} blokita por ĉiam nur ekde la 21-a de januaro 2023 -- [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] == Plia fuŝulo == [https://eo.wikipedia.org/wiki/Speciala%C4%B5o:Kontribuoj/2405:9800:BA00:64A9:D87D:CFDE:53A3:2961 jen]. Indas bloki la ulon. Mi jam malfaris la stultaĵojn. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 10:16, 19 nov. 2022 (UTC) {{farita}} blokita por unu jaro ekde la 23-a de novembro 2022 -- [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] == uzanto:Vagantedaestepe == {{problemulo|Vagantedaestepe}} Anstataŭigis tute malsamajn artikolojn ([[Marseille-Blancarde (stacidomo)]], [[Nederlanda aŭtovojo 4]], [[abia lingvo]], [[-440]] ktp.) per unusola, sen kunteksto sensenca tekstobloko, do fakte vandale detruis la paĝojn, ĝis nun nur la 18-an de julio 2023. Tio konsiderendas agresa ago. Mi blokas lin por daŭro de unu jaro. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:52, 28 jul. 2023 (UTC) : Pura vandalkonto. 3 vandalaj agoj ĉe alia vikio. Neniu utila redakto. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 11:25, 29 jul. 2023 (UTC) :: Se io ajn misa aldoniĝos post jaro, mi pretos (kaj subtenos) tiam reage bloki la konton eterne - tion fari post nur unu vandalado, estus nekutime, konsiderante ke la fuŝoj de la 18-a de julio 2023 estis ĉiam sama detruo, simple ripetita en pluraj paĝoj tuj sinsekve, du kalkuleblas unu granda vandalado. Sed se io ajn aldoniĝos post jaro, ne estu hezito bloki la homon por ĉiam. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:37, 30 jul. 2023 (UTC) == Edukkk676 == {{problemulo|Edukkk676}} Enigis lingve fuŝajn teksterojn, precipe pri du televidaj kanaloj de Finnlando, en januaro kaj februaro 2023. ThomasGuibal admonis la homon komence de januaro angle, ne kontribui ĝis kiam la uzanto povus skribi gramatike ĝustajn frazojn, ne proponis tuj forbaron, kaj post februaro ne venis pluaj (fuŝaj) kontribuoj. Tamen la konto, daŭre neforbarita, konsiderendas problema. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:17, 2 aŭg. 2023 (UTC) : La konto ne redaktis dum 6 monatoj. Laŭ mi problemo aŭ danĝero forestas, kaj neniu forbaro indas. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:35, 2 aŭg. 2023 (UTC) == Forbaroj pro suspektoj ke iu nova konto estas uzata per malnova forbarito == {{re|Tlustulimu|LiMr|RG72|kani|Taylor 49|Moldur|Sj1mor}} (nur arbitre elektante iujn el la nun aparte aktivaj uzantoj): Mi scias ke eblas sendiskute forbari novan konton se administranto havas plej etan suspekton ke la homo povas esti identa al antaŭa forbarito. Sed mi rimarkas ke mi hezitas fari tion sole, sentante ke tio estas ago iom diktatora. Tial mi preferas havi eblecon kolekti iujn pliajn voĉdonojn antaŭ tia etike problema ago. Mi ĉiam ĝis nun en nova konto admonis homon se io aspektis al mi dubinda, kaj nur post malrespekto de tiu admono je dua paŝo forbaris la konton pro vandalado, kaj ne uzis por forbaro la argumenton "tiu konto prilaboras samajn temojn kiel malnova forbarito, do mi suspektas ke povas esti la sama homo kaj tuj forbaras la konton por ĉiam". Konkrete mi hezitas pri porĉiama forbaro de la konto [[uzanto:Jyväskylän mies]], kiu faris unu stultetan redakton, pri kiu mi nur admonis lin, kaj poste ĝis nun ne plu misagis, sed komparante la temojn kun antaŭaj forbaritoj tamen fortiĝas suspekto ke temas pri malnova forbarito. Taylor 49 pledas pri {{por|tuja porĉiama forbaro}}, ankaŭ se ne konkrete de tiu konto faratos iuj pliaj misoj, kaj mi {{por|pretos}} je tio, se ankoraŭ unu plia uzanto voĉdonos por tio. Se simple iu tria uzanto metas <nowiki>{{por}}</nowiki>-noton, la konto estos forbarita (vidu, se vi volas, noton pri la nova konto pli supre de tiu ĉi paĝo). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 07:01, 2 aŭg. 2023 (UTC) :Komento: Por ke forbaro havu sencon, necesas ke ĝi celu al konkreta persono, ne nur unusola konto. Kiam estas klare ke sama, jam forbarita persono aperas kun nova konto, tiam ne necesas nova diskuto, sed la forbaro konsekvence validu tute same por la persono ankaŭ sub la nova konto. - En tiu ĉi kazo la konata persono eĉ ne provas ŝajnigi esti iu alia - li sub la nova konto eĉ indikis sian retpoŝtan adreson kun la propra nomo. Li daŭrigas, kun ĉiam novaj kontoj, la saman misagadon pri kiu li jam multfoje estis admonita, ekz-e novaj artikoloj sen referencoj, sen vikiigo, sen intervikiaj ligoj, sen kategorioj, kun lingvaj eraroj kaj dubindaj faktoasertoj, malfacile ekzameneblaj. Do, mi voĉdonas klare {{por}} plua forbaro de li ankaŭ sub tiu nova konto, kaj malfaro de ajnaj redaktoj faritaj de li, sub ajna konto aŭ IP-numero. - Dankon por via engaĝiĝo! Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 15:47, 2 aŭg. 2023 (UTC) ::{{por}} forbaro - vere ne estas decido de solulo. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 16:06, 2 aŭg. 2023 (UTC) :::Estas kvar voĉoj por forbaro de tiu kaj ĉiuj estontaj kontoj, ankaŭ se el tiuj kontoj ne fariĝis io misa, sed se oni kreas 300 kontojn ĉiujare kaj nur el triono el ili semas vulgaraĵojn kaj aliajn provokajn idiotaĵojn, tiam tio estas 100 misaj kontoj tro. Mi vere bedaŭras ke la homo ĉiam re-semas provokojn, ĉar krome li lastatempe ankaŭ faris utilajn kontribuojn - sed ĝustas ke la utilaj kontribuoj ne signifas ke tuj poste li re-provokas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:16, 2 aŭg. 2023 (UTC) :::: {{kom}} > ke eblas sendiskute forbari novan konton se administranto havas plej etan suspekton ke la homo povas esti identa al antaŭa forbarito :::: Ne faru tion pro "plej eta suspekto", sed nur kiam la fakto estas pruvita. Ĉe "Jyväskylän mies", la obsedo pri [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Laukaa&diff=prev&oldid=8245149 Pentti Hirvonen], apud tuja reveno al via paĝo, plus finna uzantonomo, konstituas sufiĉe duran pruvon ke jes ja estas sama ulo. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:29, 2 aŭg. 2023 (UTC) ::{{por}} forbaro - la aĉulo estas tiom stulta ke tiuj kiuj sekvis sian aĉan itineron facile povas certigi, ke iu ajn lia kontribuo estas vere de la koncernulo. Li neniam klopodos por maski siajn intervenojn. Li misuzas sian verŝajnan mensan misordon kiel ekskuzon por sia misuzo.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 22:15, 2 aŭg. 2023 (UTC) :::Mi pro la multaj forbaroj de iuj finnlingvaj salutonomoj kaj anonimuloj farantaj dubindajn kaj ofte malferme misuzajn komentojn pri finnaj temoj komencas esti skeptika pri ĉiaj finnlingvaj salutonomoj, kaj decidis ankaŭ observi la konton de [[uzanto:Ville Siliämaa]], kvankam tie nur fariĝis 4 redaktoj inter 2011 kaj 2023, unu disputinda, sed ŝajne ne malica, kaj la aliaj tri tute senkulpaj. Sed ĉar la redaktoj parte koncernas samajn paĝojn pri kiuj la verva misfaranto en formo de anonimaj kontoj faranta dubindajn redaktojn aparte interesiĝas, tial pli bonas observi unu troan konton ol maltrafi unu... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:43, 3 apr. 2024 (UTC) ::::Hodiaŭ la forbarito denove redaktis, nun per la anonima adreso [[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.194.114|193.210.194.114]]. Tio malkovriĝis post 6 horoj, kaj jam kolektiĝis fasko da redaktitaj paĝoj. Nun mi forbaris la aniniman konton por daŭro de jaro. Mi pardonpetas, sed laŭ la reguloj de forbariĝo daŭre ne eblas redakti dum daŭro de forbariĝo en vikipedio. Simple la redakta komunumo atendas ke la administrantoj obeu kaj kontrolu la decidon, kaj ankaŭ atendas ke ĉiuj paĝoj redaktitaj estu individue kontrolataj... tio simple estas tro da aldona laboro. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:05, 3 apr. 2024 (UTC) :::::{{uzanto2|213.28.230.213}} de septembro 2023 same. Kaj mi suspektas ke ankaŭ la homo redaktinta per la anonima adreso [[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.192.73|193.210.192.73]] estas la sama forbarito. Tamen de tiu konto ekde la 23-a de januaro ne plu fariĝis iuj redaktoj, tial mi kuraĝas nun ne forbari ĝin postokaze... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:56, 3 apr. 2024 (UTC) ::::::Hey! I write in English because I don't know the language of this wiki. I am an Administrator at the Finnish-language Wikipedia (have been since 2009[https://fi.wikipedia.org/wiki/K%C3%A4ytt%C3%A4j%C3%A4:Ville_Sili%C3%A4maa] [https://fi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Yll%C3%A4pit%C3%A4j%C3%A4t/Ville_Sili%C3%A4maa]), and I have nothing to do with the actions of the above-mentioned person. The person in question has been disrupting the Finnish Wikipedia for years behind numerous usernames and IP addresses. Several actions have been taken in Finnish Wikipedia over the years. It's a shame that he has continued it here as well. Best regards, [[Uzanto:Ville Siliämaa|Ville Siliämaa]] ([[Uzanto-Diskuto:Ville Siliämaa|diskuto]]) 10:17, 11 apr. 2024 (UTC) :::::::{{re|Ville Siliämaa}} Hej Ville, we do believe that you have nothing in common with any sock puppets of vandals, but I only decided to observe your possible further edits in esperanto, as you edited same pages that were also edited by vandals or a vandal. As I wrote "pli bonas observi unu troan konton ol maltrafi unu - it's better to monitor one account in vain than to miss any". Nothing in person! As anyway every edit of any person is transparent, you can freely take a duolingo course of Esperanto and start more edits here. You're welcome! {{s}} [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:27, 14 apr. 2024 (UTC) Nur por kontrolo ke la sekvaj IP-numeroj de ankoraŭ forbarita konto ne uziĝas ĉi-tie: :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/86.114.207.186|86.114.207.186]] :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.64.99|46.132.64.99]] :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/109.240.36.72|109.240.36.72]] :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/109.240.96.249|109.240.96.249]] :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/109.240.75.204|109.240.75.204]] {{farite|En ordo}} Ĉiuj kovriĝas per la bloko de 109.240.0.0/16. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:33, 14 apr. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.202.223|193.210.202.223]] aktivis la 19-an de aprilo 2024, la 24-an de aprilo forbarita fare de kani. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|d.]]) 16:11, 25 apr. 2024 (UTC) == Pluaj forbaroj de la finno ekde somero 2024 == :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.193.105|193.210.193.105]] aktivis la 26-an de junio 2024, la 28-an forbarita. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.194.236|193.210.194.236]] aktivis la 5-an de julio 2024, samtage forbarita. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|d.]]) 16:11, 5 jul. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.193.93|193.210.193.93]] aktivis la 16-an de septembro 2024, nur la 27-an de oktobro 2024 rimarkita. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 20:04, 27 okt. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.65.220|46.132.65.220 88]] aktivis la 1-an de oktobro 2024, la 19-an forbarita [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 15:19, 19 okt. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.196.221|193.210.196.221]] aktivis la 7-an de oktobro 2024, la 19-an forbarita [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 15:19, 19 okt. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/2001:999:500:CEDF:D75E:64DE:EF9E:1650|2001:999:500:CEDF:D75E:64DE:EF9E:1650]] aktivis la 14-an de oktobro 2024, la 19-an forbarita [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 15:19, 19 okt. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.166.11|193.210.166.11]] je la 11-a de oktobro 2024, [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 09:11, 13 nov. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/213.28.225.208|213.28.225.208}]] je la 11-a de oktobro 2024 [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 09:11, 13 nov. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/2001:999:405:2763:ffe2:242b:2ee7:1dc9|2001:999:405:2763:ffe2:242b:2ee7:1dc9]] aktivis la 24-an de oktobro 2024 [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 20:04, 27 okt. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/2001:999:609:A61:B860:3087:A682:191A|2001:999:609:A61:B860:3087:A682:191A]] aktivis la 29-an de oktobro 2024, post kvaronhoro anoncis sin kaj tuj estis forbarita. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 12:31, 29 okt. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.164.184|193.210.164.184]] tiu IP-kanalo uziĝis jam en sept. 2022, sed tamen ĝi estu forbarita dum nur 3 monatoj, ke poste oni sciu ke jam estis unua forbaro. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 12:41, 29 okt. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/2001:999:68D:24D5:3BEF:A82A:5E8D:EFE4|2001:999:68D:24D5:3BEF:A82A:5E8D:EFE4]] de 2024-10-30, nur malkovrita, kontrolita kaj forbarita je 2025-01-10. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:23, 10 jan. 2025 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/2001:999:60C:8D38:9D26:F802:1D47:F486|2001:999:60C:8D38:9D26:F802:1D47:F486]] de 2024-11-05, nur malkovrita, kontrolita kaj forbarita je 2025-01-10. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:23, 10 jan. 2025 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.72.66|46.132.72.66]] je la 9-a de novembro 2024 [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 09:11, 13 nov. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.204.249|193.210.204.249]] jam uzita en 2023, sed nur nun rimarkita. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 20:30, 20 nov. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/213.28.230.122|213.28.230.122]] [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:30, 20 nov. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.66.217|46.132.66.217]] [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:01, 23 nov. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.203.253|193.210.203.253]] [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:29, 29 nov. 2024 (UTC) :◎ Dubinde ĉu ankaŭ la IP-adreso 2001:7E8:C6A3:1901:99A0:7B1D:370F:88EA de junio 2024 estis la koncernulo: post kontrolo de aliaj redaktoj malfortiĝas la suspekto, nur unusola redakto estis el la kutima temaro de la finna kolego :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/176.72.47.177|176.72.47.177]] simbola forbaro de nur monato, ĉar ni maltrafis tiun redaktadon en 2022, sed ĝi estis de oficiale forbarita uzanto :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.68.86|46.132.68.86]] por la tri lastaj linioj [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:13, 30 nov. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.64.112|46.132.64.112]], kontribuoj nur finreviziitaj je 2024-12-19 [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:25, 30 nov. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.76.114|46.132.76.114]] Nur uzita la 28-an de novembro 2024, sed dum 2 semajnoj ne rimarkita [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:03, 10 dec. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.203.84|193.210.203.84]] [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:46, 12 dec. 2024 (UTC)[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:03, 10 dec. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/2001:999:78C:AEA4:F3BE:55AA:FC6C:BC81|2001:999:78C:AEA4:F3BE:55AA:FC6C:BC81]] nur uzita unufoje je 2024-12-11, en unu paĝo (redakto malfarita, ĉar jam antaŭe la sama redakto ankaŭ estis malfarita kaj estis diskutita). Mi unufoje eksperimentas per ne tuja forigo de la kanalo. Eble ĝi ĉiukaze neniam plu uziĝos. Ni povas observi... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 15:57, 15 dec. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/2001:999:78C:38CA:A676:CBD7:8F3A:9FC9|2001:999:78C:38CA:A676:CBD7:8F3A:9FC9]] Ĝis nun nur unu redakto, ke en tiu unu redakteto la homo mem anoncis sin al mi. Ne tuj forbarita, ĉar tion fari nur pro sincera anonciĝo estus misa reago. Tamen la forbariĝo principe ankoraŭ validas, mi nur rezignis nun tuj ekzekuti ĝin. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:17, 16 dec. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.201.239|193.210.201.239]] la 17 dec. 2024 frumatene, tutan faskon da redaktoj, je unua vido nenio enhave problema, sed daŭros ĝis kiam ĉiu redakto estos individue reviziita, kaj - la forbaro ankoraŭ validas. Tial forbarita. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 07:48, 17 dec. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.64.82|46.132.64.82]], jam globale forbarita, sed nur por simbolaj 3 tagoj, tio ne sufiĉos. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 01:58, 1 jan. 2025 (UTC) Ankoraŭ la eblaj misoj ne plene kontrolitaj (!), se se ili estos (kunhelpo bonvenas!), tiam la linioj iros supren al la antaŭa listego: :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.200.76|193.210.200.76]] je 2025-01-01, [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 01:46, 1 jan. 2025 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.72.213|46.132.72.213]] je 2025-01-04, [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 00:05, 4 jan. 2025 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.76.230|46.132.76.230]] je 2025-01-06, [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:20, 6 jan. 2025 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.196.213|193.210.196.213]], je 2025-01-10, [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:13, 10 jan. 2025 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.0.0/16|46.132.0.0/16]], tuta bloko da IP-adresoj, jam estis forbarita de apr. ĝis majo 2022, 1 monaton, kaj de sep. 2023 ĝis sep. 2024, unu jaron, sed kompreneble ĉiu periodo finiĝas, tial ĝi nun ree estis malferma kaj remisuziĝis. La bokoforbaro i.a. inkluzivas lastatempe misuzitajn IP-kanalojn: ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.92.125|46.132.92.125]], je 2025-01-11, ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.76.230|46.132.76.230]], je 2025-01-06, jam forbarita, vd. supre, ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.72.213|46.132.72.213]], je 2025-01-04, jam forbarita, vd. supre, ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.88.64|46.132.88.64]], je 2025-01-02, ŝajne ankoraŭ ne forbarita, ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.64.82|46.132.64.82]], je 2024-12-31, jam forbarita, vd. supre, ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.68.237|46.132.68.237]], je 2024-12-28, ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.74.90|46.132.74.90]], je 2024-12-24, ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.81.78|46.132.81.78]], je 2024-12-23, ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.65.92|46.132.65.92]], je 2024-12-07, ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.68.69|46.132.68.69]], je 2024-12-06, ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.68.86|46.132.68.86]], je 2024-11-30, ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.76.114|46.132.76.114]], je 2024-11-28, ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.92.70|46.132.92.70]], je 2024-11-28, ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.66.217|46.132.66.217]], je 2024-11-23, ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.64.112|46.132.64.112]], je 2024-11-23, ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.72.220|46.132.72.220]], je 2024-11-12, ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.72.66|46.132.72.66]], je 2024-11-09, kaj pliajn IP-kanalojn antaŭ tiu dato... --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:47, 11 jan. 2025 (UTC) ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/2001:999:788:E48C:F282:DBF9:CED:A287 |2001:999:788:E48C:F282:DBF9:CED:A287]] --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:55, 17 jan. 2025 (UTC) ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.161.94|193.210.161.94]] redaktis nerimarkite hodiaŭ dum pli-malpli ses horoj, redaktoj ĝis nun '''tute ne revizitaj''', do ne certas ke li entute faris iun ajn malkonstrueman redaktojn hodiaŭ, sed la forbaro jes ankoraŭ validas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:36, 19 jan. 2025 (UTC) ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.192.77|193.210.192.77]] nenio kontrolita, nur forbarita [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:29, 5 feb. 2025 (UTC) ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.203.221|193.210.203.221]] nenio kontrolita, nur forbarita [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:05, 16 feb. 2025 (UTC) ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.194.221/193.210.194.221]] nenio kontrolita, nur forbarita 22:34, 1 mar. 2025 (UTC) ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.201.81|193.210.201.81]] nenio kontrolita, nur forbarita [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:34, 1 mar. 2025 (UTC) ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/Kalvkapo|Kalvkapo]] nenio kontrolita, nur forbarita [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:34, 1 mar. 2025 (UTC) ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.196.72|193.210.196.72]] nur unu paĝo kontrolita, krome nur forbarita [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:18, 8 mar. 2025 (UTC) ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.192.109|193.210.192.109]] nenio kontrolita, nur forbarita je 2025-04-03 [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:58, 8 apr. 2025 (UTC) ::◎[[Specialaĵo:193.210.194.251|193.210.194.251]] jam de decembro 2024, nur nun rimarkita, nur unu paĝo kontrolita [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:58, 8 apr. 2025 (UTC) ::◎[[Specialaĵo:193.210.202.81|193.210.202.81]] escepte fidindaj redaktoj nur la 5-an de aprilo, nur malforta suspekteto ke entute povus temi pri la forbarito, teste ne forbarita --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 23:09, 18 apr. 2025 (UTC) ::: supozeble ĉi tie mankas iuj forbaroj de majo kaj junio 2025 ... ::◎[[Specialaĵo:193.210.200.227]] la 1-an de julio 2025 [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 08:21, 10 jul. 2025 (UTC) ::◎[[Specialaĵo:193.210.196.251]] la 1-an de julio 2025 [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 08:21, 10 jul. 2025 (UTC) ::◎[[Specialaĵo:2001:999:510:a618:1ec8:5139:39d7:1e01]] la 1-an de julio 2025 per Kani [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 08:21, 10 jul. 2025 (UTC) ... de komence de julio ĝis fine de aŭgusto la pluaj forbariĝoj ne detale dokumentiĝis xi tie, sed ili estas dokumentitaj en la protokolo pri forbariĝoj. TP ... ::◎[[Specialaĵo:193.210.200.95]] nun. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:50, 26 aŭg. 2025 (UTC) ::◎[[Specialaĵo:~2025-54660-9]] nun. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:24, 9 sep. 2025 (UTC) ::◎[[Specialaĵo:~2025-32753-24]] nun. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:33, 1 dec. 2025 (UTC) xxx Krome en aliaj lingvobranĉoj la koncernulo jam uzis i.a. tiujn IP-kontojn: :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.65.92|46.132.65.92]] je 2024-12-06, ankaŭ ĉe la sekvan tagon, ĝis nun ne rimarkita, nun forbarita. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:50, 12 dec. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.88.103|46.132.88.103]] je 2024-12-11, ĉe ni ankoraŭ nenio. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 16:50, 12 dec. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/195.237.90.72|195.237.90.72]] je 2024-12-12, ĉe ni jam forbarita en 2023. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 16:50, 12 dec. 2024 (UTC) == Nova registrita konto "kun parte finnaj temoj" == {{re|Tlustulimu|Kani|LiMr|Narvalo|Yekrats}} {{re|Blahma|Gamliel Fishkin|KuboF Hromoslav|Salatonbv|Moldur}} {{re|Arbarulo|Taylor 49|Aidas|RG72}} Mi ĵus konsciiĝis pri nova registrita konto [[:uzanto:Urpola|Urpola]], kiu laŭ mia ĝisnuna rigardo (ankoraŭ) ne faris ion malbonan, sed kiu parte interesiĝas pri la samaj temoj kiel nia konata finna uzanto, de kiu ekde 2021 forbariĝis multaj kaj ekde 2023 reflekse ĉiuj kontoj kaj anonimaj kanaloj. Aparte mi ekde printempo 2023 forblokis multajn anonimajn kanalojn tuj post kiam mi havis plej etan suspekton ke povus esti rilato al la forblokito. Tamen post pli ol 30 monatoj eble jam tempo por doni minimuman ŝancon al konto. Tial mi proponas ne tuj forbloki tiun ĉi novan konton, sed teni ĝin sub proksima observo, kaj tuj forbloki, post mallonga noto ĉi tie, kiam nome de ĝi skribiĝos plej eta stultaĵo. Tial mi petas ĉiujn kune kritike rigardi la elpaŝojn de la nova konto, dum ĝi ankoraŭ ne estas forblokita. -- 2025-12-17T13:45:03 ThomasPusch : [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Uzanto-Diskuto%3AThomasPusch&diff=9251512&oldid=9243283 pruvo] [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Pello&oldid=prev&diff=9244700 pruvo] [https://eo.wiktionary.org/wiki/Speciala%C4%B5o:Kontribuoj/Urpola pruvo] Estas sendube sama ulo. Mi iomete konsentas pri la propono "ne tuj forbloki". Tamen, mi forte proponas jenan al la ulo: :* aliru la diskutejon [[Vikipedio:Diskutejo]] :* pardonpetu, kaj petu permeson reveni :* promesu ne plu redakti toksajn temojn (kalveco, pakkoruotsi, vomaĵo, kacotranĉado, lestandianismo, ...) en iu vikio :* promesu ne plu krei novajn kontojn, sen aŭ post ebla forbaro (kontaj estas globalaj, ne uzu aliajn kontojn en aliaj vikoj), kaj ne redakti per portempaj kontoj :* promesu ne plu nenecese mencii min en viaj redaktoj en iu vikio kaj sekve '''rigore sekvu''' tion. En okazo de eĉ minimuma dubo, malboniĝo de via fartado, aŭ simile, '''NE REDAKTU''' iun vikion, elŝaltu komputilon kaj poŝtefefonon, kaj faru sufiĉe longan vikipaŭzon. @[[User:Urpola]] -- [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 12:34, 19 dec. 2025 (UTC) Cxu mia hodiaŭa aldono en la artikolo [[Markus-setä]] estas bona nun, kiam tie ekzistas fonto? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 18:20, 19 dec. 2025 (UTC) : Rigardu kion mi skribis supre ... prenu tre singarde la ŝancon de reveno, ne starigu demandojn de tipo "ĉu mia redakto estas bona", kaj ne redaktu toksajn temojn. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 04:23, 20 dec. 2025 (UTC) La uzanton [[:uzanto:Urpola|Urpola]] oni blokis en la Finna Vikipedio tuj post lia unua kontribuo. Eĉ eta rigardo al liaj tekstoj montras, ke oni forĵetu lin ankaŭ el la Esperanta versio kaj tuj malfaru ĉiujn liajn redaktojn. Sed, bedaŭrinde, la administrantoj de la Esperanta Vikipedio estas kreantaj "enciklopedion", kiu nur plene konformu al ilia lingva kaj alia gusto – alio ne gravas. Pri la fiagoj de la problema uzanto, kiu estas ĉi tie ofte rasisme nomata "la finno", la administrantaro jam antaŭ pluraj jaroj nete rifuzis okupiĝi kaj eĉ atakis la avertantojn. La rezultojn oni jam klare vidas: neniu ajn scianta ion pri Finnlando volas tuŝi la artikolojn rilatajn al la lando. Tiuj estas hazarda kolekto de tekstoj pri temoj kun marĝena valoro, tiuj de "la finno" krome estas forte tendencaj, kaj kelkaj el ili pli taŭgaj por bulvarda klaĉgazeto aŭ por skriba ekzerco en elementa lernejo ol por enciklopedio. La kulturo de nia Vikipedio estas tiom forpuŝa, ke ankaŭ la nombro de kontribuantoj pri ajna temo ŝajnas magra. --[[Uzanto:Surfo|Surfo]] 10:53, 21 dec. 2025 (UTC) :Kiuj miaj redaktoj, kiujn mi faris kun la no o Urpola, estas ne-taŭgaj? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:43, 25 dec. 2025 (UTC) :Kiuj miaj redaktoj post la aprilo 2023 estas forte tendencaj? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 21:10, 25 dec. 2025 (UTC) ::Mi ne komprenas la tutan historion kaj volas lasi al la aministrantoj kiel eble plej multan liberecon decidi, kiel severe agi. Tamen ŝajnas al mi ke la homo neniam ĉesis malrespektadi la blokon, nek montris signon ke li ĉesos la malutilaĵojn pro kiuj li blokiĝis, do laŭ mia persona opinio li ne meritas indulgon. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:12, 21 dec. 2025 (UTC) == "Votre Provocateur" -- "Via Provokisto" == {{uzanto2|Votre Provocateur}} Ĉu akceptebla nomo? [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 16:36, 4 aŭg. 2023 (UTC) :Kial ne? [[Uzanto:Votre Provocateur|Votre Provocateur]] ([[Uzanto-Diskuto:Votre Provocateur|diskuto]]) 16:54, 4 aŭg. 2023 (UTC) ::Ĉar se mi iras al via hejmo dirante, ke mi venas provoki vin, plej verŝajne vi ne malfermos vian pordon al mi. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 00:05, 7 aŭg. 2023 (UTC) ::: @[[Uzanto:Votre Provocateur]] Uzanta nomo estas globala. Do plej bone estus se vi [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:GlobalRenameRequest petus globalan alinomigon]. Tio estas simpla konsilo. Mi ne vidas problemkonduton kiu pravigus forbaron. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 09:30, 11 aŭg. 2023 (UTC) ::::Kial mi bezonas renomi? Laŭ mi, vi nun esprimas politikan pozicion. [[Uzanto:Votre Provocateur|Votre Provocateur]] ([[Uzanto-Diskuto:Votre Provocateur|diskuto]]) 19:09, 11 aŭg. 2023 (UTC) == Du simplaj vandalaj IP-adresoj == Hodiaŭ {{uzanto2|186.167.204.154}} kaj {{uzanto2|143.255.84.222}}, evidente la sama homo, ĉar ili faris ekzakte la samon, vandale enigis fuŝaĵojn en du malsamajn paĝojn pri animaciaj porinfanaj temoj. Klare idiotaĵo, ne iu mallerta provo kontribueti, sed tamen mi nur blokis ambaŭ je 3 monatoj, ĉar mi supozas ke post tri monatoj ne plu restos emo tiom stultumi. La du paĝojn pri animaciaj porinfanaj temoj mi por sekureco ŝlosas dum jaro kontraŭ redaktoj de anonimuloj, ĉar klare la homo povas reveni post horo aŭ post duontago kun iaj aliaj IP-adresoj... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:56, 27 nov. 2023 (UTC) :Ĝis nun ne aperis novaj stultaĵoj de la du IP-kontoj. Ŝajnas ke la 3-monata forbaro tute sufiĉis... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:10, 14 apr. 2024 (UTC) == Simpla ofendado == Hodiaŭ {{uzanto2|176.52.105.202}} ofendaĉis en kripligita rusa lingvo per latinaj literoj, sed ĉiukaze estis ofendoj kaj misuzo de la esperantlingva vikio. [[Uzanto:VladimirPF|VladimirPF]] ([[Uzanto-Diskuto:VladimirPF|diskuto]]) skribis je 2023-11-30 08:12: Bv forigu kaj kaŝu kontribuojn de @[[Specialaĵo:Kontribuoj/176.52.105.202|176.52.105.202]] - la teksto estas tre ofendiga: per latinaj literoj estas tajpita ruslingva ofendaĵo. Uzanto Q-bit array estas tre fama ru-vikipediisto aktive batalanta kontraŭ vandaloj kaj ties vandalado. Ofendaĵo forigita kaj IP-adreso blokata por unu jaro. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:05, 30 nov. 2023 (UTC) == Uzanto:Goren == Mi kun bedaŭro devas malfermi ĉi tiun sekcion. La uzanto Goren jam la pasintan semajnon pasigis multe da tempo en la [[Vikipedio:Administrantoj/forigo de rajtoj/RG72|paĝo pri maladministrantigo de RG72]], enigante amason da komentoj, plejparte tute ne rilataj al skribado de enciklopedio, sed nur rilate al personaj problemoj kontraŭ RG72, uzanton kiun li deklare entute ne ŝatas. Vikipedio ĉesis esti enciklopedio kaj iĝis [[socia retejo]]. [[Uzanto-Diskuto:Goren#footer|Klopodo de mediacio]] en lia uzanto-diskuto ŝajnis je la komenco sukcesi: Goren [[Speciala:diff/8480030|promesis]] ĉesi konduti diskutojn pri inter-personaj problemoj en la servaj paĝoj, kaj ne inundi la maladministrantigan paĝon per mesaĝoj. Tamen, la promeso ne daŭris longe. Hodiaŭ, ekzemple, li sentis la bezonon informi la komunumon, ke la uzanto RG72 havas «[[Speciala:diff/8485948|mensajn problemojn]]». Mi proponas '''2-semajnan forbaron''' pro malrespekto de kondutkodo ([[VP:5]]) kaj misuzo de servaj paĝoj. —[[User:Super nabla|<span style="font:.8em 'Lucida Handwriting';color:#7e7a46">'''Super'''</span> • <span style="font:1em 'Century Schoolbook';color:#32CD32;text-shadow:#fdf5b4 .4em .4em .4em">'''''nabla'''''</span>]][[User talk:Super nabla|^🪰]] 15:41, 3 dec. 2023 (UTC) :Mi petas al uzantoj {{ping|Tlustulimu}}{{ping|Sj1mor}}{{ping|ThomasPusch}}, se ili volas, interveni en ĉi tiu diskuto pri PU. La menciataj uzantoj estas pli neŭtralaj en ĉi tiu diskuto, ĉar ili neniam intervenis en [[Vikipedio:Administrantoj/forigo de rajtoj/RG72]]. —[[User:Super nabla|<span style="font:.8em 'Lucida Handwriting';color:#7e7a46">'''Super'''</span> • <span style="font:1em 'Century Schoolbook';color:#32CD32;text-shadow:#fdf5b4 .4em .4em .4em">'''''nabla'''''</span>]][[User talk:Super nabla|^🪰]] 15:57, 3 dec. 2023 (UTC) :: Akuzoj rilataj al "mensaj problemoj" estas rekte kaj absolute malakcepteblaj, ĉu far [https://eo.wiktionary.org/w/index.php?diff=1186046&oldid=1186036 RG72] aux far [[Speciala:diff/8485948|Goren]]. Mi petas uzantojn "RG72" kaj "Goren" ne plu redakti la paĝon [[Vikipedio:Administrantoj/forigo de rajtoj/RG72]]. Mi mem promesas ne plu aldoni tekston tien. Mi nuntempe kontraŭas forbaron de uzato "Goren", tamen petas rin estonte pensi almenaux dufoje antaux pusxi ellasilon. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:12, 3 dec. 2023 (UTC) :Mi komprenas vian koncernon, sed vi ankaŭ komprenu min. Ĉu mi devas silente toleri kiam oni persone insultas min, nomas min diletanto, stultulo aŭ simple "estaĵo", kulpigas min pri iuj anonimaj komentoj en dio scias kia grupo en telegramo kaj ĝenerale kondutas agrese kaj malrespekte al mi? Mi eĉ ne plu partoprenas en tiu diskuto, sed RG72 daŭre insultas min persone. Kion mi diris pri liaj mensaj problemoj ne estas persona atako, sed estas mia honesta impreso. :Mi vere scivolas kiun konduton oni atendu de mi aŭ de iu alia uzanto kiu estus same persone atakita por ke ĝi ne estu "problema". :Mi ankaŭ scivolas kial vi kreis tiun ĉi sekcion pri mi sed ne pri RG72, malgraŭ ke ĝuste li insultis min persone, dum mi ne eĉ unufoje insutis lin. Ĉu vi opinias ke ĉar li estas administranto li havu privilegiitan staton kaj al li estas permesata insulti aliajn uzantojn, dum tiuj ne rajtas eĉ respondi? [[Uzanto:Goren|Goren]] ([[Uzanto-Diskuto:Goren|diskuto]]) 19:17, 3 dec. 2023 (UTC) :: La sekcion ne kreis mi. Bv ne publikigu iam ajn viajn "honestajn impresojn" pri "mensa fuŝo" de iu ajn, sendepende kiel vi certas pri via "diagnozo". Diskuton [[Vikipedio:Administrantoj/forigo de rajtoj/RG72]] <s>vi</s> oni jam startis, nun vi paciencu, kiel eble plej silente. Bv, forestu de vikipedio kaj ceteraj lokoj kie RG72 povus aperi dum almenaŭ 48 horoj. Troe agresema "batalado" kunportas riskon ke vi perdas simpatiojn, kaj RG72 gajnas je la fino. Oni ne klopodu pafi reen per eĉ pli vulgaraj insultoj!!! [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:58, 3 dec. 2023 (UTC) :::Nek mi kreis tiun diskuton, kaj mi ĝenerale nur partoprenis en ĝi ĉar mi vidis la problemon en administranteco de tia uzanto, kiu rutine insultas aliajn uzantojn ĉu pro personaj, ĉu pro politikaj diferencoj. Mi tute ne vidas tiun ĉi aferon kiel batalon aŭ militon, kiun oni gajnu aŭ malgajnu. :::Mi, tamen, ne ŝatas esti persone insultata kaj ne povi iel ajn reagi al tio ĉi. Mi pardonpetas al vi kaj al ĉiuj vikipedistoj, por kiuj referenco al mensaj problemoj povas esti trigero, mi celis neniun malrespekton. Sed oni konsentu, ke atako de RG72 al mi pro iu anonima telegrama komento estis io laŭvorte freneza. Mi ne sciis kiel alie nomi ĝin tiumomente. :::En tiu diskuto kelkaj partoprenantoj asertis, ke administranteco ne estas iu alta rango aŭ iu ornamaĵo. Faktoj, tamen, estas tiaj, ke ni ne vidas PU-on pri RG72, sed jes pri mi. Do, eble administranteco ne estas ornamaĵo, sed ĝi ŝajne jes estas permesilo senpune insulti aliajn uzantojn kaj malrajtigi ilin respondi. :::Mi nun provos sekvi vian konsilon kaj foresti de Vikipedio dum ioma tempo, oni vidu kio okazos ĝis tiam. [[Uzanto:Goren|Goren]] ([[Uzanto-Diskuto:Goren|diskuto]]) 21:49, 3 dec. 2023 (UTC) == 37.39.173.13 == La anonimulo {{uzanto2|37.39.173.13}} hieraŭ kaj hodiaŭ vandalisme malplenigis paĝojn, kion neesperantistaj centraj administrantoj rimarkis kaj restarigis la paĝojn, admonante la homon - tiam la anonimulo "ruziĝis" kaj forigis paĝojn ĉapitron post ĉapitro. La paĝoj ne estis polemikaj, ŝajne simple temis pri testo kiom efike oni povas vandali en eta vikipedio kun nur deko da administrantoj. Mi en komenca impulso volis forbari la "uzanton" poreterne, sed rekonsideris ke por IP-adreso, kiu principe estas uzebla fare de diversaj homoj, tio estus tro drasta paŝo, kaj fine forbaris la IP-adreson por daŭro de jaro - se post tio tia vandalismo ripetiĝos de sama IP-adreso, oni forbaru por daŭro de tri jaroj, aŭ eventuale tiam tamen porĉiam ... sed pli verŝajnas ke la homo uzos aliajn IP-adresojn, kiuj tiam ĉiuj forbarendas, en unua provo por jaro. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:34, 24 jan. 2024 (UTC) == 176.15.222.60 == La anonimulo {{uzanto2|176.15.222.60}} vandalis artikolon [[Sergej Ŝojgu]], do estas blokenda. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 03:48, 5 mar. 2024 (UTC) : {{forte kontraŭ}} forbaro. La IP-ulo globale faris nur du sensencajn kaj plejparte sendamaĝajn redaktojn. Falsa alarmo. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:01, 7 mar. 2024 (UTC) :: La IP-ulo vandalis la artikolon, skribinte krudan rusan sakraĵon. En iu ajn vikio li tuj estus forbarita. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 04:02, 4 apr. 2024 (UTC) ::: La IP-ulo aldonis neutilan malplenan linion. Ĉu la ŝajne arbitraj literoj en la resumo estas ruslingva vulgaraĵo mi ne kuraĝas prijuĝi. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:38, 4 apr. 2024 (UTC) ::::Li faris neutilan redakton kun evidenta celo lasi komenton forme de latinskribita rusa sakraĵo. Ĉu skribi "GEJAĈO" ne estas vandalismo? Esperanto-Vikipedio iĝas ĉiam pli stranga loko. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 04:16, 5 apr. 2024 (UTC) ::::: Skribi "GEJAĈO" en redakta resumo ne estas vandalismo ... sed eble estas insulto aŭ ĝena redakto, kaj jes eĉ kaŭzo de forbaro se tio okazas ripete. Kial vi ne malkaŝis la fakton ke temas pri insulto dekomence? Mi vidis nur la malplenan linion... [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 18:35, 7 apr. 2024 (UTC) ::::::Redakti la artikolon kun sola celo skribi insulton, eĉ se nur en artikola historio, estas vandalismo. Por mi tio estas evidenta afero. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 06:19, 8 apr. 2024 (UTC) :{{re|RG72}} Ankaŭ mi en la ŝajne arbitra literoj de la redakta resumo ne sukcesas kompreni rusan insulton. Sed mi fidas al vi ke ruslingvano povas kompreni la koditan mesaĝon tiel. Samkiel Taylor mi opinias ke forbari la IP-kanalon por jaro ne indas, ĉar dum pli ol 5 semajnoj ne venis ajna plua redakto. Se aperus dua malsaĝa redakto, mi subtenus forbaron. Sed se vere la literoj estis sekreta insulto, tiam sendas malvidigi entute la dubindan resumon - tion mi nun faris. Tiel nur en la redakta historio de tiu ĉi diskuteto eblus entute spuri la dubindajn literojn. Tio adekvatas por protekti la generalon kontraŭ ĉia restaĵo de insulto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:08, 14 apr. 2024‎ (UTC) :Mi ne nomus tion "sekreta insulto", ĉar temas pri banala kaj tre kruda (ne uzebla publike kaj punenda tiukaze) insulto kun la signifo "gejaĉo", ofte uzata ankaŭ sendepende de seksa orientiĝo, iom simila al ''fagot'' en la angla, sed pli forta. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 06:25, 15 apr. 2024 (UTC) == Protekti artikolojn == Kara {{u|ThomasPusch}}, aŭ iu alia administranto, mi petas protekti kelkajn artikolojn kontraŭ anonimaj redaktoj: * [[Sveda lingvo en Finnlando]] (probable konata regulrompulo) * [[Pär Sundberg]] (alispecaj, sed strangaj kaj neutilaj redaktoj) Dankon! - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 16:31, 30 maj. 2024 (UTC) :{{farite}} protekto de ambaŭ artikoloj, la unuan por ĉiam kaj la duan por unu monato. Krome mi malfaris la ŝanĝojn de la IPuloj. [[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 17:47, 30 maj. 2024 (UTC) ::Koran dankon! - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 18:13, 30 maj. 2024 (UTC) :::{{re|Moldur}} Mi miris ĵus vidi vian peton, ĉar mi pensis ke ni eterne protektis la tekston [[Sveda lingvo en Finnlando]] kontraŭ anonimaj redaktoj, sed ne, mi nur '''dumtempe''' protektis ĝin kontraŭ redaktoj de iu ajn krom administrantoj, kaj post kiam la tempo pasis, restis neniu protekto. Dankon ke vi rimarkis la mankan protekton, kaj dankon al René pro la rapida agado. Vi vidas ke mi hodiaŭ post-kontrolas iujn redaktojn, kiun la forbarito sukcesis en du almenaŭ anonimaj kontoj fari, antaŭ ol li post kelkaj horoj rimarkiĝis (unufoje de René, alifoje de mi, kiu ankoraŭ trovis trian ŝteleniron de la 21-a de aprilo), cele al forigo, malfaro aŭ ebla revizio de escepte utilaj redaktoj. Se ni konsekvence neniigas ĉion ajn se estas suspekto ke forbarito faris ilin, ni nur pro principemo malpliriĉigas niajn paĝojn, sed pesi iun redakton je ebla kvalito kompreneble perfortas administranton investi senkompare pli da tempo, do teknike forĵeto de ĉiuj ajn redaktoj, ankaŭ la tute bonaj, estas la teknike tempoŝpara reago. Mi fidas en tio de la redaktoj en [[Sveda lingvo en Finnlando]] kaj [[Pär Sundberg]] estis malkvalitaj, mi hodiaŭ vidis iujn aliajn redaktojn kredeble de la forbarito, kiujn forigi pro principemo domaĝus al mi. Sed se li tiom reaktivas kvankam li tute scias ke li nur ŝteleniras, malfermante du novajn IP-adresojn ene de 24 horoj, tiam ni devas plialtigi nian atenton al "Lastaj ŝanĝoj" kaj "Novaj paĝoj", por pli rapide trovi lin. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:29, 30 maj. 2024 (UTC) == Revenanta forbarito? == Kara {{u|ThomasPusch}} kaj aliaj administrantoj, bonvolu noti: Jen alia anonima kontribuanto kun nova IP-adreso, kiu kredeble estas la sama forbarita persono denove: [https://eo.wikipedia.org/wiki/Speciala%C4%B5o:Kontribuoj/193.210.202.84 kontribuoj]. - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 20:01, 3 jun. 2024 (UTC) :Mi tuj okupiĝos. Damne, kiom li jam sukcesas planti en 90 minutoj... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:09, 3 jun. 2024 (UTC) Notu: Kredeble la sama denove: [[Speciala%C4%B5o:Kontribuoj/193.210.192.241 193.210.192.241 jen]]. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 11:44, 20 aŭg. 2024 (UTC) Kaj ankaŭ * [[Speciala%C4%B5o:Kontribuoj/2001:999:50C:A53C:F550:8808:5413:E1A8|2001:999:50C:A53C:F550:8808:5413:E1A8]] kaj * [[Speciala%C4%B5o:Kontribuoj/2001:999:708:DCB2:3414:A64B:972E:3F28|2001:999:708:DCB2:3414:A64B:972E:3F28]] en sama monato aŭgusto 2024. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:32, 9 sep. 2024 (UTC) Kaj li revenis denove: * [[Speciala%C4%B5o:Kontribuoj/193.210.201.114]] :Kreis dekon da finnlandotemaj artikoloj dum du frumatenaj horoj. :Ĉi-foje li ne skribis ĉiujn artikolojn mem, sed uzis aŭtomatan tradukilon por kelkaj. [[Kalevi Lehtinen]] estas tradukigita el la finna Vikipedio (tra la angla lingvo). [[William Ruto]] estas en lia kutima persona stilo. Plene mankas envikiaj ligiloj, aŭ interlingvaj vikiligoj. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 04:09, 12 sep. 2024 (UTC) {{re|Moldur}} Mi nur nun vidis tiun ĉi noton de antaŭ 2 semajnoj kaj nun tuj forbaris la anoniman konton por jaro. Bonas kaj utis uzi ŝablonojn {{ŝ|u}}, {{ŝ|re}} aŭ @, kiel vi faris nun. La tekstojn Kalevi Lehtinen kaj William Ruto mi ĝustigis kaj proponas ne komplete forĵeti (tiu pri Ruto post forpreno de dubindaj frazoj vere estas nur minimuma artikola ĝermo, sed tio pli bonas ol ruĝaj ligiloj pri aktuala ŝtata prezidanto). Tamen mia kapacito nun ne sufiĉas revizii pliajn kreojn kaj adaptojn de la duvinda uzanto. Ĉu vi povus helpi? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:38, 26 sep. 2024 (UTC) :Mi trarigardis kaj iom poluris la redaktojn en [[Speciala%C4%B5o:Kontribuoj/193.210.201.114]]. - Amike, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 18:53, 27 sep. 2024 (UTC) Kara {{u|ThomasPusch}} kaj aliaj administrantoj, Probable la sama nun redaktis pri [[lestadianismo]] kaj [[konservativa lestadianismo]]. Mi proponas protekti tiujn artikolojn kontraŭ anonimaj redaktoj. - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 20:25, 26 sep. 2024 (UTC) :{{re|Moldur}} Mi tute samopinias kaj tuj protektis la du paĝojn kontraŭ anonimaj redaktoj. Krome ankaŭ 2001:999:405:2472:FE67:1EEC:77AE:6D6B estas forbarita por jaro, 193.210.201.114 jam forbariĝis antaŭ kelkaj minutoj (vidu supre). Ankaŭ 193.210.201.251 kaj 213.28.231.94 forbaritaj por jaro, sama homo, parenca temaro. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:38, 26 sep. 2024 (UTC) ::La finna forbarito revenis hodiaŭ, per nova IP-adreso {{uzanto2|2001:999:485:1B80:CA86:A899:8C18:6FF2}}, kaj mem anoncis sin en mia diskutpaĝo. Evidente li volas signi ke li daŭre interesiĝas iam rehavi siajn rajtojn. Sed tamen li dumtempe ne rajtas redakti. Do forbarita ankaŭ tiu ĉi IP-adreso. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:46, 16 okt. 2024 (UTC) '''Por pliaj forbaroj vidu la liston supre:''' [[#Pluaj forbaroj de la finno ekde somero 2024]] == Simpla vandalo == La anonimulo {{uzanto2|128.0.81.156}} vandalis en personaj uzantopaĝoj kaj artikoloj. Taylor 49 prave petis pri tujforigo, mi post rapida enketo samopinias kaj forbaris la anoniman vandalon por jaro. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:52, 4 jul. 2024 (UTC) Paĝo, kiun la hodiaŭa vandalo ankaŭ fuŝis, estis la diskutpaĝo kaj persona paĝo de same anonima {{uzanto2|198.251.89.237}}. Sed, detale kontrolante, tiu dua anonimulo nur "kontribuis" per vandalismo en oktobro 2023. Kvankam tio jam estis antaŭ pli ol 8 monatoj, kaj poste ne venis pliaj agoj, sekurocele tiu konto ankaŭ forbariĝu dum jaro, ĉar se nenio okazas, la homo povas ajn ajn repreni la vandaladon kaj eble denove dum naŭ monatoj ne rimarkiĝos per esperantistoj (tamen: la fuŝojn rimarkis kaj malfaris neesperantistaj ĉasistoj de vandaloj, foje post minuto, foje post semajno - do la damaĝo estas limigita)... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:59, 4 jul. 2024 (UTC) : La fuŝulo havas almenaux 3 adresojn: :* {{uzanto2|128.0.81.124}} :* {{uzanto2|128.0.81.156}} :* {{uzanto2|128.0.82.174}} :* [[Specialaĵo:Kontribuoj/128.0.80.0/20]] :* [[Specialaĵo:Kontribuoj/128.0.0.0/16]] : Eble necesos forbari adresaron, sed tiam preferinde por malpli ol unu jaro. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 18:08, 4 jul. 2024 (UTC) :: Dankon pro la interveno. Tamen "128.0.0.0/16" estas granda adresaro kaj pro tio forbaro ne estu longa. Mi ankaux dubas pri neceso forbari adreson "198.251.89.237" cxar la kulpo estas nur minimala. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 18:20, 4 jul. 2024 (UTC) :Do, la agoj ĉiuj estas vandalismaj fuŝoj, eĉ ne iu ago iel defendebla kiel "senintence mallerta" aŭ "akcidenta". Do principe indas forbari tiajn detruantojn - nur pri tio ke teorie povus iam estontece veni senkulpaj kontribuantoj, kiuj ne volas krei por si salutnomon kaj eble de iu sistemo hazarde ricevas ĝuste tiun saman anonimulan IP-adreson, ni principe forbaras ĉiujn anonimajn IP-adresojn nur dum daŭro de unu jaro. Principe eblas ankaŭ ankoraŭ mallongigi tiun intervalon: mi nun forbaris 128.0.80.0/20 kaj 128.0.0.0/16 por daŭro de ses monatoj, kaj mi pretas ankoraŭ ŝanĝi tion al, ni diru, tri monatoj. Tamen tio signifas ke post tiu mallonga tempo la malnova vandalo povas gaje pluvandali, kaj ni nur se ni trovas vandalismon kaj aktive decidas nove forbari IP-adresojn vidas ke la samaj IP-adresoj jam estis forbaritaj la 4-an de julio 2024. Tio ne estas tre efika protekto kontraŭ vandalismo, despli ke la neesperantistaj ĉasistoj de vandaloj neniam anonce atentigas pri vandalismo, sed nur silente forigas la fuŝojn. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:31, 4 jul. 2024 (UTC) {{Problemulo|Lanterv}} Li vandalis artikolon [[Al Capone]]. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 04:45, 22 jul. 2024 (UTC) :Simbole forbarita ankoraŭ nun, por ke la vandalismo kaj sekva forbaro estu bone dokumentitaj. Kvankam ŝi aŭ li dum la lastaj 2 monatoj ne revenis (per tiu konkreta anonima adreso). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:43, 26 sep. 2024 (UTC) == Plia vandalo == Unue li "nur" vandalis, sed nun ankaŭ aldonas rasismajn-seksismajn insultojn, anglalingve: [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Diskuto:La_knabineto_kun_la_alumetoj&curid=880076&diff=8826567&oldid=8826566]. Mi petas al administrantoj tujtuj forbari la ulon, protekti la artikolon kaj ĝian diskutpaĝon, kaj aldone malvidebligi la ĵusan insultaĵon. ({{u|ThomasPusch}}, {{u|Tlustulimu}}, aŭ iu alia – ĉu vi povas fari?) Dankon! - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 18:39, 11 aŭg. 2024 (UTC) :{{uzanto2|90.241.192.210}} estas forbarita, ĉar temas pri anonimulo, kies IP-adreso iam povus ankaŭ uzi nekulpulo, nur por daŭro de jaro. Aldone mi malvidebligis la ĵusan insultaĵon, kaj ankoraŭ kontrolos ĉu estos pliaj misoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:48, 11 aŭg. 2024 (UTC) ::PS: En la teksto "[[Steamboat Willie]]", la vandalo eĉ en tute ĝusta Esperanto aldonis redaktoresumon "[mi] vandaligis la paĝon". Do ĉiuj konsentas pri la vandaleco, inkluzive de la provoka vandalo... Aliaj redaktoj, ekz. en la teksto pri la indonezia lingvo, estis "simplaj"! vandalaĵoj - rubaj idiotaĵoj. Ne ĉiun rubon indas aparte malvidigi. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:16, 11 aŭg. 2024 (UTC) == 2A02:AD8:90:9C95:90B5:F1F9:CE44:2145 == La anonimulo {{uzanto2|2A02:AD8:90:9C95:90B5:F1F9:CE44:2145}} vandalis artikolon [[Alina Kabajeva]], enmetinte ruslingvajn stultaĵojn kaj sakraĵojn, do estas blokenda. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 08:41, 18 sep. 2024 (UTC) : {{kom}} Estas unu malbona redakto ĉe ĉi tiu vikio. La fuŝulo aktivetis ĉe pluraj vikioj per pluraj IP-adresoj [https://simple.wikipedia.org/w/index.php?title=Alina_Kabayeva&action=history Alina_Kabayeva&action=history] kiuj bedaŭrinde difirencias en sia komenca parto, do nealireble per la nuna teknika pritraktado de IP-intervaloj. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 08:04, 19 sep. 2024 (UTC) ::Simbole forbarita ankoraŭ nun, por ke la vandalismo kaj sekva forbaro estu bone dokumentitaj. Kvankam ŝi aŭ li dum la lastaj 2 semajnoj ne revenis (per tiu konkreta anonima adreso). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:43, 26 sep. 2024 (UTC) == Probable ne problema uzanto == La jena homo protestis kontraŭ forbaro, asertante ke li trans diverslingvaj projektoj kontraŭagas vandalismon. La kazo estas kontrolenda: * {{uzanto2|Tanbiruzzaman}} --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:57, 31 okt. 2024 (UTC) == Paĝo "[[oscedo]]" == La paĝo ŝajne aparte invitas vandalojn al vandalado. * {{uzanto2|WhiteTianabela}} idiota vandalado je 2024-10-24: mi loke forbaris la homon por jaro * {{uzanto2|46.173.211.221}} je 2024-10-24: jam estis globale forbarita por jaro, sed mi protektis la paĝon kontraŭ plua redaktado de neensalutintoj Estas amaseo da pli fruaj vandaladoj, al kiuj ni tute ne reagis, sed plj multaj el la kontoj aŭ IP-adresoj estas globale forbaritaj. Probable ĉiam estis la sama homo, kiu simple per ĉiam novaj nomoj maĉas la saman paĝon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:29, 6 nov. 2024 (UTC) == Paĝo "[[hejma kapro]]" == La paĝo altiras iun fiulon kiu redaktadas sub diversaj kontoj kaj IP-adresoj. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:36, 6 nov. 2024 (UTC) == Propono forbari uzanton "RG72" == {{uzanto2|RG72}} Pravigo: daŭra insultado kaj personaj atakoj kontraŭ min kaj aliaj uznatoj, rompo de [[:en:Wikipedia:No personal attacks]] [[Vikipedio:Neniu persona atako]] [[m:No personal attacks]] [[m:Incivility]]. Ekzemploj: [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Vikipedio:Forigendaj_artikoloj&diff=prev&oldid=8924922 VP:FA] [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Vikipedio:Forigendaj_artikoloj&diff=prev&oldid=8924039 VP:FA] [https://eo.wiktionary.org/w/index.php?title=Vikivortaro:Diskutejo&diff=prev&oldid=694676 2018-10-20 "Ĉu vi ne vidas diferencon inter krei kaj detrui?"] [https://eo.wiktionary.org/w/index.php?title=Vikivortaro%3AKandidati%C4%9Doj&diff=1185344&oldid=1185240 2023-Nov-12-12] [https://eo.wiktionary.org/w/index.php?title=Uzanta_diskuto:Taylor_49&diff=prev&oldid=1185333 persona atako kontaux mi kun minaco pri forbaro: "Do kiam vi likvidos viajn fuŝojn?" ..."vandalitajn de vi. Same en la aliaj artikoloj. Ĉu vi mem likvidos viajn vandalaĵojn aŭ tion devos plenumi iu alia? Ĉu vi komprenas ke vandalismo estas punenda per forbaro?"] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Steward_requests/Miscellaneous&diff=prev&oldid=26339503 "psychologists and psychiatrists should be doing"] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Steward_requests/Permissions&diff=prev&oldid=26103986 "endless stream of accusations and paranoid fears"] [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=10-a_de_aprilo&type=revision&diff=7154524&oldid=7153129 "Mi forigis paranojajn fantaziaĵojn"]. Vidu ankaŭ [[Uzanto:RG72/Cenzuro]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 14:47, 19 nov. 2024 (UTC) {{kom}} Mi ne komentos la peton mem, kiu estas evidente absurda kaj kontraŭregula (postuli forbaron de Vikipedio-uzanto pro liaj kvazaŭ malĝentilaj diroj en Vikivortaro estas stulte, same ne ekzistas malpermeso al uzanto meti en sian personan spacon malneton de redaktota artikolo). Mi demandos pri la kerno de tiu ĉi afero. El la supre prezentitaj ekzemploj videblas ke la problemo naskiĝis antaŭ jaroj en la kapo de Taylor 49, tiutempe aktive vandalinta Vikivortaron, el kiu li sukcesis forpeli ĉiujn kontribuantojn. Pro sia agresemo li finfine estis senigita je administranta posteno fare de la centra administracio de Vikimedio. Li certe nenion komprenis kaj al ĉiu kritiko plu reagas per histeriaj politikaj fantazioj pri [https://eo.wiktionary.org/w/index.php?title=Vikivortaro:Diskutejo&diff=next&oldid=901096 politikaj murdoj en Rusio], [https://eo.wiktionary.org/wiki/Uzanta_diskuto:Taylor_49#Fu%C5%9Dado_de_tradukoj rusia prezidanto] kaj eĉ pri [[Specialaĵo:Daŭra_ligilo/1063953#KGB, NKVD kaj rusaj bazlernejoj kaj infanvartejoj|KGB, NKVD kaj rusaj bazlernejoj kaj infanvartejoj]] kaj obsedaj rakontoj pri sia seksa vivo. La ulo agresema kaj venĝema, li komencis ataki min en Vikipedio kaj ĉi tie li mirinde trovis por si unikan eblecon senpune rompi la Vikipediajn regulojn. Antaŭjare li aktive kontribuis al la [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo#Fina_solvo|tute kontraŭregula]] [[Vikipedio:Administrantoj/forigo de rajtoj/RG72|proceduro de mia maladministrantistigo]]. Antaŭ nelonge li same aktive postulis forigi unu el miaj artikoloj — kaj [[Vikipedio:Forigendaj_artikoloj/Arkivo/2024/Novembro#Rusoj en Inguŝio|sukcesis denove]]. Mi avertis ke uloj kiel li haltas neniam kaj jen li postulas mian forbaron por definitive venĝi min kaj silentigi la lastan voĉon, kiu ankoraŭ kuraĝas kontraŭstari al lia strebo transformi ankaŭ Vikipedion je la speco de Vikivortaro, do je lia persona ludejo, kie li senhalte kaj sensence modifos kaj (plejparte) forigos la enhavon laŭe al siaj malstabilaj kapricoj, forpelinte ĉiujn obstaklulojn. Li [[Vikipedio:Administrantoj/kandidatoj/Taylor 49|jam provis]] akiri administrantan postenon ĉi tie, sed malsukcesis (la voĉdono devis esti fermita antaŭ duonjaro, sed tio ne okazis ĝis nun). Sed li sendube provos denove kaj denove, ja tiaj uloj haltas neniam ĝis ili akiros la potencon — aŭ estos haltigitaj kaj forigitaj el la normala homa komunumo, bazita sur reguloj kaj reciproka estimo, ne arbitreco kaj histeria agresemo. Jam venis tempo decidi la sorton de nia Vikipedio. Ĉu ni plu kreos la enciklopedion aŭ definitive donacos ĝin al la uloj, venintaj ĉi tien ne por krei kaj kunlabori, sed por ataki, insulti, persekuti, histerii, detrui? Necesas esti ekstreme naiva por kredi ke tiu ĉi [[Makartismo|makartisma]] kampanjo estos la lasta. Ne, tio estas nura komenco kaj sekvaj viktimoj de tiaj atakoj estos uzantoj kaj administrantoj, kiu silentis ĝis nun. Kiel historiisto mi esploris Stalin-reprezaliojn, do mi vidas ke la atakintoj sekvas la saman skemon kiel iliaj antaŭuloj-stalinistoj: unue ili maldungis homon, poste eksigis lin el partio, poste arestis kaj fine sendis al prizono aŭ mortpafis. Estas neimageble vidi ke tio okazas cent jarojn poste en Esperanta (!) Vikipedio. Fine mi memorigas la [[Unue ili la judojn venigis|vortojn]] de [[Martin Niemöller]] kiun devas koni ĉiu inteligenta homo: :Kiam la nazioj forportis la komunistojn, mi silentis; mi ja ne estis komunisto. :Kiam ili enkarcerigis la socialdemokratojn, mi silentis; mi ja ne estis socialdemokrato. :Kiam ili forportis la sindikatanojn, mi ne protestis; mi ja ne estis sindikatano. :Kiam ili forportis min, restis neniu plu, kiu povis protesti. Sapienti sat. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 11:23, 20 nov. 2024 (UTC) :Mi bedaŭras tiajn konfliktojn, aparte inter aktivaj esperantistoj kaj vikipediistoj. Mi alvokas repacigon kaj klopodon mildigi la vortajn akuzojn kaj kontraŭstarojn. Forbarado eble utilas kontraŭ fremduloj kiuj volas entrudiĝi en tute nekontrolitan medion, sed por aktiva vikipediisto, tio ne utilus; ĉar post forbaro sufiĉus nur malfermi novan konton (tion faris eĉ konata fuŝulo). Necesos tiam forbari la komputilon, sed oni povas uzi alian komputilon ktp. Plej bone estus repacigi la sintenojn kaj klopodi labori alikampen; mi celas, ke estas tiom da ampleksaj kampoj en Vikipedio, ke se okazas konfliktoj, ĉu pro lingvo ĉu pro enhavo, des pli bone agadi en aliaj kampoj, anstataŭe pri Stalino aŭ Rusio, oni povas iri al filmoj, birdoj, fiŝoj, havendaj artikoloj ktp ktp. Korektoj indas kaj endas, sed se tio rezultos en polemiko, eble indos labori aliel. Tio estas nur tre persona opinio, ĉar por juste agadi oni devus kontroli tre etendigitan kazon, kaj mi preferas pli efike labori produktive. Ekzemple mi apenaŭ eniris en Vikivortaro. Oni ne povas esti ĉie, nur Dio, sed mi dubas prie. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:02, 20 nov. 2024 (UTC) ::Bedaŭrinde tiu ĉi strategio de evitado de la konfliktoj ne efikis. Mi neniam interesiĝis pri la kontribuoj de Taylor 49, kio estis facile ĉar li fakte verkas nenion, nur senhalte modifas kaj forigas la enhavon, kreitan de la aliaj. En Vikivortaro mi nur demandis lin kiucele li vandalis miajn artikolojn kaj petis lin restarigi ilian noramalan staton — la histerian reagon vi mem povas legi laŭ supraj ligiloj. En Vikipedio mi eĉ ne unufoje kontaktis lin, sed li plu min ĉasas venĝante pro tiuj riproĉoj en Vikivortaro kaj senhalte postulante mian maladministrantigon (sukcese), forigon de miaj artikoloj (sukcese) kaj nun mian forbaron (sukcese?). [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 14:23, 20 nov. 2024 (UTC) :::Ĝustas ke ĉe ni estas la [[imperativo|imperativa alvoko]] [[VP:ATAKO|Ne faru personajn atakojn en Vikipedio! Komentu la enhavon, ne la kontribuanton!]] kaj ke "ripetita aŭ granda persona atako povus konduki al [[VP:RF|forbaro]]". Mi konsentas ke la ekzemploj cititaj el vikipedio de Taylor estis personaj atakoj, kaj same konsentas ke se uzanto "nomas alian vikipediiston ''rusaĉo'', diras ke la rusa lingvo devas esti forigita ĉar ĝi estas nur fuŝa versio de la ukraina", tio estus same persona (kaj kolektiva) atako. Laŭ mia scio ni ĉiuj ĉi tie estas plenkreskaj, kaj kompreneble ne estas pravigo de atako se oni argumentus "sed la alia jam kvinfoje atakis". Al la akrigo de la situacio fakte kontribuas vi mem, Stanislavo, ĉar vi ofte perceptas agadon malsame ol estis: maladministrantigis vin ne Taylor, sed plimulto de diversaj uzantoj post pena diskuto, kaj la forigon de la teksto kiun vi nun reenigis sub nomo [[Uzanto:RG72/Cenzuro|"Cenzuro" (!)]] ankaŭ ne plenumis Taylor, kiu nur atentigis pri dubindeco de la teksto, sed ĉefe tri uzantoj devene el ekssovetiaj landoj (el Rusio, Litovio kaj Ĉednestrio, do ekse [[Moldava SSR]]), kiuj ĉiuj tute ne rilatas al Taylor, sed kiuj ĉi tie koncentriĝis "komenti la enhavon, ne la kontribuanton". Tial mi nun nur vidas eblecon lasi la malnovajn ofendojn, sen forbaro, kaj alvokas diskutigi ĉiun eblan novan personan atakon tuj ĉi tie, por ke oni povas tuj reagi. Mi esperas ke ne necesos amplekse ĉi tie diskuti, ĉar mi juĝas tion ĝena malŝparo de vivo-tempo, sed pretas ĉi tie trakti freŝajn atakojn, ankaŭ per simbola forbaro de semajno aŭ monato, post kiam estis unua averto. Kaj mi nun jam vortumas tian unuan averton al vi ambaŭ, Stanislavo kaj Taylor. Krome, mi atentigas ke estis mi kiu fine devis forigi la tekston "Rusoj en Inguŝio", kaj mi kiel administranto sentas min persone atakata de Stanislavo per la demagogia titolo "Cenzuro", laŭ kiu li reenigis la forigitan tekston. Mi persone povas toleri se oni ĉirkaŭvojas forigon de teksto, se oni reenigas ĝin al paĝo "Uzanto:RG72/Rusoj en Inguŝio", sed mi ne toleros la titolon "Cenzuro", kiun mi komprenas rekta persona atako al mi. Fine mi pensas ke estas misuzo de la justulo [[Martin Niemöller]] entiri lin en la retorikon ĉi tie - s-ro Niemöller kontraŭis milionojn da murdoj en fia diktaturo, kaj kompari la atentigon pri [[Vikipedio:Neniu persona atako]] al tio estas, milde dirite, ekstrema troigo. Do, mi nun estas {{kontraŭ|kontraŭ}} forbaro pro la eksaj ofendoj, sed '''alvokas''' ekde nun forte bridi sin por ne pluofendi, alvokas pri ŝovo de la reenigita teksto for de demagogia titolo "Cenzuro" (aliel ankaŭ administranto povas fari tion, sendepende ke la paĝo estas en persona spaco, kaj kompreneble povas esti ke fine la komunumo decidos forigi la paĝon de la persona spaco), kaj '''alvokas''' diskutigi estontajn atakojn rekte ĉi tie, kun ebleco ankaŭ forbari uzanton, prefere dumtempe, simbole, nur en kazo de obstina pluofendado malgraŭ jam dumtempa forbaro ankaŭ definitive. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:57, 20 nov. 2024 (UTC) Kelkaj rimarkoj: # Mi ne ofendis Taylor, ja demando "kial vi vandalas miajn artikolojn?" certe ne estas ofendo, ĉu ne? Kontribuante al Vikipedio 14 jarojn, mi interagis kun centoj da vikipediistoj kaj neniam iu ajn plendis ke mi ofendis lin. Estus strange se mi subite atakus la ulon pri kies ekzisto mi eksciis nur post kiam li vandalis miajn tekstojn. # La ideo ke valideco de opinio dependas de historia geografio estas nova, sed interesa. Do ekde nun mi scios ke mia opinio ekzemple pri Litovio kaj Finnlando estas speciale valora ĉar iam tiuj ĉi teritorioj estis parto de la Rusia imperio. # Ulo, iniciatinda mian maladministrantigon, malkaŝe argumentis ke tio okazu ĉar li konsideras miajn politikajn vidpunktojn malĝustaj. Tio tute evidente estis rompo de la Vikipediaj reguloj kaj ne gravas kiom da voĉoj li venigis por garantii tiun ĉi rompon. Dura lex sed lex. # Forigo de mia artikolo estis same kontraŭregula, ĉar la iniciatinto malsukcesis pruvi siajn argumentojn (malneŭtraleco kaj manko de fontoj), do tio estis evidenta ago de cenzuro. Tamen se tiu ĉi vorto tro ĝenas vin, mi alinomos la paĝon al ''Arĥivo''. Mi ne imagis tioman sentemon de via flanko, ja ni ĉiuj konas vikipediiston, kiu inundis la pritagajn artikolojn per rubaĵaj (mis)informoj kaj regule restarigis ilin post forigo aldonante rimarkon "REAPERIGO DE CENZURITAĴOJ" — kaj vi neniam riproĉis lin pri tio. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 03:53, 21 nov. 2024 (UTC) :{{kontraŭ}} Mi nun kontraŭas al la forbaro. Se la situacio plimalboniĝos, mi donos plian komenton. Ne forgesu [[VP:AMO]].-- [[Uzanto:Salatonbv|Salatonbv]] ([[Uzanto-Diskuto:Salatonbv|diskuto]]) 20:57, 20 nov. 2024 (UTC) :{{kontraŭ}} - Nun kontraŭ. Mi ŝatus, ke la konfliktoj ĉesu. Ni devas spuri specifajn problemajn redaktojn, ne la rilatojn de homoj. --[[Uzanto:LiMr|LiMr]] ([[Uzanto-Diskuto:LiMr|diskuto]]) 16:23, 24 nov. 2024 (UTC) : {{kom}} La respondo de RG72 estas kiel kutime agresema kaj insulta, ekzemple "problemo naskiĝis antaŭ jaroj en la kapo de Taylor 49, tiutempe aktive vandalinta Vikivortaron, el kiu '''li''' sukcesis forpeli" "Taylor 49, kio estis facile ĉar '''li''' fakte verkas nenion". RG72 daŭrigas kun kaj absurdaj falsaj akuzoj (ne estis mi kiu forigis la paĝon [[Rusoj en Inguŝio]], ĉu?), kaj insultoj, kaj misseksigado. Vidu supre, mi ne plu respondos en ĉi tiu diskuto. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:37, 27 nov. 2024 (UTC) :: {{kom}} Nenio nova en la mondo. La suno lumas, la akvo fluas, Taylor 49 [...] plendas [...]. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 10:57, 28 nov. 2024 (UTC) ::: {{kom}} {{re|RG72}} Mi ripete atentigas pri la regulara frazo "Komentu la enhavon, ne la kontribuanton!" Tio ankaŭ rilatas al via provoka komento de hieraŭ, kiun mi en kunteksto juĝas komento de la kontribuanto, ne de la enhavo. Via deeskaliĝo en la konflikto estas nepre bezonata, kaj vi ĉi tie ricevis nur tiom da subteno kontraŭ forbaro, ĉar sendube ĉiuj aktivaj kontribuantoj certas ke vi kapablas redakti sen ofendoj - tamen la kredo ke vi principe kapablas pri tio ne sufiĉas, vi devas ankaŭ apliki redaktan diplomation. Alikaze ni revenos al diskutoj pri via forbaro, kion mi konsiderus ĝenan malŝparon da energio. Kaj mi efektive fortege riproĉas la uzanton kiu inundis la esperantajn pritagajn artikolojn per naciisma propagando kaj regule restarigis ilin post forigo aldonante rimarkon "REAPERIGO DE CENZURITAĴOJ" - eble mi tro malfrue vere koncentriĝis pri la ĝena naciisma redaktado en la principe almenaŭ neŭtrala ĝis sennaciisma esperanta projekto, tro malfrue bremsis la agadon kaj per ĝena malŝparo de multaj laborhoroj komencis forigi la neakcepteblan propagandon, ĉar tiu ne sufiĉe frua kontraŭago signifis ke la forigenda materialo iĝis tre multa. Ĉiukaze la homo almenaŭ per sia konto ekde duonjaro ne plu daŭrigas sian propagandan mision: nun ankoraŭ forbari lin, nur pro pedagogio, ne sencus. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:20, 29 nov. 2024 (UTC) :::: {{kom}} Mi ĝojas ke finfine vi agnoskis ke en Vikipediaj diskutoj oni priparolu nur la agojn, ne la agantojn. Estas strange ke vi ne faris tion kiam la konata al vi ulo lanĉis kampanjon de mia maladministrantigo prezentinte kiel solan argumenton ke li ne ŝatas miajn politikajn vidpunktojn, do li ne ŝatas la personon, ne liajn agojn. Mi ĝojas ke vi finfine haltigis la agadon de alia uzanto, inundinta Vikipedion per nacisma propagando kaj ksenofobiaj fantaziaĵoj (plejparte rusofobiaj, sed foje ankaŭ antisemitismaj). Mi ne postulis lian forbaron, sufiĉas ke lia vandalado ĉesis. Estas strange nur ke vi ignoris kiam la konata al vi fanatika triopo akuzis min pri cenzuro ĝuste pro forsarkado de tiuj ĉi naciismaĵoj kaj ksenofobiaĵoj, kaj tio servis kiel ilia dua argumento por mia maladministrantigo. Se Vikipedio estas bazita sur reguloj, ili la samaj por ĉiuj. :::: Rilate ''Taylor 49'' mi nur ironiis leĝere, ĉar trakti serioze lian obsedon je propra seksa vivo mi ne povas, ja mi estas historiisto, do apartenas al la malĝusta fako. Espereble iam vi ĉesigos ankaŭ tiun ĉi tutevidente kontraŭregulan aktivadon kaj instruos lin ke lia seksa vivo estas lia persona afero kiu interesas neniun ĉi tie kaj ke se li ne ŝatas kiel Esperanto lin nomas, li simple elektu alian lingvon, pli komfortan por li. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 05:45, 30 nov. 2024 (UTC) ::::Mi neniam legis ajnan komenton de Taylor 49 pri sia propra seksa vivo. Kion mi legas, kaj pri tio mi ankaŭ konfliktis kun Taylor, estas ke Taylor ne nur aplikas la ne (jam) esperantan silabon "ri" pri si mem, sed komence aplikis tion al ĉiaj homoj, pri kies seksa identeco ne povas esti dubo: se iu uzanto klare indikis sian sekson en la vikipediaj preferoj, kaj Taylor perfekte sccias kiel malkovri tion, aŭ kiam en vikidatumaro pri iu ajn homo estas indiko ke temas pri viro aŭ virino, tiam sendube aplikendas pronomoj li respektive ŝi. Taylor ne estas la sola vikipediisto, kiu forte pledas pri uzo de alternativa estonta pronomo ri por tiuj homoj kiuj persone insistas ne konsideriĝi viroj kaj ne virinoj. Do temas pri socia konstruaĵo, ĉar en biologio ĉiu homo estas vira (kromosomoj XY) aŭ ina (kromosomoj XX): eĉ tiuj kun deviaj [[Sindromo de Klinefelter|kromosomoj XXY]] laŭ genetiko konsideratas masklaj. Mi povas akcepti pri ĉiu vikipediano, ke tiu ne devas nepre malkaŝi sian biologian sekson aŭ elektitan socian rolon, ĉar oni rajtas esti tute anonima, ne devas malkaŝi sian nomon, sekve pri iuj ensalutintaj uzantoj kaj pri ĉiuj kiuj redaktas plene anonime sub IP-adresoj, mi ne konas la gramatikan sekson. Tio estas anonimeco. Klaras ke pri oficialigo de la silabo "ri" kiel plia e-lingva pronomo ne decidos redaktantoj de iu ajn retejo, ankaŭ ne de vikipedio, kaj same klaras ke Vikipedio ofertas tiun gradon de anonimeco kiun uzanto deziras. Tute klaras krome, ke la temo estas sentoplena por Taylor kaj ankaŭ por iuj aliaj uzantoj: tial neniu uzanto estas devigita uzi la silabon "ri" kvazaŭ pronomo, nek mi nek vi nek iu ajn, sed tamen necesas pie kaj kolegece trakti la temon - tial ĝi ne tre taŭgas por forta ironio. Tio ĝuste estas kio ĝenis min en via hieraŭa noto. Se vi havas ekzemplon, kiam Taylor komentis pri sia seksa vivo, montru ĝin, mi neniam vidis ion tian kaj ne povas imagi ke tia ekzemplo ekzistus. Kaj pri la [[Vikipedio:Administrantoj/forigo de rajtoj/RG72|diskuto pri via administreco]]: vi scias ke mi estis la sola kiu sume voĉis sindetene, ĉar mi estis tiom ambigua vidante same fortajn argumentojn por kiom kontraŭ - tion mi tiam notis. Mi '''ne''' havis la impreson ke viaj agoj kontraŭ la misuzo de la tagaj mondpolitikaj listoj en vikipedio al propagando kaj forta troreprezentiĝo de polaj temoj (kiam unufoje pola skiisto gajnas konkurson, tio estos vaste raportata en mondpolitikaj eventoj, se ĉeĥa aŭ slovaka, slovena aŭ sveda skiisto same gajnas konkurson, tio tute ne interesas) estis argumentoj en la diskuto pri via administreco. Se mi preterlegis ion, vi povas ankaŭ nomi al mi la konkretan lokon. Certe ni ĉiuj sambone konas la [[Vikipedio:Regularo pri forbaro|regulojn pri forbaro]], daŭre ne plenumiĝas la kondiĉoj pri forbaro, sed necesas adapti la redaktojn al ne-ofendaj komentoj. Se tio post ripeta admono ne funkcios, tiam necesos rapide decidi pri forbaro, notinte aktualajn mispaŝojn. Sed tia forbaro, ĉar unua, ankaŭ estus nur simbola, por horoj aŭ tagoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:41, 30 nov. 2024 (UTC) :{{por}} RG72 devas esti fobarita (en du projektoj) pri kontraŭrajta renoviĝo de forigita artikolo en Vikipedio kaj verkado de malneŭtralaj artikoloj en Vikinovaĵoj.--[[Uzanto:Fenikals|Fenikals]] ([[Uzanto-Diskuto:Fenikals|diskuto]]) 10:09, 30 nov. 2024 (UTC) ::Kara Fenikals, vi povas tute libere prezenti vian opinion ĉi tie. Tamen mi koncize volas reagi al via noto: se iu revenigas forigitan artikolon en sia persona uzanta spaco, tiam tio ne estas kontraŭrajta - jes eblas ankoraŭ plibonigi la tekston kiun ĝis la forigo evidente ne eblis plibonigi al stato akceptebla por plimulto de la partoprenintaj uzantoj. Kio nur ne permeseblas, estas laŭta ofendo ke la komunumo fie kaj bandite cenzuris la tekston. Kaj due, povas esti ke en Vikinovaĵoj ne estas sufiĉe evoluintaj iloj por diskuti pri propagandecaj, ĝenerale malneŭtralaj tekstoj. Sed ĉiukaze Vikipedio kaj Vikinovaĵoj estas sendependaj projektoj. Eblas noti ĉi tie personan opinion, ke oni forte malkonsentas pri ago de uzanto en Vikinovaĵoj, Vikivojaĝo, Vikifontaro, Vikivortaro ktp., sed uzi tiun nekontenton cele al puna forbaro de uzanto el Vikipedio laŭ mi ne eblas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:41, 30 nov. 2024 (UTC) == Propono forbari uzanton "Fenikals" == {{uzanto2|Fenikals}} [[Uzanto:Fenikals|Uzanto:Fenikals]] regule rompas plurajn regulojn de Vikipedio: # Li [[Vikipedio:Administrantoj/forigo de rajtoj/RG72|postulis maladministrantigon]] de alia uzanto, argumentinte per ties malplaĉaj politikaj vidpunktoj, do pro politikaj kaj personaj motivoj. # Li spamis la [[Uzanto:RG72|Uzanton RG72]] per mesaĝoj politikaj kaj personaj, interalie minacante lin per FSB-reprezalioj se li plu partoprenos en la ĵurnalisma projekto [[Tutmondaj Voĉoj]]. # Li regule enigas falsajn informojn laŭajn al liaj politikaj vidpunktoj, ekzemple: ## en [[Sud-Osetio]] li [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Sud-Osetio&diff=next&oldid=8911022 modifis la tekston], aldoninte aserton ke la militon en Sud-Osetio en 2008 komencis Rusio dum esplorado de Eŭropa Unio [http://news.bbc.co.uk/1/shared/bsp/hi/pdfs/30_09_09_iiffmgc_report.pdf klare konkludis] ke la militon komencis Kartvelio. ## En alia artikolo li [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Bombaj_atencoj_kontra%C5%AD_lo%C4%9Dejoj_en_Rusio&diff=prev&oldid=8902785 nomis la ulojn], murdintajn en 2002 kelkdek homoj per eksplodigo de loĝejoj, ne "teroristoj" sed "rezistantoj"; [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Dua_%C4%88e%C4%89enia_milito&diff=prev&oldid=8875116 similaj fuŝoj] # Li regule cenzuras Vikipedion, forigante malplaĉajn informojn, ekzemple: ## el artikolo pri batalo kontraŭ islamistoj li forigis [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Batalo_%C4%89e_Gala%C5%9Dko_(2002)&diff=prev&oldid=8875092 ateston de militkrimoj] faritaj de muĝahidoj; ## el artikolo pri atako de teroristoj li [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Batalo_%C4%89e_Gala%C5%9Dko_(2000)&diff=prev&oldid=8875097 forigis riproĉon] fare altrangulo, multe helpinta al ĉeĉenaj rifuĝintoj kaj ŝokita de tia atako en sia regiono. ## el artikolo pri ukraina prezidanto li [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Volodimir_Zelenskij&diff=prev&oldid=8573844 forigis menciojn] de ties kritiko en eŭropa gazeto ## el alia artikolo [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Invado_de_Rusio_en_Ukrainion_(2022)&diff=prev&oldid=8472015 li forigis] komplete sekcion "Rusofobio", malgraŭ referenco al aŭtoritata fonto, kun klarigo "tiu ne ekzistas" # Li lanĉas redaktomilitojn, ekzemple li [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=25-a_de_februaro&diff=prev&oldid=8827820 nuligis mian redakton] en artikolo, celintan forigi rubajn misinformojn pri kies forigo konsentas ankaŭ almenaŭ unu administranto, ĝis nun plenumanta tian forsarkadon pro antaŭa amasa vandalado fare de naciisma uzanto; # Li trudis al pluraj artikoloj politike malneŭtralajn kaj ofte rekte falsajn informojn. ## Ekzemple li redaktis multajn biografiajn artikolojn, ŝanĝante nacian apartenon de ilia temuloj al "ukraina". Ekzemple li faris tion en [[Igor Sikorski]] kaj poste nuligis alies redaktojn. Rimarkindas ke la sekvinta [[Diskuto:Igor Sikorski]] montris ke li ne konas eĉ bazajn faktojn pri historio de Ukrainio, kio evidente grave faciligas lian redaktadon. ## en artikolo pri buĉado en Montara Karabaĥo [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Masakro_de_Ho%C4%9Dali&diff=prev&oldid=8472696 li aldonis] ke armena flanko "falŝe raportis" (sic!) Havi tian uzanton estas granda malhonoro por iu ajn Vikipedio kaj duobla malhonoro por Vikipedio en Esperanto, konsiderata lingvo de paco kaj amikeco, ne de naciismo kaj agresemo. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 13:45, 30 nov. 2024 (UTC) :Mi nun tiom detale notis la antaŭan diskuton, ke ne sufiĉas mia tempo esplori la akuzojn tie. Tio do venos pli poste. Kompreneble ĉiu ajn povas jam ekhavi opinion - mi nur volas eviti la impreson ke mi fokusigas pri akuzoj kontraŭ unu uzanto kaj plene ignoras akuzojn kontraŭ alia uzanto, kvankam la diskutoj estas tuj najbaraj... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:51, 30 nov. 2024 (UTC) :: {{kontraŭ}} forbaro de uzanto "Fenikals", ĉar la proponinto de forbaro same ofte verkis forte maneŭtralajn artikolojn ([[Rusoj en Inguŝio]] -> [[Uzanto:RG72/Cenzuro]], [[n:eo:KGB kaj FSB kontraŭ spionoj kaj teroristoj en Siberio|terorismo]], [[eo:n:“Ŝajnas_al_mi_ke_mi_sonĝas...”:_patrino_kaj_filo_fuĝis_el_Ĥersona_provinco_al_Tjumeno|rifuĝintoj bonvenataj]]), kaj eĉ pli grave atakadis aliajn vikianojn. Mi esperas ke uzanto "Fenikals" estonte ne plu uzos vikipedion kiel batalkampo. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 00:58, 2 dec. 2024 (UTC) :::{{kom}} La argumento estas absurda laŭ sia logiko ("ni ignoru unu regulrompon ĉar okazis ankaŭ aliaj"), formo (referenco al Vikinovaĵoj en Vikipedio) kaj enhavo (nomi "malneŭtralaj" artikolon pri etna grupo, intervjuon kun historiisto kaj raportaĵon pri ukrainaj rifuĝintoj estas ekster ĉia racia konsiderado). [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 05:41, 2 dec. 2024 (UTC) {{Kom}} Post 4 monatoj bedaŭrinde nenio estis farita, do la koncernulo revenis kaj daŭrigas siajn fanatikajn atakojn. Ĉi-foje li [https://eo.wikinews.org/wiki/Vikinova%C4%B5oj:Diskutejo#Propono_pri_la_fermo atakis Vikinovaĵojn], postulinte likvidi la tutan projekton kaj cenzuri ĝian enhavon (kompreneble pro "porrusia propagando"). Antaŭ jaroj mi iniciatis elkoviĝon de la projekto, alvokinte plurajn vikipediistojn subteni ĝin voĉdone. Dum jaroj mi kaj aliaj esperantitoj kontribuis al ĝi, verkinte pli ol 1000 artikolojn. Nun ĉio ĉi estas endanĝerigita pro la fanatikulo, apenaŭ balbutanta Esperanton kaj eĉ en Vikipedio dum 5 jaroj farinta nurajn mil redaktojn, plejparte neniodirajn kaj politike motivitajn. Estas tute evidente ke temas pri politika cenzuro kaj ĉi-foje ankaŭ pri persona persekutado. Li jam lanĉis [https://eo.wikipedia.org/wiki/Vikipedio:Administrantoj/forigo_de_rajtoj/RG72 kalumnian kampanjon] kontraŭ mi (malkaŝe politike motivitan) kaj nun pretas detrui la tutan projekton nur por kontentigi sian fanatikan cenzuremon kaj personan malamon. Antaŭjare li postulis eĉ [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Deletion_requests/File:Vila%C4%9Do_%C5%9Ctormovo.webm forigi unu el miaj videoj] el la Komunejo, argumentinte ke ĝi "estas persona kaj ne havas edukan valoron". Feliĉe oni ĝustatempe klarigis al li, ke ambaŭ argumentoj estas nulaj, sed li provas denove, jam aliloke kaj sendube provos plu, ĉar li simple ne kapablas kunlabori kaj krei — nur ataki kaj detrui. Tiaj uzantoj estas forbarendaj tutvikie kiel agresantoj kaj vandaloj. Kial la enciklopedio de ''Lingvo de Paco kaj Amikeco'' (!) plu toleras la fanatikulojn kaj vandalojn? Ĉu neniu administranto kapablas ĉesigi tion? [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 12:32, 19 mar. 2025 (UTC) : {{kom}} Tipa agresema stilo, absurdaj mencioj de "Paco kaj Amikeco" kaj plejparte falsaj akuzoj (pri lingvokapabloj kaj plu) de [[Vikipedio:Problemaj_uzantoj#Propono_forbari_uzanton_"RG72"|RG72]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 01:30, 27 mar. 2025 (UTC) : {{kom}} Tipa agresema stilo, absurda miskompreno de la interna ideo de Esperanto kaj subteno de la falsaj akuzoj de la alia fanatikulo. Rimarkindas ke Fenikals jam kvarfoje atakis min, malkaŝe dirinte ke li faras tion pro siaj personaj politikaj malŝatoj. Dufoje li sukcesis, lanĉinte [[Vikipedio:Administrantoj/forigo de rajtoj/RG72|kalumnian kampanjon]] por eksigi min kiel administranton kaj [[Vikipedio:Forigendaj_artikoloj/Arkivo/2024/Novembro#Rusoj_en_Inguŝio_11_17|foriginte mian artikolon]] — ambaŭfoje Esperanto-administrantoj timeme cedis al la ksenofobo, krude rompinte la regulojn kiujn ĝuste ili devus defendi. Dufoje li malsukcesis — unue en [[Tutmondaj Voĉoj]] kaj nun en [[Meta-Vikio]] — ambaŭfoje ne-Esperantaj-administrantoj rekte respondis ke mi rompis neniujn regulojn kaj liaj personaj malŝatoj estas lia persona problemo. Post tio nomi Esperanton "Lingvo de Paco kaj Amikeco" estas vere absurde. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 12:01, 30 mar. 2025 (UTC) {{kom}} Mi ĵus nuligis plian cenzuradon fare de Fenikals. Ĉi-foje li modifis artikolon [[Unua Ĉeĉenia milito]], celante ŝajnigi ke la milito okazis ne inter la registaro de Rusio kaj separistoj, sed inter Rusio kaj Ĉeĉenio kiel du sendependaj ŝtatoj. Ĉu sekvan fojon li skribos ke registaroj de Hispanio kaj Britio luktis ne kontraŭ ETA kaj IRA, sed kontraŭ Eŭskio kaj Nord-Irlando? Kiam tiu ĉi vandalo estos haltigita? Ĉu tiu ĉi enciklopedio havas administrantojn aŭ ĝi definitive transformiĝis je ludejo kie ĉiu ajn fanatikulo povas libere vandali la tekstojn? [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 11:59, 15 apr. 2025 (UTC) {{kom}} Kaj denove tiu ĉi delonge forbarenda fanatikulo lanĉis redaktomiliton, nuliginte miajn redaktojn. Kompreneble temas pri artikoloj rilataj al la rusoj/Rusio kaj ukrainoj/Ukrainio, kio estas la kerno de lia fanatika mensa universo. Kompreneble li denove trudis propagandajn stultaĵojn, ĉerpitajn el gazetaro. Kompreneble denove liajn fiagojn ignoris ĉiuj administrantoj. Kio estas kialo de la tioma toleremo? Ĉu la rusofobio kaj ksenofobio ĝenerale jam iĝis oficiala ideologio de la Esperanto-Vikipdeio? Ĉu la (iam) enciklopedia projekto definitive transformiĝis je Esperanto-versio de triarangaj eŭropaj gazetaĉoj? Ĉu iu ankoraŭ memoras por kio Zamenhof kreis tiun ĉi lingvon? Malkaŝaj ksenofoboj ĉiam pli agreseme trudas siajn propagandaĵojn kaj la homoj, kiuj devus forbari ilin en la unua tago — la administrantoj — silente ignoras ĉion. Ĉu vi timas aŭ simple samopinias kun ili? La unua kazo estas hontinda, la dua stultega. Elekti inter la malhonoro kaj stulteco pjam estas hontinde, sed ŝajnas ke la alia elekteblo mankas. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 15:45, 1 jun. 2025 (UTC) {{kom}} Denove tiu ĉi fanatikulo trudas al la '''enciklopedio''' propagandaĵojn kaj lanĉas redaktomilitojn. Kian valoron havas tiu ĉi malklerulo, apenaŭ balbutanta Esperanton, ke lia daŭra vandalado estas tolerata en la internacia (!) '''enciklopedio'''? Li estas obsedita ksenofobo kaj malkaŝa adoranto de teroristoj, speciale de islamistoj, do li simple ne povos halti memstare, nur esti haltigita. Ĉu ekzistas administranto kapabla savi la enciklopedion de vandalado? Ĉu ĉiuj estas tro timemaj? Aŭ eble lia fanatika mondrigardo nun estas konsiderata normo en la socioj, al kiuj apartenas la administrantoj? Plorinda degrado. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 07:29, 2 aŭg. 2025 (UTC) {{kom}} La administrantoj denove timeme lasis la vandalon fuŝi, do li revenis kaj denove trudis al la '''enciklopedio''' siajn fanatikajn fantaziojn — ĉi-foje rakontinte en [[Sovetia-Ukrainia Milito]] pri "genocido de la ukraina nacio, genetika subpremado, socia degrado" kaj kompreneble pri siaj amataj ĉeĉenaj islamistoj. Kaj ĉiujn ĉi teruraĵojn li rakontas pri Ukrainio, kies loĝantaro en la sovetia tempo (do dum la ''genocido kaj subpremado'') duobliĝis — malgraŭ amasa migrado de ukrainoj al la aliaj respublikoj de Sovetunio por ricevi pli bonan edukon kaj laboron. Ĝis kiam daŭros tiu ĉi senpuna vandalado fare de '''patrolanto''', do la ulo respondeca pri kvalito de la '''enciklopedio'''?! [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 05:10, 26 aŭg. 2025 (UTC) {{kom}} La vandalo revenis kaj denove trudas al la enciklopedio siajn fanatikajn propagandaĵojn. Ĉi-foje li denove markis kiel "diktatoroj" plurajn internacie agnoskitajn ŝtatestrojn kies politiko kaj opinioj malkongruis al lia fantazia mondimago. Se post jaroj da vandalado en la esperanta enciklopedio li almenaŭ iom lernus Esperanton, li scius ke "diktatoro" estas [https://vortaro.net/#diktatoro_kdc "Eksterordinara, provizora estro de ŝtato, kun absoluta povo"], kio certe ne aplikeblas al la regantoj kies regado estis bazita sur naciaj leĝoj (sendepende de tio, ĉu ili plaĉas al iu aŭ ne) kaj ne estis provizora, nek eksterordinara. Jam unu jaro pasis ekde kiam mi atentigis pri la persista vandalado fare de tiu ĉi persono, sed neniu reago de la administrantoj sekvis. Ĉu nia enciklopedio estas rubejo, kie iu ajn propagandisto povas publikigi siajn fantaziaĵojn? Kiom longe daŭros tiu ĉi vandalado? [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 16:35, 6 nov. 2025 (UTC) {{kom}} Ĵus mi hazarde trovis kaj nuligis plian vandalaĵon de tiu ĉi unika vandalo: en la artikolo pri la ukraina urbo [[Kostjantinivka]] li forigis informojn ĉerpitajn el [[The New York Times]], ĉar ili malkonvenis al lia fanatika mondobildo. Mi diras ke temas pri la ''unika vandalo'', ĉar ĝis neniu vandalo en tiu ĉi enciklopedio sukcesis esti identigita kiel malkaŝa vandalo kaj propagandisto jam duan jaron sinsekve kaj tamen ne esti forbarita. Evidente la administrantoj interne simpatias al li, same kiel germanaj burĝoj simpatiis al Hitlero, promesinta buĉi nur la judojn, ciganojn kaj subhomojn kiel rusoj, ukrainoj kaj poloj. Poste ili ploris sur ruinoj de siaj urboj kaj plendis ke ili ne estis nazioj, nek subtenis ilin, sed estis nuraj viktimoj de la teruraj cirkonstancoj. Ĉu la historio instruas ion? [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 17:08, 21 dec. 2025 (UTC) {{kom}} [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?diff=8649512&oldid=8538182 La redakto antaŭ 18 monatoj] estas evidente malbona. Oni nepre '''ne agu tiel'''. Kaj kion pensi pri [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Vladimir_Putin&action=history la diktatoroj]? La plejmultaj diktatoroj ja estis kaj estas "agnoskitaj ŝtatestroj". Kaj kiel pensi aŭ agi pri senĉesaj personaj atakoj, trouzo de fortaj vortoj, kaj reventantaj komparoj kun Adolfo Hitlero? [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 01:20, 28 dec. 2025 (UTC) :La vorto ''diktatoro'' havas striktan difinon en PIV, cititan supre. Neniu el la menciitaj personoj laŭis al ĝi. Same neniuj personaj atakoj miaflanke okazis, nek povus okazi ĉar mi tute ne interesiĝas pri tiu ĉi persono. Malsame ol li, kiu spamis min per mia persona konto iel trovita en Telegramo kun enormaj stultaĵoj kaj personaj trudaĵoj ("ĉu vi definitive transloĝiĝis al Kubo?"). La situacio iĝis tro teda kaj artefarite longdaŭra, kaj vere similas al tiu en Germanio en la 1930-aj kiam la same agresemaj kaj persistaj fanatikuloj ne estis haltigitaj de tiamaj germanaj administrantoj, ĉar interne ili simpatiis al ilia ksenofobio kaj esperis ke la solaj viktimoj estos nur judoj, komunistoj, gejoj, slavoj kaj aliaj [[subhomo]]j. La historio ripetiĝas kaj evidente eĉ germanoj ne lernis ĝin. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 07:43, 28 dec. 2025 (UTC) ==Anglalingvaj perfortparoloj== Uzanto aperis nur por fari ekstremismajn alvokojn en la angla lingvo kontraŭ palestinanoj kaj islamanoj. Ĝis nun faris [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=%C5%9Ctato_Palestino&diff=prev&oldid=9039006 unu solan redakton]. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 18:06, 6 mar. 2025 (UTC) : [[:m:Special:CentralAuth/Zwangsumbenennung-2025-03-18]] nenio nova ekde tiam. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 01:32, 27 mar. 2025 (UTC) :: Daŭre nenio nova ekde tiam (kvankam ne, ne plu?, ekzistas ĝenerala konto por "Zwangsumbenennung-2025-03-18"), sed en wiki.eo la konto ankoraŭ estas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 23:15, 18 apr. 2025 (UTC) ::: Mi kredas, ke [https://tr.wikipedia.org/wiki/Kullan%C4%B1c%C4%B1:Zwangsumbenennung26-12-2020 ĉi tiu estas la sama nazia fuŝulo: "Zwangsumbenennung26-12-2020" ĉe Turka Vikipedio]. Mi trovis tiun nomon sub mistera parametro "offset" en lia paĝo pri uzantrajtoj. https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Speciala%C4%B5o:Listo_de_uzantoj&username=Zwangsumbenennung-2025-03-18&dir=prev&offset=Zwangsumbenennung26-12-2020&limit=1 Tiu parametro aperis, kiam mi iris du paĝojn antaŭen. [[Uzanto:פֿינצטערניש|פֿינצטערניש (Fincterniŝ), ŝi]] ([[Uzanto-Diskuto:פֿינצטערניש|diskuto]]) 17:03, 30 jun. 2025 (UTC) :::: Kaj kvar antaŭajn uzantnomojn mi trovis sammaniere: 𥐣, 😂, 𝘀𝗼𝗹𝗼 𝗲𝗻 𝗹𝗮 𝘄𝗶𝗸𝗶 kaj 𝕍𝕥𝕝𝕞𝕣𝕕. Ĉu vi kredus, ke li estas forbarita de la germana Vikipedio? [[Uzanto:פֿינצטערניש|פֿינצטערניש (Fincterniŝ), ŝi]] ([[Uzanto-Diskuto:פֿינצטערניש|diskuto]]) 17:24, 30 jun. 2025 (UTC) == Anonimaj redaktoj de [[Pär Sundberg]] == Pluraj anonimaj redaktantoj ade aldonas malplenajn listerojn al [[Pär Sundberg]], kun svedlingvaj datoj en la resumo. Tre mistere, sed klare senutile. Mi proponas forbari tiujn adresojn, kaj protekti la artikolon kontraŭ anonimaj redaktoj. - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 04:48, 31 mar. 2025 (UTC) : {{forte por}} protekto kontraŭ anonimaj redaktoj. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 09:28, 31 mar. 2025 (UTC) ::{{farite}} je 2025-03-31 per LiMr. --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] Hodiaŭ finiĝas la protekto de tiu paĝo. Ni atentu ĉu la strangaj redaktoj rekomenciĝos! - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 21:29, 1 jul. 2025 (UTC) == Forbarenda IP-vandalo == [[Specialaĵo:Kontribuoj/49.175.171.71]] sed ne porcxiam, eble 3 monatoj. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 09:29, 4 maj. 2025 (UTC) ==Ne-esperanta enhavo== [[Uzanto:Orthoonto]] aldonis al tri artikoloj tekston en iu skandinava lingvo, kaj al alia senfontan aserton pri la matematikaj kapabloj de novaj AI, kies enciklopedian gravon mi dubas. Ŝajnas al mi tro frue por diri, ĉu la intencoj de la homo estas bonaj, sed mi lasis mesaĝon sur lia/ŝia diskutopaĝo. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 23:34, 11 maj. 2025 (UTC) : Bona atentigo. Dankon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:28, 3 jun. 2025 (UTC) == Grandparte fuŝaj redaktoj aparte pri la Filipinoj inter 2011 kaj 2021 (kaj pli da fuŝoj pri Esperanto en Vikidatumoj) == Komence de januaro 2018 uzanto kun la longa nomo "[[Specialaĵo:Kontribuoj/uzanto:Renamed user ccb4f2cd4446e5770d0821d57e0285fa|Renamed user ccb4f2cd4446e5770d0821d57e0285fa]]" (iam ankaŭe la konto nomiĝis "Pare Mo") movis paĝon Davaa Regiono al [[Dabaa Regiono]] kaj notis "preskaŭ" en Esperanto: "V se pronuncia como B en español". La homo ankaŭ ŝatis renomigi multajn aliajn esperantajn vortojn (nur 36 rekte en la loka projekto, sed pli multajn en vikidatumoj, kie ankoraŭ pli malfacilas rimarki la manipulojn), egale ke la uzanto eĉ ne helpe de aŭtomata tradukilo sukcesis enmeti unusolan frazon en Esperanto. Sed evidente eblas konsideri sin elstara Esperanto-vortaristo ankaŭ sen ajna kono de la lingvo. Tamen estas alarma averto el vikidatumoj kaj de la vikimedia sistemo ĝenerala: '''[[dosiero:OOjs UI icon alert image warning.svg|18ra]] <span style="color:red"> This account is globally locked. - La konto estas globale forbarita'''</span>. Do la homo en multaj vikipediaj projektoj mise agadis, grandkvante vandalis, kaj liaj agoj vere ne konsiderindas "aŭtoritataj kontribuoj". Tial mi konsideras ĝenerale malfari la kapricajn "plibonigojn" de la forbarito. Ĉi tie do la argumento estas ke hispane la v prononciĝas kiel esperanta "b", aŭ en [[Kezonurbo]], dubinde plibonigita al Kesonurbo, "ke z hispane prononciĝas kiel s esperante" - tio eĉ ne veras, norme ĝi sonas kiel θ, nur dialekte foje kiel s aŭ iu sibla sono inter ambaŭ. Tiu argumento nur sufiĉus por aldono de prononcindiko inter rektangulaj krampoj, eventuale por prezento de sia nova propono kun verva esperanta argumentado en VP:AA, sed ne por kaŝa alinomado de paĝoj el aliaj homoj aŭ ŝanĝadoj en Vikidatumoj. En plej multaj eŭropaj lingvoj inkluzive de la cirile skribataj tamen estas "v", kaj ke li mem ĝustigis la lingvonomojn "[[cebua lingvo|cebue]]: ''Rehyon sa Dabaw''; [[tagaloga lingvo|tagale]]: ''Rehyon ng Dabaw''" ankaŭ ne konfirmeblas en la cebua kaj tagaloga vikipedioj (la esperantan adverbon "tagale" por la tagaloga la homo samtempe inventis). Kvin spertaj esperantistoj poste redaktis kaj ne rimarkis la bone kaŝitan vandalecon. Mi ni plendas, ankaŭ mi probable ne rimarkintus. Sed mi alvokas pri pli da atento nun, kiam estas averto pri tiu vandalo kiu fuŝas aliel ol nia konata finna forbarito, kies specifajn redaktojn ĉiu facile rekonas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:18, 3 jun. 2025 (UTC) :Mi cetere ĵus skanis kaj ekrane pligrandigis la esperantan mapon (#22) pri la Filipinoj el la "Poŝatlaso" de 1971. Bedaŭrinde tie estas malmultaj esperantigoj, plej multaj estas nacilingve, do filipine/tagaloge notitaj. Sed por tiuj urboj, insuloj kaj kaboj, kiuj ricevis esperantan vorton en la "Poŝatlaso" de 1971, estas bone noti la referencon... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:28, 3 jun. 2025 (UTC) == 176.59.164.46 == Ruslingva anonimulo, aldoninta sensencajn frazojn al [[Biblio-Globus]]. Blokenda. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 06:09, 26 jun. 2025 (UTC) ::{{uzanto2|176.59.164.46}} 1 redakto je 22 jun. 2025 == 78.154.163.85 == Anonimulo, ekde majo 2025 inundinta la projekton per fuŝaj maŝintradukaĵoj de la anglalingvaj fontoj, plenaj je konspirteorioj, fantazioj kaj politika propagando. Regula forsarkado de tiuj rubaĵoj estas tre teda kaj temporaba afero. Ni protektu la '''enciklopedion''' kontraŭ fanatikuloj, ksenofoboj kaj vandaloj. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 07:08, 17 jul. 2025 (UTC) ::{{uzanto2|78.154.163.85}} sume 50 redaktoj je 13-14 jul. 2025, '''ekzemple''' ::* paĝo [[historio de Rusio]] [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Historio_de_Rusio&diff=prev&oldid=9145053 vandalita, ŝajne en la baŝkira, ĉiukaze ne universale komprebla lingvo, en fuŝaj referencoj] ::*>> krome je 07:21, 14 jul. 2025 la homo la saman paĝon ampleksigis per amasa esperantlingva akuza listigo de rusaj ŝtataj militkrimoj en Ukrainio inter 2014 kaj 2024, per detalega listigo kiu estis la kvaroblo de la tuta alineo pri la 19-a jarcento. Necesus individue kontroli la asertojn kaj ekipi eventuale pridubeblajn akuzojn per eksteraj referencoj, sed ĉiukaze la eksterproporcia kvanto de teksto montras ke iu ĉi tie misuzis ĝeneralan paĝon por sia demagogio. Por tiu temo la paĝo [[Milito de Rusio kontraŭ Ukrainio ekde 2022]] estus pli taŭga loko, tie praktike estas nur informoj pri mortigoj kaj detruoj de 2022, kvankam la milito en 2023 ĝis 2025 senŝanĝe pluardis. Sed la resuma paĝo [[historio de Rusio]] taŭags nur por ekstreme koncizigita resumo de eble 300 literoj, kaj por aldono de pli detala teksto. Sed tio ankaŭ eksplodigos la paĝon "[[Milito de Rusio kontraŭ Ukrainio ekde 2022]]", oni ankaŭ povas fari novajn paĝojn "Milito de Rusio kontraŭ Ukrainio en 2023" ..."en 2024", ..."en 2025". ::*>>Aliaj novkreoj kiel [[la Donanto (filmo)]] (nun ricevis avertan ŝablonon {{ŝ|polurinda}})kaj [[Verda Elefanto (film)]] estas simple nur bizaraj, strangaj ĝis strangegaj esperantaj tekstoj, pri kiuj ankoraŭ ne klaras ĉu haveblos iu volontulo kiu pretus investi horojn por savi la tekstojn. Sume mi nun supraĵe legis pli-malpli la duan duonon de la kontribuoj, inter tiuj pli-malpli 25 redaktoj estis 1 vandalaĵo kaj 1 kazo de politika propagando metita en maltaŭgan artikolon, kaj la resto estis bizaraj ĝis kompreneblaj esperantlingvaj kontribuoj. Sed ŝajnas ke la redaktado jam finiĝis je la 14-a de julio, kaj ŝajne ĝis nun ne estas alinoma anonima konto kiu daŭrigus la parte tute maltaŭgan parte dubinde utilan kontribuadon. Mi tial proponas "nur" forbaron de unu monato, kiu probable ne ĝenos la homon, ĉar tiu ĉiukaze ŝajne perdis la intereson pri la bizara redaktado, Sed se foje ekestos ankoraŭ redakto sub tiu IP-adreso, tuj eblas vidi ke ĝi jam foje estis forbarita, kaj povas rapide retrovi la malnovan kazon. ĈIUKAZE necesos ankaŭ havi la konton sub observado. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:46, 9 sep. 2025 (UTC) == ~2025-50449-5 == La sola kontribuo ĝis nun estas vandalado de Vikipedio:Artikolo de la Monato per duone kompreneblaj pornaĵoj en la hispana. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 18:24, 2 sep. 2025 (UTC) ::{{uzanto2|~2025-50449-5}} 1 redakto je 2 sep. 2025 :::{{re|Arbarulo|RG72}} Nur nun mi vidis viajn lastajn tri notojn. Ĉiuj scias ke ni por niaj preskaŭ 400 000 artikolaj paĝoj kaj aldonaj multaj diskutpaĝoj havas nur 10 administrantojn, el kiuj neniel ĉiuj konstante aktivas, kaj ankaŭ mi ne sidas antaŭ la komputilo, nur gapante tiun aŭ iun alian teknikan paĝon ĉu tie aperas novaj notoj. Tiel eĉ se mi mem supre aldonas noton mi ne nepre rigardas ankaŭ tute malsupre. Mi petas, aŭ kontrolu tagon post kiam vi metis noton ĉu ĝi jam traktiĝas kaj se ne, rekte alskribu min (aŭ alian tiam aktivan administranton) ke tiu forpurigas la problemon, aŭ se vi eble post tago eble ne havas tempon por vikipedio, atentigi min tuj - en mia persona diskutpaĝo, aŭ pli simple per ŝablono {{ŝ|re}}, kiel mi ĵus atentigas vin du. Superfluaj atendadoj povas havi katastrofajn sekvojn, ĉar ene de semajno vigla vandalo povas fuŝi centojn da paĝoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:35, 9 sep. 2025 (UTC) Mi komprenas ke ĉiuj malmultaj administrantoj estas okupitaj kaj foje ĝojas ke mi ne plu sentas devon ĉiutage kontroli farendaĵojn en Vikipedio kiel administranto. Foje eĉ fanatikuloj kaj iliaj kontraŭregulaj fiagoj tamen faras bonajn aferojn — malbonajn por la enciklopedio, sed bonajn por enciklopedianoj)) Do mi klopodos atentigi vin kiel vi petis. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 04:17, 10 sep. 2025 (UTC) Mi provos memori kaj sekvi tiun konsilon. Mi ne sciis, ĉu vi sentas atentigon kiel ĝenan interrompon de viaj aliaj laboroj. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 17:01, 10 sep. 2025 (UTC) ==~2025-35316-70 == {{re|ThomasPusch}} Anonima uzanto ~2025-35316-70 vandale kreis [[Vikipedio:Eo.wiki]]. La sola teksto estas en misliterumita hispana lingvo, "Tuj fariĝonta surprizo". [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:11, 21 nov. 2025 (UTC) :{{re|Arbarulo}} {{farita}} Dankon pro la atentigo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:12, 21 nov. 2025 (UTC) ==Claudio Pistilli== Mi bedaŭregas konstati problemon pri granda kontribuanto, sed [[Uzanto:Claudio Pistilli]] alŝutis amasegon da bildoj kun falsaj deklaroj pri kopirajto, tre verŝajne ankaŭ enhave misajn bildojn pri kemio. Mi klarigis pli detale ĉe [[Vikipedio:Forigendaj dosieroj]]. Se iu ĉi tie spertas pri kemio, via helpo bezoniĝas por taksi la kemiajn bildojn. Ĝis kiom mi komprenas, la tekstaj kontribuoj de Claudio ŝajnas akceptindaj - nur la redaktoj koncerne bildojn estas problemaj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 18:28, 30 jan. 2026 (UTC) :Mi diris ke la tekstaj kontribuoj de Claudio estas akceptindaj. Ve, tro frue. Li skribas tute senreferencajn artikolojn pri gotaj reĝoj, ankaŭ kun mezgrandaj viki-stilaj problemoj (artikoltemoj en grandigitaj literoj krom la kutima dikigo, nudaj eksteraj ligiloj sen referenca formato). Krome provas deturni kritikojn per troĝentilaj respondoj, sed neniel ŝanĝas sian probleman agadon: [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Uzanto-Diskuto%3AClaudio_Pistilli&diff=9331574&oldid=9330647]. En vikipedio honestaj malsamopiniecoj povas esti utilaj, mensogoj ne povas. ==~2026-15525-24== {{re|ThomasPusch}} Anonimulo {{uzanto2|~2026-15525-24}} vandalis artikolan diskutpaĝon aldonante sensencaĵon. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 03:36, 12 mar. 2026 (UTC) :{{re|Arbarulo}} Dankon pro la rimarko kaj rimarkigo. La homo, kiu redaktis el Usono, "nur" vandalis unu paĝon, [[Diskuto:Helico (apartigilo)]], tial mi ne scias ĉu li aŭ ŝi havas sisteman intencon fuŝigi, sed klare temis pri fuŝo. Sekve mi "nur" forbaris ĝin por daŭro de unu monato. Se li revenos, kaj dua, tria redakto estos same sensencaj kiel la unua, ni povas ankaŭ konsideri pli longan forbaron. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:49, 12 mar. 2026 (UTC) ==~2026-16308-13== {{re|ThomasPusch}} Anonimulo {{uzanto2|~2026-16308-13}} vandalis kaj/aŭ fuŝreklamis en [[IOS]], [[IFono]], [[Apple]], [[Apple I]], [[Apple II]]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 12:48, 15 mar. 2026 (UTC) :Spamo de anonimulo. Eble estus pli efektive enmeti la du Jutubo-kanalojn al [[MediaWiki:Spam-blacklist|tiu paĝo]]. [[Vikipediisto:Castelobranco|<span style="color:#778899; font-family:Verdana; font-size:1em;">CasteloBranco</span>]]^{[[Vikipediista diskuto:Castelobranco|<span style="color:#00008b;">diskuto</span>]]} 13:15, 15 mar. 2026 (UTC) :{{farite}}: forbarite ankaŭ ĉi tie "nur" dum unu monato, ĉar dubindas ĉu la homo estos tiom obstina reveni post pli ol unu monato, kaj se jes ŝi aŭ li povus ankaŭ reveni per alia IP_adreso. Ĉiukaze la dubinda vandala jutub-kanalo estis https://youtube.com/@thaihoangofficial-q1s. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:35, 15 mar. 2026 (UTC) ==[[Gazaa genocido]]== Saluton. Vikipediisto kun nomo en arabaj literoj metis tiun artikolon. Ĝis tiam normale, sed poste startigis redaktobatalon miskomprenante la plibonigajn modifojn kiujn faris aliaj vikipediistoj. Mi blokis ĝin dum tri tagoj, kaj li plendas.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:55, 28 mar. 2026 (UTC) :Post du semajnoj li ne revenis.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 19:07, 13 apr. 2026 (UTC) ==Uzanto:Zeaplpm== {{re|ThomasPusch}} Jen nova vandalo metis kontraŭjudajn insultojn ĉe [[Elektroniko]] kaj [[Diskuto:L. L. Zamenhof]]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 17:40, 19 maj. 2026 (UTC) qpu2gkn07e75mdsnwvi8hp8h53q41la 9377838 9377829 2026-05-19T17:57:07Z ThomasPusch 1869 /* Uzanto:Zeaplpm */ 9377838 wikitext text/x-wiki {{Mallongigo|VP:PU|VP:PROBLEMAJ}} {{/Enkonduko}} == Jen kelkaj ĝenemaj uzantoj kaj IPuloj == Saluton. Jam ekde sufiĉe da tempo ĝenas nian vikipedion sufiĉe altruda, pli malpli malserioza, supozeble psike malstabila IPulo, kiu verŝajne foje redaktis sub unu el la jenaj "nomoj" aŭ almenaŭ ie alsalutis sub tia nomo * {{uzanto2|Nenoniel}} * {{uzanto2|Uusikonto}} * {{uzanto2|Säännöt on tehty rikottaviksi}} * {{uzanto2|Säännöt on tehty ainoastaan rikottaviksi}} * {{uzanto2|Säännöt on tehty vain rikottaviksi}} Bedaŭrinde temas pri kelkaj IP-blokoj, kiuj komenciĝas jene: "46.132.", "86.114.", "86.115.", "93.106.", "109.240.", "176.72.". Ĉu eble iu havas proponon, kiel ni povus forpeli la ulon? - Antaŭ kelkaj tagoj mi eĉ kreis misuzan filtrilon, kiu eĉ jam malhelpis du redaktojn pri "kalvulo"j. Foje jam estis diversaj diskutoj en [[VP:DA]]. Do, kion fari? - Amike --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 12:02, 8 apr. 2022 (UTC) :La IPulo {{uzanto2|109.240.9.91}} eĉ estis kaptita de la misuza filtrilo 5 kontraŭ "kalvulo", kiu fakte malhelpis al la uzanto aldoni frazon pri kalvulo. --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 15:43, 8 apr. 2022 (UTC) ::Intertempe plia gantopupo {{uzanto2|Liukas piha}} kreis artikolojn, kies forigon mi jam proponis sur [[VP:FA]]. --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 07:48, 9 apr. 2022 (UTC) :::La menciita "novulo" eĉ provis aldoni ion pri "kalvulo", kiel mi ĵus povis vidi en protokolo de la misuza filtrilo 5, kaj tiel pruvis fakte, ke li estas gantopupo. Mi tial proponas forbaron. Ĉu bone? - Amike --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 07:25, 11 apr. 2022 (UTC) ::::La menciita gantopupa uzanto {{uzanto2|Liukas piha}} intertempe eĉ estis forbarita tutvikie. Ĉu mi tuj traktu la iel rilatan [[VP:FA#Markus Rautio, Tommi Kinnunen, Veikko Törmänen, Eeva Joenpelto|proponon je forigo]]? Sed kion ni faru pri la ŝanĝiĝemaj IPuloj, kies skemon mi menciis jam la 8-an de aprilo 2022? - Amike --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 08:46, 13 apr. 2022 (UTC) Jen denove redaktoj de IPuloj el Finnlando, supozeble elsalutinta gantopupo. Temas pri * {{uzanto2|109.240.111.98}} kies redaktoj plejparte estis malfaritaj kaj kreo estis amase forigitaj. Krome mi forbaris lin por tri tagoj. * {{uzanto2| 86.115.75.210}} same. Ĉu iu eble havas proponon kiel ni povus finfine forpeli lin por pli longa tempo? - Amike --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 08:24, 28 apr. 2022 (UTC) Kial malbonigas Vikipedion, ke estas en Vikipedio rakontita pri kalveco? [[Specialaĵo:Kontribuoj/86.114.251.162|86.114.251.162]] 01:38, 10 jun. 2022 (UTC) :Hodiaŭ nova gantopupo aperis, nome {{uzanto2|Wikipedian sääntöjen ainoa tarkoitus on se, että niitä rikotaan}}. Pro la signifo "La sola celo de la reguloj de Vikipedio estas malobservi ilin" mi proponas porĉiaman forbaron inklude de la ceteraj gantopupoj kaj la rilataj IParoj. --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 05:13, 27 jun. 2022 (UTC) ::Ĵus aperis nova gantopupo, nome {{uzanto2|Siistiä on ilkivaltaa tehdä}}. Laŭ la gugla tradukilo la uzantonomo signifas "Estas mojose fari petolojn". Ĉar tio sekvas la kutiman skemon, mi proponas la kutiman traktadon. --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 18:33, 18 aŭg. 2022 (UTC) :::Ŝajnas al mi, ke la ulo emas daŭrigi sian petoladon kreinte la uzanton {{uzanto2|Wikipedian säännöistä piittaamaton vuonna 1989 syntynyt käyttäjä}}. La uzantonomo laŭ la gugla tradukilo signifas "Uzanto naskita en 1989, kiu malatentas la regulojn de Vikipedio". Do, ni devus trakti tion kiel antaŭe menciita. --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 15:20, 20 aŭg. 2022 (UTC) ::::Mi opinias, ke ne valoras ĉi tie demandi, kion fari. Se aperas evidentaj agoj de la forbarito Nenoniel (ĉu pri kalvuloj, ĉu pri alio) vi kiel administranto malfaru la agojn kaj tuj forbaru la uzanton aŭ ties ip-numeron (vastagame) aŭ faru ke neregistritoj aŭ freŝaj novuloj ne povu redakti la koncernan artikolon- La forbaroj validu por longa tempo. Laŭ mi jam sufiĉas iometo da suspekto por fari tion. Tiel oni sukcesis en la Finna Vikipedio iom post iom bridi lin. Kiam ĉi-jare estis vaste blokitaj liaj ip-numeraroj en la Esperanta Vikipedio, li silentis kelkan tempon kaj provis ekaktivi en la Sveda, Germana kaj Angla Vikipedioj (en ĉiu li trafis, sekzemple, ties artikolon pri Juice Leskinen). kiuj sufiĉe severe traktis liajn provojn. Kiel ĉiuj ruzaj vandaloj, li ofte faras sensignifajn aŭ (kvazaŭ)utilajn ŝanĝojn aŭ eĉ kreas ne malbonajn artikol(ĝerm)ojn. [[Uzanto:Surfo|Surfo]] 10:36, 21 aŭg. 2022 (UTC) Mi ĵus forbaris la tri gantopupojn {{uzanto2|Wikipedian sääntöjen ainoa tarkoitus on se, että niitä rikotaan}}, {{uzanto2|Siistiä on ilkivaltaa tehdä}} kaj {{uzanto2|Wikipedian säännöistä piittaamaton vuonna 1989 syntynyt käyttäjä}}. --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 10:44, 21 aŭg. 2022 (UTC) Mi ĵus forbaris gantopupon {{uzanto2|Suomalainen nettihäirikkö}}. --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 16:27, 10 okt. 2022 (UTC) : Ĉiuj estas forbaritaj {{farita}} == Tutvike forbarita uzanto, gantopupo de "Nenoniel" == Saluton. Mi ĵus rimarkis, ke oni eĉ tutvikie forbaris {{uzanto2|Liukas piha}}. Mi proponas, ke ni forigu ĉiujn de li kreitajn artikolojn kaj kategoriojn. Ĉu bone? - Se dum la sekvontaj tagoj neniu kontraŭas mian proponon, mi plenumos ĝin. Amike --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 13:35, 12 apr. 2022 (UTC) :{{farite}} Ĉar neniu ion ajn komentis nek kontraŭis mian proponon, mi ĵus plenumis ĝin, precipe ĉar ja ekzistas propono je forigo en [[VP:FA]]. Sed kiel ni evitu reaperon de la ulo? - Ĉu iu havas ideon? - Amike --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 08:07, 16 apr. 2022 (UTC) Jen nova gantopupo de "Nenoniel", nome {{uzanto2|Jaakkoil}} ĵus kaptita de la misuza filtrilo 5. Do, li denove provis demandi alian uzanton pri kalvulo. Sed bonŝance la filtrilo malhelpis al li konservi la mesaĝon. Do, kion fari? - Amike --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 17:36, 29 maj. 2022 (UTC) :Simple forbari lin estas la solvo. Ke li redaktis la artikolon pri [[Juice Leskinen]] realdonante ties kalvulecon, estas por mi sufiĉa pruvo pri la identeco de Nenoniel kaj Jaakkoil. Nenoniel estis forbarita ĝis la ĉi-jara Oktobro. Same forbarendas [[Uzanto:Wikipedian säännöt_on_tehty_rikottaviksi]] kaj eble aliaj. [[Uzanto:Surfo|Surfo]] 14:07, 2 jun. 2022 (UTC) ::Saluton, {{re|Surfo}}. Nia loka, do [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Speciala%C4%B5o:Protokolo/block&page=Uzanto:Nenoniel ĉivikipedia protokolo] montras nur, ke Neniel estas forbarita ĝis oktobro 2022. Sed mi ĵus vidis iel, ke li estas eĉ tutvikie forbarita. Ĉu mi eble esploru la daŭron de la tutvikia forbaro? - Amike --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 06:20, 10 jun. 2022 (UTC) ::(+) Mi ĵus vidis en la SUL-listo de {{uzanto2|Jaakkoil}}, ke li estas jam forbarita por ĉiam en la finna Vikipedio. Pro la ovumado pri kalvuloj kaj aliaj malseriozaj aferoj mi proponas fari same. Ĉu bone? --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 06:59, 10 jun. 2022 (UTC) :::Mi ĵus forbaris {{uzanto2|Jaakkoil}} por ses monatoj, ĉar li denove provis altrudi sian neenciklopediecan rubon pri kalveco kaj kalvuloj. En kazo de nova gantopupo kaj sama aktiveco mi proponas forbari la uzantojn por ĉiam, kiel jam faris aliaj vikipedioj. --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 05:11, 27 jun. 2022 (UTC) ::::Estas globale forbarita {{farita}} === "LTA pakkoruotsi" + kalvuloj === * {{uzanto2|Surfo on kalju}} loke forbarita * {{uzanto2|Jyväskyläana kalvigxanta esperantisto}} loke forbarita * {{uzanto2|Weirdy89}} loke forbarita * {{uzanto2|Nenoniel}} globale forbarita * {{uzanto2|Liukas piha}} globale forbarita * {{uzanto2|Jaakkolei}} globale forbarita * {{uzanto2|Kummallinen tyyppi}} globale forbarita * {{uzanto2|Uusikonto}} loke forbarita * {{uzanto2|Kalvulo}} loke forbarita * {{uzanto2|J. Leinonen}} loke forbarita * {{uzanto2|Reguloj ekzistas nur por ke oni rompu ilin}} loke forbarita kaj globale forbarita * {{uzanto2|Wikipedian säännöt on tehty rikottaviksi}} loke forbarita kaj globale forbarita * {{uzanto2|Wikipedian säännöistä piittaamaton vuonna 1989 syntynyt käyttäjä}} loke forbarita kaj globale forbarita * {{uzanto2|Wikipedian sääntöjen ainoa tarkoitus on se, että niitä rikotaan}} loke forbarita kaj globale forbarita * {{uzanto2|Säännöt on tehty rikottaviksi}} loke forbarita kaj globale forbarita * {{uzanto2|Säännöt on tehty ainoastaan rikottaviksi}} loke forbarita kaj globale forbarita * {{uzanto2|Säännöt on tehty vain rikottaviksi}} loke forbarita * {{uzanto2|Siistiä on ilkivaltaa tehdä}} loke forbarita * {{uzanto2|Suomalainen nettihäirikkö}} loke forbarita per Tlustulimo en oktobro 2022 por ĉiam, * [[Specialaĵo:Kontribuoj/109.240.103.191]] loke forbarita per Tlustulimo en oktobro 2022 por unu jaro, forbaro en jaulio 2023 plilongigita je 3 jaroj per ThomasPusch, * {{uzanto2|Jaakkoil}} loke forbarita en junio 2022 por duonjaro, en januaro 2023 por ĉiam, nun globale forbarita * {{uzanto2|Outo suomalaisukko}} globale forbarita * {{uzanto2|Neekerin jättikyrpä erektoituu}} loke forbarita kaj globale forbarita (je nekutima maniero) * {{uzanto2|Neekerin jättikyrpä kovettuu}} globale forbarita (je nekutima maniero) * [[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.3.123]] loke forbarita: Misuzo de pluraj salutnomoj: Kaj trudis ĝene almenaŭ en persona diskutpaĝo la 6-an de decembro * ([[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.0.0/16]]) multaj redaktoj ekde 2022-12-24, sed mi nur trovis subjektivajn redaktojn, nenion kio estus vandalaĵo. Restis sub kontrolo kaj forbariĝis bloke la 17-an de julio 2023. ThomasPusch * [[Specialaĵo:Kontribuoj/86.114.199.126]] loke forbarita: Misuzo de pluraj salutnomoj: trudis ĝene en persona diskutpaĝo je 2022-10-29, post pli ol 20 ĝenaj trudoj de sama diskutpaĝo per aliaj vojoj ene de nur 5 tagoj * ([[Specialaĵo:Kontribuoj/86.114.0.0/16]]) 2023-01-14 Moldur forigis la anonimajn redaktojn en [[Svedlingvaj finnlandanoj]], kiujn li juĝas neadekvataj: ip-adreso forbarita je 2023-01-23 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/86.114.203.157]] eowikt svwikt. Restis sub kontrolo kaj forbariĝis bloke la 17-an de julio 2023. * [[Specialaĵo:Kontribuoj/86.114.235.148]] loke forbarita (komence de 2023 porĉiam, ekde julio 2023 por por 3 jaroj): Misuzo de pluraj salutnomoj: trudis ĝene en persona diskutpaĝo je 2022-10-29, post pli ol 20 ĝenaj trudoj de sama diskutpaĝo per aliaj vojoj ene de nur 5 tagoj * [[Specialaĵo:Kontribuoj/86.114.243.252]] loke forbarita (komence de 2023 porĉiam, ekde julio 2023 por por 3 jaroj): Misuzo de pluraj salutnomoj: Kaj trudis ĝene almenaŭ en persona diskutpaĝo la 26-an de decembro 2022 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/86.114.245.114]] simile... * [[Specialaĵo:Kontribuoj/86.114.247.245]] simile... * [[Specialaĵo:Kontribuoj/86.115.75.182]] loke forbarita (komence de 2023 porĉiam, ekde julio 2023 por por 3 jaroj): Misuzo de pluraj salutnomoj: Kaj trudis ĝene almenaŭ en persona diskutpaĝo la 11-an de januaro 2023 ** ([[Specialaĵo:Kontribuoj/86.115.0.0/16]]) loke forbarita (komence de 2023 porĉiam, ekde julio 2023 por por 3 jaroj): Misuzo de pluraj salutnomoj: Kaj trudis ĝene almenaŭ en persona diskutpaĝo la 13-an de januaro plus restarigo de antaŭe forigita persona paĝo la 14-an de januaro (jam estis forbarita unu monaton en en aprilo-majo 2022) * [[Specialaĵo:Kontribuoj/86.115.107.127]] loke forbarita: Misuzo de pluraj salutnomoj: Kaj trudis ĝene almenaŭ en persona diskutpaĝo la 13-an de januaro * [[Specialaĵo:Kontribuoj/93.106.131.204]] loke forbarita: Misuzo de pluraj salutnomoj: Kaj trudis ĝene almenaŭ en persona diskutpaĝo la 2-an de decembro 2022 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/93.106.135.235]] loke forbarita: Misuzo de pluraj salutnomoj: Kaj trudis ĝene almenaŭ en persona diskutpaĝo la 27-an de novembro 2022 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/93.106.167.234]] loke forbarita: Misuzo de pluraj salutnomoj: Kaj trudis ĝene almenaŭ en persona diskutpaĝo la 28-an de oktobro 2022 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/176.72.19.205]] loke forbarita: Misuzo de pluraj salutnomoj: Kaj trudis ĝene almenaŭ en persona diskutpaĝo la 3-an de decembro * [[Specialaĵo:Kontribuoj/176.72.35.187]] loke forbarita: Misuzo de pluraj salutnomoj: Kaj trudis ĝene almenaŭ en persona diskutpaĝo la 29-an de oktobro * [[Specialaĵo:Kontribuoj/176.72.69.158]] loke forbarita: Misuzo de pluraj salutnomoj: Kaj trudis ĝene almenaŭ en persona diskutpaĝo la 26-an de novembro * [[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.160.244]] loke forbarita: Misuzo de pluraj salutnomoj: Kaj trudis ĝene almenaŭ en persona diskutpaĝo la 27-an de novembro * [[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.162.212]] loke forbarita: Misuzo de pluraj salutnomoj: Kaj trudis ĝene almenaŭ en persona diskutpaĝo la 4-an de decembro * [[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.200.230]] loke forbarita: Misuzo de pluraj salutnomoj: Kaj trudis ĝene almenaŭ en persona diskutpaĝo la 11-an de decembro * [[Specialaĵo:Kontribuoj/195.237.90.72]] loke forbarita: 2023 01 21: Ĉi tie en multaj paĝoj vandalis en 2010, estis unutage forbarita, sed en aliaj anonimaj kontoj plue miskondutis, tial la forbaro estu daŭra. * [[Specialaĵo:Kontribuoj/213.28.224.216]] loke forbarita: Misuzo de pluraj salutnomoj: Kaj trudis ĝene almenaŭ en persona diskutpaĝo la 4-an de novembro 2022 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/217.140.204.247]] eowikt * [[Specialaĵo:Kontribuoj/2001:999:404:F5F6:C0C7:D476:3FAC:B76F]] loke forbarita * [[Specialaĵo:Kontribuoj/2001:999:688:AD22:119D:7BBD:A026:838A]] loke forbarita. Estis kelkaj redaktoj, almenaŭ la 2-an de decembro 2022 la anonimulo vandale stultumis en la paĝo [[Risto Ahti]]. Aldone al ĉiuj aliaj mispaŝoj en aliaj kontoj tio sufiĉas por forbaro. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] :: Pruvoj: [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Juice_Leskinen&action=history] [https://sv.wikipedia.org/w/index.php?title=Juice_Leskinen&action=history] [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Uzanto-Diskuto:Taylor_49&action=history] [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Diskuto:Deviga_instruo_de_sveda_lingvo_en_Finnlando&action=history] :: [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 22:47, 3 dec. 2022 (UTC) ::: Ĉasado daŭras ĉe aliaj vikioj [https://eo.wiktionary.org/w/index.php?title=Uzanta_diskuto:Taylor_49&action=history eowikt] kaj [https://sv.wiktionary.org/w/index.php?title=Anv%C3%A4ndardiskussion:Taylor_49&action=history svwikt]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:05, 5 jan. 2023 (UTC) * [[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.61.224]] unuafoje je 2023-02-04, kvar aldonoj tiutage malfaritaj, restis sub kontrolo kaj forbariĝis bloke la 17-an de julio 2023.< [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:24, 4 feb. 2023 (UTC) * {{uzanto2|Haistakaa!}} redaktoj lastfoje en 2014, nenio riproĉinda, tamen restis sub kontrolo [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 4 feb. 2023, [[:en:wikt:haistaa|problemhava uzantonomo]], forbarita el du vikioj, forbariĝis bloke la 17-an de julio 2023. ThomasPusch * La sama persono nun revenis kun nova uzantnomo [[Specialaĵo:Kontribuoj/Morsgrisar är vi allihopa]] (linio el sveda infankanto kiu signifas proksimume "ni ĉiuj estas panjoporketoj / dorlotitaj infanoj") kaj provas restarigi forprenitaĵojn. Ankoraŭ nenio evidente kontraŭregula - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] 5 feb. 2023, restis sub kontrolo kaj forbariĝis bloke la 17-an de julio 2023. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] * {{uzanto2|Morsgrisar är vi allihopa}} * {{uzanto2|Jyväskylämies}} globale forbarita + loke forbarita * {{uzanto2|Räven raskar över isen}} 25 redaktoj ĉe vikivortaro, apenaŭ io riproĉinda [https://eo.wiktionary.org/w/index.php?title=pakko&diff=prev&oldid=1170723 pakko] * {{uzanto2|Tuskan parahdus}} preskaŭ 1'000 redaktoj, specialaj vulgaraĵoj, forbarita el finna vikipedio kaj vikivortaro, globale forbarita + loke forbarita ekde la 2-a de majo 2023 * {{uzanto2|Ongelmallinen käyttäjä}} specialaj vulgaraĵoj, globale forbarita + loke forbarita * {{uzanto2|Uimalampi}} globale forbarita * {{uzanto2|Kyrpää äkkiä ja perseeseen}} vulgara uzantonomo, sed ĝis nun nur unu redakto senkulpa, kvankam ne speciale utila, de la 13-a de majo 2023, globale forbarita * {{uzanto2|Jyväskylämies}} globale forbarita + loke forbarita * {{uzanto2|Uusi nimimerkki}} rasismaj vulgaraĵoj + provokaĵoj sur la uzantopaĝo 2023-6-3, forbarita de [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 2023-6-4, nun ankaŭ globale forbarita * {{uzanto2|Taas uusi käyttäjä}} "denove nova uzanto" forbarita loke en la finna 2023-6-6 kaj sveda branĉoj 2023-6-7, globale 2023-6-11 * {{uzanto2|Strangulo89}} kreita 2023-06-25, forbarita el sveda vikipedio kaj sekve globale forbarita 2023-06-26 * {{uzanto2|Jaakko Iisakki Leinonen}} komencis per teksto "[[bazlernejo en Finnlando]]" kaj perdo de Karelio, forbarita en 3 vikioj - kreita je 2023-07-09, en 2023-07-13 aldonis idiotan vulgaran subtitolon ''Neekerin jättikyrpä erektoituu'' (La giganta koko/kaco de la Nigrulo ricevas erektiĝon) al sia prezentopaĝo (poste senspure forigita). Admono ke se la vulgaraĵo ne tuj malaperiĝas, plej laste post 12 horoj sekvos forbaro: malaperigita. Je 2023-07-15 sekvis loka forbaro, formale pro [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Yrj%C3%B6&diff=prev&oldid=8214834 la jena vandalado], sed estas multaj pliaj kazoj troveblaj inter la kontribuoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:23, 15 jul. 2023 (UTC) loke forbarita + globale forbarita * {{uzanto2|Työnnä kulli perseeseen HETI}} vulgara uzantonomo, [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Uzanto:Ty%C3%B6nn%C3%A4_kulli_perseeseen_HETI&oldid=8193441 ligo], loke forbarita + globale forbarita * {{uzanto2|Sekametsänkävijä}} kreita 2023-07-15, unua ago 19:43 h en eo.wiki kaj globale forbarita post malpli ol 24 horoj, je 2023-07-16 14:01 h. * {{uzanto2|93.106.14.86}} aktiva ekde 2023-07-16, nua ago en eo.wiki je 15:44 h. [ [[Specialaĵo:Kontribuoj/93.106.14.0/24|kontribuoj2]] [[Specialaĵo:Kontribuoj/93.106.0.0/16|kontribuoj3]] ] [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Necesejo&diff=prev&oldid=8217406 jen]: 18.57 h Admono al li: enciklopedio ne estas por sengustaj ŝercoj. 01:13 h 2-a admono: Ankaŭ [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Pentti&diff=prev&oldid=8217401 tiu redakto] estis plena sensencaĵo. Duonhoron poste Tria admono: [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Tuomari_Nurmio&diff=prev&oldid=8217373 ripeta aldono de obseda informo "Li estas kalva" al finna maljunulo, kiu tekste montratas kun foto, do ĉiu povas vidi kiel aspektas la nazo, la barbo, la haroj ktp.] La mencio de kalveco, jam multegajn fojojn aldonata, kontraŭ protestoj de aliaj uzantoj, kiuj plene ignoriĝis kaj parte estis la kaŭzo de forbaro de uzantokontoj por ĉiam, jam estis multfoje. Tiom obsede ĉiam reveni al sama infaneca stultumado signas psikan nekapablon kunlabori kun aliaj. Ankoraŭ unu admono kaj li estos barita. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 16 jul. 2023 -- Lasta admono estas, simple hazarde nur nun trovita, sed la sinsekvo de trovoj tute ne rilatas: [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Kimmo_Sasi&diff=prev&oldid=8217370 ankaŭ tie ripeta aldono de obseda informo "Li estas kalva" al alia finna maljunulo] - Ne eblos diri ke li ne sciis pri tio ke ne eblas kaŝ-enigi tian frazon en tekstojn kiu evidente amuzas la kulpulon kaj nervas ĉiujn aliajn uzantojn. Do forbarita. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 07:04, 17 jul. 2023 (UTC) * {{uzanto2|217.140.207.97}} forbarita en oktobro 2022 por daŭro de 1 jaro per Tlustulimu, plilongigita al daŭro de ankoraŭ 3 jaroj, por ke ĉiuj IP-kontoj havu saman forbarodaŭron, je 17 jul. 2023 per ThomasPusch ==== <font color=green>Restis sub kontrolo kaj forbariĝis bloke la 17-an de julio 2023, en bloko por tri jaroj:</font> ==== * [[Specialaĵo:Kontribuoj/176.72.13.133]], 6 maj. 2023 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/176.72.21.225]], 13 maj. 2023 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/176.72.33.61]], 2 jun. 2023 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/176.72.34.83]], 23 maj. 2023 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/176.72.36.127]], 2 jun 2023 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/176.72.65.82]], 19 nov. 2021 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/176.72.65.94]], 18 maj. 2023 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/176.72.97.71]], 25 maj. 2023 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/176.72.97.96]], 25 maj. 2023 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/176.72.100.79]], 24 maj. 2023 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.201.94]], 8 maj. 2023 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/213.28.229.250]], 2 jun 2023 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/213.28.230.234]], 12 maj. 2023 ==== Restis sub kontrolo same kaj forbariĝis bloke la 17-an de julio 2023, kontrolite neniu malbonaĵo tie, sed sendube sama gantopupo ==== * [[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.51.157]], 4 maj. 2022 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/93.106.6.80]], 30 maj. 2023 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/93.106.145.68]], 26 nov. 2021 :: {{farite}} ĉiuj forbaritaj loke, multaj ankaŭ globale 2023-07-17 * {{uzanto2|176.72.33.32}} 2023-07-18 -- 5 redaktoj, malfarataj pro redaktaj konsideroj, nenio malbona, sendube sama gantopupo: trijara forbaro * {{uzanto2|176.72.32.65}} 2023-07-18 angla vikipedio -- ĝis nun NUL redaktoj ĉi tie, sed sendube sama gantopupo: trijara forbaro * {{uzanto2|217.140.207.97}} 2023-07-18 angla vikipedio -- 3-jara adresara forbaro ĉi tie, sed sendube sama gantopupo: trijara forbaro * {{uzanto2|93.106.5.93}} 2023-07-19 angla vikipedio -- 1-jara adresara forbaro ĉi tie, sed sendube sama gantopupo: trijara forbaro * {{uzanto2|193.210.167.106}} 2023-07-19 sveda vikipedio -- ĝis nun NUL redaktoj ĉi tie, sed sendube sama gantopupo: trijara forbaro * {{uzanto2|176.72.36.56}} 2023-07-19 esperanta vikivortaro -- ĝis nun NUL redaktoj ĉi tie, sed sendube sama gantopupo: trijara forbaro * {{uzanto2|193.210.167.106}} 2023-07-19 esperanta vikivortaro -- ĝis nun NUL redaktoj ĉi tie, sed sendube sama gantopupo: trijara forbaro * {{uzanto2|213.28.229.106}} 2023-07-19 esperanta vikipedio - tiutage ŝajne nur pozitivaj redaktoj, poste nenio, sed sendube sama gantopupo: trijara forbaro * {{uzanto2|213.28.231.103}} [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Pentti&diff=prev&oldid=8235795 vulgaraĵo] 2023-07-30 unua kaj lasta admono - samtage provita ankaŭ de alia anonima konto] tial trijara forbaro pro ade ripetaj vulgaraĵoj 2023-07-31 [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:45, 31 jul. 2023 (UTC) * {{uzanto2|213.28.231.94}} [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Gubben_Noak&diff=prev&oldid=8235714 vulgaraĵo pylly = pugo] 2023-07-27, malfarita samtage -- [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Uzanto-Diskuto%3AThomasPusch&diff=8235507&oldid=8232068 vulgaraĵo] 2023-07-26, malfarita samtage 2023-07-30 unua kaj lasta admono, kunblokita en 07-31 pro la evidente de sama homo faritaj misredaktoj de 213.28.231.103 kaj 176.72.32.76 [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:45, 31 jul. 2023 (UTC) * {{uzanto2|176.72.32.76}} ankaŭ tie vulgaraĵo pri la drinkkanto [[Gubben Noak]], mem malfarita post minuto je 2023 07 30, sed tamen, kaj tuj dua [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Pentti&diff=prev&oldid=8243056 vulgaraĵo pri apartigilo de la persona nomo "Pentti"], ĵus provita ankaŭ de alia anonima konto, tial admono pri la unua miso ne ĝustatempis: blokita trijara forbaro pro ade ripetaj vulgaraĵoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:45, 31 jul. 2023 (UTC) * {{uzanto2|Jyväskylän mies}} kreita komence de 1 aŭg. 2023‎ (UTC) :Necesis tuj aldoni pri unu de plej unuaj redaktoj, en [[Laukaa]]: Estas iom infanece ĉe iu homo kiu ne estas gejo aparte aldoni inter krampoj "(ne gejo)". Se oni farus tion ĉe ĉiuj menciitaj homoj, kaj ĉe ĉiuj mencius ĉion kio ili '''ne''' estas, la enciklopedio tute rubiĝus, kaj ankaŭ la unufoja aldono sensenca jam estas malgranda rubo. Mi tial tuj devas admoni vin neniam fari ion tian sensencaĵon kiu kompreneble forturnas la atenton de homo kaj libro pri lagoj al la temo pri "gejeco", ĉar ankaŭ legante "ne gejo" la atenton kaptas la vorto "gejo". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 07:33, 1 aŭg. 2023 (UTC), per voĉdono: sendube sama gantopupo, ĉiama forbaro :: La ulo obsedas pri interalie [[d:Q5477226|Pentti Hirvonen]] kiel evidentiĝas el multaj vulgaraj kaj insultaj redaktoj [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Pentti&diff=8243056&oldid=8243055 ekzemplo]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:45, 1 aŭg. 2023 (UTC) :::Forbarita porĉiam [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 2 aug. 2023 (UTC) * {{uzanto2|Humoristi89}} e-lingva konto ne registrita, ne eblas vidi kontribuojn aŭ forbari. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:12, 8 sep. 2023 (UTC) * [https://sv.wikipedia.org/w/index.php?title=Anv%C3%A4ndardiskussion:46.132.19.219&action=history du IP-adresoj samtempe] [https://sv.wikipedia.org/w/index.php?title=Peter_Rumpa&action=history vulgaraĵoj en la sveda vikipedio, pruvo ke Humoristi89 = Nenoniel] *: Temas pri {{uzanto2|46.132.19.219}} kaj {{uzanto2|94.234.35.205}} *:Menciiĝis ankoraŭ tekstoj [[Jakob Stenius senior]] kaj [[Jakob Stenius junior]], forigitaj de kani, ambaŭ de 46.132.19.219 kaj enhave konfuzaj. {{uzanto2|46.132.19.219}} laŭ mi estas Nenoniel, forbarita por jaro, kaj {{uzanto2|94.234.35.205}} esperantlingve ĝis nun tute nenion faris, tio ne sufiĉus por forbaro. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:12, 8 sep. 2023 (UTC) ==== Post decido bloke tuj forigi ĉiujn novajn kontojn kaj IP-adresojn (vidu sube la ĉapitron "Forbaroj pro suspektoj...") ==== * {{uzanto2|176.72.32.58}} kreita je 2023-03-23, 12:30 UTC, forigita 13:50 UTC:trijara forbaro --TP * {{uzanto2|176.72.73.26}} kreita je 2023-08-05 16:09, trovita de mi kaj tuj forigita nur la 2023-08-06 16:54, post pli ol 24 horoj, ĉar principe mi jam estas en vikipaŭzo de somera ferio kaj nur hazarde sukcesis ankoraŭfoje ensaluti. Dum tiu tago la konata kolego jam sukcesis [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Fritz_Haber&diff=prev&oldid=8254621 vandali]. Do forbarita, ĉar temas pri anonima IP-adreso, kiu teorie iam estonte ankaŭ uzeblos de alia uzanto, nur dum tri jaroj. Multajn ekverkaĵojn mi komplete forigis, ili listiĝas nur en la protokolo de forigitaj tekstoj. {{re|LiMr|Tlustulimu|RG72|Kani|Moldur}} Dum mi estas for, mi petas vin aparte atente sekvi la dedukton de eblaj problemaj uzantoj - ĉar, ju pli rapide oni trovas ilin, des malpli da rubo estas por forigi poste. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:05, 6 aŭg. 2023 (UTC) * {{uzanto2|Työnnä jorma perseeseen HETI}} kreita je 2023-08-06, faris nur unu redakteton, 10 minutojn post kiam la ĵus forbarita anonimulo 176.72.73.26 kreis ĝin, sed la finnlingva uzantonomo mem ("Ŝovu Jormon en la pugon TUJ") estas vulgara kaj sensence provoka. Tiuj du observoj sufiĉas al mi havi sufiĉan suspekton ke temas pri la sama finna provokanto kiu ankaŭ kreis la anoniman konton 176.72.73.26. Do forbarita, kaj ĉar kun salutonomo, por ĉiam. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:21, 6 aŭg. 2023 (UTC) globale forbarita * {{uzanto2|176.72.32.111}} [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Osmo&diff=8258030&oldid=6481603 pruvo per kalvuloj] *: Mi klopodos, kara, sed mi mem estas superŝarĝita nun je diversaj taskoj laboraj kaj familiaj. Sed mi klopodos. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 16:42, 7 aŭg. 2023 (UTC) *::forbarita por jaro en septembro 2023 [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:21, 8 sep. 2023 (UTC) * {{uzanto2|176.72.69.176}} [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Kimmo_Sasi&diff=prev&oldid=8258353 pruvo per kalvuloj] *:forbarita por jaro en septembro 2023 [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:21, 8 sep. 2023 (UTC) * {{uzanto2|176.72.80.94}} [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Osmo&diff=8260266&oldid=8258042 pruvo per kalvuloj] *:forbarita por 3 jaroj en aŭgusto 2023 [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:21, 8 sep. 2023 (UTC) * {{uzanto2|176.72.89.97}} *: Forta suspekto ke estas la forbarito, kaj idiotaĵoj kiel aldono de [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=SF&diff=prev&oldid=8261184 finn/svedlingvaĵo sepalus falskaa] al paĝo [[SF]] - la nacilingvaĵo "sepalus" havas la signifon pantalona malfermilo (Q494640) kaj aldoni finn/svedlingvan vorton "falsa pantalona malfermilo" absolute nenion aldonas al esperanta listo pri [[SF]]: forbarita por jaro en septembro 2023 [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:21, 8 sep. 2023 (UTC) * {{uzanto2|176.72.96.1}} *: Iuj sencaj aldonoj, kaj idiota stultumado pri la temo "necesejo". Forta suspekto ke estas la forbarito: forbarita por jaro en septembro 2023 [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:21, 8 sep. 2023 (UTC) * {{uzanto2|176.72.0.0/16}} forbarita por jaro en septembro 2023 (jam en forbaro de aprilo 2022 klaris ke la konto apartenis al "la problema Nenoniel") [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:21, 8 sep. 2023 (UTC) * Atentu, jen nova gantopupo: {{uzanto2|213.28.230.122}} - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 10:06, 11 aŭg. 2023 (UTC) *: Eble jes. Mi proponas atendi kun forbaro ĝis la fakto estos pruvita. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:21, 7 sep. 2023 (UTC) *::Mi havas fortan suspekton ke temas pri la forbarito. Plej eta aldona suspekto sufiĉu por forbaro de jaro. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:21, 8 sep. 2023 (UTC) * {{uzanto2|193.210.165.206}} *:Eble jen nova gantopupo de la sama uzanto? - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 20:30, 7 sep. 2023 (UTC) *:kaj same {{uzanto2|193.210.166.123}} (nur unu redakto en majo 2023) *::Supozeble estas la forbarito, sed kun nur po unu redakto la pruvo ankoraŭ ne 100procentas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:21, 8 sep. 2023 (UTC) *:::Denove iu anonima uzanto same obsede fasciniĝas pri la temo kalveco samkiel tion faris la malnova uzanto, pro diversaj misfaroj longtempe forbarita el vikipedio, kaj same estu ĉiuj anonimaj kontoj, kiam ili montras fasciniĝon pri la samaj specifaj temoj kiel la forbarito. Tio kaj la aliaj kontribuoj de [[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.65.242|46.132.65.242]] sufiĉas por suspekto ke temas pri la forbarito, kaj la anonima konto do forbariĝos kiel ĉiuj antaŭaj. Bedaŭrinde. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:35, 10 sep. 2023 (UTC) * {{uzanto2|46.132.65.242}} [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Tuomari_Nurmio&diff=prev&oldid=8331201 kalvuloj] trijara forbaro * {{uzanto2|46.132.65.0/24}} forbarita por unu jaro je 2023-09-23 * {{uzanto2|46.132.0.0/16}} forbarita por unu jaro je 2023-09-23 * {{uzanto2|193.210.193.195}} Vulgaraĵoj kaj insultoj [https://eo.wiktionary.org/wiki/Speciala%C4%B5o:Kontribuoj/193.210.193.195 ĉe la vikivortaro] [https://eo.wiktionary.org/wiki/Speciala%C4%B5o:Protokolo?type=&user=&page=Sahtivaari&wpdate=&tagfilter=&subtype=&wpFormIdentifier=logeventslist] forbarita por unu jaro je 2023-09-23 * {{uzanto2|46.132.72.214}} forbarita por unu jaro je 2023-09-23, la IP-homo ankoraŭ en novembro 23 kontaktas min nerekte tra alilingvaj diskutpaĝoj, kie ne estas forbaro. TP * {{uzanto2|176.72.99.74}} forbarita por unu jaro je 2023-09-23 * {{uzanto2|46.132.66.255}} forbarita por unu jaro je 2023-09-23 * {{uzanto2|Fia ulo}} forbarita por tri jaroj je 2023-09-26: ĉiuj tri paĝoj, kiuj sukcesis redaktiĝi en la du horoj ekde kiam oni rimarkis lin, estas kontrolitaj TP (neniu nova redakto riprocxinda, tamen pruvite konata forbarito [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Uzanto-Diskuto%3AThomasPusch&diff=8358602&oldid=8353828] [https://sv.wikipedia.org/w/index.php?title=Juice&diff=prev&oldid=53963601]) * {{uzanto2|193.210.194.104}} forbarita por unu jaro je 2023-10-02 15:40 UTC - la redaktoj faritaj ĝis mi malkovris la novan konton ankoraŭ ne estas kontrolitaj. TP [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Uzanto-Diskuto:ThomasPusch&diff=prev&oldid=8364862 insulta redakto] * {{uzanto2|213.28.228.235}} mem anoncis sin en diskutpaĝo de administranto, je 2023-11-25, jam 22 redaktoj devas esti malfarataj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:37, 25 nov. 2023 (UTC) * {{uzanto2|176.72.76.56}} konto jam uzita en junio 2023, sed iel forgesiĝis forbaro. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:48, 25 nov. 2023 (UTC) * {{uzanto2|193.210.163.111}} Jen plia anonima konto, kiu skribas pri [[Juice Leskinen]] kaj aliaj finnlandaj temoj. [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 2023-12-09 * {{uzanto2|193.210.194.114}} hodiaŭ daŭrigis antaŭajn (mis)agojn. Tio malkovriĝis post 6 horoj, kaj jam kolektiĝis fasko da redaktitaj paĝoj [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:09, 3 apr. 2024 (UTC) * {{uzanto2|193.210.194.120}} kaj {{uzanto2|193.210.204.73}} Jen pliaj anonimaj gantopupoj, kiuj ĵus kreis kelkajn artikolojn, denove rilatantaj al certa nordeŭropa lando. --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 11:28, 17 maj. 2024 (UTC) * {{uzanto2|193.210.202.70}} ŝajnas esti plia gantopupo en la antaŭe menciita IP-aro. --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 20:13, 29 maj. 2024 (UTC) * {{uzanto2|193.210.203.235}}, nur uzita la 21-an de aprilo, estis plia gantopupo en la antaŭe menciita IP-aro, tiam oni ne rimarkis ĝin, sed tamen necesas forbaro. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:40, 29 maj. 2024 (UTC) * {{uzanto2|193.210.202.70}}, uzita dum 14 horoj antaŭ mem-anonco en diskutpaĝo de administranto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:09, 30 maj. 2024 (UTC) :Kaj kiel ni traktu la redaktojn de la IPuloj? [[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 11:20, 30 maj. 2024 (UTC) ::Mi reviziis ĉiujn paĝojn, kiujn tuŝis la anonimulo de tiu IP-adreso. Ĉio estas en ordo krom laŭ mi foriginda, malkvalita paĝo [[Markku-liitto]]. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:52, 31 maj. 2024 (UTC) * {{uzanto2|193.210.203.230}}, uzita dum ses horoj la 13-an kaj 14-an de januaro 2024, nur nun malkovrita [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 23:30, 30 maj. 2024 (UTC) * {{uzanto2|193.210.192.244}}, uzita nur iom pli ol horon, la 1-an de marto 2024, nur nun malkovrita [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 23:30, 30 maj. 2024 (UTC) :Kaj kiel ni traktu la redaktojn de la IPuloj? [[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 11:20, 30 maj. 2024 (UTC) ::Mi nur nun rimarkis la demandon, sed jam respondis [[#Protekti artikolojn|sube]] al Moldur. Iuj redaktoj estas valoraj, kvankam kontraŭregule faritaj. Laŭ mi damaĝus forĵeti ĉion, pro principo de puno, ĉar tio malriĉigus niajn paĝojn: sed klare ke se ne forĵeti ĉion, necesas rapide administrante kontroli ĉiujn redaktojn, kaj tio kostas tempon. Mi hodiaŭ matene trovis la novajn tekstojn [[Ilmari Soisalon-Soininen|Soisalon]], [[Pekka Simojoki|Simojoki]] kaj [[Risto Kaskilahti|Kaskilahti]], poluris kaj reviziis ilin: ilin forĵeti pro principo estus domaĝe. Kaj ankaŭ estas aliaj senkulpaj aldonaĵoj, kiel "la urbo situas borde de la lago [[lago|lagonomo]]", kiuj sendube ĝustas, kaj forigi ilin pro principo kaj poste realdoni la frazon per senkrima nefinna esperantista administranto estus malŝparo de tempo. ::Sed la paĝon [[Markku-liitto]] mi opinias malkvalita, ĝin mi proponas forigi. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 23:26, 30 maj. 2024 (UTC) * {{uzanto2|193.210.202.84}} [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:10, 3 jun. 2024 (UTC) * {{uzanto2|193.210.196.231}} [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:50, 4 jun. 2024 (UTC) * {{uzanto2|Nuolen klitorista}} jam forbarita en sina hejma finna vikipedio kaj globale forbarita. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 23:41, 10 nov. 2024 (UTC) * {{uzanto2|Flintisgubbe}} jam globale forbarita. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 01:16, 27 mar. 2025 (UTC) * '''!!!''' {{uzanto2|Xyhgf}} Finnlinvga uzanto kun "sensenca" uzantonomo. Tamen mi nuntempe '''malsubtenas''' iun forbaron pro foresto de malbonaj redaktoj, kaj foresto de pruvo ke temus pri "LTA Pakkoruotsi". Vikipedio estas retejo kiun ĉiuj rakjtas redakti, ecx finnlingvuloj. [[:m:Special:CentralAuth/Xyhgf]]. Tamen indus foje rekontroli la aktivecon de ĉi tiu konto. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 01:16, 27 mar. 2025 (UTC) * Tri kontoj: ** {{uzanto2|Urpola}} nova [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Pello&oldid=prev&diff=9244700 pruvo] globale forbarita 2026-03-17 post preskaŭ 1'000 kontribuoj ** {{uzanto2|Urpola22}} malnova, nenie forbarita, eble forgesita pasvorto ** {{uzanto2|Urpolaakso}} malnova, nenie forbarita, eble forgesita pasvorto *: Skemo de redaktado tre forte subtenas eblon ke temas pri "LTA Pakkoruotsi". [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 15:52, 11 dec. 2025 (UTC) * {{uzanto2|~2025-28110-65}} kontribuoj de 15 ĝis 24 okt. 2025, suspekto ke povus temi pri la forbarito, sed ĝis nun ne trovita iu kontraŭregula redakto, kaj ne plu uzita ekde 24 okt. 2025. --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:33, 31 dec. 2025 (UTC) * {{uzanto2|Oksettava örvelö}} sendube sama ulo, vulgara uzantonomo (= "vomiga ulaĉo"), <s>ĝisnune nenie forbarita</s> forbarita en unu vikio * {{uzanto2|~2026-20388-18}} sendube sama ulo * {{uzanto2|Penttihirv}} evidente sama ulo, neakceptebla uzantonomo pro [[d:Q5477226|Pentti Hirvonen]] * {{uzanto2|Näin on näreet}} evidente sama ulo, [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=9354531 pruvo], stranga sed akceptebla nomo ({{l-fi|Näin on näreet}} = Jen kiel estas, "nerdoj"/stranguloj/kulo) - oni povus pripensi ĉu devige ŝanĝi al nomon al "Näin on" = jen kiel estas/jen ĝi ... == Tre multaj malfaroj == Saluton. Mi ĵus vidis, ke sufiĉe multe da redaktoj de {{uzanto2|Dironto56}} devis esti malfarataj. Supozeble la uzanto havas kelkfoje alian rilaton al nia lingvo ol la ĉitiea majoritato. Ĉu tio estas nur mia impreso? - Amike --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 07:37, 27 apr. 2022 (UTC) :Plejparte neutilaj, kelkfoje eĉ malutilaj. Iomete strange... - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 10:24, 27 apr. 2022 (UTC) ::La lasta redakto estis de decembro 2022. Ŝajne la entuziasmo iom forvelkis... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:28, 3 jun. 2023 (UTC) == Rusa IPulo == Saluton. Mi ĵus malfaris ĉiujn redaktojn de {{uzanto2|178.141.223.78}} parte manke de neŭtraleco parte manke de fontoj resp. referencoj. Kiel ni traktu plu la uzanton? - Amike --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 08:10, 28 apr. 2022 (UTC) :Jam antaŭ kelkaj tagoj simila IPulo {{uzanto2|178.141.20.224}} fuŝis simile kelkajn artikolojn, parte eĉ la samajn kiel hodiaŭ. Do, kion fari? --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 08:34, 28 apr. 2022 (UTC) ::Ili provas atribui militkrimojn al Ukrainio, kaj malatribui ilin al Rusio; ne aldonas fontindikojn, eĉ forigas ilin. Do unuflanke por-rusia propagando, nepre forigenda. - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 21:13, 30 apr. 2022 (UTC) :::Jen denove nekonvenaj redaktoj de {{uzanto2|178.141.53.12}}. Do, kion fari? --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 09:20, 30 maj. 2022 (UTC) ::::Jen aĉa kalumnia propagando, kiu senbaze asertas ke ukrainaj regantoj estus "naziaj", kaj aliaj falsaĵoj. Nepre forigenda. - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 11:43, 30 maj. 2022 (UTC) :::::Mi ĵus kaŝis la versiojn de la IPuloj en [[Mariupolo]], [[Ukrainio]] kaj [[Donecka baseno]], por malhelpi reaperigon. Ĉu eble plia artikolo enhavas ion tian? --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 11:54, 30 maj. 2022 (UTC) ::::::Vidu redaktojn de la unuaj du supre menciitaj IPuloj. Iuj estas ankoraŭ nekaŝitaj en la artikola historio. - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 17:52, 30 maj. 2022 (UTC) Mi forbaris ĉiujn tri adresojn por unu monato pro malneŭtrala vidpunkto kaj neenciklopedia stilo. La enciklopedio ne estas loko por propagando. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 04:32, 31 maj. 2022 (UTC) :Dankon, RG72. Espereble la IPulo ne reaperos por denove fari siajn falsaĵojn. Alikaze ni ja devus forbari tutan IP-blokon. --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 11:24, 31 maj. 2022 (UTC) ::Ne dankinde. Tiukaze mi petos vin fari tion, ĉar blokado de blokoj estas iom tro por mi kiel humanitario. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 11:47, 31 maj. 2022 (UTC) :::La homo ne revenis post la 28-a de aprilo 2022. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:42, 30 jul. 2023 (UTC) == Nordinramzi22 == Saluton. Mi malfaris ŝanĝon de la ĉisekve menciita uzanto, kiu en la norvega Vikipedio eĉ jam estis forbarita. {{problemulo|Nordinramzi22}}. --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 16:38, 29 maj. 2022 (UTC) :La homo ne revenis post la 29-a de majo 2022. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:42, 30 jul. 2023 (UTC) == Sufiĉe ĝena IPulo == Jen denove IPulo {{problemulo| 178.197.204.0}} fivortumis en la diskutopaĝo de alia uzanto. Mi jam kaŝis la fivortan version kaj forbaris la uzanton por unu semajno. Se li revenos poste, ni plilongigu la forbaron. - Amike --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 14:14, 30 maj. 2022 (UTC) :Unu semajno vere mallongas, sed la homo ne revenis post majo 2022. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:42, 30 jul. 2023 (UTC) == Wikipedian säännöt on tehty rikottaviksi == Jen supozeble nova gantopupo de {{uzanto2|Nenoniel}}: {{problemulo|Wikipedian säännöt on tehty rikottaviksi}}, kies uzantonomo laŭ la gugla tradukilo signifas "La reguloj de Vikipedio estas malobservitaj". Do, li nenion lernis el la forbaroj. --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 08:01, 1 jun. 2022 (UTC) :{{farita}} blokita por ĉiam ekde la 10-a de oktobro 2022 per Tlustulimu -- [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] == Uzanto:Regno di Arendelle == Jen pli uzanto, kies redaktoj supozeble ne celas krei enciklopedion. Temas pri {{problemulo|Regno di Arendelle}}, eĉ jam forbarita en unu Vikipedio. --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 16:53, 2 jun. 2022 (UTC) :Neniu redakto ekde oktobro 2022, kaj la lastaj redaktetoj ŝajnis provoj kontribui al enciklopedio, kvankam eble ne tre lertaj. Unu subpaĝo de lia propra prezentopaĝo dubindas kaj plene neenciklopedias. Temas nur pri vira kaj virina nomoj kaj granda koro inter ili. Tio estas nivelo de skribaĵoj sur paperetoj en elementa lernejo. Sed se neniu protestas, la "subpaĝo" tiom malgravas ke eĉ ne valoras la energio forigi ĝin. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:02, 27 jan. 2023 (UTC) == Uzanto:Reguloj ekzistas nur por ke oni rompu ilin == Jen plia sufiĉe superflua gantopupo de jam konata ulo. {{problemulo|Reguloj ekzistas nur por ke oni rompu ilin}} [[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 07:04, 18 jun. 2022 (UTC) :{{farita}} blokita por ĉiam ekde la 10-a de oktobro 2022 per Tlustulimu -- [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] == Nova konto == Bonvolu noti jenan "novan" kontribuanton: https://eo.wikipedia.org/wiki/Speciala%C4%B5o:Kontribuoj/2001:999:404:F5F6:C0C7:D476:3FAC:B76F Klare videble nova konto de malnove konata forbarito. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 12:57, 10 nov. 2022 (UTC) {{farita}} blokita por ĉiam nur ekde la 21-a de januaro 2023 -- [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] == Plia fuŝulo == [https://eo.wikipedia.org/wiki/Speciala%C4%B5o:Kontribuoj/2405:9800:BA00:64A9:D87D:CFDE:53A3:2961 jen]. Indas bloki la ulon. Mi jam malfaris la stultaĵojn. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 10:16, 19 nov. 2022 (UTC) {{farita}} blokita por unu jaro ekde la 23-a de novembro 2022 -- [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] == uzanto:Vagantedaestepe == {{problemulo|Vagantedaestepe}} Anstataŭigis tute malsamajn artikolojn ([[Marseille-Blancarde (stacidomo)]], [[Nederlanda aŭtovojo 4]], [[abia lingvo]], [[-440]] ktp.) per unusola, sen kunteksto sensenca tekstobloko, do fakte vandale detruis la paĝojn, ĝis nun nur la 18-an de julio 2023. Tio konsiderendas agresa ago. Mi blokas lin por daŭro de unu jaro. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:52, 28 jul. 2023 (UTC) : Pura vandalkonto. 3 vandalaj agoj ĉe alia vikio. Neniu utila redakto. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 11:25, 29 jul. 2023 (UTC) :: Se io ajn misa aldoniĝos post jaro, mi pretos (kaj subtenos) tiam reage bloki la konton eterne - tion fari post nur unu vandalado, estus nekutime, konsiderante ke la fuŝoj de la 18-a de julio 2023 estis ĉiam sama detruo, simple ripetita en pluraj paĝoj tuj sinsekve, du kalkuleblas unu granda vandalado. Sed se io ajn aldoniĝos post jaro, ne estu hezito bloki la homon por ĉiam. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:37, 30 jul. 2023 (UTC) == Edukkk676 == {{problemulo|Edukkk676}} Enigis lingve fuŝajn teksterojn, precipe pri du televidaj kanaloj de Finnlando, en januaro kaj februaro 2023. ThomasGuibal admonis la homon komence de januaro angle, ne kontribui ĝis kiam la uzanto povus skribi gramatike ĝustajn frazojn, ne proponis tuj forbaron, kaj post februaro ne venis pluaj (fuŝaj) kontribuoj. Tamen la konto, daŭre neforbarita, konsiderendas problema. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:17, 2 aŭg. 2023 (UTC) : La konto ne redaktis dum 6 monatoj. Laŭ mi problemo aŭ danĝero forestas, kaj neniu forbaro indas. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:35, 2 aŭg. 2023 (UTC) == Forbaroj pro suspektoj ke iu nova konto estas uzata per malnova forbarito == {{re|Tlustulimu|LiMr|RG72|kani|Taylor 49|Moldur|Sj1mor}} (nur arbitre elektante iujn el la nun aparte aktivaj uzantoj): Mi scias ke eblas sendiskute forbari novan konton se administranto havas plej etan suspekton ke la homo povas esti identa al antaŭa forbarito. Sed mi rimarkas ke mi hezitas fari tion sole, sentante ke tio estas ago iom diktatora. Tial mi preferas havi eblecon kolekti iujn pliajn voĉdonojn antaŭ tia etike problema ago. Mi ĉiam ĝis nun en nova konto admonis homon se io aspektis al mi dubinda, kaj nur post malrespekto de tiu admono je dua paŝo forbaris la konton pro vandalado, kaj ne uzis por forbaro la argumenton "tiu konto prilaboras samajn temojn kiel malnova forbarito, do mi suspektas ke povas esti la sama homo kaj tuj forbaras la konton por ĉiam". Konkrete mi hezitas pri porĉiama forbaro de la konto [[uzanto:Jyväskylän mies]], kiu faris unu stultetan redakton, pri kiu mi nur admonis lin, kaj poste ĝis nun ne plu misagis, sed komparante la temojn kun antaŭaj forbaritoj tamen fortiĝas suspekto ke temas pri malnova forbarito. Taylor 49 pledas pri {{por|tuja porĉiama forbaro}}, ankaŭ se ne konkrete de tiu konto faratos iuj pliaj misoj, kaj mi {{por|pretos}} je tio, se ankoraŭ unu plia uzanto voĉdonos por tio. Se simple iu tria uzanto metas <nowiki>{{por}}</nowiki>-noton, la konto estos forbarita (vidu, se vi volas, noton pri la nova konto pli supre de tiu ĉi paĝo). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 07:01, 2 aŭg. 2023 (UTC) :Komento: Por ke forbaro havu sencon, necesas ke ĝi celu al konkreta persono, ne nur unusola konto. Kiam estas klare ke sama, jam forbarita persono aperas kun nova konto, tiam ne necesas nova diskuto, sed la forbaro konsekvence validu tute same por la persono ankaŭ sub la nova konto. - En tiu ĉi kazo la konata persono eĉ ne provas ŝajnigi esti iu alia - li sub la nova konto eĉ indikis sian retpoŝtan adreson kun la propra nomo. Li daŭrigas, kun ĉiam novaj kontoj, la saman misagadon pri kiu li jam multfoje estis admonita, ekz-e novaj artikoloj sen referencoj, sen vikiigo, sen intervikiaj ligoj, sen kategorioj, kun lingvaj eraroj kaj dubindaj faktoasertoj, malfacile ekzameneblaj. Do, mi voĉdonas klare {{por}} plua forbaro de li ankaŭ sub tiu nova konto, kaj malfaro de ajnaj redaktoj faritaj de li, sub ajna konto aŭ IP-numero. - Dankon por via engaĝiĝo! Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 15:47, 2 aŭg. 2023 (UTC) ::{{por}} forbaro - vere ne estas decido de solulo. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 16:06, 2 aŭg. 2023 (UTC) :::Estas kvar voĉoj por forbaro de tiu kaj ĉiuj estontaj kontoj, ankaŭ se el tiuj kontoj ne fariĝis io misa, sed se oni kreas 300 kontojn ĉiujare kaj nur el triono el ili semas vulgaraĵojn kaj aliajn provokajn idiotaĵojn, tiam tio estas 100 misaj kontoj tro. Mi vere bedaŭras ke la homo ĉiam re-semas provokojn, ĉar krome li lastatempe ankaŭ faris utilajn kontribuojn - sed ĝustas ke la utilaj kontribuoj ne signifas ke tuj poste li re-provokas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:16, 2 aŭg. 2023 (UTC) :::: {{kom}} > ke eblas sendiskute forbari novan konton se administranto havas plej etan suspekton ke la homo povas esti identa al antaŭa forbarito :::: Ne faru tion pro "plej eta suspekto", sed nur kiam la fakto estas pruvita. Ĉe "Jyväskylän mies", la obsedo pri [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Laukaa&diff=prev&oldid=8245149 Pentti Hirvonen], apud tuja reveno al via paĝo, plus finna uzantonomo, konstituas sufiĉe duran pruvon ke jes ja estas sama ulo. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:29, 2 aŭg. 2023 (UTC) ::{{por}} forbaro - la aĉulo estas tiom stulta ke tiuj kiuj sekvis sian aĉan itineron facile povas certigi, ke iu ajn lia kontribuo estas vere de la koncernulo. Li neniam klopodos por maski siajn intervenojn. Li misuzas sian verŝajnan mensan misordon kiel ekskuzon por sia misuzo.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 22:15, 2 aŭg. 2023 (UTC) :::Mi pro la multaj forbaroj de iuj finnlingvaj salutonomoj kaj anonimuloj farantaj dubindajn kaj ofte malferme misuzajn komentojn pri finnaj temoj komencas esti skeptika pri ĉiaj finnlingvaj salutonomoj, kaj decidis ankaŭ observi la konton de [[uzanto:Ville Siliämaa]], kvankam tie nur fariĝis 4 redaktoj inter 2011 kaj 2023, unu disputinda, sed ŝajne ne malica, kaj la aliaj tri tute senkulpaj. Sed ĉar la redaktoj parte koncernas samajn paĝojn pri kiuj la verva misfaranto en formo de anonimaj kontoj faranta dubindajn redaktojn aparte interesiĝas, tial pli bonas observi unu troan konton ol maltrafi unu... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:43, 3 apr. 2024 (UTC) ::::Hodiaŭ la forbarito denove redaktis, nun per la anonima adreso [[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.194.114|193.210.194.114]]. Tio malkovriĝis post 6 horoj, kaj jam kolektiĝis fasko da redaktitaj paĝoj. Nun mi forbaris la aniniman konton por daŭro de jaro. Mi pardonpetas, sed laŭ la reguloj de forbariĝo daŭre ne eblas redakti dum daŭro de forbariĝo en vikipedio. Simple la redakta komunumo atendas ke la administrantoj obeu kaj kontrolu la decidon, kaj ankaŭ atendas ke ĉiuj paĝoj redaktitaj estu individue kontrolataj... tio simple estas tro da aldona laboro. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:05, 3 apr. 2024 (UTC) :::::{{uzanto2|213.28.230.213}} de septembro 2023 same. Kaj mi suspektas ke ankaŭ la homo redaktinta per la anonima adreso [[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.192.73|193.210.192.73]] estas la sama forbarito. Tamen de tiu konto ekde la 23-a de januaro ne plu fariĝis iuj redaktoj, tial mi kuraĝas nun ne forbari ĝin postokaze... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:56, 3 apr. 2024 (UTC) ::::::Hey! I write in English because I don't know the language of this wiki. I am an Administrator at the Finnish-language Wikipedia (have been since 2009[https://fi.wikipedia.org/wiki/K%C3%A4ytt%C3%A4j%C3%A4:Ville_Sili%C3%A4maa] [https://fi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Yll%C3%A4pit%C3%A4j%C3%A4t/Ville_Sili%C3%A4maa]), and I have nothing to do with the actions of the above-mentioned person. The person in question has been disrupting the Finnish Wikipedia for years behind numerous usernames and IP addresses. Several actions have been taken in Finnish Wikipedia over the years. It's a shame that he has continued it here as well. Best regards, [[Uzanto:Ville Siliämaa|Ville Siliämaa]] ([[Uzanto-Diskuto:Ville Siliämaa|diskuto]]) 10:17, 11 apr. 2024 (UTC) :::::::{{re|Ville Siliämaa}} Hej Ville, we do believe that you have nothing in common with any sock puppets of vandals, but I only decided to observe your possible further edits in esperanto, as you edited same pages that were also edited by vandals or a vandal. As I wrote "pli bonas observi unu troan konton ol maltrafi unu - it's better to monitor one account in vain than to miss any". Nothing in person! As anyway every edit of any person is transparent, you can freely take a duolingo course of Esperanto and start more edits here. You're welcome! {{s}} [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:27, 14 apr. 2024 (UTC) Nur por kontrolo ke la sekvaj IP-numeroj de ankoraŭ forbarita konto ne uziĝas ĉi-tie: :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/86.114.207.186|86.114.207.186]] :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.64.99|46.132.64.99]] :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/109.240.36.72|109.240.36.72]] :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/109.240.96.249|109.240.96.249]] :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/109.240.75.204|109.240.75.204]] {{farite|En ordo}} Ĉiuj kovriĝas per la bloko de 109.240.0.0/16. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:33, 14 apr. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.202.223|193.210.202.223]] aktivis la 19-an de aprilo 2024, la 24-an de aprilo forbarita fare de kani. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|d.]]) 16:11, 25 apr. 2024 (UTC) == Pluaj forbaroj de la finno ekde somero 2024 == :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.193.105|193.210.193.105]] aktivis la 26-an de junio 2024, la 28-an forbarita. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.194.236|193.210.194.236]] aktivis la 5-an de julio 2024, samtage forbarita. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|d.]]) 16:11, 5 jul. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.193.93|193.210.193.93]] aktivis la 16-an de septembro 2024, nur la 27-an de oktobro 2024 rimarkita. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 20:04, 27 okt. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.65.220|46.132.65.220 88]] aktivis la 1-an de oktobro 2024, la 19-an forbarita [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 15:19, 19 okt. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.196.221|193.210.196.221]] aktivis la 7-an de oktobro 2024, la 19-an forbarita [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 15:19, 19 okt. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/2001:999:500:CEDF:D75E:64DE:EF9E:1650|2001:999:500:CEDF:D75E:64DE:EF9E:1650]] aktivis la 14-an de oktobro 2024, la 19-an forbarita [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 15:19, 19 okt. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.166.11|193.210.166.11]] je la 11-a de oktobro 2024, [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 09:11, 13 nov. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/213.28.225.208|213.28.225.208}]] je la 11-a de oktobro 2024 [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 09:11, 13 nov. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/2001:999:405:2763:ffe2:242b:2ee7:1dc9|2001:999:405:2763:ffe2:242b:2ee7:1dc9]] aktivis la 24-an de oktobro 2024 [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 20:04, 27 okt. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/2001:999:609:A61:B860:3087:A682:191A|2001:999:609:A61:B860:3087:A682:191A]] aktivis la 29-an de oktobro 2024, post kvaronhoro anoncis sin kaj tuj estis forbarita. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 12:31, 29 okt. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.164.184|193.210.164.184]] tiu IP-kanalo uziĝis jam en sept. 2022, sed tamen ĝi estu forbarita dum nur 3 monatoj, ke poste oni sciu ke jam estis unua forbaro. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 12:41, 29 okt. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/2001:999:68D:24D5:3BEF:A82A:5E8D:EFE4|2001:999:68D:24D5:3BEF:A82A:5E8D:EFE4]] de 2024-10-30, nur malkovrita, kontrolita kaj forbarita je 2025-01-10. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:23, 10 jan. 2025 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/2001:999:60C:8D38:9D26:F802:1D47:F486|2001:999:60C:8D38:9D26:F802:1D47:F486]] de 2024-11-05, nur malkovrita, kontrolita kaj forbarita je 2025-01-10. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:23, 10 jan. 2025 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.72.66|46.132.72.66]] je la 9-a de novembro 2024 [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 09:11, 13 nov. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.204.249|193.210.204.249]] jam uzita en 2023, sed nur nun rimarkita. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 20:30, 20 nov. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/213.28.230.122|213.28.230.122]] [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:30, 20 nov. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.66.217|46.132.66.217]] [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:01, 23 nov. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.203.253|193.210.203.253]] [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:29, 29 nov. 2024 (UTC) :◎ Dubinde ĉu ankaŭ la IP-adreso 2001:7E8:C6A3:1901:99A0:7B1D:370F:88EA de junio 2024 estis la koncernulo: post kontrolo de aliaj redaktoj malfortiĝas la suspekto, nur unusola redakto estis el la kutima temaro de la finna kolego :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/176.72.47.177|176.72.47.177]] simbola forbaro de nur monato, ĉar ni maltrafis tiun redaktadon en 2022, sed ĝi estis de oficiale forbarita uzanto :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.68.86|46.132.68.86]] por la tri lastaj linioj [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:13, 30 nov. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.64.112|46.132.64.112]], kontribuoj nur finreviziitaj je 2024-12-19 [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:25, 30 nov. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.76.114|46.132.76.114]] Nur uzita la 28-an de novembro 2024, sed dum 2 semajnoj ne rimarkita [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:03, 10 dec. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.203.84|193.210.203.84]] [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:46, 12 dec. 2024 (UTC)[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:03, 10 dec. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/2001:999:78C:AEA4:F3BE:55AA:FC6C:BC81|2001:999:78C:AEA4:F3BE:55AA:FC6C:BC81]] nur uzita unufoje je 2024-12-11, en unu paĝo (redakto malfarita, ĉar jam antaŭe la sama redakto ankaŭ estis malfarita kaj estis diskutita). Mi unufoje eksperimentas per ne tuja forigo de la kanalo. Eble ĝi ĉiukaze neniam plu uziĝos. Ni povas observi... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 15:57, 15 dec. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/2001:999:78C:38CA:A676:CBD7:8F3A:9FC9|2001:999:78C:38CA:A676:CBD7:8F3A:9FC9]] Ĝis nun nur unu redakto, ke en tiu unu redakteto la homo mem anoncis sin al mi. Ne tuj forbarita, ĉar tion fari nur pro sincera anonciĝo estus misa reago. Tamen la forbariĝo principe ankoraŭ validas, mi nur rezignis nun tuj ekzekuti ĝin. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:17, 16 dec. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.201.239|193.210.201.239]] la 17 dec. 2024 frumatene, tutan faskon da redaktoj, je unua vido nenio enhave problema, sed daŭros ĝis kiam ĉiu redakto estos individue reviziita, kaj - la forbaro ankoraŭ validas. Tial forbarita. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 07:48, 17 dec. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.64.82|46.132.64.82]], jam globale forbarita, sed nur por simbolaj 3 tagoj, tio ne sufiĉos. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 01:58, 1 jan. 2025 (UTC) Ankoraŭ la eblaj misoj ne plene kontrolitaj (!), se se ili estos (kunhelpo bonvenas!), tiam la linioj iros supren al la antaŭa listego: :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.200.76|193.210.200.76]] je 2025-01-01, [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 01:46, 1 jan. 2025 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.72.213|46.132.72.213]] je 2025-01-04, [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 00:05, 4 jan. 2025 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.76.230|46.132.76.230]] je 2025-01-06, [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:20, 6 jan. 2025 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.196.213|193.210.196.213]], je 2025-01-10, [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:13, 10 jan. 2025 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.0.0/16|46.132.0.0/16]], tuta bloko da IP-adresoj, jam estis forbarita de apr. ĝis majo 2022, 1 monaton, kaj de sep. 2023 ĝis sep. 2024, unu jaron, sed kompreneble ĉiu periodo finiĝas, tial ĝi nun ree estis malferma kaj remisuziĝis. La bokoforbaro i.a. inkluzivas lastatempe misuzitajn IP-kanalojn: ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.92.125|46.132.92.125]], je 2025-01-11, ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.76.230|46.132.76.230]], je 2025-01-06, jam forbarita, vd. supre, ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.72.213|46.132.72.213]], je 2025-01-04, jam forbarita, vd. supre, ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.88.64|46.132.88.64]], je 2025-01-02, ŝajne ankoraŭ ne forbarita, ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.64.82|46.132.64.82]], je 2024-12-31, jam forbarita, vd. supre, ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.68.237|46.132.68.237]], je 2024-12-28, ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.74.90|46.132.74.90]], je 2024-12-24, ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.81.78|46.132.81.78]], je 2024-12-23, ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.65.92|46.132.65.92]], je 2024-12-07, ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.68.69|46.132.68.69]], je 2024-12-06, ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.68.86|46.132.68.86]], je 2024-11-30, ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.76.114|46.132.76.114]], je 2024-11-28, ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.92.70|46.132.92.70]], je 2024-11-28, ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.66.217|46.132.66.217]], je 2024-11-23, ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.64.112|46.132.64.112]], je 2024-11-23, ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.72.220|46.132.72.220]], je 2024-11-12, ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.72.66|46.132.72.66]], je 2024-11-09, kaj pliajn IP-kanalojn antaŭ tiu dato... --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:47, 11 jan. 2025 (UTC) ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/2001:999:788:E48C:F282:DBF9:CED:A287 |2001:999:788:E48C:F282:DBF9:CED:A287]] --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:55, 17 jan. 2025 (UTC) ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.161.94|193.210.161.94]] redaktis nerimarkite hodiaŭ dum pli-malpli ses horoj, redaktoj ĝis nun '''tute ne revizitaj''', do ne certas ke li entute faris iun ajn malkonstrueman redaktojn hodiaŭ, sed la forbaro jes ankoraŭ validas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:36, 19 jan. 2025 (UTC) ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.192.77|193.210.192.77]] nenio kontrolita, nur forbarita [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:29, 5 feb. 2025 (UTC) ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.203.221|193.210.203.221]] nenio kontrolita, nur forbarita [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:05, 16 feb. 2025 (UTC) ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.194.221/193.210.194.221]] nenio kontrolita, nur forbarita 22:34, 1 mar. 2025 (UTC) ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.201.81|193.210.201.81]] nenio kontrolita, nur forbarita [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:34, 1 mar. 2025 (UTC) ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/Kalvkapo|Kalvkapo]] nenio kontrolita, nur forbarita [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:34, 1 mar. 2025 (UTC) ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.196.72|193.210.196.72]] nur unu paĝo kontrolita, krome nur forbarita [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:18, 8 mar. 2025 (UTC) ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.192.109|193.210.192.109]] nenio kontrolita, nur forbarita je 2025-04-03 [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:58, 8 apr. 2025 (UTC) ::◎[[Specialaĵo:193.210.194.251|193.210.194.251]] jam de decembro 2024, nur nun rimarkita, nur unu paĝo kontrolita [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:58, 8 apr. 2025 (UTC) ::◎[[Specialaĵo:193.210.202.81|193.210.202.81]] escepte fidindaj redaktoj nur la 5-an de aprilo, nur malforta suspekteto ke entute povus temi pri la forbarito, teste ne forbarita --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 23:09, 18 apr. 2025 (UTC) ::: supozeble ĉi tie mankas iuj forbaroj de majo kaj junio 2025 ... ::◎[[Specialaĵo:193.210.200.227]] la 1-an de julio 2025 [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 08:21, 10 jul. 2025 (UTC) ::◎[[Specialaĵo:193.210.196.251]] la 1-an de julio 2025 [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 08:21, 10 jul. 2025 (UTC) ::◎[[Specialaĵo:2001:999:510:a618:1ec8:5139:39d7:1e01]] la 1-an de julio 2025 per Kani [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 08:21, 10 jul. 2025 (UTC) ... de komence de julio ĝis fine de aŭgusto la pluaj forbariĝoj ne detale dokumentiĝis xi tie, sed ili estas dokumentitaj en la protokolo pri forbariĝoj. TP ... ::◎[[Specialaĵo:193.210.200.95]] nun. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:50, 26 aŭg. 2025 (UTC) ::◎[[Specialaĵo:~2025-54660-9]] nun. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:24, 9 sep. 2025 (UTC) ::◎[[Specialaĵo:~2025-32753-24]] nun. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:33, 1 dec. 2025 (UTC) xxx Krome en aliaj lingvobranĉoj la koncernulo jam uzis i.a. tiujn IP-kontojn: :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.65.92|46.132.65.92]] je 2024-12-06, ankaŭ ĉe la sekvan tagon, ĝis nun ne rimarkita, nun forbarita. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:50, 12 dec. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.88.103|46.132.88.103]] je 2024-12-11, ĉe ni ankoraŭ nenio. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 16:50, 12 dec. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/195.237.90.72|195.237.90.72]] je 2024-12-12, ĉe ni jam forbarita en 2023. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 16:50, 12 dec. 2024 (UTC) == Nova registrita konto "kun parte finnaj temoj" == {{re|Tlustulimu|Kani|LiMr|Narvalo|Yekrats}} {{re|Blahma|Gamliel Fishkin|KuboF Hromoslav|Salatonbv|Moldur}} {{re|Arbarulo|Taylor 49|Aidas|RG72}} Mi ĵus konsciiĝis pri nova registrita konto [[:uzanto:Urpola|Urpola]], kiu laŭ mia ĝisnuna rigardo (ankoraŭ) ne faris ion malbonan, sed kiu parte interesiĝas pri la samaj temoj kiel nia konata finna uzanto, de kiu ekde 2021 forbariĝis multaj kaj ekde 2023 reflekse ĉiuj kontoj kaj anonimaj kanaloj. Aparte mi ekde printempo 2023 forblokis multajn anonimajn kanalojn tuj post kiam mi havis plej etan suspekton ke povus esti rilato al la forblokito. Tamen post pli ol 30 monatoj eble jam tempo por doni minimuman ŝancon al konto. Tial mi proponas ne tuj forbloki tiun ĉi novan konton, sed teni ĝin sub proksima observo, kaj tuj forbloki, post mallonga noto ĉi tie, kiam nome de ĝi skribiĝos plej eta stultaĵo. Tial mi petas ĉiujn kune kritike rigardi la elpaŝojn de la nova konto, dum ĝi ankoraŭ ne estas forblokita. -- 2025-12-17T13:45:03 ThomasPusch : [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Uzanto-Diskuto%3AThomasPusch&diff=9251512&oldid=9243283 pruvo] [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Pello&oldid=prev&diff=9244700 pruvo] [https://eo.wiktionary.org/wiki/Speciala%C4%B5o:Kontribuoj/Urpola pruvo] Estas sendube sama ulo. Mi iomete konsentas pri la propono "ne tuj forbloki". Tamen, mi forte proponas jenan al la ulo: :* aliru la diskutejon [[Vikipedio:Diskutejo]] :* pardonpetu, kaj petu permeson reveni :* promesu ne plu redakti toksajn temojn (kalveco, pakkoruotsi, vomaĵo, kacotranĉado, lestandianismo, ...) en iu vikio :* promesu ne plu krei novajn kontojn, sen aŭ post ebla forbaro (kontaj estas globalaj, ne uzu aliajn kontojn en aliaj vikoj), kaj ne redakti per portempaj kontoj :* promesu ne plu nenecese mencii min en viaj redaktoj en iu vikio kaj sekve '''rigore sekvu''' tion. En okazo de eĉ minimuma dubo, malboniĝo de via fartado, aŭ simile, '''NE REDAKTU''' iun vikion, elŝaltu komputilon kaj poŝtefefonon, kaj faru sufiĉe longan vikipaŭzon. @[[User:Urpola]] -- [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 12:34, 19 dec. 2025 (UTC) Cxu mia hodiaŭa aldono en la artikolo [[Markus-setä]] estas bona nun, kiam tie ekzistas fonto? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 18:20, 19 dec. 2025 (UTC) : Rigardu kion mi skribis supre ... prenu tre singarde la ŝancon de reveno, ne starigu demandojn de tipo "ĉu mia redakto estas bona", kaj ne redaktu toksajn temojn. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 04:23, 20 dec. 2025 (UTC) La uzanton [[:uzanto:Urpola|Urpola]] oni blokis en la Finna Vikipedio tuj post lia unua kontribuo. Eĉ eta rigardo al liaj tekstoj montras, ke oni forĵetu lin ankaŭ el la Esperanta versio kaj tuj malfaru ĉiujn liajn redaktojn. Sed, bedaŭrinde, la administrantoj de la Esperanta Vikipedio estas kreantaj "enciklopedion", kiu nur plene konformu al ilia lingva kaj alia gusto – alio ne gravas. Pri la fiagoj de la problema uzanto, kiu estas ĉi tie ofte rasisme nomata "la finno", la administrantaro jam antaŭ pluraj jaroj nete rifuzis okupiĝi kaj eĉ atakis la avertantojn. La rezultojn oni jam klare vidas: neniu ajn scianta ion pri Finnlando volas tuŝi la artikolojn rilatajn al la lando. Tiuj estas hazarda kolekto de tekstoj pri temoj kun marĝena valoro, tiuj de "la finno" krome estas forte tendencaj, kaj kelkaj el ili pli taŭgaj por bulvarda klaĉgazeto aŭ por skriba ekzerco en elementa lernejo ol por enciklopedio. La kulturo de nia Vikipedio estas tiom forpuŝa, ke ankaŭ la nombro de kontribuantoj pri ajna temo ŝajnas magra. --[[Uzanto:Surfo|Surfo]] 10:53, 21 dec. 2025 (UTC) :Kiuj miaj redaktoj, kiujn mi faris kun la no o Urpola, estas ne-taŭgaj? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:43, 25 dec. 2025 (UTC) :Kiuj miaj redaktoj post la aprilo 2023 estas forte tendencaj? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 21:10, 25 dec. 2025 (UTC) ::Mi ne komprenas la tutan historion kaj volas lasi al la aministrantoj kiel eble plej multan liberecon decidi, kiel severe agi. Tamen ŝajnas al mi ke la homo neniam ĉesis malrespektadi la blokon, nek montris signon ke li ĉesos la malutilaĵojn pro kiuj li blokiĝis, do laŭ mia persona opinio li ne meritas indulgon. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:12, 21 dec. 2025 (UTC) == "Votre Provocateur" -- "Via Provokisto" == {{uzanto2|Votre Provocateur}} Ĉu akceptebla nomo? [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 16:36, 4 aŭg. 2023 (UTC) :Kial ne? [[Uzanto:Votre Provocateur|Votre Provocateur]] ([[Uzanto-Diskuto:Votre Provocateur|diskuto]]) 16:54, 4 aŭg. 2023 (UTC) ::Ĉar se mi iras al via hejmo dirante, ke mi venas provoki vin, plej verŝajne vi ne malfermos vian pordon al mi. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 00:05, 7 aŭg. 2023 (UTC) ::: @[[Uzanto:Votre Provocateur]] Uzanta nomo estas globala. Do plej bone estus se vi [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:GlobalRenameRequest petus globalan alinomigon]. Tio estas simpla konsilo. Mi ne vidas problemkonduton kiu pravigus forbaron. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 09:30, 11 aŭg. 2023 (UTC) ::::Kial mi bezonas renomi? Laŭ mi, vi nun esprimas politikan pozicion. [[Uzanto:Votre Provocateur|Votre Provocateur]] ([[Uzanto-Diskuto:Votre Provocateur|diskuto]]) 19:09, 11 aŭg. 2023 (UTC) == Du simplaj vandalaj IP-adresoj == Hodiaŭ {{uzanto2|186.167.204.154}} kaj {{uzanto2|143.255.84.222}}, evidente la sama homo, ĉar ili faris ekzakte la samon, vandale enigis fuŝaĵojn en du malsamajn paĝojn pri animaciaj porinfanaj temoj. Klare idiotaĵo, ne iu mallerta provo kontribueti, sed tamen mi nur blokis ambaŭ je 3 monatoj, ĉar mi supozas ke post tri monatoj ne plu restos emo tiom stultumi. La du paĝojn pri animaciaj porinfanaj temoj mi por sekureco ŝlosas dum jaro kontraŭ redaktoj de anonimuloj, ĉar klare la homo povas reveni post horo aŭ post duontago kun iaj aliaj IP-adresoj... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:56, 27 nov. 2023 (UTC) :Ĝis nun ne aperis novaj stultaĵoj de la du IP-kontoj. Ŝajnas ke la 3-monata forbaro tute sufiĉis... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:10, 14 apr. 2024 (UTC) == Simpla ofendado == Hodiaŭ {{uzanto2|176.52.105.202}} ofendaĉis en kripligita rusa lingvo per latinaj literoj, sed ĉiukaze estis ofendoj kaj misuzo de la esperantlingva vikio. [[Uzanto:VladimirPF|VladimirPF]] ([[Uzanto-Diskuto:VladimirPF|diskuto]]) skribis je 2023-11-30 08:12: Bv forigu kaj kaŝu kontribuojn de @[[Specialaĵo:Kontribuoj/176.52.105.202|176.52.105.202]] - la teksto estas tre ofendiga: per latinaj literoj estas tajpita ruslingva ofendaĵo. Uzanto Q-bit array estas tre fama ru-vikipediisto aktive batalanta kontraŭ vandaloj kaj ties vandalado. Ofendaĵo forigita kaj IP-adreso blokata por unu jaro. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:05, 30 nov. 2023 (UTC) == Uzanto:Goren == Mi kun bedaŭro devas malfermi ĉi tiun sekcion. La uzanto Goren jam la pasintan semajnon pasigis multe da tempo en la [[Vikipedio:Administrantoj/forigo de rajtoj/RG72|paĝo pri maladministrantigo de RG72]], enigante amason da komentoj, plejparte tute ne rilataj al skribado de enciklopedio, sed nur rilate al personaj problemoj kontraŭ RG72, uzanton kiun li deklare entute ne ŝatas. Vikipedio ĉesis esti enciklopedio kaj iĝis [[socia retejo]]. [[Uzanto-Diskuto:Goren#footer|Klopodo de mediacio]] en lia uzanto-diskuto ŝajnis je la komenco sukcesi: Goren [[Speciala:diff/8480030|promesis]] ĉesi konduti diskutojn pri inter-personaj problemoj en la servaj paĝoj, kaj ne inundi la maladministrantigan paĝon per mesaĝoj. Tamen, la promeso ne daŭris longe. Hodiaŭ, ekzemple, li sentis la bezonon informi la komunumon, ke la uzanto RG72 havas «[[Speciala:diff/8485948|mensajn problemojn]]». Mi proponas '''2-semajnan forbaron''' pro malrespekto de kondutkodo ([[VP:5]]) kaj misuzo de servaj paĝoj. —[[User:Super nabla|<span style="font:.8em 'Lucida Handwriting';color:#7e7a46">'''Super'''</span> • <span style="font:1em 'Century Schoolbook';color:#32CD32;text-shadow:#fdf5b4 .4em .4em .4em">'''''nabla'''''</span>]][[User talk:Super nabla|^🪰]] 15:41, 3 dec. 2023 (UTC) :Mi petas al uzantoj {{ping|Tlustulimu}}{{ping|Sj1mor}}{{ping|ThomasPusch}}, se ili volas, interveni en ĉi tiu diskuto pri PU. La menciataj uzantoj estas pli neŭtralaj en ĉi tiu diskuto, ĉar ili neniam intervenis en [[Vikipedio:Administrantoj/forigo de rajtoj/RG72]]. —[[User:Super nabla|<span style="font:.8em 'Lucida Handwriting';color:#7e7a46">'''Super'''</span> • <span style="font:1em 'Century Schoolbook';color:#32CD32;text-shadow:#fdf5b4 .4em .4em .4em">'''''nabla'''''</span>]][[User talk:Super nabla|^🪰]] 15:57, 3 dec. 2023 (UTC) :: Akuzoj rilataj al "mensaj problemoj" estas rekte kaj absolute malakcepteblaj, ĉu far [https://eo.wiktionary.org/w/index.php?diff=1186046&oldid=1186036 RG72] aux far [[Speciala:diff/8485948|Goren]]. Mi petas uzantojn "RG72" kaj "Goren" ne plu redakti la paĝon [[Vikipedio:Administrantoj/forigo de rajtoj/RG72]]. Mi mem promesas ne plu aldoni tekston tien. Mi nuntempe kontraŭas forbaron de uzato "Goren", tamen petas rin estonte pensi almenaux dufoje antaux pusxi ellasilon. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:12, 3 dec. 2023 (UTC) :Mi komprenas vian koncernon, sed vi ankaŭ komprenu min. Ĉu mi devas silente toleri kiam oni persone insultas min, nomas min diletanto, stultulo aŭ simple "estaĵo", kulpigas min pri iuj anonimaj komentoj en dio scias kia grupo en telegramo kaj ĝenerale kondutas agrese kaj malrespekte al mi? Mi eĉ ne plu partoprenas en tiu diskuto, sed RG72 daŭre insultas min persone. Kion mi diris pri liaj mensaj problemoj ne estas persona atako, sed estas mia honesta impreso. :Mi vere scivolas kiun konduton oni atendu de mi aŭ de iu alia uzanto kiu estus same persone atakita por ke ĝi ne estu "problema". :Mi ankaŭ scivolas kial vi kreis tiun ĉi sekcion pri mi sed ne pri RG72, malgraŭ ke ĝuste li insultis min persone, dum mi ne eĉ unufoje insutis lin. Ĉu vi opinias ke ĉar li estas administranto li havu privilegiitan staton kaj al li estas permesata insulti aliajn uzantojn, dum tiuj ne rajtas eĉ respondi? [[Uzanto:Goren|Goren]] ([[Uzanto-Diskuto:Goren|diskuto]]) 19:17, 3 dec. 2023 (UTC) :: La sekcion ne kreis mi. Bv ne publikigu iam ajn viajn "honestajn impresojn" pri "mensa fuŝo" de iu ajn, sendepende kiel vi certas pri via "diagnozo". Diskuton [[Vikipedio:Administrantoj/forigo de rajtoj/RG72]] <s>vi</s> oni jam startis, nun vi paciencu, kiel eble plej silente. Bv, forestu de vikipedio kaj ceteraj lokoj kie RG72 povus aperi dum almenaŭ 48 horoj. Troe agresema "batalado" kunportas riskon ke vi perdas simpatiojn, kaj RG72 gajnas je la fino. Oni ne klopodu pafi reen per eĉ pli vulgaraj insultoj!!! [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:58, 3 dec. 2023 (UTC) :::Nek mi kreis tiun diskuton, kaj mi ĝenerale nur partoprenis en ĝi ĉar mi vidis la problemon en administranteco de tia uzanto, kiu rutine insultas aliajn uzantojn ĉu pro personaj, ĉu pro politikaj diferencoj. Mi tute ne vidas tiun ĉi aferon kiel batalon aŭ militon, kiun oni gajnu aŭ malgajnu. :::Mi, tamen, ne ŝatas esti persone insultata kaj ne povi iel ajn reagi al tio ĉi. Mi pardonpetas al vi kaj al ĉiuj vikipedistoj, por kiuj referenco al mensaj problemoj povas esti trigero, mi celis neniun malrespekton. Sed oni konsentu, ke atako de RG72 al mi pro iu anonima telegrama komento estis io laŭvorte freneza. Mi ne sciis kiel alie nomi ĝin tiumomente. :::En tiu diskuto kelkaj partoprenantoj asertis, ke administranteco ne estas iu alta rango aŭ iu ornamaĵo. Faktoj, tamen, estas tiaj, ke ni ne vidas PU-on pri RG72, sed jes pri mi. Do, eble administranteco ne estas ornamaĵo, sed ĝi ŝajne jes estas permesilo senpune insulti aliajn uzantojn kaj malrajtigi ilin respondi. :::Mi nun provos sekvi vian konsilon kaj foresti de Vikipedio dum ioma tempo, oni vidu kio okazos ĝis tiam. [[Uzanto:Goren|Goren]] ([[Uzanto-Diskuto:Goren|diskuto]]) 21:49, 3 dec. 2023 (UTC) == 37.39.173.13 == La anonimulo {{uzanto2|37.39.173.13}} hieraŭ kaj hodiaŭ vandalisme malplenigis paĝojn, kion neesperantistaj centraj administrantoj rimarkis kaj restarigis la paĝojn, admonante la homon - tiam la anonimulo "ruziĝis" kaj forigis paĝojn ĉapitron post ĉapitro. La paĝoj ne estis polemikaj, ŝajne simple temis pri testo kiom efike oni povas vandali en eta vikipedio kun nur deko da administrantoj. Mi en komenca impulso volis forbari la "uzanton" poreterne, sed rekonsideris ke por IP-adreso, kiu principe estas uzebla fare de diversaj homoj, tio estus tro drasta paŝo, kaj fine forbaris la IP-adreson por daŭro de jaro - se post tio tia vandalismo ripetiĝos de sama IP-adreso, oni forbaru por daŭro de tri jaroj, aŭ eventuale tiam tamen porĉiam ... sed pli verŝajnas ke la homo uzos aliajn IP-adresojn, kiuj tiam ĉiuj forbarendas, en unua provo por jaro. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:34, 24 jan. 2024 (UTC) == 176.15.222.60 == La anonimulo {{uzanto2|176.15.222.60}} vandalis artikolon [[Sergej Ŝojgu]], do estas blokenda. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 03:48, 5 mar. 2024 (UTC) : {{forte kontraŭ}} forbaro. La IP-ulo globale faris nur du sensencajn kaj plejparte sendamaĝajn redaktojn. Falsa alarmo. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:01, 7 mar. 2024 (UTC) :: La IP-ulo vandalis la artikolon, skribinte krudan rusan sakraĵon. En iu ajn vikio li tuj estus forbarita. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 04:02, 4 apr. 2024 (UTC) ::: La IP-ulo aldonis neutilan malplenan linion. Ĉu la ŝajne arbitraj literoj en la resumo estas ruslingva vulgaraĵo mi ne kuraĝas prijuĝi. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:38, 4 apr. 2024 (UTC) ::::Li faris neutilan redakton kun evidenta celo lasi komenton forme de latinskribita rusa sakraĵo. Ĉu skribi "GEJAĈO" ne estas vandalismo? Esperanto-Vikipedio iĝas ĉiam pli stranga loko. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 04:16, 5 apr. 2024 (UTC) ::::: Skribi "GEJAĈO" en redakta resumo ne estas vandalismo ... sed eble estas insulto aŭ ĝena redakto, kaj jes eĉ kaŭzo de forbaro se tio okazas ripete. Kial vi ne malkaŝis la fakton ke temas pri insulto dekomence? Mi vidis nur la malplenan linion... [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 18:35, 7 apr. 2024 (UTC) ::::::Redakti la artikolon kun sola celo skribi insulton, eĉ se nur en artikola historio, estas vandalismo. Por mi tio estas evidenta afero. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 06:19, 8 apr. 2024 (UTC) :{{re|RG72}} Ankaŭ mi en la ŝajne arbitra literoj de la redakta resumo ne sukcesas kompreni rusan insulton. Sed mi fidas al vi ke ruslingvano povas kompreni la koditan mesaĝon tiel. Samkiel Taylor mi opinias ke forbari la IP-kanalon por jaro ne indas, ĉar dum pli ol 5 semajnoj ne venis ajna plua redakto. Se aperus dua malsaĝa redakto, mi subtenus forbaron. Sed se vere la literoj estis sekreta insulto, tiam sendas malvidigi entute la dubindan resumon - tion mi nun faris. Tiel nur en la redakta historio de tiu ĉi diskuteto eblus entute spuri la dubindajn literojn. Tio adekvatas por protekti la generalon kontraŭ ĉia restaĵo de insulto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:08, 14 apr. 2024‎ (UTC) :Mi ne nomus tion "sekreta insulto", ĉar temas pri banala kaj tre kruda (ne uzebla publike kaj punenda tiukaze) insulto kun la signifo "gejaĉo", ofte uzata ankaŭ sendepende de seksa orientiĝo, iom simila al ''fagot'' en la angla, sed pli forta. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 06:25, 15 apr. 2024 (UTC) == Protekti artikolojn == Kara {{u|ThomasPusch}}, aŭ iu alia administranto, mi petas protekti kelkajn artikolojn kontraŭ anonimaj redaktoj: * [[Sveda lingvo en Finnlando]] (probable konata regulrompulo) * [[Pär Sundberg]] (alispecaj, sed strangaj kaj neutilaj redaktoj) Dankon! - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 16:31, 30 maj. 2024 (UTC) :{{farite}} protekto de ambaŭ artikoloj, la unuan por ĉiam kaj la duan por unu monato. Krome mi malfaris la ŝanĝojn de la IPuloj. [[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 17:47, 30 maj. 2024 (UTC) ::Koran dankon! - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 18:13, 30 maj. 2024 (UTC) :::{{re|Moldur}} Mi miris ĵus vidi vian peton, ĉar mi pensis ke ni eterne protektis la tekston [[Sveda lingvo en Finnlando]] kontraŭ anonimaj redaktoj, sed ne, mi nur '''dumtempe''' protektis ĝin kontraŭ redaktoj de iu ajn krom administrantoj, kaj post kiam la tempo pasis, restis neniu protekto. Dankon ke vi rimarkis la mankan protekton, kaj dankon al René pro la rapida agado. Vi vidas ke mi hodiaŭ post-kontrolas iujn redaktojn, kiun la forbarito sukcesis en du almenaŭ anonimaj kontoj fari, antaŭ ol li post kelkaj horoj rimarkiĝis (unufoje de René, alifoje de mi, kiu ankoraŭ trovis trian ŝteleniron de la 21-a de aprilo), cele al forigo, malfaro aŭ ebla revizio de escepte utilaj redaktoj. Se ni konsekvence neniigas ĉion ajn se estas suspekto ke forbarito faris ilin, ni nur pro principemo malpliriĉigas niajn paĝojn, sed pesi iun redakton je ebla kvalito kompreneble perfortas administranton investi senkompare pli da tempo, do teknike forĵeto de ĉiuj ajn redaktoj, ankaŭ la tute bonaj, estas la teknike tempoŝpara reago. Mi fidas en tio de la redaktoj en [[Sveda lingvo en Finnlando]] kaj [[Pär Sundberg]] estis malkvalitaj, mi hodiaŭ vidis iujn aliajn redaktojn kredeble de la forbarito, kiujn forigi pro principemo domaĝus al mi. Sed se li tiom reaktivas kvankam li tute scias ke li nur ŝteleniras, malfermante du novajn IP-adresojn ene de 24 horoj, tiam ni devas plialtigi nian atenton al "Lastaj ŝanĝoj" kaj "Novaj paĝoj", por pli rapide trovi lin. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:29, 30 maj. 2024 (UTC) == Revenanta forbarito? == Kara {{u|ThomasPusch}} kaj aliaj administrantoj, bonvolu noti: Jen alia anonima kontribuanto kun nova IP-adreso, kiu kredeble estas la sama forbarita persono denove: [https://eo.wikipedia.org/wiki/Speciala%C4%B5o:Kontribuoj/193.210.202.84 kontribuoj]. - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 20:01, 3 jun. 2024 (UTC) :Mi tuj okupiĝos. Damne, kiom li jam sukcesas planti en 90 minutoj... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:09, 3 jun. 2024 (UTC) Notu: Kredeble la sama denove: [[Speciala%C4%B5o:Kontribuoj/193.210.192.241 193.210.192.241 jen]]. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 11:44, 20 aŭg. 2024 (UTC) Kaj ankaŭ * [[Speciala%C4%B5o:Kontribuoj/2001:999:50C:A53C:F550:8808:5413:E1A8|2001:999:50C:A53C:F550:8808:5413:E1A8]] kaj * [[Speciala%C4%B5o:Kontribuoj/2001:999:708:DCB2:3414:A64B:972E:3F28|2001:999:708:DCB2:3414:A64B:972E:3F28]] en sama monato aŭgusto 2024. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:32, 9 sep. 2024 (UTC) Kaj li revenis denove: * [[Speciala%C4%B5o:Kontribuoj/193.210.201.114]] :Kreis dekon da finnlandotemaj artikoloj dum du frumatenaj horoj. :Ĉi-foje li ne skribis ĉiujn artikolojn mem, sed uzis aŭtomatan tradukilon por kelkaj. [[Kalevi Lehtinen]] estas tradukigita el la finna Vikipedio (tra la angla lingvo). [[William Ruto]] estas en lia kutima persona stilo. Plene mankas envikiaj ligiloj, aŭ interlingvaj vikiligoj. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 04:09, 12 sep. 2024 (UTC) {{re|Moldur}} Mi nur nun vidis tiun ĉi noton de antaŭ 2 semajnoj kaj nun tuj forbaris la anoniman konton por jaro. Bonas kaj utis uzi ŝablonojn {{ŝ|u}}, {{ŝ|re}} aŭ @, kiel vi faris nun. La tekstojn Kalevi Lehtinen kaj William Ruto mi ĝustigis kaj proponas ne komplete forĵeti (tiu pri Ruto post forpreno de dubindaj frazoj vere estas nur minimuma artikola ĝermo, sed tio pli bonas ol ruĝaj ligiloj pri aktuala ŝtata prezidanto). Tamen mia kapacito nun ne sufiĉas revizii pliajn kreojn kaj adaptojn de la duvinda uzanto. Ĉu vi povus helpi? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:38, 26 sep. 2024 (UTC) :Mi trarigardis kaj iom poluris la redaktojn en [[Speciala%C4%B5o:Kontribuoj/193.210.201.114]]. - Amike, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 18:53, 27 sep. 2024 (UTC) Kara {{u|ThomasPusch}} kaj aliaj administrantoj, Probable la sama nun redaktis pri [[lestadianismo]] kaj [[konservativa lestadianismo]]. Mi proponas protekti tiujn artikolojn kontraŭ anonimaj redaktoj. - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 20:25, 26 sep. 2024 (UTC) :{{re|Moldur}} Mi tute samopinias kaj tuj protektis la du paĝojn kontraŭ anonimaj redaktoj. Krome ankaŭ 2001:999:405:2472:FE67:1EEC:77AE:6D6B estas forbarita por jaro, 193.210.201.114 jam forbariĝis antaŭ kelkaj minutoj (vidu supre). Ankaŭ 193.210.201.251 kaj 213.28.231.94 forbaritaj por jaro, sama homo, parenca temaro. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:38, 26 sep. 2024 (UTC) ::La finna forbarito revenis hodiaŭ, per nova IP-adreso {{uzanto2|2001:999:485:1B80:CA86:A899:8C18:6FF2}}, kaj mem anoncis sin en mia diskutpaĝo. Evidente li volas signi ke li daŭre interesiĝas iam rehavi siajn rajtojn. Sed tamen li dumtempe ne rajtas redakti. Do forbarita ankaŭ tiu ĉi IP-adreso. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:46, 16 okt. 2024 (UTC) '''Por pliaj forbaroj vidu la liston supre:''' [[#Pluaj forbaroj de la finno ekde somero 2024]] == Simpla vandalo == La anonimulo {{uzanto2|128.0.81.156}} vandalis en personaj uzantopaĝoj kaj artikoloj. Taylor 49 prave petis pri tujforigo, mi post rapida enketo samopinias kaj forbaris la anoniman vandalon por jaro. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:52, 4 jul. 2024 (UTC) Paĝo, kiun la hodiaŭa vandalo ankaŭ fuŝis, estis la diskutpaĝo kaj persona paĝo de same anonima {{uzanto2|198.251.89.237}}. Sed, detale kontrolante, tiu dua anonimulo nur "kontribuis" per vandalismo en oktobro 2023. Kvankam tio jam estis antaŭ pli ol 8 monatoj, kaj poste ne venis pliaj agoj, sekurocele tiu konto ankaŭ forbariĝu dum jaro, ĉar se nenio okazas, la homo povas ajn ajn repreni la vandaladon kaj eble denove dum naŭ monatoj ne rimarkiĝos per esperantistoj (tamen: la fuŝojn rimarkis kaj malfaris neesperantistaj ĉasistoj de vandaloj, foje post minuto, foje post semajno - do la damaĝo estas limigita)... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:59, 4 jul. 2024 (UTC) : La fuŝulo havas almenaux 3 adresojn: :* {{uzanto2|128.0.81.124}} :* {{uzanto2|128.0.81.156}} :* {{uzanto2|128.0.82.174}} :* [[Specialaĵo:Kontribuoj/128.0.80.0/20]] :* [[Specialaĵo:Kontribuoj/128.0.0.0/16]] : Eble necesos forbari adresaron, sed tiam preferinde por malpli ol unu jaro. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 18:08, 4 jul. 2024 (UTC) :: Dankon pro la interveno. Tamen "128.0.0.0/16" estas granda adresaro kaj pro tio forbaro ne estu longa. Mi ankaux dubas pri neceso forbari adreson "198.251.89.237" cxar la kulpo estas nur minimala. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 18:20, 4 jul. 2024 (UTC) :Do, la agoj ĉiuj estas vandalismaj fuŝoj, eĉ ne iu ago iel defendebla kiel "senintence mallerta" aŭ "akcidenta". Do principe indas forbari tiajn detruantojn - nur pri tio ke teorie povus iam estontece veni senkulpaj kontribuantoj, kiuj ne volas krei por si salutnomon kaj eble de iu sistemo hazarde ricevas ĝuste tiun saman anonimulan IP-adreson, ni principe forbaras ĉiujn anonimajn IP-adresojn nur dum daŭro de unu jaro. Principe eblas ankaŭ ankoraŭ mallongigi tiun intervalon: mi nun forbaris 128.0.80.0/20 kaj 128.0.0.0/16 por daŭro de ses monatoj, kaj mi pretas ankoraŭ ŝanĝi tion al, ni diru, tri monatoj. Tamen tio signifas ke post tiu mallonga tempo la malnova vandalo povas gaje pluvandali, kaj ni nur se ni trovas vandalismon kaj aktive decidas nove forbari IP-adresojn vidas ke la samaj IP-adresoj jam estis forbaritaj la 4-an de julio 2024. Tio ne estas tre efika protekto kontraŭ vandalismo, despli ke la neesperantistaj ĉasistoj de vandaloj neniam anonce atentigas pri vandalismo, sed nur silente forigas la fuŝojn. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:31, 4 jul. 2024 (UTC) {{Problemulo|Lanterv}} Li vandalis artikolon [[Al Capone]]. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 04:45, 22 jul. 2024 (UTC) :Simbole forbarita ankoraŭ nun, por ke la vandalismo kaj sekva forbaro estu bone dokumentitaj. Kvankam ŝi aŭ li dum la lastaj 2 monatoj ne revenis (per tiu konkreta anonima adreso). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:43, 26 sep. 2024 (UTC) == Plia vandalo == Unue li "nur" vandalis, sed nun ankaŭ aldonas rasismajn-seksismajn insultojn, anglalingve: [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Diskuto:La_knabineto_kun_la_alumetoj&curid=880076&diff=8826567&oldid=8826566]. Mi petas al administrantoj tujtuj forbari la ulon, protekti la artikolon kaj ĝian diskutpaĝon, kaj aldone malvidebligi la ĵusan insultaĵon. ({{u|ThomasPusch}}, {{u|Tlustulimu}}, aŭ iu alia – ĉu vi povas fari?) Dankon! - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 18:39, 11 aŭg. 2024 (UTC) :{{uzanto2|90.241.192.210}} estas forbarita, ĉar temas pri anonimulo, kies IP-adreso iam povus ankaŭ uzi nekulpulo, nur por daŭro de jaro. Aldone mi malvidebligis la ĵusan insultaĵon, kaj ankoraŭ kontrolos ĉu estos pliaj misoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:48, 11 aŭg. 2024 (UTC) ::PS: En la teksto "[[Steamboat Willie]]", la vandalo eĉ en tute ĝusta Esperanto aldonis redaktoresumon "[mi] vandaligis la paĝon". Do ĉiuj konsentas pri la vandaleco, inkluzive de la provoka vandalo... Aliaj redaktoj, ekz. en la teksto pri la indonezia lingvo, estis "simplaj"! vandalaĵoj - rubaj idiotaĵoj. Ne ĉiun rubon indas aparte malvidigi. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:16, 11 aŭg. 2024 (UTC) == 2A02:AD8:90:9C95:90B5:F1F9:CE44:2145 == La anonimulo {{uzanto2|2A02:AD8:90:9C95:90B5:F1F9:CE44:2145}} vandalis artikolon [[Alina Kabajeva]], enmetinte ruslingvajn stultaĵojn kaj sakraĵojn, do estas blokenda. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 08:41, 18 sep. 2024 (UTC) : {{kom}} Estas unu malbona redakto ĉe ĉi tiu vikio. La fuŝulo aktivetis ĉe pluraj vikioj per pluraj IP-adresoj [https://simple.wikipedia.org/w/index.php?title=Alina_Kabayeva&action=history Alina_Kabayeva&action=history] kiuj bedaŭrinde difirencias en sia komenca parto, do nealireble per la nuna teknika pritraktado de IP-intervaloj. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 08:04, 19 sep. 2024 (UTC) ::Simbole forbarita ankoraŭ nun, por ke la vandalismo kaj sekva forbaro estu bone dokumentitaj. Kvankam ŝi aŭ li dum la lastaj 2 semajnoj ne revenis (per tiu konkreta anonima adreso). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:43, 26 sep. 2024 (UTC) == Probable ne problema uzanto == La jena homo protestis kontraŭ forbaro, asertante ke li trans diverslingvaj projektoj kontraŭagas vandalismon. La kazo estas kontrolenda: * {{uzanto2|Tanbiruzzaman}} --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:57, 31 okt. 2024 (UTC) == Paĝo "[[oscedo]]" == La paĝo ŝajne aparte invitas vandalojn al vandalado. * {{uzanto2|WhiteTianabela}} idiota vandalado je 2024-10-24: mi loke forbaris la homon por jaro * {{uzanto2|46.173.211.221}} je 2024-10-24: jam estis globale forbarita por jaro, sed mi protektis la paĝon kontraŭ plua redaktado de neensalutintoj Estas amaseo da pli fruaj vandaladoj, al kiuj ni tute ne reagis, sed plj multaj el la kontoj aŭ IP-adresoj estas globale forbaritaj. Probable ĉiam estis la sama homo, kiu simple per ĉiam novaj nomoj maĉas la saman paĝon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:29, 6 nov. 2024 (UTC) == Paĝo "[[hejma kapro]]" == La paĝo altiras iun fiulon kiu redaktadas sub diversaj kontoj kaj IP-adresoj. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:36, 6 nov. 2024 (UTC) == Propono forbari uzanton "RG72" == {{uzanto2|RG72}} Pravigo: daŭra insultado kaj personaj atakoj kontraŭ min kaj aliaj uznatoj, rompo de [[:en:Wikipedia:No personal attacks]] [[Vikipedio:Neniu persona atako]] [[m:No personal attacks]] [[m:Incivility]]. Ekzemploj: [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Vikipedio:Forigendaj_artikoloj&diff=prev&oldid=8924922 VP:FA] [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Vikipedio:Forigendaj_artikoloj&diff=prev&oldid=8924039 VP:FA] [https://eo.wiktionary.org/w/index.php?title=Vikivortaro:Diskutejo&diff=prev&oldid=694676 2018-10-20 "Ĉu vi ne vidas diferencon inter krei kaj detrui?"] [https://eo.wiktionary.org/w/index.php?title=Vikivortaro%3AKandidati%C4%9Doj&diff=1185344&oldid=1185240 2023-Nov-12-12] [https://eo.wiktionary.org/w/index.php?title=Uzanta_diskuto:Taylor_49&diff=prev&oldid=1185333 persona atako kontaux mi kun minaco pri forbaro: "Do kiam vi likvidos viajn fuŝojn?" ..."vandalitajn de vi. Same en la aliaj artikoloj. Ĉu vi mem likvidos viajn vandalaĵojn aŭ tion devos plenumi iu alia? Ĉu vi komprenas ke vandalismo estas punenda per forbaro?"] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Steward_requests/Miscellaneous&diff=prev&oldid=26339503 "psychologists and psychiatrists should be doing"] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Steward_requests/Permissions&diff=prev&oldid=26103986 "endless stream of accusations and paranoid fears"] [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=10-a_de_aprilo&type=revision&diff=7154524&oldid=7153129 "Mi forigis paranojajn fantaziaĵojn"]. Vidu ankaŭ [[Uzanto:RG72/Cenzuro]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 14:47, 19 nov. 2024 (UTC) {{kom}} Mi ne komentos la peton mem, kiu estas evidente absurda kaj kontraŭregula (postuli forbaron de Vikipedio-uzanto pro liaj kvazaŭ malĝentilaj diroj en Vikivortaro estas stulte, same ne ekzistas malpermeso al uzanto meti en sian personan spacon malneton de redaktota artikolo). Mi demandos pri la kerno de tiu ĉi afero. El la supre prezentitaj ekzemploj videblas ke la problemo naskiĝis antaŭ jaroj en la kapo de Taylor 49, tiutempe aktive vandalinta Vikivortaron, el kiu li sukcesis forpeli ĉiujn kontribuantojn. Pro sia agresemo li finfine estis senigita je administranta posteno fare de la centra administracio de Vikimedio. Li certe nenion komprenis kaj al ĉiu kritiko plu reagas per histeriaj politikaj fantazioj pri [https://eo.wiktionary.org/w/index.php?title=Vikivortaro:Diskutejo&diff=next&oldid=901096 politikaj murdoj en Rusio], [https://eo.wiktionary.org/wiki/Uzanta_diskuto:Taylor_49#Fu%C5%9Dado_de_tradukoj rusia prezidanto] kaj eĉ pri [[Specialaĵo:Daŭra_ligilo/1063953#KGB, NKVD kaj rusaj bazlernejoj kaj infanvartejoj|KGB, NKVD kaj rusaj bazlernejoj kaj infanvartejoj]] kaj obsedaj rakontoj pri sia seksa vivo. La ulo agresema kaj venĝema, li komencis ataki min en Vikipedio kaj ĉi tie li mirinde trovis por si unikan eblecon senpune rompi la Vikipediajn regulojn. Antaŭjare li aktive kontribuis al la [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo#Fina_solvo|tute kontraŭregula]] [[Vikipedio:Administrantoj/forigo de rajtoj/RG72|proceduro de mia maladministrantistigo]]. Antaŭ nelonge li same aktive postulis forigi unu el miaj artikoloj — kaj [[Vikipedio:Forigendaj_artikoloj/Arkivo/2024/Novembro#Rusoj en Inguŝio|sukcesis denove]]. Mi avertis ke uloj kiel li haltas neniam kaj jen li postulas mian forbaron por definitive venĝi min kaj silentigi la lastan voĉon, kiu ankoraŭ kuraĝas kontraŭstari al lia strebo transformi ankaŭ Vikipedion je la speco de Vikivortaro, do je lia persona ludejo, kie li senhalte kaj sensence modifos kaj (plejparte) forigos la enhavon laŭe al siaj malstabilaj kapricoj, forpelinte ĉiujn obstaklulojn. Li [[Vikipedio:Administrantoj/kandidatoj/Taylor 49|jam provis]] akiri administrantan postenon ĉi tie, sed malsukcesis (la voĉdono devis esti fermita antaŭ duonjaro, sed tio ne okazis ĝis nun). Sed li sendube provos denove kaj denove, ja tiaj uloj haltas neniam ĝis ili akiros la potencon — aŭ estos haltigitaj kaj forigitaj el la normala homa komunumo, bazita sur reguloj kaj reciproka estimo, ne arbitreco kaj histeria agresemo. Jam venis tempo decidi la sorton de nia Vikipedio. Ĉu ni plu kreos la enciklopedion aŭ definitive donacos ĝin al la uloj, venintaj ĉi tien ne por krei kaj kunlabori, sed por ataki, insulti, persekuti, histerii, detrui? Necesas esti ekstreme naiva por kredi ke tiu ĉi [[Makartismo|makartisma]] kampanjo estos la lasta. Ne, tio estas nura komenco kaj sekvaj viktimoj de tiaj atakoj estos uzantoj kaj administrantoj, kiu silentis ĝis nun. Kiel historiisto mi esploris Stalin-reprezaliojn, do mi vidas ke la atakintoj sekvas la saman skemon kiel iliaj antaŭuloj-stalinistoj: unue ili maldungis homon, poste eksigis lin el partio, poste arestis kaj fine sendis al prizono aŭ mortpafis. Estas neimageble vidi ke tio okazas cent jarojn poste en Esperanta (!) Vikipedio. Fine mi memorigas la [[Unue ili la judojn venigis|vortojn]] de [[Martin Niemöller]] kiun devas koni ĉiu inteligenta homo: :Kiam la nazioj forportis la komunistojn, mi silentis; mi ja ne estis komunisto. :Kiam ili enkarcerigis la socialdemokratojn, mi silentis; mi ja ne estis socialdemokrato. :Kiam ili forportis la sindikatanojn, mi ne protestis; mi ja ne estis sindikatano. :Kiam ili forportis min, restis neniu plu, kiu povis protesti. Sapienti sat. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 11:23, 20 nov. 2024 (UTC) :Mi bedaŭras tiajn konfliktojn, aparte inter aktivaj esperantistoj kaj vikipediistoj. Mi alvokas repacigon kaj klopodon mildigi la vortajn akuzojn kaj kontraŭstarojn. Forbarado eble utilas kontraŭ fremduloj kiuj volas entrudiĝi en tute nekontrolitan medion, sed por aktiva vikipediisto, tio ne utilus; ĉar post forbaro sufiĉus nur malfermi novan konton (tion faris eĉ konata fuŝulo). Necesos tiam forbari la komputilon, sed oni povas uzi alian komputilon ktp. Plej bone estus repacigi la sintenojn kaj klopodi labori alikampen; mi celas, ke estas tiom da ampleksaj kampoj en Vikipedio, ke se okazas konfliktoj, ĉu pro lingvo ĉu pro enhavo, des pli bone agadi en aliaj kampoj, anstataŭe pri Stalino aŭ Rusio, oni povas iri al filmoj, birdoj, fiŝoj, havendaj artikoloj ktp ktp. Korektoj indas kaj endas, sed se tio rezultos en polemiko, eble indos labori aliel. Tio estas nur tre persona opinio, ĉar por juste agadi oni devus kontroli tre etendigitan kazon, kaj mi preferas pli efike labori produktive. Ekzemple mi apenaŭ eniris en Vikivortaro. Oni ne povas esti ĉie, nur Dio, sed mi dubas prie. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:02, 20 nov. 2024 (UTC) ::Bedaŭrinde tiu ĉi strategio de evitado de la konfliktoj ne efikis. Mi neniam interesiĝis pri la kontribuoj de Taylor 49, kio estis facile ĉar li fakte verkas nenion, nur senhalte modifas kaj forigas la enhavon, kreitan de la aliaj. En Vikivortaro mi nur demandis lin kiucele li vandalis miajn artikolojn kaj petis lin restarigi ilian noramalan staton — la histerian reagon vi mem povas legi laŭ supraj ligiloj. En Vikipedio mi eĉ ne unufoje kontaktis lin, sed li plu min ĉasas venĝante pro tiuj riproĉoj en Vikivortaro kaj senhalte postulante mian maladministrantigon (sukcese), forigon de miaj artikoloj (sukcese) kaj nun mian forbaron (sukcese?). [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 14:23, 20 nov. 2024 (UTC) :::Ĝustas ke ĉe ni estas la [[imperativo|imperativa alvoko]] [[VP:ATAKO|Ne faru personajn atakojn en Vikipedio! Komentu la enhavon, ne la kontribuanton!]] kaj ke "ripetita aŭ granda persona atako povus konduki al [[VP:RF|forbaro]]". Mi konsentas ke la ekzemploj cititaj el vikipedio de Taylor estis personaj atakoj, kaj same konsentas ke se uzanto "nomas alian vikipediiston ''rusaĉo'', diras ke la rusa lingvo devas esti forigita ĉar ĝi estas nur fuŝa versio de la ukraina", tio estus same persona (kaj kolektiva) atako. Laŭ mia scio ni ĉiuj ĉi tie estas plenkreskaj, kaj kompreneble ne estas pravigo de atako se oni argumentus "sed la alia jam kvinfoje atakis". Al la akrigo de la situacio fakte kontribuas vi mem, Stanislavo, ĉar vi ofte perceptas agadon malsame ol estis: maladministrantigis vin ne Taylor, sed plimulto de diversaj uzantoj post pena diskuto, kaj la forigon de la teksto kiun vi nun reenigis sub nomo [[Uzanto:RG72/Cenzuro|"Cenzuro" (!)]] ankaŭ ne plenumis Taylor, kiu nur atentigis pri dubindeco de la teksto, sed ĉefe tri uzantoj devene el ekssovetiaj landoj (el Rusio, Litovio kaj Ĉednestrio, do ekse [[Moldava SSR]]), kiuj ĉiuj tute ne rilatas al Taylor, sed kiuj ĉi tie koncentriĝis "komenti la enhavon, ne la kontribuanton". Tial mi nun nur vidas eblecon lasi la malnovajn ofendojn, sen forbaro, kaj alvokas diskutigi ĉiun eblan novan personan atakon tuj ĉi tie, por ke oni povas tuj reagi. Mi esperas ke ne necesos amplekse ĉi tie diskuti, ĉar mi juĝas tion ĝena malŝparo de vivo-tempo, sed pretas ĉi tie trakti freŝajn atakojn, ankaŭ per simbola forbaro de semajno aŭ monato, post kiam estis unua averto. Kaj mi nun jam vortumas tian unuan averton al vi ambaŭ, Stanislavo kaj Taylor. Krome, mi atentigas ke estis mi kiu fine devis forigi la tekston "Rusoj en Inguŝio", kaj mi kiel administranto sentas min persone atakata de Stanislavo per la demagogia titolo "Cenzuro", laŭ kiu li reenigis la forigitan tekston. Mi persone povas toleri se oni ĉirkaŭvojas forigon de teksto, se oni reenigas ĝin al paĝo "Uzanto:RG72/Rusoj en Inguŝio", sed mi ne toleros la titolon "Cenzuro", kiun mi komprenas rekta persona atako al mi. Fine mi pensas ke estas misuzo de la justulo [[Martin Niemöller]] entiri lin en la retorikon ĉi tie - s-ro Niemöller kontraŭis milionojn da murdoj en fia diktaturo, kaj kompari la atentigon pri [[Vikipedio:Neniu persona atako]] al tio estas, milde dirite, ekstrema troigo. Do, mi nun estas {{kontraŭ|kontraŭ}} forbaro pro la eksaj ofendoj, sed '''alvokas''' ekde nun forte bridi sin por ne pluofendi, alvokas pri ŝovo de la reenigita teksto for de demagogia titolo "Cenzuro" (aliel ankaŭ administranto povas fari tion, sendepende ke la paĝo estas en persona spaco, kaj kompreneble povas esti ke fine la komunumo decidos forigi la paĝon de la persona spaco), kaj '''alvokas''' diskutigi estontajn atakojn rekte ĉi tie, kun ebleco ankaŭ forbari uzanton, prefere dumtempe, simbole, nur en kazo de obstina pluofendado malgraŭ jam dumtempa forbaro ankaŭ definitive. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:57, 20 nov. 2024 (UTC) Kelkaj rimarkoj: # Mi ne ofendis Taylor, ja demando "kial vi vandalas miajn artikolojn?" certe ne estas ofendo, ĉu ne? Kontribuante al Vikipedio 14 jarojn, mi interagis kun centoj da vikipediistoj kaj neniam iu ajn plendis ke mi ofendis lin. Estus strange se mi subite atakus la ulon pri kies ekzisto mi eksciis nur post kiam li vandalis miajn tekstojn. # La ideo ke valideco de opinio dependas de historia geografio estas nova, sed interesa. Do ekde nun mi scios ke mia opinio ekzemple pri Litovio kaj Finnlando estas speciale valora ĉar iam tiuj ĉi teritorioj estis parto de la Rusia imperio. # Ulo, iniciatinda mian maladministrantigon, malkaŝe argumentis ke tio okazu ĉar li konsideras miajn politikajn vidpunktojn malĝustaj. Tio tute evidente estis rompo de la Vikipediaj reguloj kaj ne gravas kiom da voĉoj li venigis por garantii tiun ĉi rompon. Dura lex sed lex. # Forigo de mia artikolo estis same kontraŭregula, ĉar la iniciatinto malsukcesis pruvi siajn argumentojn (malneŭtraleco kaj manko de fontoj), do tio estis evidenta ago de cenzuro. Tamen se tiu ĉi vorto tro ĝenas vin, mi alinomos la paĝon al ''Arĥivo''. Mi ne imagis tioman sentemon de via flanko, ja ni ĉiuj konas vikipediiston, kiu inundis la pritagajn artikolojn per rubaĵaj (mis)informoj kaj regule restarigis ilin post forigo aldonante rimarkon "REAPERIGO DE CENZURITAĴOJ" — kaj vi neniam riproĉis lin pri tio. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 03:53, 21 nov. 2024 (UTC) :{{kontraŭ}} Mi nun kontraŭas al la forbaro. Se la situacio plimalboniĝos, mi donos plian komenton. Ne forgesu [[VP:AMO]].-- [[Uzanto:Salatonbv|Salatonbv]] ([[Uzanto-Diskuto:Salatonbv|diskuto]]) 20:57, 20 nov. 2024 (UTC) :{{kontraŭ}} - Nun kontraŭ. Mi ŝatus, ke la konfliktoj ĉesu. Ni devas spuri specifajn problemajn redaktojn, ne la rilatojn de homoj. --[[Uzanto:LiMr|LiMr]] ([[Uzanto-Diskuto:LiMr|diskuto]]) 16:23, 24 nov. 2024 (UTC) : {{kom}} La respondo de RG72 estas kiel kutime agresema kaj insulta, ekzemple "problemo naskiĝis antaŭ jaroj en la kapo de Taylor 49, tiutempe aktive vandalinta Vikivortaron, el kiu '''li''' sukcesis forpeli" "Taylor 49, kio estis facile ĉar '''li''' fakte verkas nenion". RG72 daŭrigas kun kaj absurdaj falsaj akuzoj (ne estis mi kiu forigis la paĝon [[Rusoj en Inguŝio]], ĉu?), kaj insultoj, kaj misseksigado. Vidu supre, mi ne plu respondos en ĉi tiu diskuto. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:37, 27 nov. 2024 (UTC) :: {{kom}} Nenio nova en la mondo. La suno lumas, la akvo fluas, Taylor 49 [...] plendas [...]. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 10:57, 28 nov. 2024 (UTC) ::: {{kom}} {{re|RG72}} Mi ripete atentigas pri la regulara frazo "Komentu la enhavon, ne la kontribuanton!" Tio ankaŭ rilatas al via provoka komento de hieraŭ, kiun mi en kunteksto juĝas komento de la kontribuanto, ne de la enhavo. Via deeskaliĝo en la konflikto estas nepre bezonata, kaj vi ĉi tie ricevis nur tiom da subteno kontraŭ forbaro, ĉar sendube ĉiuj aktivaj kontribuantoj certas ke vi kapablas redakti sen ofendoj - tamen la kredo ke vi principe kapablas pri tio ne sufiĉas, vi devas ankaŭ apliki redaktan diplomation. Alikaze ni revenos al diskutoj pri via forbaro, kion mi konsiderus ĝenan malŝparon da energio. Kaj mi efektive fortege riproĉas la uzanton kiu inundis la esperantajn pritagajn artikolojn per naciisma propagando kaj regule restarigis ilin post forigo aldonante rimarkon "REAPERIGO DE CENZURITAĴOJ" - eble mi tro malfrue vere koncentriĝis pri la ĝena naciisma redaktado en la principe almenaŭ neŭtrala ĝis sennaciisma esperanta projekto, tro malfrue bremsis la agadon kaj per ĝena malŝparo de multaj laborhoroj komencis forigi la neakcepteblan propagandon, ĉar tiu ne sufiĉe frua kontraŭago signifis ke la forigenda materialo iĝis tre multa. Ĉiukaze la homo almenaŭ per sia konto ekde duonjaro ne plu daŭrigas sian propagandan mision: nun ankoraŭ forbari lin, nur pro pedagogio, ne sencus. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:20, 29 nov. 2024 (UTC) :::: {{kom}} Mi ĝojas ke finfine vi agnoskis ke en Vikipediaj diskutoj oni priparolu nur la agojn, ne la agantojn. Estas strange ke vi ne faris tion kiam la konata al vi ulo lanĉis kampanjon de mia maladministrantigo prezentinte kiel solan argumenton ke li ne ŝatas miajn politikajn vidpunktojn, do li ne ŝatas la personon, ne liajn agojn. Mi ĝojas ke vi finfine haltigis la agadon de alia uzanto, inundinta Vikipedion per nacisma propagando kaj ksenofobiaj fantaziaĵoj (plejparte rusofobiaj, sed foje ankaŭ antisemitismaj). Mi ne postulis lian forbaron, sufiĉas ke lia vandalado ĉesis. Estas strange nur ke vi ignoris kiam la konata al vi fanatika triopo akuzis min pri cenzuro ĝuste pro forsarkado de tiuj ĉi naciismaĵoj kaj ksenofobiaĵoj, kaj tio servis kiel ilia dua argumento por mia maladministrantigo. Se Vikipedio estas bazita sur reguloj, ili la samaj por ĉiuj. :::: Rilate ''Taylor 49'' mi nur ironiis leĝere, ĉar trakti serioze lian obsedon je propra seksa vivo mi ne povas, ja mi estas historiisto, do apartenas al la malĝusta fako. Espereble iam vi ĉesigos ankaŭ tiun ĉi tutevidente kontraŭregulan aktivadon kaj instruos lin ke lia seksa vivo estas lia persona afero kiu interesas neniun ĉi tie kaj ke se li ne ŝatas kiel Esperanto lin nomas, li simple elektu alian lingvon, pli komfortan por li. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 05:45, 30 nov. 2024 (UTC) ::::Mi neniam legis ajnan komenton de Taylor 49 pri sia propra seksa vivo. Kion mi legas, kaj pri tio mi ankaŭ konfliktis kun Taylor, estas ke Taylor ne nur aplikas la ne (jam) esperantan silabon "ri" pri si mem, sed komence aplikis tion al ĉiaj homoj, pri kies seksa identeco ne povas esti dubo: se iu uzanto klare indikis sian sekson en la vikipediaj preferoj, kaj Taylor perfekte sccias kiel malkovri tion, aŭ kiam en vikidatumaro pri iu ajn homo estas indiko ke temas pri viro aŭ virino, tiam sendube aplikendas pronomoj li respektive ŝi. Taylor ne estas la sola vikipediisto, kiu forte pledas pri uzo de alternativa estonta pronomo ri por tiuj homoj kiuj persone insistas ne konsideriĝi viroj kaj ne virinoj. Do temas pri socia konstruaĵo, ĉar en biologio ĉiu homo estas vira (kromosomoj XY) aŭ ina (kromosomoj XX): eĉ tiuj kun deviaj [[Sindromo de Klinefelter|kromosomoj XXY]] laŭ genetiko konsideratas masklaj. Mi povas akcepti pri ĉiu vikipediano, ke tiu ne devas nepre malkaŝi sian biologian sekson aŭ elektitan socian rolon, ĉar oni rajtas esti tute anonima, ne devas malkaŝi sian nomon, sekve pri iuj ensalutintaj uzantoj kaj pri ĉiuj kiuj redaktas plene anonime sub IP-adresoj, mi ne konas la gramatikan sekson. Tio estas anonimeco. Klaras ke pri oficialigo de la silabo "ri" kiel plia e-lingva pronomo ne decidos redaktantoj de iu ajn retejo, ankaŭ ne de vikipedio, kaj same klaras ke Vikipedio ofertas tiun gradon de anonimeco kiun uzanto deziras. Tute klaras krome, ke la temo estas sentoplena por Taylor kaj ankaŭ por iuj aliaj uzantoj: tial neniu uzanto estas devigita uzi la silabon "ri" kvazaŭ pronomo, nek mi nek vi nek iu ajn, sed tamen necesas pie kaj kolegece trakti la temon - tial ĝi ne tre taŭgas por forta ironio. Tio ĝuste estas kio ĝenis min en via hieraŭa noto. Se vi havas ekzemplon, kiam Taylor komentis pri sia seksa vivo, montru ĝin, mi neniam vidis ion tian kaj ne povas imagi ke tia ekzemplo ekzistus. Kaj pri la [[Vikipedio:Administrantoj/forigo de rajtoj/RG72|diskuto pri via administreco]]: vi scias ke mi estis la sola kiu sume voĉis sindetene, ĉar mi estis tiom ambigua vidante same fortajn argumentojn por kiom kontraŭ - tion mi tiam notis. Mi '''ne''' havis la impreson ke viaj agoj kontraŭ la misuzo de la tagaj mondpolitikaj listoj en vikipedio al propagando kaj forta troreprezentiĝo de polaj temoj (kiam unufoje pola skiisto gajnas konkurson, tio estos vaste raportata en mondpolitikaj eventoj, se ĉeĥa aŭ slovaka, slovena aŭ sveda skiisto same gajnas konkurson, tio tute ne interesas) estis argumentoj en la diskuto pri via administreco. Se mi preterlegis ion, vi povas ankaŭ nomi al mi la konkretan lokon. Certe ni ĉiuj sambone konas la [[Vikipedio:Regularo pri forbaro|regulojn pri forbaro]], daŭre ne plenumiĝas la kondiĉoj pri forbaro, sed necesas adapti la redaktojn al ne-ofendaj komentoj. Se tio post ripeta admono ne funkcios, tiam necesos rapide decidi pri forbaro, notinte aktualajn mispaŝojn. Sed tia forbaro, ĉar unua, ankaŭ estus nur simbola, por horoj aŭ tagoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:41, 30 nov. 2024 (UTC) :{{por}} RG72 devas esti fobarita (en du projektoj) pri kontraŭrajta renoviĝo de forigita artikolo en Vikipedio kaj verkado de malneŭtralaj artikoloj en Vikinovaĵoj.--[[Uzanto:Fenikals|Fenikals]] ([[Uzanto-Diskuto:Fenikals|diskuto]]) 10:09, 30 nov. 2024 (UTC) ::Kara Fenikals, vi povas tute libere prezenti vian opinion ĉi tie. Tamen mi koncize volas reagi al via noto: se iu revenigas forigitan artikolon en sia persona uzanta spaco, tiam tio ne estas kontraŭrajta - jes eblas ankoraŭ plibonigi la tekston kiun ĝis la forigo evidente ne eblis plibonigi al stato akceptebla por plimulto de la partoprenintaj uzantoj. Kio nur ne permeseblas, estas laŭta ofendo ke la komunumo fie kaj bandite cenzuris la tekston. Kaj due, povas esti ke en Vikinovaĵoj ne estas sufiĉe evoluintaj iloj por diskuti pri propagandecaj, ĝenerale malneŭtralaj tekstoj. Sed ĉiukaze Vikipedio kaj Vikinovaĵoj estas sendependaj projektoj. Eblas noti ĉi tie personan opinion, ke oni forte malkonsentas pri ago de uzanto en Vikinovaĵoj, Vikivojaĝo, Vikifontaro, Vikivortaro ktp., sed uzi tiun nekontenton cele al puna forbaro de uzanto el Vikipedio laŭ mi ne eblas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:41, 30 nov. 2024 (UTC) == Propono forbari uzanton "Fenikals" == {{uzanto2|Fenikals}} [[Uzanto:Fenikals|Uzanto:Fenikals]] regule rompas plurajn regulojn de Vikipedio: # Li [[Vikipedio:Administrantoj/forigo de rajtoj/RG72|postulis maladministrantigon]] de alia uzanto, argumentinte per ties malplaĉaj politikaj vidpunktoj, do pro politikaj kaj personaj motivoj. # Li spamis la [[Uzanto:RG72|Uzanton RG72]] per mesaĝoj politikaj kaj personaj, interalie minacante lin per FSB-reprezalioj se li plu partoprenos en la ĵurnalisma projekto [[Tutmondaj Voĉoj]]. # Li regule enigas falsajn informojn laŭajn al liaj politikaj vidpunktoj, ekzemple: ## en [[Sud-Osetio]] li [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Sud-Osetio&diff=next&oldid=8911022 modifis la tekston], aldoninte aserton ke la militon en Sud-Osetio en 2008 komencis Rusio dum esplorado de Eŭropa Unio [http://news.bbc.co.uk/1/shared/bsp/hi/pdfs/30_09_09_iiffmgc_report.pdf klare konkludis] ke la militon komencis Kartvelio. ## En alia artikolo li [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Bombaj_atencoj_kontra%C5%AD_lo%C4%9Dejoj_en_Rusio&diff=prev&oldid=8902785 nomis la ulojn], murdintajn en 2002 kelkdek homoj per eksplodigo de loĝejoj, ne "teroristoj" sed "rezistantoj"; [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Dua_%C4%88e%C4%89enia_milito&diff=prev&oldid=8875116 similaj fuŝoj] # Li regule cenzuras Vikipedion, forigante malplaĉajn informojn, ekzemple: ## el artikolo pri batalo kontraŭ islamistoj li forigis [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Batalo_%C4%89e_Gala%C5%9Dko_(2002)&diff=prev&oldid=8875092 ateston de militkrimoj] faritaj de muĝahidoj; ## el artikolo pri atako de teroristoj li [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Batalo_%C4%89e_Gala%C5%9Dko_(2000)&diff=prev&oldid=8875097 forigis riproĉon] fare altrangulo, multe helpinta al ĉeĉenaj rifuĝintoj kaj ŝokita de tia atako en sia regiono. ## el artikolo pri ukraina prezidanto li [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Volodimir_Zelenskij&diff=prev&oldid=8573844 forigis menciojn] de ties kritiko en eŭropa gazeto ## el alia artikolo [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Invado_de_Rusio_en_Ukrainion_(2022)&diff=prev&oldid=8472015 li forigis] komplete sekcion "Rusofobio", malgraŭ referenco al aŭtoritata fonto, kun klarigo "tiu ne ekzistas" # Li lanĉas redaktomilitojn, ekzemple li [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=25-a_de_februaro&diff=prev&oldid=8827820 nuligis mian redakton] en artikolo, celintan forigi rubajn misinformojn pri kies forigo konsentas ankaŭ almenaŭ unu administranto, ĝis nun plenumanta tian forsarkadon pro antaŭa amasa vandalado fare de naciisma uzanto; # Li trudis al pluraj artikoloj politike malneŭtralajn kaj ofte rekte falsajn informojn. ## Ekzemple li redaktis multajn biografiajn artikolojn, ŝanĝante nacian apartenon de ilia temuloj al "ukraina". Ekzemple li faris tion en [[Igor Sikorski]] kaj poste nuligis alies redaktojn. Rimarkindas ke la sekvinta [[Diskuto:Igor Sikorski]] montris ke li ne konas eĉ bazajn faktojn pri historio de Ukrainio, kio evidente grave faciligas lian redaktadon. ## en artikolo pri buĉado en Montara Karabaĥo [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Masakro_de_Ho%C4%9Dali&diff=prev&oldid=8472696 li aldonis] ke armena flanko "falŝe raportis" (sic!) Havi tian uzanton estas granda malhonoro por iu ajn Vikipedio kaj duobla malhonoro por Vikipedio en Esperanto, konsiderata lingvo de paco kaj amikeco, ne de naciismo kaj agresemo. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 13:45, 30 nov. 2024 (UTC) :Mi nun tiom detale notis la antaŭan diskuton, ke ne sufiĉas mia tempo esplori la akuzojn tie. Tio do venos pli poste. Kompreneble ĉiu ajn povas jam ekhavi opinion - mi nur volas eviti la impreson ke mi fokusigas pri akuzoj kontraŭ unu uzanto kaj plene ignoras akuzojn kontraŭ alia uzanto, kvankam la diskutoj estas tuj najbaraj... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:51, 30 nov. 2024 (UTC) :: {{kontraŭ}} forbaro de uzanto "Fenikals", ĉar la proponinto de forbaro same ofte verkis forte maneŭtralajn artikolojn ([[Rusoj en Inguŝio]] -> [[Uzanto:RG72/Cenzuro]], [[n:eo:KGB kaj FSB kontraŭ spionoj kaj teroristoj en Siberio|terorismo]], [[eo:n:“Ŝajnas_al_mi_ke_mi_sonĝas...”:_patrino_kaj_filo_fuĝis_el_Ĥersona_provinco_al_Tjumeno|rifuĝintoj bonvenataj]]), kaj eĉ pli grave atakadis aliajn vikianojn. Mi esperas ke uzanto "Fenikals" estonte ne plu uzos vikipedion kiel batalkampo. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 00:58, 2 dec. 2024 (UTC) :::{{kom}} La argumento estas absurda laŭ sia logiko ("ni ignoru unu regulrompon ĉar okazis ankaŭ aliaj"), formo (referenco al Vikinovaĵoj en Vikipedio) kaj enhavo (nomi "malneŭtralaj" artikolon pri etna grupo, intervjuon kun historiisto kaj raportaĵon pri ukrainaj rifuĝintoj estas ekster ĉia racia konsiderado). [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 05:41, 2 dec. 2024 (UTC) {{Kom}} Post 4 monatoj bedaŭrinde nenio estis farita, do la koncernulo revenis kaj daŭrigas siajn fanatikajn atakojn. Ĉi-foje li [https://eo.wikinews.org/wiki/Vikinova%C4%B5oj:Diskutejo#Propono_pri_la_fermo atakis Vikinovaĵojn], postulinte likvidi la tutan projekton kaj cenzuri ĝian enhavon (kompreneble pro "porrusia propagando"). Antaŭ jaroj mi iniciatis elkoviĝon de la projekto, alvokinte plurajn vikipediistojn subteni ĝin voĉdone. Dum jaroj mi kaj aliaj esperantitoj kontribuis al ĝi, verkinte pli ol 1000 artikolojn. Nun ĉio ĉi estas endanĝerigita pro la fanatikulo, apenaŭ balbutanta Esperanton kaj eĉ en Vikipedio dum 5 jaroj farinta nurajn mil redaktojn, plejparte neniodirajn kaj politike motivitajn. Estas tute evidente ke temas pri politika cenzuro kaj ĉi-foje ankaŭ pri persona persekutado. Li jam lanĉis [https://eo.wikipedia.org/wiki/Vikipedio:Administrantoj/forigo_de_rajtoj/RG72 kalumnian kampanjon] kontraŭ mi (malkaŝe politike motivitan) kaj nun pretas detrui la tutan projekton nur por kontentigi sian fanatikan cenzuremon kaj personan malamon. Antaŭjare li postulis eĉ [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Deletion_requests/File:Vila%C4%9Do_%C5%9Ctormovo.webm forigi unu el miaj videoj] el la Komunejo, argumentinte ke ĝi "estas persona kaj ne havas edukan valoron". Feliĉe oni ĝustatempe klarigis al li, ke ambaŭ argumentoj estas nulaj, sed li provas denove, jam aliloke kaj sendube provos plu, ĉar li simple ne kapablas kunlabori kaj krei — nur ataki kaj detrui. Tiaj uzantoj estas forbarendaj tutvikie kiel agresantoj kaj vandaloj. Kial la enciklopedio de ''Lingvo de Paco kaj Amikeco'' (!) plu toleras la fanatikulojn kaj vandalojn? Ĉu neniu administranto kapablas ĉesigi tion? [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 12:32, 19 mar. 2025 (UTC) : {{kom}} Tipa agresema stilo, absurdaj mencioj de "Paco kaj Amikeco" kaj plejparte falsaj akuzoj (pri lingvokapabloj kaj plu) de [[Vikipedio:Problemaj_uzantoj#Propono_forbari_uzanton_"RG72"|RG72]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 01:30, 27 mar. 2025 (UTC) : {{kom}} Tipa agresema stilo, absurda miskompreno de la interna ideo de Esperanto kaj subteno de la falsaj akuzoj de la alia fanatikulo. Rimarkindas ke Fenikals jam kvarfoje atakis min, malkaŝe dirinte ke li faras tion pro siaj personaj politikaj malŝatoj. Dufoje li sukcesis, lanĉinte [[Vikipedio:Administrantoj/forigo de rajtoj/RG72|kalumnian kampanjon]] por eksigi min kiel administranton kaj [[Vikipedio:Forigendaj_artikoloj/Arkivo/2024/Novembro#Rusoj_en_Inguŝio_11_17|foriginte mian artikolon]] — ambaŭfoje Esperanto-administrantoj timeme cedis al la ksenofobo, krude rompinte la regulojn kiujn ĝuste ili devus defendi. Dufoje li malsukcesis — unue en [[Tutmondaj Voĉoj]] kaj nun en [[Meta-Vikio]] — ambaŭfoje ne-Esperantaj-administrantoj rekte respondis ke mi rompis neniujn regulojn kaj liaj personaj malŝatoj estas lia persona problemo. Post tio nomi Esperanton "Lingvo de Paco kaj Amikeco" estas vere absurde. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 12:01, 30 mar. 2025 (UTC) {{kom}} Mi ĵus nuligis plian cenzuradon fare de Fenikals. Ĉi-foje li modifis artikolon [[Unua Ĉeĉenia milito]], celante ŝajnigi ke la milito okazis ne inter la registaro de Rusio kaj separistoj, sed inter Rusio kaj Ĉeĉenio kiel du sendependaj ŝtatoj. Ĉu sekvan fojon li skribos ke registaroj de Hispanio kaj Britio luktis ne kontraŭ ETA kaj IRA, sed kontraŭ Eŭskio kaj Nord-Irlando? Kiam tiu ĉi vandalo estos haltigita? Ĉu tiu ĉi enciklopedio havas administrantojn aŭ ĝi definitive transformiĝis je ludejo kie ĉiu ajn fanatikulo povas libere vandali la tekstojn? [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 11:59, 15 apr. 2025 (UTC) {{kom}} Kaj denove tiu ĉi delonge forbarenda fanatikulo lanĉis redaktomiliton, nuliginte miajn redaktojn. Kompreneble temas pri artikoloj rilataj al la rusoj/Rusio kaj ukrainoj/Ukrainio, kio estas la kerno de lia fanatika mensa universo. Kompreneble li denove trudis propagandajn stultaĵojn, ĉerpitajn el gazetaro. Kompreneble denove liajn fiagojn ignoris ĉiuj administrantoj. Kio estas kialo de la tioma toleremo? Ĉu la rusofobio kaj ksenofobio ĝenerale jam iĝis oficiala ideologio de la Esperanto-Vikipdeio? Ĉu la (iam) enciklopedia projekto definitive transformiĝis je Esperanto-versio de triarangaj eŭropaj gazetaĉoj? Ĉu iu ankoraŭ memoras por kio Zamenhof kreis tiun ĉi lingvon? Malkaŝaj ksenofoboj ĉiam pli agreseme trudas siajn propagandaĵojn kaj la homoj, kiuj devus forbari ilin en la unua tago — la administrantoj — silente ignoras ĉion. Ĉu vi timas aŭ simple samopinias kun ili? La unua kazo estas hontinda, la dua stultega. Elekti inter la malhonoro kaj stulteco pjam estas hontinde, sed ŝajnas ke la alia elekteblo mankas. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 15:45, 1 jun. 2025 (UTC) {{kom}} Denove tiu ĉi fanatikulo trudas al la '''enciklopedio''' propagandaĵojn kaj lanĉas redaktomilitojn. Kian valoron havas tiu ĉi malklerulo, apenaŭ balbutanta Esperanton, ke lia daŭra vandalado estas tolerata en la internacia (!) '''enciklopedio'''? Li estas obsedita ksenofobo kaj malkaŝa adoranto de teroristoj, speciale de islamistoj, do li simple ne povos halti memstare, nur esti haltigita. Ĉu ekzistas administranto kapabla savi la enciklopedion de vandalado? Ĉu ĉiuj estas tro timemaj? Aŭ eble lia fanatika mondrigardo nun estas konsiderata normo en la socioj, al kiuj apartenas la administrantoj? Plorinda degrado. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 07:29, 2 aŭg. 2025 (UTC) {{kom}} La administrantoj denove timeme lasis la vandalon fuŝi, do li revenis kaj denove trudis al la '''enciklopedio''' siajn fanatikajn fantaziojn — ĉi-foje rakontinte en [[Sovetia-Ukrainia Milito]] pri "genocido de la ukraina nacio, genetika subpremado, socia degrado" kaj kompreneble pri siaj amataj ĉeĉenaj islamistoj. Kaj ĉiujn ĉi teruraĵojn li rakontas pri Ukrainio, kies loĝantaro en la sovetia tempo (do dum la ''genocido kaj subpremado'') duobliĝis — malgraŭ amasa migrado de ukrainoj al la aliaj respublikoj de Sovetunio por ricevi pli bonan edukon kaj laboron. Ĝis kiam daŭros tiu ĉi senpuna vandalado fare de '''patrolanto''', do la ulo respondeca pri kvalito de la '''enciklopedio'''?! [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 05:10, 26 aŭg. 2025 (UTC) {{kom}} La vandalo revenis kaj denove trudas al la enciklopedio siajn fanatikajn propagandaĵojn. Ĉi-foje li denove markis kiel "diktatoroj" plurajn internacie agnoskitajn ŝtatestrojn kies politiko kaj opinioj malkongruis al lia fantazia mondimago. Se post jaroj da vandalado en la esperanta enciklopedio li almenaŭ iom lernus Esperanton, li scius ke "diktatoro" estas [https://vortaro.net/#diktatoro_kdc "Eksterordinara, provizora estro de ŝtato, kun absoluta povo"], kio certe ne aplikeblas al la regantoj kies regado estis bazita sur naciaj leĝoj (sendepende de tio, ĉu ili plaĉas al iu aŭ ne) kaj ne estis provizora, nek eksterordinara. Jam unu jaro pasis ekde kiam mi atentigis pri la persista vandalado fare de tiu ĉi persono, sed neniu reago de la administrantoj sekvis. Ĉu nia enciklopedio estas rubejo, kie iu ajn propagandisto povas publikigi siajn fantaziaĵojn? Kiom longe daŭros tiu ĉi vandalado? [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 16:35, 6 nov. 2025 (UTC) {{kom}} Ĵus mi hazarde trovis kaj nuligis plian vandalaĵon de tiu ĉi unika vandalo: en la artikolo pri la ukraina urbo [[Kostjantinivka]] li forigis informojn ĉerpitajn el [[The New York Times]], ĉar ili malkonvenis al lia fanatika mondobildo. Mi diras ke temas pri la ''unika vandalo'', ĉar ĝis neniu vandalo en tiu ĉi enciklopedio sukcesis esti identigita kiel malkaŝa vandalo kaj propagandisto jam duan jaron sinsekve kaj tamen ne esti forbarita. Evidente la administrantoj interne simpatias al li, same kiel germanaj burĝoj simpatiis al Hitlero, promesinta buĉi nur la judojn, ciganojn kaj subhomojn kiel rusoj, ukrainoj kaj poloj. Poste ili ploris sur ruinoj de siaj urboj kaj plendis ke ili ne estis nazioj, nek subtenis ilin, sed estis nuraj viktimoj de la teruraj cirkonstancoj. Ĉu la historio instruas ion? [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 17:08, 21 dec. 2025 (UTC) {{kom}} [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?diff=8649512&oldid=8538182 La redakto antaŭ 18 monatoj] estas evidente malbona. Oni nepre '''ne agu tiel'''. Kaj kion pensi pri [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Vladimir_Putin&action=history la diktatoroj]? La plejmultaj diktatoroj ja estis kaj estas "agnoskitaj ŝtatestroj". Kaj kiel pensi aŭ agi pri senĉesaj personaj atakoj, trouzo de fortaj vortoj, kaj reventantaj komparoj kun Adolfo Hitlero? [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 01:20, 28 dec. 2025 (UTC) :La vorto ''diktatoro'' havas striktan difinon en PIV, cititan supre. Neniu el la menciitaj personoj laŭis al ĝi. Same neniuj personaj atakoj miaflanke okazis, nek povus okazi ĉar mi tute ne interesiĝas pri tiu ĉi persono. Malsame ol li, kiu spamis min per mia persona konto iel trovita en Telegramo kun enormaj stultaĵoj kaj personaj trudaĵoj ("ĉu vi definitive transloĝiĝis al Kubo?"). La situacio iĝis tro teda kaj artefarite longdaŭra, kaj vere similas al tiu en Germanio en la 1930-aj kiam la same agresemaj kaj persistaj fanatikuloj ne estis haltigitaj de tiamaj germanaj administrantoj, ĉar interne ili simpatiis al ilia ksenofobio kaj esperis ke la solaj viktimoj estos nur judoj, komunistoj, gejoj, slavoj kaj aliaj [[subhomo]]j. La historio ripetiĝas kaj evidente eĉ germanoj ne lernis ĝin. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 07:43, 28 dec. 2025 (UTC) ==Anglalingvaj perfortparoloj== Uzanto aperis nur por fari ekstremismajn alvokojn en la angla lingvo kontraŭ palestinanoj kaj islamanoj. Ĝis nun faris [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=%C5%9Ctato_Palestino&diff=prev&oldid=9039006 unu solan redakton]. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 18:06, 6 mar. 2025 (UTC) : [[:m:Special:CentralAuth/Zwangsumbenennung-2025-03-18]] nenio nova ekde tiam. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 01:32, 27 mar. 2025 (UTC) :: Daŭre nenio nova ekde tiam (kvankam ne, ne plu?, ekzistas ĝenerala konto por "Zwangsumbenennung-2025-03-18"), sed en wiki.eo la konto ankoraŭ estas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 23:15, 18 apr. 2025 (UTC) ::: Mi kredas, ke [https://tr.wikipedia.org/wiki/Kullan%C4%B1c%C4%B1:Zwangsumbenennung26-12-2020 ĉi tiu estas la sama nazia fuŝulo: "Zwangsumbenennung26-12-2020" ĉe Turka Vikipedio]. Mi trovis tiun nomon sub mistera parametro "offset" en lia paĝo pri uzantrajtoj. https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Speciala%C4%B5o:Listo_de_uzantoj&username=Zwangsumbenennung-2025-03-18&dir=prev&offset=Zwangsumbenennung26-12-2020&limit=1 Tiu parametro aperis, kiam mi iris du paĝojn antaŭen. [[Uzanto:פֿינצטערניש|פֿינצטערניש (Fincterniŝ), ŝi]] ([[Uzanto-Diskuto:פֿינצטערניש|diskuto]]) 17:03, 30 jun. 2025 (UTC) :::: Kaj kvar antaŭajn uzantnomojn mi trovis sammaniere: 𥐣, 😂, 𝘀𝗼𝗹𝗼 𝗲𝗻 𝗹𝗮 𝘄𝗶𝗸𝗶 kaj 𝕍𝕥𝕝𝕞𝕣𝕕. Ĉu vi kredus, ke li estas forbarita de la germana Vikipedio? [[Uzanto:פֿינצטערניש|פֿינצטערניש (Fincterniŝ), ŝi]] ([[Uzanto-Diskuto:פֿינצטערניש|diskuto]]) 17:24, 30 jun. 2025 (UTC) == Anonimaj redaktoj de [[Pär Sundberg]] == Pluraj anonimaj redaktantoj ade aldonas malplenajn listerojn al [[Pär Sundberg]], kun svedlingvaj datoj en la resumo. Tre mistere, sed klare senutile. Mi proponas forbari tiujn adresojn, kaj protekti la artikolon kontraŭ anonimaj redaktoj. - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 04:48, 31 mar. 2025 (UTC) : {{forte por}} protekto kontraŭ anonimaj redaktoj. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 09:28, 31 mar. 2025 (UTC) ::{{farite}} je 2025-03-31 per LiMr. --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] Hodiaŭ finiĝas la protekto de tiu paĝo. Ni atentu ĉu la strangaj redaktoj rekomenciĝos! - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 21:29, 1 jul. 2025 (UTC) == Forbarenda IP-vandalo == [[Specialaĵo:Kontribuoj/49.175.171.71]] sed ne porcxiam, eble 3 monatoj. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 09:29, 4 maj. 2025 (UTC) ==Ne-esperanta enhavo== [[Uzanto:Orthoonto]] aldonis al tri artikoloj tekston en iu skandinava lingvo, kaj al alia senfontan aserton pri la matematikaj kapabloj de novaj AI, kies enciklopedian gravon mi dubas. Ŝajnas al mi tro frue por diri, ĉu la intencoj de la homo estas bonaj, sed mi lasis mesaĝon sur lia/ŝia diskutopaĝo. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 23:34, 11 maj. 2025 (UTC) : Bona atentigo. Dankon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:28, 3 jun. 2025 (UTC) == Grandparte fuŝaj redaktoj aparte pri la Filipinoj inter 2011 kaj 2021 (kaj pli da fuŝoj pri Esperanto en Vikidatumoj) == Komence de januaro 2018 uzanto kun la longa nomo "[[Specialaĵo:Kontribuoj/uzanto:Renamed user ccb4f2cd4446e5770d0821d57e0285fa|Renamed user ccb4f2cd4446e5770d0821d57e0285fa]]" (iam ankaŭe la konto nomiĝis "Pare Mo") movis paĝon Davaa Regiono al [[Dabaa Regiono]] kaj notis "preskaŭ" en Esperanto: "V se pronuncia como B en español". La homo ankaŭ ŝatis renomigi multajn aliajn esperantajn vortojn (nur 36 rekte en la loka projekto, sed pli multajn en vikidatumoj, kie ankoraŭ pli malfacilas rimarki la manipulojn), egale ke la uzanto eĉ ne helpe de aŭtomata tradukilo sukcesis enmeti unusolan frazon en Esperanto. Sed evidente eblas konsideri sin elstara Esperanto-vortaristo ankaŭ sen ajna kono de la lingvo. Tamen estas alarma averto el vikidatumoj kaj de la vikimedia sistemo ĝenerala: '''[[dosiero:OOjs UI icon alert image warning.svg|18ra]] <span style="color:red"> This account is globally locked. - La konto estas globale forbarita'''</span>. Do la homo en multaj vikipediaj projektoj mise agadis, grandkvante vandalis, kaj liaj agoj vere ne konsiderindas "aŭtoritataj kontribuoj". Tial mi konsideras ĝenerale malfari la kapricajn "plibonigojn" de la forbarito. Ĉi tie do la argumento estas ke hispane la v prononciĝas kiel esperanta "b", aŭ en [[Kezonurbo]], dubinde plibonigita al Kesonurbo, "ke z hispane prononciĝas kiel s esperante" - tio eĉ ne veras, norme ĝi sonas kiel θ, nur dialekte foje kiel s aŭ iu sibla sono inter ambaŭ. Tiu argumento nur sufiĉus por aldono de prononcindiko inter rektangulaj krampoj, eventuale por prezento de sia nova propono kun verva esperanta argumentado en VP:AA, sed ne por kaŝa alinomado de paĝoj el aliaj homoj aŭ ŝanĝadoj en Vikidatumoj. En plej multaj eŭropaj lingvoj inkluzive de la cirile skribataj tamen estas "v", kaj ke li mem ĝustigis la lingvonomojn "[[cebua lingvo|cebue]]: ''Rehyon sa Dabaw''; [[tagaloga lingvo|tagale]]: ''Rehyon ng Dabaw''" ankaŭ ne konfirmeblas en la cebua kaj tagaloga vikipedioj (la esperantan adverbon "tagale" por la tagaloga la homo samtempe inventis). Kvin spertaj esperantistoj poste redaktis kaj ne rimarkis la bone kaŝitan vandalecon. Mi ni plendas, ankaŭ mi probable ne rimarkintus. Sed mi alvokas pri pli da atento nun, kiam estas averto pri tiu vandalo kiu fuŝas aliel ol nia konata finna forbarito, kies specifajn redaktojn ĉiu facile rekonas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:18, 3 jun. 2025 (UTC) :Mi cetere ĵus skanis kaj ekrane pligrandigis la esperantan mapon (#22) pri la Filipinoj el la "Poŝatlaso" de 1971. Bedaŭrinde tie estas malmultaj esperantigoj, plej multaj estas nacilingve, do filipine/tagaloge notitaj. Sed por tiuj urboj, insuloj kaj kaboj, kiuj ricevis esperantan vorton en la "Poŝatlaso" de 1971, estas bone noti la referencon... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:28, 3 jun. 2025 (UTC) == 176.59.164.46 == Ruslingva anonimulo, aldoninta sensencajn frazojn al [[Biblio-Globus]]. Blokenda. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 06:09, 26 jun. 2025 (UTC) ::{{uzanto2|176.59.164.46}} 1 redakto je 22 jun. 2025 == 78.154.163.85 == Anonimulo, ekde majo 2025 inundinta la projekton per fuŝaj maŝintradukaĵoj de la anglalingvaj fontoj, plenaj je konspirteorioj, fantazioj kaj politika propagando. Regula forsarkado de tiuj rubaĵoj estas tre teda kaj temporaba afero. Ni protektu la '''enciklopedion''' kontraŭ fanatikuloj, ksenofoboj kaj vandaloj. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 07:08, 17 jul. 2025 (UTC) ::{{uzanto2|78.154.163.85}} sume 50 redaktoj je 13-14 jul. 2025, '''ekzemple''' ::* paĝo [[historio de Rusio]] [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Historio_de_Rusio&diff=prev&oldid=9145053 vandalita, ŝajne en la baŝkira, ĉiukaze ne universale komprebla lingvo, en fuŝaj referencoj] ::*>> krome je 07:21, 14 jul. 2025 la homo la saman paĝon ampleksigis per amasa esperantlingva akuza listigo de rusaj ŝtataj militkrimoj en Ukrainio inter 2014 kaj 2024, per detalega listigo kiu estis la kvaroblo de la tuta alineo pri la 19-a jarcento. Necesus individue kontroli la asertojn kaj ekipi eventuale pridubeblajn akuzojn per eksteraj referencoj, sed ĉiukaze la eksterproporcia kvanto de teksto montras ke iu ĉi tie misuzis ĝeneralan paĝon por sia demagogio. Por tiu temo la paĝo [[Milito de Rusio kontraŭ Ukrainio ekde 2022]] estus pli taŭga loko, tie praktike estas nur informoj pri mortigoj kaj detruoj de 2022, kvankam la milito en 2023 ĝis 2025 senŝanĝe pluardis. Sed la resuma paĝo [[historio de Rusio]] taŭags nur por ekstreme koncizigita resumo de eble 300 literoj, kaj por aldono de pli detala teksto. Sed tio ankaŭ eksplodigos la paĝon "[[Milito de Rusio kontraŭ Ukrainio ekde 2022]]", oni ankaŭ povas fari novajn paĝojn "Milito de Rusio kontraŭ Ukrainio en 2023" ..."en 2024", ..."en 2025". ::*>>Aliaj novkreoj kiel [[la Donanto (filmo)]] (nun ricevis avertan ŝablonon {{ŝ|polurinda}})kaj [[Verda Elefanto (film)]] estas simple nur bizaraj, strangaj ĝis strangegaj esperantaj tekstoj, pri kiuj ankoraŭ ne klaras ĉu haveblos iu volontulo kiu pretus investi horojn por savi la tekstojn. Sume mi nun supraĵe legis pli-malpli la duan duonon de la kontribuoj, inter tiuj pli-malpli 25 redaktoj estis 1 vandalaĵo kaj 1 kazo de politika propagando metita en maltaŭgan artikolon, kaj la resto estis bizaraj ĝis kompreneblaj esperantlingvaj kontribuoj. Sed ŝajnas ke la redaktado jam finiĝis je la 14-a de julio, kaj ŝajne ĝis nun ne estas alinoma anonima konto kiu daŭrigus la parte tute maltaŭgan parte dubinde utilan kontribuadon. Mi tial proponas "nur" forbaron de unu monato, kiu probable ne ĝenos la homon, ĉar tiu ĉiukaze ŝajne perdis la intereson pri la bizara redaktado, Sed se foje ekestos ankoraŭ redakto sub tiu IP-adreso, tuj eblas vidi ke ĝi jam foje estis forbarita, kaj povas rapide retrovi la malnovan kazon. ĈIUKAZE necesos ankaŭ havi la konton sub observado. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:46, 9 sep. 2025 (UTC) == ~2025-50449-5 == La sola kontribuo ĝis nun estas vandalado de Vikipedio:Artikolo de la Monato per duone kompreneblaj pornaĵoj en la hispana. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 18:24, 2 sep. 2025 (UTC) ::{{uzanto2|~2025-50449-5}} 1 redakto je 2 sep. 2025 :::{{re|Arbarulo|RG72}} Nur nun mi vidis viajn lastajn tri notojn. Ĉiuj scias ke ni por niaj preskaŭ 400 000 artikolaj paĝoj kaj aldonaj multaj diskutpaĝoj havas nur 10 administrantojn, el kiuj neniel ĉiuj konstante aktivas, kaj ankaŭ mi ne sidas antaŭ la komputilo, nur gapante tiun aŭ iun alian teknikan paĝon ĉu tie aperas novaj notoj. Tiel eĉ se mi mem supre aldonas noton mi ne nepre rigardas ankaŭ tute malsupre. Mi petas, aŭ kontrolu tagon post kiam vi metis noton ĉu ĝi jam traktiĝas kaj se ne, rekte alskribu min (aŭ alian tiam aktivan administranton) ke tiu forpurigas la problemon, aŭ se vi eble post tago eble ne havas tempon por vikipedio, atentigi min tuj - en mia persona diskutpaĝo, aŭ pli simple per ŝablono {{ŝ|re}}, kiel mi ĵus atentigas vin du. Superfluaj atendadoj povas havi katastrofajn sekvojn, ĉar ene de semajno vigla vandalo povas fuŝi centojn da paĝoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:35, 9 sep. 2025 (UTC) Mi komprenas ke ĉiuj malmultaj administrantoj estas okupitaj kaj foje ĝojas ke mi ne plu sentas devon ĉiutage kontroli farendaĵojn en Vikipedio kiel administranto. Foje eĉ fanatikuloj kaj iliaj kontraŭregulaj fiagoj tamen faras bonajn aferojn — malbonajn por la enciklopedio, sed bonajn por enciklopedianoj)) Do mi klopodos atentigi vin kiel vi petis. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 04:17, 10 sep. 2025 (UTC) Mi provos memori kaj sekvi tiun konsilon. Mi ne sciis, ĉu vi sentas atentigon kiel ĝenan interrompon de viaj aliaj laboroj. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 17:01, 10 sep. 2025 (UTC) ==~2025-35316-70 == {{re|ThomasPusch}} Anonima uzanto ~2025-35316-70 vandale kreis [[Vikipedio:Eo.wiki]]. La sola teksto estas en misliterumita hispana lingvo, "Tuj fariĝonta surprizo". [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:11, 21 nov. 2025 (UTC) :{{re|Arbarulo}} {{farita}} Dankon pro la atentigo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:12, 21 nov. 2025 (UTC) ==Claudio Pistilli== Mi bedaŭregas konstati problemon pri granda kontribuanto, sed [[Uzanto:Claudio Pistilli]] alŝutis amasegon da bildoj kun falsaj deklaroj pri kopirajto, tre verŝajne ankaŭ enhave misajn bildojn pri kemio. Mi klarigis pli detale ĉe [[Vikipedio:Forigendaj dosieroj]]. Se iu ĉi tie spertas pri kemio, via helpo bezoniĝas por taksi la kemiajn bildojn. Ĝis kiom mi komprenas, la tekstaj kontribuoj de Claudio ŝajnas akceptindaj - nur la redaktoj koncerne bildojn estas problemaj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 18:28, 30 jan. 2026 (UTC) :Mi diris ke la tekstaj kontribuoj de Claudio estas akceptindaj. Ve, tro frue. Li skribas tute senreferencajn artikolojn pri gotaj reĝoj, ankaŭ kun mezgrandaj viki-stilaj problemoj (artikoltemoj en grandigitaj literoj krom la kutima dikigo, nudaj eksteraj ligiloj sen referenca formato). Krome provas deturni kritikojn per troĝentilaj respondoj, sed neniel ŝanĝas sian probleman agadon: [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Uzanto-Diskuto%3AClaudio_Pistilli&diff=9331574&oldid=9330647]. En vikipedio honestaj malsamopiniecoj povas esti utilaj, mensogoj ne povas. ==~2026-15525-24== {{re|ThomasPusch}} Anonimulo {{uzanto2|~2026-15525-24}} vandalis artikolan diskutpaĝon aldonante sensencaĵon. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 03:36, 12 mar. 2026 (UTC) :{{re|Arbarulo}} Dankon pro la rimarko kaj rimarkigo. La homo, kiu redaktis el Usono, "nur" vandalis unu paĝon, [[Diskuto:Helico (apartigilo)]], tial mi ne scias ĉu li aŭ ŝi havas sisteman intencon fuŝigi, sed klare temis pri fuŝo. Sekve mi "nur" forbaris ĝin por daŭro de unu monato. Se li revenos, kaj dua, tria redakto estos same sensencaj kiel la unua, ni povas ankaŭ konsideri pli longan forbaron. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:49, 12 mar. 2026 (UTC) ==~2026-16308-13== {{re|ThomasPusch}} Anonimulo {{uzanto2|~2026-16308-13}} vandalis kaj/aŭ fuŝreklamis en [[IOS]], [[IFono]], [[Apple]], [[Apple I]], [[Apple II]]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 12:48, 15 mar. 2026 (UTC) :Spamo de anonimulo. Eble estus pli efektive enmeti la du Jutubo-kanalojn al [[MediaWiki:Spam-blacklist|tiu paĝo]]. [[Vikipediisto:Castelobranco|<span style="color:#778899; font-family:Verdana; font-size:1em;">CasteloBranco</span>]]^{[[Vikipediista diskuto:Castelobranco|<span style="color:#00008b;">diskuto</span>]]} 13:15, 15 mar. 2026 (UTC) :{{farite}}: forbarite ankaŭ ĉi tie "nur" dum unu monato, ĉar dubindas ĉu la homo estos tiom obstina reveni post pli ol unu monato, kaj se jes ŝi aŭ li povus ankaŭ reveni per alia IP_adreso. Ĉiukaze la dubinda vandala jutub-kanalo estis https://youtube.com/@thaihoangofficial-q1s. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:35, 15 mar. 2026 (UTC) ==[[Gazaa genocido]]== Saluton. Vikipediisto kun nomo en arabaj literoj metis tiun artikolon. Ĝis tiam normale, sed poste startigis redaktobatalon miskomprenante la plibonigajn modifojn kiujn faris aliaj vikipediistoj. Mi blokis ĝin dum tri tagoj, kaj li plendas.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:55, 28 mar. 2026 (UTC) :Post du semajnoj li ne revenis.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 19:07, 13 apr. 2026 (UTC) ==Uzanto:Zeaplpm== {{re|ThomasPusch}} Jen nova vandalo metis kontraŭjudajn insultojn ĉe [[Elektroniko]] kaj [[Diskuto:L. L. Zamenhof]]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 17:40, 19 maj. 2026 (UTC) :Efektive. Bone ke mi ĵus realvenis al la komputilo kaj tuj povis vidi vian noton. La konto jam estas forbarita porĉiame, kaj la ofendojn mi en sekva paŝo ankaŭ malvidigos: Faŝismaj ofendoj entute ne havu scenejon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:57, 19 maj. 2026 (UTC) 1mxs6hzeoc7f4pevxu2a4s57qts0rln 9377839 9377838 2026-05-19T17:57:38Z ThomasPusch 1869 /* Uzanto:Zeaplpm */ 9377839 wikitext text/x-wiki {{Mallongigo|VP:PU|VP:PROBLEMAJ}} {{/Enkonduko}} == Jen kelkaj ĝenemaj uzantoj kaj IPuloj == Saluton. Jam ekde sufiĉe da tempo ĝenas nian vikipedion sufiĉe altruda, pli malpli malserioza, supozeble psike malstabila IPulo, kiu verŝajne foje redaktis sub unu el la jenaj "nomoj" aŭ almenaŭ ie alsalutis sub tia nomo * {{uzanto2|Nenoniel}} * {{uzanto2|Uusikonto}} * {{uzanto2|Säännöt on tehty rikottaviksi}} * {{uzanto2|Säännöt on tehty ainoastaan rikottaviksi}} * {{uzanto2|Säännöt on tehty vain rikottaviksi}} Bedaŭrinde temas pri kelkaj IP-blokoj, kiuj komenciĝas jene: "46.132.", "86.114.", "86.115.", "93.106.", "109.240.", "176.72.". Ĉu eble iu havas proponon, kiel ni povus forpeli la ulon? - Antaŭ kelkaj tagoj mi eĉ kreis misuzan filtrilon, kiu eĉ jam malhelpis du redaktojn pri "kalvulo"j. Foje jam estis diversaj diskutoj en [[VP:DA]]. Do, kion fari? - Amike --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 12:02, 8 apr. 2022 (UTC) :La IPulo {{uzanto2|109.240.9.91}} eĉ estis kaptita de la misuza filtrilo 5 kontraŭ "kalvulo", kiu fakte malhelpis al la uzanto aldoni frazon pri kalvulo. --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 15:43, 8 apr. 2022 (UTC) ::Intertempe plia gantopupo {{uzanto2|Liukas piha}} kreis artikolojn, kies forigon mi jam proponis sur [[VP:FA]]. --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 07:48, 9 apr. 2022 (UTC) :::La menciita "novulo" eĉ provis aldoni ion pri "kalvulo", kiel mi ĵus povis vidi en protokolo de la misuza filtrilo 5, kaj tiel pruvis fakte, ke li estas gantopupo. Mi tial proponas forbaron. Ĉu bone? - Amike --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 07:25, 11 apr. 2022 (UTC) ::::La menciita gantopupa uzanto {{uzanto2|Liukas piha}} intertempe eĉ estis forbarita tutvikie. Ĉu mi tuj traktu la iel rilatan [[VP:FA#Markus Rautio, Tommi Kinnunen, Veikko Törmänen, Eeva Joenpelto|proponon je forigo]]? Sed kion ni faru pri la ŝanĝiĝemaj IPuloj, kies skemon mi menciis jam la 8-an de aprilo 2022? - Amike --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 08:46, 13 apr. 2022 (UTC) Jen denove redaktoj de IPuloj el Finnlando, supozeble elsalutinta gantopupo. Temas pri * {{uzanto2|109.240.111.98}} kies redaktoj plejparte estis malfaritaj kaj kreo estis amase forigitaj. Krome mi forbaris lin por tri tagoj. * {{uzanto2| 86.115.75.210}} same. Ĉu iu eble havas proponon kiel ni povus finfine forpeli lin por pli longa tempo? - Amike --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 08:24, 28 apr. 2022 (UTC) Kial malbonigas Vikipedion, ke estas en Vikipedio rakontita pri kalveco? [[Specialaĵo:Kontribuoj/86.114.251.162|86.114.251.162]] 01:38, 10 jun. 2022 (UTC) :Hodiaŭ nova gantopupo aperis, nome {{uzanto2|Wikipedian sääntöjen ainoa tarkoitus on se, että niitä rikotaan}}. Pro la signifo "La sola celo de la reguloj de Vikipedio estas malobservi ilin" mi proponas porĉiaman forbaron inklude de la ceteraj gantopupoj kaj la rilataj IParoj. --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 05:13, 27 jun. 2022 (UTC) ::Ĵus aperis nova gantopupo, nome {{uzanto2|Siistiä on ilkivaltaa tehdä}}. Laŭ la gugla tradukilo la uzantonomo signifas "Estas mojose fari petolojn". Ĉar tio sekvas la kutiman skemon, mi proponas la kutiman traktadon. --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 18:33, 18 aŭg. 2022 (UTC) :::Ŝajnas al mi, ke la ulo emas daŭrigi sian petoladon kreinte la uzanton {{uzanto2|Wikipedian säännöistä piittaamaton vuonna 1989 syntynyt käyttäjä}}. La uzantonomo laŭ la gugla tradukilo signifas "Uzanto naskita en 1989, kiu malatentas la regulojn de Vikipedio". Do, ni devus trakti tion kiel antaŭe menciita. --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 15:20, 20 aŭg. 2022 (UTC) ::::Mi opinias, ke ne valoras ĉi tie demandi, kion fari. Se aperas evidentaj agoj de la forbarito Nenoniel (ĉu pri kalvuloj, ĉu pri alio) vi kiel administranto malfaru la agojn kaj tuj forbaru la uzanton aŭ ties ip-numeron (vastagame) aŭ faru ke neregistritoj aŭ freŝaj novuloj ne povu redakti la koncernan artikolon- La forbaroj validu por longa tempo. Laŭ mi jam sufiĉas iometo da suspekto por fari tion. Tiel oni sukcesis en la Finna Vikipedio iom post iom bridi lin. Kiam ĉi-jare estis vaste blokitaj liaj ip-numeraroj en la Esperanta Vikipedio, li silentis kelkan tempon kaj provis ekaktivi en la Sveda, Germana kaj Angla Vikipedioj (en ĉiu li trafis, sekzemple, ties artikolon pri Juice Leskinen). kiuj sufiĉe severe traktis liajn provojn. Kiel ĉiuj ruzaj vandaloj, li ofte faras sensignifajn aŭ (kvazaŭ)utilajn ŝanĝojn aŭ eĉ kreas ne malbonajn artikol(ĝerm)ojn. [[Uzanto:Surfo|Surfo]] 10:36, 21 aŭg. 2022 (UTC) Mi ĵus forbaris la tri gantopupojn {{uzanto2|Wikipedian sääntöjen ainoa tarkoitus on se, että niitä rikotaan}}, {{uzanto2|Siistiä on ilkivaltaa tehdä}} kaj {{uzanto2|Wikipedian säännöistä piittaamaton vuonna 1989 syntynyt käyttäjä}}. --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 10:44, 21 aŭg. 2022 (UTC) Mi ĵus forbaris gantopupon {{uzanto2|Suomalainen nettihäirikkö}}. --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 16:27, 10 okt. 2022 (UTC) : Ĉiuj estas forbaritaj {{farita}} == Tutvike forbarita uzanto, gantopupo de "Nenoniel" == Saluton. Mi ĵus rimarkis, ke oni eĉ tutvikie forbaris {{uzanto2|Liukas piha}}. Mi proponas, ke ni forigu ĉiujn de li kreitajn artikolojn kaj kategoriojn. Ĉu bone? - Se dum la sekvontaj tagoj neniu kontraŭas mian proponon, mi plenumos ĝin. Amike --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 13:35, 12 apr. 2022 (UTC) :{{farite}} Ĉar neniu ion ajn komentis nek kontraŭis mian proponon, mi ĵus plenumis ĝin, precipe ĉar ja ekzistas propono je forigo en [[VP:FA]]. Sed kiel ni evitu reaperon de la ulo? - Ĉu iu havas ideon? - Amike --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 08:07, 16 apr. 2022 (UTC) Jen nova gantopupo de "Nenoniel", nome {{uzanto2|Jaakkoil}} ĵus kaptita de la misuza filtrilo 5. Do, li denove provis demandi alian uzanton pri kalvulo. Sed bonŝance la filtrilo malhelpis al li konservi la mesaĝon. Do, kion fari? - Amike --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 17:36, 29 maj. 2022 (UTC) :Simple forbari lin estas la solvo. Ke li redaktis la artikolon pri [[Juice Leskinen]] realdonante ties kalvulecon, estas por mi sufiĉa pruvo pri la identeco de Nenoniel kaj Jaakkoil. Nenoniel estis forbarita ĝis la ĉi-jara Oktobro. Same forbarendas [[Uzanto:Wikipedian säännöt_on_tehty_rikottaviksi]] kaj eble aliaj. [[Uzanto:Surfo|Surfo]] 14:07, 2 jun. 2022 (UTC) ::Saluton, {{re|Surfo}}. Nia loka, do [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Speciala%C4%B5o:Protokolo/block&page=Uzanto:Nenoniel ĉivikipedia protokolo] montras nur, ke Neniel estas forbarita ĝis oktobro 2022. Sed mi ĵus vidis iel, ke li estas eĉ tutvikie forbarita. Ĉu mi eble esploru la daŭron de la tutvikia forbaro? - Amike --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 06:20, 10 jun. 2022 (UTC) ::(+) Mi ĵus vidis en la SUL-listo de {{uzanto2|Jaakkoil}}, ke li estas jam forbarita por ĉiam en la finna Vikipedio. Pro la ovumado pri kalvuloj kaj aliaj malseriozaj aferoj mi proponas fari same. Ĉu bone? --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 06:59, 10 jun. 2022 (UTC) :::Mi ĵus forbaris {{uzanto2|Jaakkoil}} por ses monatoj, ĉar li denove provis altrudi sian neenciklopediecan rubon pri kalveco kaj kalvuloj. En kazo de nova gantopupo kaj sama aktiveco mi proponas forbari la uzantojn por ĉiam, kiel jam faris aliaj vikipedioj. --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 05:11, 27 jun. 2022 (UTC) ::::Estas globale forbarita {{farita}} === "LTA pakkoruotsi" + kalvuloj === * {{uzanto2|Surfo on kalju}} loke forbarita * {{uzanto2|Jyväskyläana kalvigxanta esperantisto}} loke forbarita * {{uzanto2|Weirdy89}} loke forbarita * {{uzanto2|Nenoniel}} globale forbarita * {{uzanto2|Liukas piha}} globale forbarita * {{uzanto2|Jaakkolei}} globale forbarita * {{uzanto2|Kummallinen tyyppi}} globale forbarita * {{uzanto2|Uusikonto}} loke forbarita * {{uzanto2|Kalvulo}} loke forbarita * {{uzanto2|J. Leinonen}} loke forbarita * {{uzanto2|Reguloj ekzistas nur por ke oni rompu ilin}} loke forbarita kaj globale forbarita * {{uzanto2|Wikipedian säännöt on tehty rikottaviksi}} loke forbarita kaj globale forbarita * {{uzanto2|Wikipedian säännöistä piittaamaton vuonna 1989 syntynyt käyttäjä}} loke forbarita kaj globale forbarita * {{uzanto2|Wikipedian sääntöjen ainoa tarkoitus on se, että niitä rikotaan}} loke forbarita kaj globale forbarita * {{uzanto2|Säännöt on tehty rikottaviksi}} loke forbarita kaj globale forbarita * {{uzanto2|Säännöt on tehty ainoastaan rikottaviksi}} loke forbarita kaj globale forbarita * {{uzanto2|Säännöt on tehty vain rikottaviksi}} loke forbarita * {{uzanto2|Siistiä on ilkivaltaa tehdä}} loke forbarita * {{uzanto2|Suomalainen nettihäirikkö}} loke forbarita per Tlustulimo en oktobro 2022 por ĉiam, * [[Specialaĵo:Kontribuoj/109.240.103.191]] loke forbarita per Tlustulimo en oktobro 2022 por unu jaro, forbaro en jaulio 2023 plilongigita je 3 jaroj per ThomasPusch, * {{uzanto2|Jaakkoil}} loke forbarita en junio 2022 por duonjaro, en januaro 2023 por ĉiam, nun globale forbarita * {{uzanto2|Outo suomalaisukko}} globale forbarita * {{uzanto2|Neekerin jättikyrpä erektoituu}} loke forbarita kaj globale forbarita (je nekutima maniero) * {{uzanto2|Neekerin jättikyrpä kovettuu}} globale forbarita (je nekutima maniero) * [[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.3.123]] loke forbarita: Misuzo de pluraj salutnomoj: Kaj trudis ĝene almenaŭ en persona diskutpaĝo la 6-an de decembro * ([[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.0.0/16]]) multaj redaktoj ekde 2022-12-24, sed mi nur trovis subjektivajn redaktojn, nenion kio estus vandalaĵo. Restis sub kontrolo kaj forbariĝis bloke la 17-an de julio 2023. ThomasPusch * [[Specialaĵo:Kontribuoj/86.114.199.126]] loke forbarita: Misuzo de pluraj salutnomoj: trudis ĝene en persona diskutpaĝo je 2022-10-29, post pli ol 20 ĝenaj trudoj de sama diskutpaĝo per aliaj vojoj ene de nur 5 tagoj * ([[Specialaĵo:Kontribuoj/86.114.0.0/16]]) 2023-01-14 Moldur forigis la anonimajn redaktojn en [[Svedlingvaj finnlandanoj]], kiujn li juĝas neadekvataj: ip-adreso forbarita je 2023-01-23 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/86.114.203.157]] eowikt svwikt. Restis sub kontrolo kaj forbariĝis bloke la 17-an de julio 2023. * [[Specialaĵo:Kontribuoj/86.114.235.148]] loke forbarita (komence de 2023 porĉiam, ekde julio 2023 por por 3 jaroj): Misuzo de pluraj salutnomoj: trudis ĝene en persona diskutpaĝo je 2022-10-29, post pli ol 20 ĝenaj trudoj de sama diskutpaĝo per aliaj vojoj ene de nur 5 tagoj * [[Specialaĵo:Kontribuoj/86.114.243.252]] loke forbarita (komence de 2023 porĉiam, ekde julio 2023 por por 3 jaroj): Misuzo de pluraj salutnomoj: Kaj trudis ĝene almenaŭ en persona diskutpaĝo la 26-an de decembro 2022 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/86.114.245.114]] simile... * [[Specialaĵo:Kontribuoj/86.114.247.245]] simile... * [[Specialaĵo:Kontribuoj/86.115.75.182]] loke forbarita (komence de 2023 porĉiam, ekde julio 2023 por por 3 jaroj): Misuzo de pluraj salutnomoj: Kaj trudis ĝene almenaŭ en persona diskutpaĝo la 11-an de januaro 2023 ** ([[Specialaĵo:Kontribuoj/86.115.0.0/16]]) loke forbarita (komence de 2023 porĉiam, ekde julio 2023 por por 3 jaroj): Misuzo de pluraj salutnomoj: Kaj trudis ĝene almenaŭ en persona diskutpaĝo la 13-an de januaro plus restarigo de antaŭe forigita persona paĝo la 14-an de januaro (jam estis forbarita unu monaton en en aprilo-majo 2022) * [[Specialaĵo:Kontribuoj/86.115.107.127]] loke forbarita: Misuzo de pluraj salutnomoj: Kaj trudis ĝene almenaŭ en persona diskutpaĝo la 13-an de januaro * [[Specialaĵo:Kontribuoj/93.106.131.204]] loke forbarita: Misuzo de pluraj salutnomoj: Kaj trudis ĝene almenaŭ en persona diskutpaĝo la 2-an de decembro 2022 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/93.106.135.235]] loke forbarita: Misuzo de pluraj salutnomoj: Kaj trudis ĝene almenaŭ en persona diskutpaĝo la 27-an de novembro 2022 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/93.106.167.234]] loke forbarita: Misuzo de pluraj salutnomoj: Kaj trudis ĝene almenaŭ en persona diskutpaĝo la 28-an de oktobro 2022 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/176.72.19.205]] loke forbarita: Misuzo de pluraj salutnomoj: Kaj trudis ĝene almenaŭ en persona diskutpaĝo la 3-an de decembro * [[Specialaĵo:Kontribuoj/176.72.35.187]] loke forbarita: Misuzo de pluraj salutnomoj: Kaj trudis ĝene almenaŭ en persona diskutpaĝo la 29-an de oktobro * [[Specialaĵo:Kontribuoj/176.72.69.158]] loke forbarita: Misuzo de pluraj salutnomoj: Kaj trudis ĝene almenaŭ en persona diskutpaĝo la 26-an de novembro * [[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.160.244]] loke forbarita: Misuzo de pluraj salutnomoj: Kaj trudis ĝene almenaŭ en persona diskutpaĝo la 27-an de novembro * [[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.162.212]] loke forbarita: Misuzo de pluraj salutnomoj: Kaj trudis ĝene almenaŭ en persona diskutpaĝo la 4-an de decembro * [[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.200.230]] loke forbarita: Misuzo de pluraj salutnomoj: Kaj trudis ĝene almenaŭ en persona diskutpaĝo la 11-an de decembro * [[Specialaĵo:Kontribuoj/195.237.90.72]] loke forbarita: 2023 01 21: Ĉi tie en multaj paĝoj vandalis en 2010, estis unutage forbarita, sed en aliaj anonimaj kontoj plue miskondutis, tial la forbaro estu daŭra. * [[Specialaĵo:Kontribuoj/213.28.224.216]] loke forbarita: Misuzo de pluraj salutnomoj: Kaj trudis ĝene almenaŭ en persona diskutpaĝo la 4-an de novembro 2022 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/217.140.204.247]] eowikt * [[Specialaĵo:Kontribuoj/2001:999:404:F5F6:C0C7:D476:3FAC:B76F]] loke forbarita * [[Specialaĵo:Kontribuoj/2001:999:688:AD22:119D:7BBD:A026:838A]] loke forbarita. Estis kelkaj redaktoj, almenaŭ la 2-an de decembro 2022 la anonimulo vandale stultumis en la paĝo [[Risto Ahti]]. Aldone al ĉiuj aliaj mispaŝoj en aliaj kontoj tio sufiĉas por forbaro. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] :: Pruvoj: [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Juice_Leskinen&action=history] [https://sv.wikipedia.org/w/index.php?title=Juice_Leskinen&action=history] [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Uzanto-Diskuto:Taylor_49&action=history] [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Diskuto:Deviga_instruo_de_sveda_lingvo_en_Finnlando&action=history] :: [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 22:47, 3 dec. 2022 (UTC) ::: Ĉasado daŭras ĉe aliaj vikioj [https://eo.wiktionary.org/w/index.php?title=Uzanta_diskuto:Taylor_49&action=history eowikt] kaj [https://sv.wiktionary.org/w/index.php?title=Anv%C3%A4ndardiskussion:Taylor_49&action=history svwikt]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:05, 5 jan. 2023 (UTC) * [[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.61.224]] unuafoje je 2023-02-04, kvar aldonoj tiutage malfaritaj, restis sub kontrolo kaj forbariĝis bloke la 17-an de julio 2023.< [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:24, 4 feb. 2023 (UTC) * {{uzanto2|Haistakaa!}} redaktoj lastfoje en 2014, nenio riproĉinda, tamen restis sub kontrolo [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 4 feb. 2023, [[:en:wikt:haistaa|problemhava uzantonomo]], forbarita el du vikioj, forbariĝis bloke la 17-an de julio 2023. ThomasPusch * La sama persono nun revenis kun nova uzantnomo [[Specialaĵo:Kontribuoj/Morsgrisar är vi allihopa]] (linio el sveda infankanto kiu signifas proksimume "ni ĉiuj estas panjoporketoj / dorlotitaj infanoj") kaj provas restarigi forprenitaĵojn. Ankoraŭ nenio evidente kontraŭregula - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] 5 feb. 2023, restis sub kontrolo kaj forbariĝis bloke la 17-an de julio 2023. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] * {{uzanto2|Morsgrisar är vi allihopa}} * {{uzanto2|Jyväskylämies}} globale forbarita + loke forbarita * {{uzanto2|Räven raskar över isen}} 25 redaktoj ĉe vikivortaro, apenaŭ io riproĉinda [https://eo.wiktionary.org/w/index.php?title=pakko&diff=prev&oldid=1170723 pakko] * {{uzanto2|Tuskan parahdus}} preskaŭ 1'000 redaktoj, specialaj vulgaraĵoj, forbarita el finna vikipedio kaj vikivortaro, globale forbarita + loke forbarita ekde la 2-a de majo 2023 * {{uzanto2|Ongelmallinen käyttäjä}} specialaj vulgaraĵoj, globale forbarita + loke forbarita * {{uzanto2|Uimalampi}} globale forbarita * {{uzanto2|Kyrpää äkkiä ja perseeseen}} vulgara uzantonomo, sed ĝis nun nur unu redakto senkulpa, kvankam ne speciale utila, de la 13-a de majo 2023, globale forbarita * {{uzanto2|Jyväskylämies}} globale forbarita + loke forbarita * {{uzanto2|Uusi nimimerkki}} rasismaj vulgaraĵoj + provokaĵoj sur la uzantopaĝo 2023-6-3, forbarita de [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 2023-6-4, nun ankaŭ globale forbarita * {{uzanto2|Taas uusi käyttäjä}} "denove nova uzanto" forbarita loke en la finna 2023-6-6 kaj sveda branĉoj 2023-6-7, globale 2023-6-11 * {{uzanto2|Strangulo89}} kreita 2023-06-25, forbarita el sveda vikipedio kaj sekve globale forbarita 2023-06-26 * {{uzanto2|Jaakko Iisakki Leinonen}} komencis per teksto "[[bazlernejo en Finnlando]]" kaj perdo de Karelio, forbarita en 3 vikioj - kreita je 2023-07-09, en 2023-07-13 aldonis idiotan vulgaran subtitolon ''Neekerin jättikyrpä erektoituu'' (La giganta koko/kaco de la Nigrulo ricevas erektiĝon) al sia prezentopaĝo (poste senspure forigita). Admono ke se la vulgaraĵo ne tuj malaperiĝas, plej laste post 12 horoj sekvos forbaro: malaperigita. Je 2023-07-15 sekvis loka forbaro, formale pro [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Yrj%C3%B6&diff=prev&oldid=8214834 la jena vandalado], sed estas multaj pliaj kazoj troveblaj inter la kontribuoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:23, 15 jul. 2023 (UTC) loke forbarita + globale forbarita * {{uzanto2|Työnnä kulli perseeseen HETI}} vulgara uzantonomo, [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Uzanto:Ty%C3%B6nn%C3%A4_kulli_perseeseen_HETI&oldid=8193441 ligo], loke forbarita + globale forbarita * {{uzanto2|Sekametsänkävijä}} kreita 2023-07-15, unua ago 19:43 h en eo.wiki kaj globale forbarita post malpli ol 24 horoj, je 2023-07-16 14:01 h. * {{uzanto2|93.106.14.86}} aktiva ekde 2023-07-16, nua ago en eo.wiki je 15:44 h. [ [[Specialaĵo:Kontribuoj/93.106.14.0/24|kontribuoj2]] [[Specialaĵo:Kontribuoj/93.106.0.0/16|kontribuoj3]] ] [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Necesejo&diff=prev&oldid=8217406 jen]: 18.57 h Admono al li: enciklopedio ne estas por sengustaj ŝercoj. 01:13 h 2-a admono: Ankaŭ [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Pentti&diff=prev&oldid=8217401 tiu redakto] estis plena sensencaĵo. Duonhoron poste Tria admono: [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Tuomari_Nurmio&diff=prev&oldid=8217373 ripeta aldono de obseda informo "Li estas kalva" al finna maljunulo, kiu tekste montratas kun foto, do ĉiu povas vidi kiel aspektas la nazo, la barbo, la haroj ktp.] La mencio de kalveco, jam multegajn fojojn aldonata, kontraŭ protestoj de aliaj uzantoj, kiuj plene ignoriĝis kaj parte estis la kaŭzo de forbaro de uzantokontoj por ĉiam, jam estis multfoje. Tiom obsede ĉiam reveni al sama infaneca stultumado signas psikan nekapablon kunlabori kun aliaj. Ankoraŭ unu admono kaj li estos barita. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 16 jul. 2023 -- Lasta admono estas, simple hazarde nur nun trovita, sed la sinsekvo de trovoj tute ne rilatas: [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Kimmo_Sasi&diff=prev&oldid=8217370 ankaŭ tie ripeta aldono de obseda informo "Li estas kalva" al alia finna maljunulo] - Ne eblos diri ke li ne sciis pri tio ke ne eblas kaŝ-enigi tian frazon en tekstojn kiu evidente amuzas la kulpulon kaj nervas ĉiujn aliajn uzantojn. Do forbarita. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 07:04, 17 jul. 2023 (UTC) * {{uzanto2|217.140.207.97}} forbarita en oktobro 2022 por daŭro de 1 jaro per Tlustulimu, plilongigita al daŭro de ankoraŭ 3 jaroj, por ke ĉiuj IP-kontoj havu saman forbarodaŭron, je 17 jul. 2023 per ThomasPusch ==== <font color=green>Restis sub kontrolo kaj forbariĝis bloke la 17-an de julio 2023, en bloko por tri jaroj:</font> ==== * [[Specialaĵo:Kontribuoj/176.72.13.133]], 6 maj. 2023 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/176.72.21.225]], 13 maj. 2023 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/176.72.33.61]], 2 jun. 2023 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/176.72.34.83]], 23 maj. 2023 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/176.72.36.127]], 2 jun 2023 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/176.72.65.82]], 19 nov. 2021 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/176.72.65.94]], 18 maj. 2023 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/176.72.97.71]], 25 maj. 2023 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/176.72.97.96]], 25 maj. 2023 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/176.72.100.79]], 24 maj. 2023 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.201.94]], 8 maj. 2023 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/213.28.229.250]], 2 jun 2023 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/213.28.230.234]], 12 maj. 2023 ==== Restis sub kontrolo same kaj forbariĝis bloke la 17-an de julio 2023, kontrolite neniu malbonaĵo tie, sed sendube sama gantopupo ==== * [[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.51.157]], 4 maj. 2022 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/93.106.6.80]], 30 maj. 2023 * [[Specialaĵo:Kontribuoj/93.106.145.68]], 26 nov. 2021 :: {{farite}} ĉiuj forbaritaj loke, multaj ankaŭ globale 2023-07-17 * {{uzanto2|176.72.33.32}} 2023-07-18 -- 5 redaktoj, malfarataj pro redaktaj konsideroj, nenio malbona, sendube sama gantopupo: trijara forbaro * {{uzanto2|176.72.32.65}} 2023-07-18 angla vikipedio -- ĝis nun NUL redaktoj ĉi tie, sed sendube sama gantopupo: trijara forbaro * {{uzanto2|217.140.207.97}} 2023-07-18 angla vikipedio -- 3-jara adresara forbaro ĉi tie, sed sendube sama gantopupo: trijara forbaro * {{uzanto2|93.106.5.93}} 2023-07-19 angla vikipedio -- 1-jara adresara forbaro ĉi tie, sed sendube sama gantopupo: trijara forbaro * {{uzanto2|193.210.167.106}} 2023-07-19 sveda vikipedio -- ĝis nun NUL redaktoj ĉi tie, sed sendube sama gantopupo: trijara forbaro * {{uzanto2|176.72.36.56}} 2023-07-19 esperanta vikivortaro -- ĝis nun NUL redaktoj ĉi tie, sed sendube sama gantopupo: trijara forbaro * {{uzanto2|193.210.167.106}} 2023-07-19 esperanta vikivortaro -- ĝis nun NUL redaktoj ĉi tie, sed sendube sama gantopupo: trijara forbaro * {{uzanto2|213.28.229.106}} 2023-07-19 esperanta vikipedio - tiutage ŝajne nur pozitivaj redaktoj, poste nenio, sed sendube sama gantopupo: trijara forbaro * {{uzanto2|213.28.231.103}} [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Pentti&diff=prev&oldid=8235795 vulgaraĵo] 2023-07-30 unua kaj lasta admono - samtage provita ankaŭ de alia anonima konto] tial trijara forbaro pro ade ripetaj vulgaraĵoj 2023-07-31 [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:45, 31 jul. 2023 (UTC) * {{uzanto2|213.28.231.94}} [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Gubben_Noak&diff=prev&oldid=8235714 vulgaraĵo pylly = pugo] 2023-07-27, malfarita samtage -- [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Uzanto-Diskuto%3AThomasPusch&diff=8235507&oldid=8232068 vulgaraĵo] 2023-07-26, malfarita samtage 2023-07-30 unua kaj lasta admono, kunblokita en 07-31 pro la evidente de sama homo faritaj misredaktoj de 213.28.231.103 kaj 176.72.32.76 [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:45, 31 jul. 2023 (UTC) * {{uzanto2|176.72.32.76}} ankaŭ tie vulgaraĵo pri la drinkkanto [[Gubben Noak]], mem malfarita post minuto je 2023 07 30, sed tamen, kaj tuj dua [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Pentti&diff=prev&oldid=8243056 vulgaraĵo pri apartigilo de la persona nomo "Pentti"], ĵus provita ankaŭ de alia anonima konto, tial admono pri la unua miso ne ĝustatempis: blokita trijara forbaro pro ade ripetaj vulgaraĵoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:45, 31 jul. 2023 (UTC) * {{uzanto2|Jyväskylän mies}} kreita komence de 1 aŭg. 2023‎ (UTC) :Necesis tuj aldoni pri unu de plej unuaj redaktoj, en [[Laukaa]]: Estas iom infanece ĉe iu homo kiu ne estas gejo aparte aldoni inter krampoj "(ne gejo)". Se oni farus tion ĉe ĉiuj menciitaj homoj, kaj ĉe ĉiuj mencius ĉion kio ili '''ne''' estas, la enciklopedio tute rubiĝus, kaj ankaŭ la unufoja aldono sensenca jam estas malgranda rubo. Mi tial tuj devas admoni vin neniam fari ion tian sensencaĵon kiu kompreneble forturnas la atenton de homo kaj libro pri lagoj al la temo pri "gejeco", ĉar ankaŭ legante "ne gejo" la atenton kaptas la vorto "gejo". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 07:33, 1 aŭg. 2023 (UTC), per voĉdono: sendube sama gantopupo, ĉiama forbaro :: La ulo obsedas pri interalie [[d:Q5477226|Pentti Hirvonen]] kiel evidentiĝas el multaj vulgaraj kaj insultaj redaktoj [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Pentti&diff=8243056&oldid=8243055 ekzemplo]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:45, 1 aŭg. 2023 (UTC) :::Forbarita porĉiam [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 2 aug. 2023 (UTC) * {{uzanto2|Humoristi89}} e-lingva konto ne registrita, ne eblas vidi kontribuojn aŭ forbari. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:12, 8 sep. 2023 (UTC) * [https://sv.wikipedia.org/w/index.php?title=Anv%C3%A4ndardiskussion:46.132.19.219&action=history du IP-adresoj samtempe] [https://sv.wikipedia.org/w/index.php?title=Peter_Rumpa&action=history vulgaraĵoj en la sveda vikipedio, pruvo ke Humoristi89 = Nenoniel] *: Temas pri {{uzanto2|46.132.19.219}} kaj {{uzanto2|94.234.35.205}} *:Menciiĝis ankoraŭ tekstoj [[Jakob Stenius senior]] kaj [[Jakob Stenius junior]], forigitaj de kani, ambaŭ de 46.132.19.219 kaj enhave konfuzaj. {{uzanto2|46.132.19.219}} laŭ mi estas Nenoniel, forbarita por jaro, kaj {{uzanto2|94.234.35.205}} esperantlingve ĝis nun tute nenion faris, tio ne sufiĉus por forbaro. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:12, 8 sep. 2023 (UTC) ==== Post decido bloke tuj forigi ĉiujn novajn kontojn kaj IP-adresojn (vidu sube la ĉapitron "Forbaroj pro suspektoj...") ==== * {{uzanto2|176.72.32.58}} kreita je 2023-03-23, 12:30 UTC, forigita 13:50 UTC:trijara forbaro --TP * {{uzanto2|176.72.73.26}} kreita je 2023-08-05 16:09, trovita de mi kaj tuj forigita nur la 2023-08-06 16:54, post pli ol 24 horoj, ĉar principe mi jam estas en vikipaŭzo de somera ferio kaj nur hazarde sukcesis ankoraŭfoje ensaluti. Dum tiu tago la konata kolego jam sukcesis [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Fritz_Haber&diff=prev&oldid=8254621 vandali]. Do forbarita, ĉar temas pri anonima IP-adreso, kiu teorie iam estonte ankaŭ uzeblos de alia uzanto, nur dum tri jaroj. Multajn ekverkaĵojn mi komplete forigis, ili listiĝas nur en la protokolo de forigitaj tekstoj. {{re|LiMr|Tlustulimu|RG72|Kani|Moldur}} Dum mi estas for, mi petas vin aparte atente sekvi la dedukton de eblaj problemaj uzantoj - ĉar, ju pli rapide oni trovas ilin, des malpli da rubo estas por forigi poste. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:05, 6 aŭg. 2023 (UTC) * {{uzanto2|Työnnä jorma perseeseen HETI}} kreita je 2023-08-06, faris nur unu redakteton, 10 minutojn post kiam la ĵus forbarita anonimulo 176.72.73.26 kreis ĝin, sed la finnlingva uzantonomo mem ("Ŝovu Jormon en la pugon TUJ") estas vulgara kaj sensence provoka. Tiuj du observoj sufiĉas al mi havi sufiĉan suspekton ke temas pri la sama finna provokanto kiu ankaŭ kreis la anoniman konton 176.72.73.26. Do forbarita, kaj ĉar kun salutonomo, por ĉiam. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:21, 6 aŭg. 2023 (UTC) globale forbarita * {{uzanto2|176.72.32.111}} [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Osmo&diff=8258030&oldid=6481603 pruvo per kalvuloj] *: Mi klopodos, kara, sed mi mem estas superŝarĝita nun je diversaj taskoj laboraj kaj familiaj. Sed mi klopodos. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 16:42, 7 aŭg. 2023 (UTC) *::forbarita por jaro en septembro 2023 [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:21, 8 sep. 2023 (UTC) * {{uzanto2|176.72.69.176}} [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Kimmo_Sasi&diff=prev&oldid=8258353 pruvo per kalvuloj] *:forbarita por jaro en septembro 2023 [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:21, 8 sep. 2023 (UTC) * {{uzanto2|176.72.80.94}} [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Osmo&diff=8260266&oldid=8258042 pruvo per kalvuloj] *:forbarita por 3 jaroj en aŭgusto 2023 [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:21, 8 sep. 2023 (UTC) * {{uzanto2|176.72.89.97}} *: Forta suspekto ke estas la forbarito, kaj idiotaĵoj kiel aldono de [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=SF&diff=prev&oldid=8261184 finn/svedlingvaĵo sepalus falskaa] al paĝo [[SF]] - la nacilingvaĵo "sepalus" havas la signifon pantalona malfermilo (Q494640) kaj aldoni finn/svedlingvan vorton "falsa pantalona malfermilo" absolute nenion aldonas al esperanta listo pri [[SF]]: forbarita por jaro en septembro 2023 [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:21, 8 sep. 2023 (UTC) * {{uzanto2|176.72.96.1}} *: Iuj sencaj aldonoj, kaj idiota stultumado pri la temo "necesejo". Forta suspekto ke estas la forbarito: forbarita por jaro en septembro 2023 [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:21, 8 sep. 2023 (UTC) * {{uzanto2|176.72.0.0/16}} forbarita por jaro en septembro 2023 (jam en forbaro de aprilo 2022 klaris ke la konto apartenis al "la problema Nenoniel") [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:21, 8 sep. 2023 (UTC) * Atentu, jen nova gantopupo: {{uzanto2|213.28.230.122}} - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 10:06, 11 aŭg. 2023 (UTC) *: Eble jes. Mi proponas atendi kun forbaro ĝis la fakto estos pruvita. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:21, 7 sep. 2023 (UTC) *::Mi havas fortan suspekton ke temas pri la forbarito. Plej eta aldona suspekto sufiĉu por forbaro de jaro. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:21, 8 sep. 2023 (UTC) * {{uzanto2|193.210.165.206}} *:Eble jen nova gantopupo de la sama uzanto? - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 20:30, 7 sep. 2023 (UTC) *:kaj same {{uzanto2|193.210.166.123}} (nur unu redakto en majo 2023) *::Supozeble estas la forbarito, sed kun nur po unu redakto la pruvo ankoraŭ ne 100procentas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:21, 8 sep. 2023 (UTC) *:::Denove iu anonima uzanto same obsede fasciniĝas pri la temo kalveco samkiel tion faris la malnova uzanto, pro diversaj misfaroj longtempe forbarita el vikipedio, kaj same estu ĉiuj anonimaj kontoj, kiam ili montras fasciniĝon pri la samaj specifaj temoj kiel la forbarito. Tio kaj la aliaj kontribuoj de [[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.65.242|46.132.65.242]] sufiĉas por suspekto ke temas pri la forbarito, kaj la anonima konto do forbariĝos kiel ĉiuj antaŭaj. Bedaŭrinde. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:35, 10 sep. 2023 (UTC) * {{uzanto2|46.132.65.242}} [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Tuomari_Nurmio&diff=prev&oldid=8331201 kalvuloj] trijara forbaro * {{uzanto2|46.132.65.0/24}} forbarita por unu jaro je 2023-09-23 * {{uzanto2|46.132.0.0/16}} forbarita por unu jaro je 2023-09-23 * {{uzanto2|193.210.193.195}} Vulgaraĵoj kaj insultoj [https://eo.wiktionary.org/wiki/Speciala%C4%B5o:Kontribuoj/193.210.193.195 ĉe la vikivortaro] [https://eo.wiktionary.org/wiki/Speciala%C4%B5o:Protokolo?type=&user=&page=Sahtivaari&wpdate=&tagfilter=&subtype=&wpFormIdentifier=logeventslist] forbarita por unu jaro je 2023-09-23 * {{uzanto2|46.132.72.214}} forbarita por unu jaro je 2023-09-23, la IP-homo ankoraŭ en novembro 23 kontaktas min nerekte tra alilingvaj diskutpaĝoj, kie ne estas forbaro. TP * {{uzanto2|176.72.99.74}} forbarita por unu jaro je 2023-09-23 * {{uzanto2|46.132.66.255}} forbarita por unu jaro je 2023-09-23 * {{uzanto2|Fia ulo}} forbarita por tri jaroj je 2023-09-26: ĉiuj tri paĝoj, kiuj sukcesis redaktiĝi en la du horoj ekde kiam oni rimarkis lin, estas kontrolitaj TP (neniu nova redakto riprocxinda, tamen pruvite konata forbarito [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Uzanto-Diskuto%3AThomasPusch&diff=8358602&oldid=8353828] [https://sv.wikipedia.org/w/index.php?title=Juice&diff=prev&oldid=53963601]) * {{uzanto2|193.210.194.104}} forbarita por unu jaro je 2023-10-02 15:40 UTC - la redaktoj faritaj ĝis mi malkovris la novan konton ankoraŭ ne estas kontrolitaj. TP [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Uzanto-Diskuto:ThomasPusch&diff=prev&oldid=8364862 insulta redakto] * {{uzanto2|213.28.228.235}} mem anoncis sin en diskutpaĝo de administranto, je 2023-11-25, jam 22 redaktoj devas esti malfarataj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:37, 25 nov. 2023 (UTC) * {{uzanto2|176.72.76.56}} konto jam uzita en junio 2023, sed iel forgesiĝis forbaro. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:48, 25 nov. 2023 (UTC) * {{uzanto2|193.210.163.111}} Jen plia anonima konto, kiu skribas pri [[Juice Leskinen]] kaj aliaj finnlandaj temoj. [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 2023-12-09 * {{uzanto2|193.210.194.114}} hodiaŭ daŭrigis antaŭajn (mis)agojn. Tio malkovriĝis post 6 horoj, kaj jam kolektiĝis fasko da redaktitaj paĝoj [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:09, 3 apr. 2024 (UTC) * {{uzanto2|193.210.194.120}} kaj {{uzanto2|193.210.204.73}} Jen pliaj anonimaj gantopupoj, kiuj ĵus kreis kelkajn artikolojn, denove rilatantaj al certa nordeŭropa lando. --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 11:28, 17 maj. 2024 (UTC) * {{uzanto2|193.210.202.70}} ŝajnas esti plia gantopupo en la antaŭe menciita IP-aro. --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 20:13, 29 maj. 2024 (UTC) * {{uzanto2|193.210.203.235}}, nur uzita la 21-an de aprilo, estis plia gantopupo en la antaŭe menciita IP-aro, tiam oni ne rimarkis ĝin, sed tamen necesas forbaro. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:40, 29 maj. 2024 (UTC) * {{uzanto2|193.210.202.70}}, uzita dum 14 horoj antaŭ mem-anonco en diskutpaĝo de administranto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:09, 30 maj. 2024 (UTC) :Kaj kiel ni traktu la redaktojn de la IPuloj? [[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 11:20, 30 maj. 2024 (UTC) ::Mi reviziis ĉiujn paĝojn, kiujn tuŝis la anonimulo de tiu IP-adreso. Ĉio estas en ordo krom laŭ mi foriginda, malkvalita paĝo [[Markku-liitto]]. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:52, 31 maj. 2024 (UTC) * {{uzanto2|193.210.203.230}}, uzita dum ses horoj la 13-an kaj 14-an de januaro 2024, nur nun malkovrita [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 23:30, 30 maj. 2024 (UTC) * {{uzanto2|193.210.192.244}}, uzita nur iom pli ol horon, la 1-an de marto 2024, nur nun malkovrita [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 23:30, 30 maj. 2024 (UTC) :Kaj kiel ni traktu la redaktojn de la IPuloj? [[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 11:20, 30 maj. 2024 (UTC) ::Mi nur nun rimarkis la demandon, sed jam respondis [[#Protekti artikolojn|sube]] al Moldur. Iuj redaktoj estas valoraj, kvankam kontraŭregule faritaj. Laŭ mi damaĝus forĵeti ĉion, pro principo de puno, ĉar tio malriĉigus niajn paĝojn: sed klare ke se ne forĵeti ĉion, necesas rapide administrante kontroli ĉiujn redaktojn, kaj tio kostas tempon. Mi hodiaŭ matene trovis la novajn tekstojn [[Ilmari Soisalon-Soininen|Soisalon]], [[Pekka Simojoki|Simojoki]] kaj [[Risto Kaskilahti|Kaskilahti]], poluris kaj reviziis ilin: ilin forĵeti pro principo estus domaĝe. Kaj ankaŭ estas aliaj senkulpaj aldonaĵoj, kiel "la urbo situas borde de la lago [[lago|lagonomo]]", kiuj sendube ĝustas, kaj forigi ilin pro principo kaj poste realdoni la frazon per senkrima nefinna esperantista administranto estus malŝparo de tempo. ::Sed la paĝon [[Markku-liitto]] mi opinias malkvalita, ĝin mi proponas forigi. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 23:26, 30 maj. 2024 (UTC) * {{uzanto2|193.210.202.84}} [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:10, 3 jun. 2024 (UTC) * {{uzanto2|193.210.196.231}} [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:50, 4 jun. 2024 (UTC) * {{uzanto2|Nuolen klitorista}} jam forbarita en sina hejma finna vikipedio kaj globale forbarita. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 23:41, 10 nov. 2024 (UTC) * {{uzanto2|Flintisgubbe}} jam globale forbarita. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 01:16, 27 mar. 2025 (UTC) * '''!!!''' {{uzanto2|Xyhgf}} Finnlinvga uzanto kun "sensenca" uzantonomo. Tamen mi nuntempe '''malsubtenas''' iun forbaron pro foresto de malbonaj redaktoj, kaj foresto de pruvo ke temus pri "LTA Pakkoruotsi". Vikipedio estas retejo kiun ĉiuj rakjtas redakti, ecx finnlingvuloj. [[:m:Special:CentralAuth/Xyhgf]]. Tamen indus foje rekontroli la aktivecon de ĉi tiu konto. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 01:16, 27 mar. 2025 (UTC) * Tri kontoj: ** {{uzanto2|Urpola}} nova [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Pello&oldid=prev&diff=9244700 pruvo] globale forbarita 2026-03-17 post preskaŭ 1'000 kontribuoj ** {{uzanto2|Urpola22}} malnova, nenie forbarita, eble forgesita pasvorto ** {{uzanto2|Urpolaakso}} malnova, nenie forbarita, eble forgesita pasvorto *: Skemo de redaktado tre forte subtenas eblon ke temas pri "LTA Pakkoruotsi". [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 15:52, 11 dec. 2025 (UTC) * {{uzanto2|~2025-28110-65}} kontribuoj de 15 ĝis 24 okt. 2025, suspekto ke povus temi pri la forbarito, sed ĝis nun ne trovita iu kontraŭregula redakto, kaj ne plu uzita ekde 24 okt. 2025. --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:33, 31 dec. 2025 (UTC) * {{uzanto2|Oksettava örvelö}} sendube sama ulo, vulgara uzantonomo (= "vomiga ulaĉo"), <s>ĝisnune nenie forbarita</s> forbarita en unu vikio * {{uzanto2|~2026-20388-18}} sendube sama ulo * {{uzanto2|Penttihirv}} evidente sama ulo, neakceptebla uzantonomo pro [[d:Q5477226|Pentti Hirvonen]] * {{uzanto2|Näin on näreet}} evidente sama ulo, [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=9354531 pruvo], stranga sed akceptebla nomo ({{l-fi|Näin on näreet}} = Jen kiel estas, "nerdoj"/stranguloj/kulo) - oni povus pripensi ĉu devige ŝanĝi al nomon al "Näin on" = jen kiel estas/jen ĝi ... == Tre multaj malfaroj == Saluton. Mi ĵus vidis, ke sufiĉe multe da redaktoj de {{uzanto2|Dironto56}} devis esti malfarataj. Supozeble la uzanto havas kelkfoje alian rilaton al nia lingvo ol la ĉitiea majoritato. Ĉu tio estas nur mia impreso? - Amike --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 07:37, 27 apr. 2022 (UTC) :Plejparte neutilaj, kelkfoje eĉ malutilaj. Iomete strange... - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 10:24, 27 apr. 2022 (UTC) ::La lasta redakto estis de decembro 2022. Ŝajne la entuziasmo iom forvelkis... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:28, 3 jun. 2023 (UTC) == Rusa IPulo == Saluton. Mi ĵus malfaris ĉiujn redaktojn de {{uzanto2|178.141.223.78}} parte manke de neŭtraleco parte manke de fontoj resp. referencoj. Kiel ni traktu plu la uzanton? - Amike --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 08:10, 28 apr. 2022 (UTC) :Jam antaŭ kelkaj tagoj simila IPulo {{uzanto2|178.141.20.224}} fuŝis simile kelkajn artikolojn, parte eĉ la samajn kiel hodiaŭ. Do, kion fari? --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 08:34, 28 apr. 2022 (UTC) ::Ili provas atribui militkrimojn al Ukrainio, kaj malatribui ilin al Rusio; ne aldonas fontindikojn, eĉ forigas ilin. Do unuflanke por-rusia propagando, nepre forigenda. - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 21:13, 30 apr. 2022 (UTC) :::Jen denove nekonvenaj redaktoj de {{uzanto2|178.141.53.12}}. Do, kion fari? --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 09:20, 30 maj. 2022 (UTC) ::::Jen aĉa kalumnia propagando, kiu senbaze asertas ke ukrainaj regantoj estus "naziaj", kaj aliaj falsaĵoj. Nepre forigenda. - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 11:43, 30 maj. 2022 (UTC) :::::Mi ĵus kaŝis la versiojn de la IPuloj en [[Mariupolo]], [[Ukrainio]] kaj [[Donecka baseno]], por malhelpi reaperigon. Ĉu eble plia artikolo enhavas ion tian? --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 11:54, 30 maj. 2022 (UTC) ::::::Vidu redaktojn de la unuaj du supre menciitaj IPuloj. Iuj estas ankoraŭ nekaŝitaj en la artikola historio. - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 17:52, 30 maj. 2022 (UTC) Mi forbaris ĉiujn tri adresojn por unu monato pro malneŭtrala vidpunkto kaj neenciklopedia stilo. La enciklopedio ne estas loko por propagando. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 04:32, 31 maj. 2022 (UTC) :Dankon, RG72. Espereble la IPulo ne reaperos por denove fari siajn falsaĵojn. Alikaze ni ja devus forbari tutan IP-blokon. --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 11:24, 31 maj. 2022 (UTC) ::Ne dankinde. Tiukaze mi petos vin fari tion, ĉar blokado de blokoj estas iom tro por mi kiel humanitario. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 11:47, 31 maj. 2022 (UTC) :::La homo ne revenis post la 28-a de aprilo 2022. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:42, 30 jul. 2023 (UTC) == Nordinramzi22 == Saluton. Mi malfaris ŝanĝon de la ĉisekve menciita uzanto, kiu en la norvega Vikipedio eĉ jam estis forbarita. {{problemulo|Nordinramzi22}}. --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 16:38, 29 maj. 2022 (UTC) :La homo ne revenis post la 29-a de majo 2022. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:42, 30 jul. 2023 (UTC) == Sufiĉe ĝena IPulo == Jen denove IPulo {{problemulo| 178.197.204.0}} fivortumis en la diskutopaĝo de alia uzanto. Mi jam kaŝis la fivortan version kaj forbaris la uzanton por unu semajno. Se li revenos poste, ni plilongigu la forbaron. - Amike --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 14:14, 30 maj. 2022 (UTC) :Unu semajno vere mallongas, sed la homo ne revenis post majo 2022. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:42, 30 jul. 2023 (UTC) == Wikipedian säännöt on tehty rikottaviksi == Jen supozeble nova gantopupo de {{uzanto2|Nenoniel}}: {{problemulo|Wikipedian säännöt on tehty rikottaviksi}}, kies uzantonomo laŭ la gugla tradukilo signifas "La reguloj de Vikipedio estas malobservitaj". Do, li nenion lernis el la forbaroj. --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 08:01, 1 jun. 2022 (UTC) :{{farita}} blokita por ĉiam ekde la 10-a de oktobro 2022 per Tlustulimu -- [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] == Uzanto:Regno di Arendelle == Jen pli uzanto, kies redaktoj supozeble ne celas krei enciklopedion. Temas pri {{problemulo|Regno di Arendelle}}, eĉ jam forbarita en unu Vikipedio. --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 16:53, 2 jun. 2022 (UTC) :Neniu redakto ekde oktobro 2022, kaj la lastaj redaktetoj ŝajnis provoj kontribui al enciklopedio, kvankam eble ne tre lertaj. Unu subpaĝo de lia propra prezentopaĝo dubindas kaj plene neenciklopedias. Temas nur pri vira kaj virina nomoj kaj granda koro inter ili. Tio estas nivelo de skribaĵoj sur paperetoj en elementa lernejo. Sed se neniu protestas, la "subpaĝo" tiom malgravas ke eĉ ne valoras la energio forigi ĝin. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:02, 27 jan. 2023 (UTC) == Uzanto:Reguloj ekzistas nur por ke oni rompu ilin == Jen plia sufiĉe superflua gantopupo de jam konata ulo. {{problemulo|Reguloj ekzistas nur por ke oni rompu ilin}} [[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 07:04, 18 jun. 2022 (UTC) :{{farita}} blokita por ĉiam ekde la 10-a de oktobro 2022 per Tlustulimu -- [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] == Nova konto == Bonvolu noti jenan "novan" kontribuanton: https://eo.wikipedia.org/wiki/Speciala%C4%B5o:Kontribuoj/2001:999:404:F5F6:C0C7:D476:3FAC:B76F Klare videble nova konto de malnove konata forbarito. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 12:57, 10 nov. 2022 (UTC) {{farita}} blokita por ĉiam nur ekde la 21-a de januaro 2023 -- [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] == Plia fuŝulo == [https://eo.wikipedia.org/wiki/Speciala%C4%B5o:Kontribuoj/2405:9800:BA00:64A9:D87D:CFDE:53A3:2961 jen]. Indas bloki la ulon. Mi jam malfaris la stultaĵojn. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 10:16, 19 nov. 2022 (UTC) {{farita}} blokita por unu jaro ekde la 23-a de novembro 2022 -- [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] == uzanto:Vagantedaestepe == {{problemulo|Vagantedaestepe}} Anstataŭigis tute malsamajn artikolojn ([[Marseille-Blancarde (stacidomo)]], [[Nederlanda aŭtovojo 4]], [[abia lingvo]], [[-440]] ktp.) per unusola, sen kunteksto sensenca tekstobloko, do fakte vandale detruis la paĝojn, ĝis nun nur la 18-an de julio 2023. Tio konsiderendas agresa ago. Mi blokas lin por daŭro de unu jaro. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:52, 28 jul. 2023 (UTC) : Pura vandalkonto. 3 vandalaj agoj ĉe alia vikio. Neniu utila redakto. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 11:25, 29 jul. 2023 (UTC) :: Se io ajn misa aldoniĝos post jaro, mi pretos (kaj subtenos) tiam reage bloki la konton eterne - tion fari post nur unu vandalado, estus nekutime, konsiderante ke la fuŝoj de la 18-a de julio 2023 estis ĉiam sama detruo, simple ripetita en pluraj paĝoj tuj sinsekve, du kalkuleblas unu granda vandalado. Sed se io ajn aldoniĝos post jaro, ne estu hezito bloki la homon por ĉiam. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:37, 30 jul. 2023 (UTC) == Edukkk676 == {{problemulo|Edukkk676}} Enigis lingve fuŝajn teksterojn, precipe pri du televidaj kanaloj de Finnlando, en januaro kaj februaro 2023. ThomasGuibal admonis la homon komence de januaro angle, ne kontribui ĝis kiam la uzanto povus skribi gramatike ĝustajn frazojn, ne proponis tuj forbaron, kaj post februaro ne venis pluaj (fuŝaj) kontribuoj. Tamen la konto, daŭre neforbarita, konsiderendas problema. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:17, 2 aŭg. 2023 (UTC) : La konto ne redaktis dum 6 monatoj. Laŭ mi problemo aŭ danĝero forestas, kaj neniu forbaro indas. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:35, 2 aŭg. 2023 (UTC) == Forbaroj pro suspektoj ke iu nova konto estas uzata per malnova forbarito == {{re|Tlustulimu|LiMr|RG72|kani|Taylor 49|Moldur|Sj1mor}} (nur arbitre elektante iujn el la nun aparte aktivaj uzantoj): Mi scias ke eblas sendiskute forbari novan konton se administranto havas plej etan suspekton ke la homo povas esti identa al antaŭa forbarito. Sed mi rimarkas ke mi hezitas fari tion sole, sentante ke tio estas ago iom diktatora. Tial mi preferas havi eblecon kolekti iujn pliajn voĉdonojn antaŭ tia etike problema ago. Mi ĉiam ĝis nun en nova konto admonis homon se io aspektis al mi dubinda, kaj nur post malrespekto de tiu admono je dua paŝo forbaris la konton pro vandalado, kaj ne uzis por forbaro la argumenton "tiu konto prilaboras samajn temojn kiel malnova forbarito, do mi suspektas ke povas esti la sama homo kaj tuj forbaras la konton por ĉiam". Konkrete mi hezitas pri porĉiama forbaro de la konto [[uzanto:Jyväskylän mies]], kiu faris unu stultetan redakton, pri kiu mi nur admonis lin, kaj poste ĝis nun ne plu misagis, sed komparante la temojn kun antaŭaj forbaritoj tamen fortiĝas suspekto ke temas pri malnova forbarito. Taylor 49 pledas pri {{por|tuja porĉiama forbaro}}, ankaŭ se ne konkrete de tiu konto faratos iuj pliaj misoj, kaj mi {{por|pretos}} je tio, se ankoraŭ unu plia uzanto voĉdonos por tio. Se simple iu tria uzanto metas <nowiki>{{por}}</nowiki>-noton, la konto estos forbarita (vidu, se vi volas, noton pri la nova konto pli supre de tiu ĉi paĝo). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 07:01, 2 aŭg. 2023 (UTC) :Komento: Por ke forbaro havu sencon, necesas ke ĝi celu al konkreta persono, ne nur unusola konto. Kiam estas klare ke sama, jam forbarita persono aperas kun nova konto, tiam ne necesas nova diskuto, sed la forbaro konsekvence validu tute same por la persono ankaŭ sub la nova konto. - En tiu ĉi kazo la konata persono eĉ ne provas ŝajnigi esti iu alia - li sub la nova konto eĉ indikis sian retpoŝtan adreson kun la propra nomo. Li daŭrigas, kun ĉiam novaj kontoj, la saman misagadon pri kiu li jam multfoje estis admonita, ekz-e novaj artikoloj sen referencoj, sen vikiigo, sen intervikiaj ligoj, sen kategorioj, kun lingvaj eraroj kaj dubindaj faktoasertoj, malfacile ekzameneblaj. Do, mi voĉdonas klare {{por}} plua forbaro de li ankaŭ sub tiu nova konto, kaj malfaro de ajnaj redaktoj faritaj de li, sub ajna konto aŭ IP-numero. - Dankon por via engaĝiĝo! Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 15:47, 2 aŭg. 2023 (UTC) ::{{por}} forbaro - vere ne estas decido de solulo. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 16:06, 2 aŭg. 2023 (UTC) :::Estas kvar voĉoj por forbaro de tiu kaj ĉiuj estontaj kontoj, ankaŭ se el tiuj kontoj ne fariĝis io misa, sed se oni kreas 300 kontojn ĉiujare kaj nur el triono el ili semas vulgaraĵojn kaj aliajn provokajn idiotaĵojn, tiam tio estas 100 misaj kontoj tro. Mi vere bedaŭras ke la homo ĉiam re-semas provokojn, ĉar krome li lastatempe ankaŭ faris utilajn kontribuojn - sed ĝustas ke la utilaj kontribuoj ne signifas ke tuj poste li re-provokas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:16, 2 aŭg. 2023 (UTC) :::: {{kom}} > ke eblas sendiskute forbari novan konton se administranto havas plej etan suspekton ke la homo povas esti identa al antaŭa forbarito :::: Ne faru tion pro "plej eta suspekto", sed nur kiam la fakto estas pruvita. Ĉe "Jyväskylän mies", la obsedo pri [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Laukaa&diff=prev&oldid=8245149 Pentti Hirvonen], apud tuja reveno al via paĝo, plus finna uzantonomo, konstituas sufiĉe duran pruvon ke jes ja estas sama ulo. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:29, 2 aŭg. 2023 (UTC) ::{{por}} forbaro - la aĉulo estas tiom stulta ke tiuj kiuj sekvis sian aĉan itineron facile povas certigi, ke iu ajn lia kontribuo estas vere de la koncernulo. Li neniam klopodos por maski siajn intervenojn. Li misuzas sian verŝajnan mensan misordon kiel ekskuzon por sia misuzo.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 22:15, 2 aŭg. 2023 (UTC) :::Mi pro la multaj forbaroj de iuj finnlingvaj salutonomoj kaj anonimuloj farantaj dubindajn kaj ofte malferme misuzajn komentojn pri finnaj temoj komencas esti skeptika pri ĉiaj finnlingvaj salutonomoj, kaj decidis ankaŭ observi la konton de [[uzanto:Ville Siliämaa]], kvankam tie nur fariĝis 4 redaktoj inter 2011 kaj 2023, unu disputinda, sed ŝajne ne malica, kaj la aliaj tri tute senkulpaj. Sed ĉar la redaktoj parte koncernas samajn paĝojn pri kiuj la verva misfaranto en formo de anonimaj kontoj faranta dubindajn redaktojn aparte interesiĝas, tial pli bonas observi unu troan konton ol maltrafi unu... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:43, 3 apr. 2024 (UTC) ::::Hodiaŭ la forbarito denove redaktis, nun per la anonima adreso [[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.194.114|193.210.194.114]]. Tio malkovriĝis post 6 horoj, kaj jam kolektiĝis fasko da redaktitaj paĝoj. Nun mi forbaris la aniniman konton por daŭro de jaro. Mi pardonpetas, sed laŭ la reguloj de forbariĝo daŭre ne eblas redakti dum daŭro de forbariĝo en vikipedio. Simple la redakta komunumo atendas ke la administrantoj obeu kaj kontrolu la decidon, kaj ankaŭ atendas ke ĉiuj paĝoj redaktitaj estu individue kontrolataj... tio simple estas tro da aldona laboro. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:05, 3 apr. 2024 (UTC) :::::{{uzanto2|213.28.230.213}} de septembro 2023 same. Kaj mi suspektas ke ankaŭ la homo redaktinta per la anonima adreso [[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.192.73|193.210.192.73]] estas la sama forbarito. Tamen de tiu konto ekde la 23-a de januaro ne plu fariĝis iuj redaktoj, tial mi kuraĝas nun ne forbari ĝin postokaze... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:56, 3 apr. 2024 (UTC) ::::::Hey! I write in English because I don't know the language of this wiki. I am an Administrator at the Finnish-language Wikipedia (have been since 2009[https://fi.wikipedia.org/wiki/K%C3%A4ytt%C3%A4j%C3%A4:Ville_Sili%C3%A4maa] [https://fi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Yll%C3%A4pit%C3%A4j%C3%A4t/Ville_Sili%C3%A4maa]), and I have nothing to do with the actions of the above-mentioned person. The person in question has been disrupting the Finnish Wikipedia for years behind numerous usernames and IP addresses. Several actions have been taken in Finnish Wikipedia over the years. It's a shame that he has continued it here as well. Best regards, [[Uzanto:Ville Siliämaa|Ville Siliämaa]] ([[Uzanto-Diskuto:Ville Siliämaa|diskuto]]) 10:17, 11 apr. 2024 (UTC) :::::::{{re|Ville Siliämaa}} Hej Ville, we do believe that you have nothing in common with any sock puppets of vandals, but I only decided to observe your possible further edits in esperanto, as you edited same pages that were also edited by vandals or a vandal. As I wrote "pli bonas observi unu troan konton ol maltrafi unu - it's better to monitor one account in vain than to miss any". Nothing in person! As anyway every edit of any person is transparent, you can freely take a duolingo course of Esperanto and start more edits here. You're welcome! {{s}} [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:27, 14 apr. 2024 (UTC) Nur por kontrolo ke la sekvaj IP-numeroj de ankoraŭ forbarita konto ne uziĝas ĉi-tie: :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/86.114.207.186|86.114.207.186]] :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.64.99|46.132.64.99]] :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/109.240.36.72|109.240.36.72]] :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/109.240.96.249|109.240.96.249]] :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/109.240.75.204|109.240.75.204]] {{farite|En ordo}} Ĉiuj kovriĝas per la bloko de 109.240.0.0/16. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:33, 14 apr. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.202.223|193.210.202.223]] aktivis la 19-an de aprilo 2024, la 24-an de aprilo forbarita fare de kani. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|d.]]) 16:11, 25 apr. 2024 (UTC) == Pluaj forbaroj de la finno ekde somero 2024 == :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.193.105|193.210.193.105]] aktivis la 26-an de junio 2024, la 28-an forbarita. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.194.236|193.210.194.236]] aktivis la 5-an de julio 2024, samtage forbarita. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|d.]]) 16:11, 5 jul. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.193.93|193.210.193.93]] aktivis la 16-an de septembro 2024, nur la 27-an de oktobro 2024 rimarkita. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 20:04, 27 okt. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.65.220|46.132.65.220 88]] aktivis la 1-an de oktobro 2024, la 19-an forbarita [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 15:19, 19 okt. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.196.221|193.210.196.221]] aktivis la 7-an de oktobro 2024, la 19-an forbarita [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 15:19, 19 okt. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/2001:999:500:CEDF:D75E:64DE:EF9E:1650|2001:999:500:CEDF:D75E:64DE:EF9E:1650]] aktivis la 14-an de oktobro 2024, la 19-an forbarita [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 15:19, 19 okt. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.166.11|193.210.166.11]] je la 11-a de oktobro 2024, [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 09:11, 13 nov. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/213.28.225.208|213.28.225.208}]] je la 11-a de oktobro 2024 [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 09:11, 13 nov. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/2001:999:405:2763:ffe2:242b:2ee7:1dc9|2001:999:405:2763:ffe2:242b:2ee7:1dc9]] aktivis la 24-an de oktobro 2024 [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 20:04, 27 okt. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/2001:999:609:A61:B860:3087:A682:191A|2001:999:609:A61:B860:3087:A682:191A]] aktivis la 29-an de oktobro 2024, post kvaronhoro anoncis sin kaj tuj estis forbarita. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 12:31, 29 okt. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.164.184|193.210.164.184]] tiu IP-kanalo uziĝis jam en sept. 2022, sed tamen ĝi estu forbarita dum nur 3 monatoj, ke poste oni sciu ke jam estis unua forbaro. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 12:41, 29 okt. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/2001:999:68D:24D5:3BEF:A82A:5E8D:EFE4|2001:999:68D:24D5:3BEF:A82A:5E8D:EFE4]] de 2024-10-30, nur malkovrita, kontrolita kaj forbarita je 2025-01-10. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:23, 10 jan. 2025 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/2001:999:60C:8D38:9D26:F802:1D47:F486|2001:999:60C:8D38:9D26:F802:1D47:F486]] de 2024-11-05, nur malkovrita, kontrolita kaj forbarita je 2025-01-10. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:23, 10 jan. 2025 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.72.66|46.132.72.66]] je la 9-a de novembro 2024 [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 09:11, 13 nov. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.204.249|193.210.204.249]] jam uzita en 2023, sed nur nun rimarkita. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 20:30, 20 nov. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/213.28.230.122|213.28.230.122]] [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:30, 20 nov. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.66.217|46.132.66.217]] [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:01, 23 nov. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.203.253|193.210.203.253]] [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:29, 29 nov. 2024 (UTC) :◎ Dubinde ĉu ankaŭ la IP-adreso 2001:7E8:C6A3:1901:99A0:7B1D:370F:88EA de junio 2024 estis la koncernulo: post kontrolo de aliaj redaktoj malfortiĝas la suspekto, nur unusola redakto estis el la kutima temaro de la finna kolego :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/176.72.47.177|176.72.47.177]] simbola forbaro de nur monato, ĉar ni maltrafis tiun redaktadon en 2022, sed ĝi estis de oficiale forbarita uzanto :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.68.86|46.132.68.86]] por la tri lastaj linioj [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:13, 30 nov. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.64.112|46.132.64.112]], kontribuoj nur finreviziitaj je 2024-12-19 [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:25, 30 nov. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.76.114|46.132.76.114]] Nur uzita la 28-an de novembro 2024, sed dum 2 semajnoj ne rimarkita [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:03, 10 dec. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.203.84|193.210.203.84]] [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:46, 12 dec. 2024 (UTC)[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:03, 10 dec. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/2001:999:78C:AEA4:F3BE:55AA:FC6C:BC81|2001:999:78C:AEA4:F3BE:55AA:FC6C:BC81]] nur uzita unufoje je 2024-12-11, en unu paĝo (redakto malfarita, ĉar jam antaŭe la sama redakto ankaŭ estis malfarita kaj estis diskutita). Mi unufoje eksperimentas per ne tuja forigo de la kanalo. Eble ĝi ĉiukaze neniam plu uziĝos. Ni povas observi... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 15:57, 15 dec. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/2001:999:78C:38CA:A676:CBD7:8F3A:9FC9|2001:999:78C:38CA:A676:CBD7:8F3A:9FC9]] Ĝis nun nur unu redakto, ke en tiu unu redakteto la homo mem anoncis sin al mi. Ne tuj forbarita, ĉar tion fari nur pro sincera anonciĝo estus misa reago. Tamen la forbariĝo principe ankoraŭ validas, mi nur rezignis nun tuj ekzekuti ĝin. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:17, 16 dec. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.201.239|193.210.201.239]] la 17 dec. 2024 frumatene, tutan faskon da redaktoj, je unua vido nenio enhave problema, sed daŭros ĝis kiam ĉiu redakto estos individue reviziita, kaj - la forbaro ankoraŭ validas. Tial forbarita. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 07:48, 17 dec. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.64.82|46.132.64.82]], jam globale forbarita, sed nur por simbolaj 3 tagoj, tio ne sufiĉos. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 01:58, 1 jan. 2025 (UTC) Ankoraŭ la eblaj misoj ne plene kontrolitaj (!), se se ili estos (kunhelpo bonvenas!), tiam la linioj iros supren al la antaŭa listego: :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.200.76|193.210.200.76]] je 2025-01-01, [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 01:46, 1 jan. 2025 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.72.213|46.132.72.213]] je 2025-01-04, [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 00:05, 4 jan. 2025 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.76.230|46.132.76.230]] je 2025-01-06, [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:20, 6 jan. 2025 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.196.213|193.210.196.213]], je 2025-01-10, [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:13, 10 jan. 2025 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.0.0/16|46.132.0.0/16]], tuta bloko da IP-adresoj, jam estis forbarita de apr. ĝis majo 2022, 1 monaton, kaj de sep. 2023 ĝis sep. 2024, unu jaron, sed kompreneble ĉiu periodo finiĝas, tial ĝi nun ree estis malferma kaj remisuziĝis. La bokoforbaro i.a. inkluzivas lastatempe misuzitajn IP-kanalojn: ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.92.125|46.132.92.125]], je 2025-01-11, ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.76.230|46.132.76.230]], je 2025-01-06, jam forbarita, vd. supre, ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.72.213|46.132.72.213]], je 2025-01-04, jam forbarita, vd. supre, ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.88.64|46.132.88.64]], je 2025-01-02, ŝajne ankoraŭ ne forbarita, ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.64.82|46.132.64.82]], je 2024-12-31, jam forbarita, vd. supre, ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.68.237|46.132.68.237]], je 2024-12-28, ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.74.90|46.132.74.90]], je 2024-12-24, ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.81.78|46.132.81.78]], je 2024-12-23, ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.65.92|46.132.65.92]], je 2024-12-07, ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.68.69|46.132.68.69]], je 2024-12-06, ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.68.86|46.132.68.86]], je 2024-11-30, ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.76.114|46.132.76.114]], je 2024-11-28, ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.92.70|46.132.92.70]], je 2024-11-28, ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.66.217|46.132.66.217]], je 2024-11-23, ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.64.112|46.132.64.112]], je 2024-11-23, ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.72.220|46.132.72.220]], je 2024-11-12, ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.72.66|46.132.72.66]], je 2024-11-09, kaj pliajn IP-kanalojn antaŭ tiu dato... --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:47, 11 jan. 2025 (UTC) ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/2001:999:788:E48C:F282:DBF9:CED:A287 |2001:999:788:E48C:F282:DBF9:CED:A287]] --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:55, 17 jan. 2025 (UTC) ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.161.94|193.210.161.94]] redaktis nerimarkite hodiaŭ dum pli-malpli ses horoj, redaktoj ĝis nun '''tute ne revizitaj''', do ne certas ke li entute faris iun ajn malkonstrueman redaktojn hodiaŭ, sed la forbaro jes ankoraŭ validas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:36, 19 jan. 2025 (UTC) ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.192.77|193.210.192.77]] nenio kontrolita, nur forbarita [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:29, 5 feb. 2025 (UTC) ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.203.221|193.210.203.221]] nenio kontrolita, nur forbarita [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:05, 16 feb. 2025 (UTC) ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.194.221/193.210.194.221]] nenio kontrolita, nur forbarita 22:34, 1 mar. 2025 (UTC) ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.201.81|193.210.201.81]] nenio kontrolita, nur forbarita [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:34, 1 mar. 2025 (UTC) ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/Kalvkapo|Kalvkapo]] nenio kontrolita, nur forbarita [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:34, 1 mar. 2025 (UTC) ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.196.72|193.210.196.72]] nur unu paĝo kontrolita, krome nur forbarita [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:18, 8 mar. 2025 (UTC) ::◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.192.109|193.210.192.109]] nenio kontrolita, nur forbarita je 2025-04-03 [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:58, 8 apr. 2025 (UTC) ::◎[[Specialaĵo:193.210.194.251|193.210.194.251]] jam de decembro 2024, nur nun rimarkita, nur unu paĝo kontrolita [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:58, 8 apr. 2025 (UTC) ::◎[[Specialaĵo:193.210.202.81|193.210.202.81]] escepte fidindaj redaktoj nur la 5-an de aprilo, nur malforta suspekteto ke entute povus temi pri la forbarito, teste ne forbarita --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 23:09, 18 apr. 2025 (UTC) ::: supozeble ĉi tie mankas iuj forbaroj de majo kaj junio 2025 ... ::◎[[Specialaĵo:193.210.200.227]] la 1-an de julio 2025 [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 08:21, 10 jul. 2025 (UTC) ::◎[[Specialaĵo:193.210.196.251]] la 1-an de julio 2025 [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 08:21, 10 jul. 2025 (UTC) ::◎[[Specialaĵo:2001:999:510:a618:1ec8:5139:39d7:1e01]] la 1-an de julio 2025 per Kani [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 08:21, 10 jul. 2025 (UTC) ... de komence de julio ĝis fine de aŭgusto la pluaj forbariĝoj ne detale dokumentiĝis xi tie, sed ili estas dokumentitaj en la protokolo pri forbariĝoj. TP ... ::◎[[Specialaĵo:193.210.200.95]] nun. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:50, 26 aŭg. 2025 (UTC) ::◎[[Specialaĵo:~2025-54660-9]] nun. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:24, 9 sep. 2025 (UTC) ::◎[[Specialaĵo:~2025-32753-24]] nun. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:33, 1 dec. 2025 (UTC) xxx Krome en aliaj lingvobranĉoj la koncernulo jam uzis i.a. tiujn IP-kontojn: :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.65.92|46.132.65.92]] je 2024-12-06, ankaŭ ĉe la sekvan tagon, ĝis nun ne rimarkita, nun forbarita. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:50, 12 dec. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.88.103|46.132.88.103]] je 2024-12-11, ĉe ni ankoraŭ nenio. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 16:50, 12 dec. 2024 (UTC) :◎[[Specialaĵo:Kontribuoj/195.237.90.72|195.237.90.72]] je 2024-12-12, ĉe ni jam forbarita en 2023. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 16:50, 12 dec. 2024 (UTC) == Nova registrita konto "kun parte finnaj temoj" == {{re|Tlustulimu|Kani|LiMr|Narvalo|Yekrats}} {{re|Blahma|Gamliel Fishkin|KuboF Hromoslav|Salatonbv|Moldur}} {{re|Arbarulo|Taylor 49|Aidas|RG72}} Mi ĵus konsciiĝis pri nova registrita konto [[:uzanto:Urpola|Urpola]], kiu laŭ mia ĝisnuna rigardo (ankoraŭ) ne faris ion malbonan, sed kiu parte interesiĝas pri la samaj temoj kiel nia konata finna uzanto, de kiu ekde 2021 forbariĝis multaj kaj ekde 2023 reflekse ĉiuj kontoj kaj anonimaj kanaloj. Aparte mi ekde printempo 2023 forblokis multajn anonimajn kanalojn tuj post kiam mi havis plej etan suspekton ke povus esti rilato al la forblokito. Tamen post pli ol 30 monatoj eble jam tempo por doni minimuman ŝancon al konto. Tial mi proponas ne tuj forbloki tiun ĉi novan konton, sed teni ĝin sub proksima observo, kaj tuj forbloki, post mallonga noto ĉi tie, kiam nome de ĝi skribiĝos plej eta stultaĵo. Tial mi petas ĉiujn kune kritike rigardi la elpaŝojn de la nova konto, dum ĝi ankoraŭ ne estas forblokita. -- 2025-12-17T13:45:03 ThomasPusch : [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Uzanto-Diskuto%3AThomasPusch&diff=9251512&oldid=9243283 pruvo] [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Pello&oldid=prev&diff=9244700 pruvo] [https://eo.wiktionary.org/wiki/Speciala%C4%B5o:Kontribuoj/Urpola pruvo] Estas sendube sama ulo. Mi iomete konsentas pri la propono "ne tuj forbloki". Tamen, mi forte proponas jenan al la ulo: :* aliru la diskutejon [[Vikipedio:Diskutejo]] :* pardonpetu, kaj petu permeson reveni :* promesu ne plu redakti toksajn temojn (kalveco, pakkoruotsi, vomaĵo, kacotranĉado, lestandianismo, ...) en iu vikio :* promesu ne plu krei novajn kontojn, sen aŭ post ebla forbaro (kontaj estas globalaj, ne uzu aliajn kontojn en aliaj vikoj), kaj ne redakti per portempaj kontoj :* promesu ne plu nenecese mencii min en viaj redaktoj en iu vikio kaj sekve '''rigore sekvu''' tion. En okazo de eĉ minimuma dubo, malboniĝo de via fartado, aŭ simile, '''NE REDAKTU''' iun vikion, elŝaltu komputilon kaj poŝtefefonon, kaj faru sufiĉe longan vikipaŭzon. @[[User:Urpola]] -- [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 12:34, 19 dec. 2025 (UTC) Cxu mia hodiaŭa aldono en la artikolo [[Markus-setä]] estas bona nun, kiam tie ekzistas fonto? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 18:20, 19 dec. 2025 (UTC) : Rigardu kion mi skribis supre ... prenu tre singarde la ŝancon de reveno, ne starigu demandojn de tipo "ĉu mia redakto estas bona", kaj ne redaktu toksajn temojn. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 04:23, 20 dec. 2025 (UTC) La uzanton [[:uzanto:Urpola|Urpola]] oni blokis en la Finna Vikipedio tuj post lia unua kontribuo. Eĉ eta rigardo al liaj tekstoj montras, ke oni forĵetu lin ankaŭ el la Esperanta versio kaj tuj malfaru ĉiujn liajn redaktojn. Sed, bedaŭrinde, la administrantoj de la Esperanta Vikipedio estas kreantaj "enciklopedion", kiu nur plene konformu al ilia lingva kaj alia gusto – alio ne gravas. Pri la fiagoj de la problema uzanto, kiu estas ĉi tie ofte rasisme nomata "la finno", la administrantaro jam antaŭ pluraj jaroj nete rifuzis okupiĝi kaj eĉ atakis la avertantojn. La rezultojn oni jam klare vidas: neniu ajn scianta ion pri Finnlando volas tuŝi la artikolojn rilatajn al la lando. Tiuj estas hazarda kolekto de tekstoj pri temoj kun marĝena valoro, tiuj de "la finno" krome estas forte tendencaj, kaj kelkaj el ili pli taŭgaj por bulvarda klaĉgazeto aŭ por skriba ekzerco en elementa lernejo ol por enciklopedio. La kulturo de nia Vikipedio estas tiom forpuŝa, ke ankaŭ la nombro de kontribuantoj pri ajna temo ŝajnas magra. --[[Uzanto:Surfo|Surfo]] 10:53, 21 dec. 2025 (UTC) :Kiuj miaj redaktoj, kiujn mi faris kun la no o Urpola, estas ne-taŭgaj? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:43, 25 dec. 2025 (UTC) :Kiuj miaj redaktoj post la aprilo 2023 estas forte tendencaj? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 21:10, 25 dec. 2025 (UTC) ::Mi ne komprenas la tutan historion kaj volas lasi al la aministrantoj kiel eble plej multan liberecon decidi, kiel severe agi. Tamen ŝajnas al mi ke la homo neniam ĉesis malrespektadi la blokon, nek montris signon ke li ĉesos la malutilaĵojn pro kiuj li blokiĝis, do laŭ mia persona opinio li ne meritas indulgon. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:12, 21 dec. 2025 (UTC) == "Votre Provocateur" -- "Via Provokisto" == {{uzanto2|Votre Provocateur}} Ĉu akceptebla nomo? [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 16:36, 4 aŭg. 2023 (UTC) :Kial ne? [[Uzanto:Votre Provocateur|Votre Provocateur]] ([[Uzanto-Diskuto:Votre Provocateur|diskuto]]) 16:54, 4 aŭg. 2023 (UTC) ::Ĉar se mi iras al via hejmo dirante, ke mi venas provoki vin, plej verŝajne vi ne malfermos vian pordon al mi. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 00:05, 7 aŭg. 2023 (UTC) ::: @[[Uzanto:Votre Provocateur]] Uzanta nomo estas globala. Do plej bone estus se vi [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:GlobalRenameRequest petus globalan alinomigon]. Tio estas simpla konsilo. Mi ne vidas problemkonduton kiu pravigus forbaron. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 09:30, 11 aŭg. 2023 (UTC) ::::Kial mi bezonas renomi? Laŭ mi, vi nun esprimas politikan pozicion. [[Uzanto:Votre Provocateur|Votre Provocateur]] ([[Uzanto-Diskuto:Votre Provocateur|diskuto]]) 19:09, 11 aŭg. 2023 (UTC) == Du simplaj vandalaj IP-adresoj == Hodiaŭ {{uzanto2|186.167.204.154}} kaj {{uzanto2|143.255.84.222}}, evidente la sama homo, ĉar ili faris ekzakte la samon, vandale enigis fuŝaĵojn en du malsamajn paĝojn pri animaciaj porinfanaj temoj. Klare idiotaĵo, ne iu mallerta provo kontribueti, sed tamen mi nur blokis ambaŭ je 3 monatoj, ĉar mi supozas ke post tri monatoj ne plu restos emo tiom stultumi. La du paĝojn pri animaciaj porinfanaj temoj mi por sekureco ŝlosas dum jaro kontraŭ redaktoj de anonimuloj, ĉar klare la homo povas reveni post horo aŭ post duontago kun iaj aliaj IP-adresoj... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:56, 27 nov. 2023 (UTC) :Ĝis nun ne aperis novaj stultaĵoj de la du IP-kontoj. Ŝajnas ke la 3-monata forbaro tute sufiĉis... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:10, 14 apr. 2024 (UTC) == Simpla ofendado == Hodiaŭ {{uzanto2|176.52.105.202}} ofendaĉis en kripligita rusa lingvo per latinaj literoj, sed ĉiukaze estis ofendoj kaj misuzo de la esperantlingva vikio. [[Uzanto:VladimirPF|VladimirPF]] ([[Uzanto-Diskuto:VladimirPF|diskuto]]) skribis je 2023-11-30 08:12: Bv forigu kaj kaŝu kontribuojn de @[[Specialaĵo:Kontribuoj/176.52.105.202|176.52.105.202]] - la teksto estas tre ofendiga: per latinaj literoj estas tajpita ruslingva ofendaĵo. Uzanto Q-bit array estas tre fama ru-vikipediisto aktive batalanta kontraŭ vandaloj kaj ties vandalado. Ofendaĵo forigita kaj IP-adreso blokata por unu jaro. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:05, 30 nov. 2023 (UTC) == Uzanto:Goren == Mi kun bedaŭro devas malfermi ĉi tiun sekcion. La uzanto Goren jam la pasintan semajnon pasigis multe da tempo en la [[Vikipedio:Administrantoj/forigo de rajtoj/RG72|paĝo pri maladministrantigo de RG72]], enigante amason da komentoj, plejparte tute ne rilataj al skribado de enciklopedio, sed nur rilate al personaj problemoj kontraŭ RG72, uzanton kiun li deklare entute ne ŝatas. Vikipedio ĉesis esti enciklopedio kaj iĝis [[socia retejo]]. [[Uzanto-Diskuto:Goren#footer|Klopodo de mediacio]] en lia uzanto-diskuto ŝajnis je la komenco sukcesi: Goren [[Speciala:diff/8480030|promesis]] ĉesi konduti diskutojn pri inter-personaj problemoj en la servaj paĝoj, kaj ne inundi la maladministrantigan paĝon per mesaĝoj. Tamen, la promeso ne daŭris longe. Hodiaŭ, ekzemple, li sentis la bezonon informi la komunumon, ke la uzanto RG72 havas «[[Speciala:diff/8485948|mensajn problemojn]]». Mi proponas '''2-semajnan forbaron''' pro malrespekto de kondutkodo ([[VP:5]]) kaj misuzo de servaj paĝoj. —[[User:Super nabla|<span style="font:.8em 'Lucida Handwriting';color:#7e7a46">'''Super'''</span> • <span style="font:1em 'Century Schoolbook';color:#32CD32;text-shadow:#fdf5b4 .4em .4em .4em">'''''nabla'''''</span>]][[User talk:Super nabla|^🪰]] 15:41, 3 dec. 2023 (UTC) :Mi petas al uzantoj {{ping|Tlustulimu}}{{ping|Sj1mor}}{{ping|ThomasPusch}}, se ili volas, interveni en ĉi tiu diskuto pri PU. La menciataj uzantoj estas pli neŭtralaj en ĉi tiu diskuto, ĉar ili neniam intervenis en [[Vikipedio:Administrantoj/forigo de rajtoj/RG72]]. —[[User:Super nabla|<span style="font:.8em 'Lucida Handwriting';color:#7e7a46">'''Super'''</span> • <span style="font:1em 'Century Schoolbook';color:#32CD32;text-shadow:#fdf5b4 .4em .4em .4em">'''''nabla'''''</span>]][[User talk:Super nabla|^🪰]] 15:57, 3 dec. 2023 (UTC) :: Akuzoj rilataj al "mensaj problemoj" estas rekte kaj absolute malakcepteblaj, ĉu far [https://eo.wiktionary.org/w/index.php?diff=1186046&oldid=1186036 RG72] aux far [[Speciala:diff/8485948|Goren]]. Mi petas uzantojn "RG72" kaj "Goren" ne plu redakti la paĝon [[Vikipedio:Administrantoj/forigo de rajtoj/RG72]]. Mi mem promesas ne plu aldoni tekston tien. Mi nuntempe kontraŭas forbaron de uzato "Goren", tamen petas rin estonte pensi almenaux dufoje antaux pusxi ellasilon. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:12, 3 dec. 2023 (UTC) :Mi komprenas vian koncernon, sed vi ankaŭ komprenu min. Ĉu mi devas silente toleri kiam oni persone insultas min, nomas min diletanto, stultulo aŭ simple "estaĵo", kulpigas min pri iuj anonimaj komentoj en dio scias kia grupo en telegramo kaj ĝenerale kondutas agrese kaj malrespekte al mi? Mi eĉ ne plu partoprenas en tiu diskuto, sed RG72 daŭre insultas min persone. Kion mi diris pri liaj mensaj problemoj ne estas persona atako, sed estas mia honesta impreso. :Mi vere scivolas kiun konduton oni atendu de mi aŭ de iu alia uzanto kiu estus same persone atakita por ke ĝi ne estu "problema". :Mi ankaŭ scivolas kial vi kreis tiun ĉi sekcion pri mi sed ne pri RG72, malgraŭ ke ĝuste li insultis min persone, dum mi ne eĉ unufoje insutis lin. Ĉu vi opinias ke ĉar li estas administranto li havu privilegiitan staton kaj al li estas permesata insulti aliajn uzantojn, dum tiuj ne rajtas eĉ respondi? [[Uzanto:Goren|Goren]] ([[Uzanto-Diskuto:Goren|diskuto]]) 19:17, 3 dec. 2023 (UTC) :: La sekcion ne kreis mi. Bv ne publikigu iam ajn viajn "honestajn impresojn" pri "mensa fuŝo" de iu ajn, sendepende kiel vi certas pri via "diagnozo". Diskuton [[Vikipedio:Administrantoj/forigo de rajtoj/RG72]] <s>vi</s> oni jam startis, nun vi paciencu, kiel eble plej silente. Bv, forestu de vikipedio kaj ceteraj lokoj kie RG72 povus aperi dum almenaŭ 48 horoj. Troe agresema "batalado" kunportas riskon ke vi perdas simpatiojn, kaj RG72 gajnas je la fino. Oni ne klopodu pafi reen per eĉ pli vulgaraj insultoj!!! [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:58, 3 dec. 2023 (UTC) :::Nek mi kreis tiun diskuton, kaj mi ĝenerale nur partoprenis en ĝi ĉar mi vidis la problemon en administranteco de tia uzanto, kiu rutine insultas aliajn uzantojn ĉu pro personaj, ĉu pro politikaj diferencoj. Mi tute ne vidas tiun ĉi aferon kiel batalon aŭ militon, kiun oni gajnu aŭ malgajnu. :::Mi, tamen, ne ŝatas esti persone insultata kaj ne povi iel ajn reagi al tio ĉi. Mi pardonpetas al vi kaj al ĉiuj vikipedistoj, por kiuj referenco al mensaj problemoj povas esti trigero, mi celis neniun malrespekton. Sed oni konsentu, ke atako de RG72 al mi pro iu anonima telegrama komento estis io laŭvorte freneza. Mi ne sciis kiel alie nomi ĝin tiumomente. :::En tiu diskuto kelkaj partoprenantoj asertis, ke administranteco ne estas iu alta rango aŭ iu ornamaĵo. Faktoj, tamen, estas tiaj, ke ni ne vidas PU-on pri RG72, sed jes pri mi. Do, eble administranteco ne estas ornamaĵo, sed ĝi ŝajne jes estas permesilo senpune insulti aliajn uzantojn kaj malrajtigi ilin respondi. :::Mi nun provos sekvi vian konsilon kaj foresti de Vikipedio dum ioma tempo, oni vidu kio okazos ĝis tiam. [[Uzanto:Goren|Goren]] ([[Uzanto-Diskuto:Goren|diskuto]]) 21:49, 3 dec. 2023 (UTC) == 37.39.173.13 == La anonimulo {{uzanto2|37.39.173.13}} hieraŭ kaj hodiaŭ vandalisme malplenigis paĝojn, kion neesperantistaj centraj administrantoj rimarkis kaj restarigis la paĝojn, admonante la homon - tiam la anonimulo "ruziĝis" kaj forigis paĝojn ĉapitron post ĉapitro. La paĝoj ne estis polemikaj, ŝajne simple temis pri testo kiom efike oni povas vandali en eta vikipedio kun nur deko da administrantoj. Mi en komenca impulso volis forbari la "uzanton" poreterne, sed rekonsideris ke por IP-adreso, kiu principe estas uzebla fare de diversaj homoj, tio estus tro drasta paŝo, kaj fine forbaris la IP-adreson por daŭro de jaro - se post tio tia vandalismo ripetiĝos de sama IP-adreso, oni forbaru por daŭro de tri jaroj, aŭ eventuale tiam tamen porĉiam ... sed pli verŝajnas ke la homo uzos aliajn IP-adresojn, kiuj tiam ĉiuj forbarendas, en unua provo por jaro. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:34, 24 jan. 2024 (UTC) == 176.15.222.60 == La anonimulo {{uzanto2|176.15.222.60}} vandalis artikolon [[Sergej Ŝojgu]], do estas blokenda. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 03:48, 5 mar. 2024 (UTC) : {{forte kontraŭ}} forbaro. La IP-ulo globale faris nur du sensencajn kaj plejparte sendamaĝajn redaktojn. Falsa alarmo. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:01, 7 mar. 2024 (UTC) :: La IP-ulo vandalis la artikolon, skribinte krudan rusan sakraĵon. En iu ajn vikio li tuj estus forbarita. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 04:02, 4 apr. 2024 (UTC) ::: La IP-ulo aldonis neutilan malplenan linion. Ĉu la ŝajne arbitraj literoj en la resumo estas ruslingva vulgaraĵo mi ne kuraĝas prijuĝi. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:38, 4 apr. 2024 (UTC) ::::Li faris neutilan redakton kun evidenta celo lasi komenton forme de latinskribita rusa sakraĵo. Ĉu skribi "GEJAĈO" ne estas vandalismo? Esperanto-Vikipedio iĝas ĉiam pli stranga loko. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 04:16, 5 apr. 2024 (UTC) ::::: Skribi "GEJAĈO" en redakta resumo ne estas vandalismo ... sed eble estas insulto aŭ ĝena redakto, kaj jes eĉ kaŭzo de forbaro se tio okazas ripete. Kial vi ne malkaŝis la fakton ke temas pri insulto dekomence? Mi vidis nur la malplenan linion... [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 18:35, 7 apr. 2024 (UTC) ::::::Redakti la artikolon kun sola celo skribi insulton, eĉ se nur en artikola historio, estas vandalismo. Por mi tio estas evidenta afero. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 06:19, 8 apr. 2024 (UTC) :{{re|RG72}} Ankaŭ mi en la ŝajne arbitra literoj de la redakta resumo ne sukcesas kompreni rusan insulton. Sed mi fidas al vi ke ruslingvano povas kompreni la koditan mesaĝon tiel. Samkiel Taylor mi opinias ke forbari la IP-kanalon por jaro ne indas, ĉar dum pli ol 5 semajnoj ne venis ajna plua redakto. Se aperus dua malsaĝa redakto, mi subtenus forbaron. Sed se vere la literoj estis sekreta insulto, tiam sendas malvidigi entute la dubindan resumon - tion mi nun faris. Tiel nur en la redakta historio de tiu ĉi diskuteto eblus entute spuri la dubindajn literojn. Tio adekvatas por protekti la generalon kontraŭ ĉia restaĵo de insulto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:08, 14 apr. 2024‎ (UTC) :Mi ne nomus tion "sekreta insulto", ĉar temas pri banala kaj tre kruda (ne uzebla publike kaj punenda tiukaze) insulto kun la signifo "gejaĉo", ofte uzata ankaŭ sendepende de seksa orientiĝo, iom simila al ''fagot'' en la angla, sed pli forta. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 06:25, 15 apr. 2024 (UTC) == Protekti artikolojn == Kara {{u|ThomasPusch}}, aŭ iu alia administranto, mi petas protekti kelkajn artikolojn kontraŭ anonimaj redaktoj: * [[Sveda lingvo en Finnlando]] (probable konata regulrompulo) * [[Pär Sundberg]] (alispecaj, sed strangaj kaj neutilaj redaktoj) Dankon! - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 16:31, 30 maj. 2024 (UTC) :{{farite}} protekto de ambaŭ artikoloj, la unuan por ĉiam kaj la duan por unu monato. Krome mi malfaris la ŝanĝojn de la IPuloj. [[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 17:47, 30 maj. 2024 (UTC) ::Koran dankon! - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 18:13, 30 maj. 2024 (UTC) :::{{re|Moldur}} Mi miris ĵus vidi vian peton, ĉar mi pensis ke ni eterne protektis la tekston [[Sveda lingvo en Finnlando]] kontraŭ anonimaj redaktoj, sed ne, mi nur '''dumtempe''' protektis ĝin kontraŭ redaktoj de iu ajn krom administrantoj, kaj post kiam la tempo pasis, restis neniu protekto. Dankon ke vi rimarkis la mankan protekton, kaj dankon al René pro la rapida agado. Vi vidas ke mi hodiaŭ post-kontrolas iujn redaktojn, kiun la forbarito sukcesis en du almenaŭ anonimaj kontoj fari, antaŭ ol li post kelkaj horoj rimarkiĝis (unufoje de René, alifoje de mi, kiu ankoraŭ trovis trian ŝteleniron de la 21-a de aprilo), cele al forigo, malfaro aŭ ebla revizio de escepte utilaj redaktoj. Se ni konsekvence neniigas ĉion ajn se estas suspekto ke forbarito faris ilin, ni nur pro principemo malpliriĉigas niajn paĝojn, sed pesi iun redakton je ebla kvalito kompreneble perfortas administranton investi senkompare pli da tempo, do teknike forĵeto de ĉiuj ajn redaktoj, ankaŭ la tute bonaj, estas la teknike tempoŝpara reago. Mi fidas en tio de la redaktoj en [[Sveda lingvo en Finnlando]] kaj [[Pär Sundberg]] estis malkvalitaj, mi hodiaŭ vidis iujn aliajn redaktojn kredeble de la forbarito, kiujn forigi pro principemo domaĝus al mi. Sed se li tiom reaktivas kvankam li tute scias ke li nur ŝteleniras, malfermante du novajn IP-adresojn ene de 24 horoj, tiam ni devas plialtigi nian atenton al "Lastaj ŝanĝoj" kaj "Novaj paĝoj", por pli rapide trovi lin. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:29, 30 maj. 2024 (UTC) == Revenanta forbarito? == Kara {{u|ThomasPusch}} kaj aliaj administrantoj, bonvolu noti: Jen alia anonima kontribuanto kun nova IP-adreso, kiu kredeble estas la sama forbarita persono denove: [https://eo.wikipedia.org/wiki/Speciala%C4%B5o:Kontribuoj/193.210.202.84 kontribuoj]. - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 20:01, 3 jun. 2024 (UTC) :Mi tuj okupiĝos. Damne, kiom li jam sukcesas planti en 90 minutoj... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:09, 3 jun. 2024 (UTC) Notu: Kredeble la sama denove: [[Speciala%C4%B5o:Kontribuoj/193.210.192.241 193.210.192.241 jen]]. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 11:44, 20 aŭg. 2024 (UTC) Kaj ankaŭ * [[Speciala%C4%B5o:Kontribuoj/2001:999:50C:A53C:F550:8808:5413:E1A8|2001:999:50C:A53C:F550:8808:5413:E1A8]] kaj * [[Speciala%C4%B5o:Kontribuoj/2001:999:708:DCB2:3414:A64B:972E:3F28|2001:999:708:DCB2:3414:A64B:972E:3F28]] en sama monato aŭgusto 2024. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:32, 9 sep. 2024 (UTC) Kaj li revenis denove: * [[Speciala%C4%B5o:Kontribuoj/193.210.201.114]] :Kreis dekon da finnlandotemaj artikoloj dum du frumatenaj horoj. :Ĉi-foje li ne skribis ĉiujn artikolojn mem, sed uzis aŭtomatan tradukilon por kelkaj. [[Kalevi Lehtinen]] estas tradukigita el la finna Vikipedio (tra la angla lingvo). [[William Ruto]] estas en lia kutima persona stilo. Plene mankas envikiaj ligiloj, aŭ interlingvaj vikiligoj. - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 04:09, 12 sep. 2024 (UTC) {{re|Moldur}} Mi nur nun vidis tiun ĉi noton de antaŭ 2 semajnoj kaj nun tuj forbaris la anoniman konton por jaro. Bonas kaj utis uzi ŝablonojn {{ŝ|u}}, {{ŝ|re}} aŭ @, kiel vi faris nun. La tekstojn Kalevi Lehtinen kaj William Ruto mi ĝustigis kaj proponas ne komplete forĵeti (tiu pri Ruto post forpreno de dubindaj frazoj vere estas nur minimuma artikola ĝermo, sed tio pli bonas ol ruĝaj ligiloj pri aktuala ŝtata prezidanto). Tamen mia kapacito nun ne sufiĉas revizii pliajn kreojn kaj adaptojn de la duvinda uzanto. Ĉu vi povus helpi? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:38, 26 sep. 2024 (UTC) :Mi trarigardis kaj iom poluris la redaktojn en [[Speciala%C4%B5o:Kontribuoj/193.210.201.114]]. - Amike, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 18:53, 27 sep. 2024 (UTC) Kara {{u|ThomasPusch}} kaj aliaj administrantoj, Probable la sama nun redaktis pri [[lestadianismo]] kaj [[konservativa lestadianismo]]. Mi proponas protekti tiujn artikolojn kontraŭ anonimaj redaktoj. - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 20:25, 26 sep. 2024 (UTC) :{{re|Moldur}} Mi tute samopinias kaj tuj protektis la du paĝojn kontraŭ anonimaj redaktoj. Krome ankaŭ 2001:999:405:2472:FE67:1EEC:77AE:6D6B estas forbarita por jaro, 193.210.201.114 jam forbariĝis antaŭ kelkaj minutoj (vidu supre). Ankaŭ 193.210.201.251 kaj 213.28.231.94 forbaritaj por jaro, sama homo, parenca temaro. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:38, 26 sep. 2024 (UTC) ::La finna forbarito revenis hodiaŭ, per nova IP-adreso {{uzanto2|2001:999:485:1B80:CA86:A899:8C18:6FF2}}, kaj mem anoncis sin en mia diskutpaĝo. Evidente li volas signi ke li daŭre interesiĝas iam rehavi siajn rajtojn. Sed tamen li dumtempe ne rajtas redakti. Do forbarita ankaŭ tiu ĉi IP-adreso. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:46, 16 okt. 2024 (UTC) '''Por pliaj forbaroj vidu la liston supre:''' [[#Pluaj forbaroj de la finno ekde somero 2024]] == Simpla vandalo == La anonimulo {{uzanto2|128.0.81.156}} vandalis en personaj uzantopaĝoj kaj artikoloj. Taylor 49 prave petis pri tujforigo, mi post rapida enketo samopinias kaj forbaris la anoniman vandalon por jaro. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:52, 4 jul. 2024 (UTC) Paĝo, kiun la hodiaŭa vandalo ankaŭ fuŝis, estis la diskutpaĝo kaj persona paĝo de same anonima {{uzanto2|198.251.89.237}}. Sed, detale kontrolante, tiu dua anonimulo nur "kontribuis" per vandalismo en oktobro 2023. Kvankam tio jam estis antaŭ pli ol 8 monatoj, kaj poste ne venis pliaj agoj, sekurocele tiu konto ankaŭ forbariĝu dum jaro, ĉar se nenio okazas, la homo povas ajn ajn repreni la vandaladon kaj eble denove dum naŭ monatoj ne rimarkiĝos per esperantistoj (tamen: la fuŝojn rimarkis kaj malfaris neesperantistaj ĉasistoj de vandaloj, foje post minuto, foje post semajno - do la damaĝo estas limigita)... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:59, 4 jul. 2024 (UTC) : La fuŝulo havas almenaux 3 adresojn: :* {{uzanto2|128.0.81.124}} :* {{uzanto2|128.0.81.156}} :* {{uzanto2|128.0.82.174}} :* [[Specialaĵo:Kontribuoj/128.0.80.0/20]] :* [[Specialaĵo:Kontribuoj/128.0.0.0/16]] : Eble necesos forbari adresaron, sed tiam preferinde por malpli ol unu jaro. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 18:08, 4 jul. 2024 (UTC) :: Dankon pro la interveno. Tamen "128.0.0.0/16" estas granda adresaro kaj pro tio forbaro ne estu longa. Mi ankaux dubas pri neceso forbari adreson "198.251.89.237" cxar la kulpo estas nur minimala. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 18:20, 4 jul. 2024 (UTC) :Do, la agoj ĉiuj estas vandalismaj fuŝoj, eĉ ne iu ago iel defendebla kiel "senintence mallerta" aŭ "akcidenta". Do principe indas forbari tiajn detruantojn - nur pri tio ke teorie povus iam estontece veni senkulpaj kontribuantoj, kiuj ne volas krei por si salutnomon kaj eble de iu sistemo hazarde ricevas ĝuste tiun saman anonimulan IP-adreson, ni principe forbaras ĉiujn anonimajn IP-adresojn nur dum daŭro de unu jaro. Principe eblas ankaŭ ankoraŭ mallongigi tiun intervalon: mi nun forbaris 128.0.80.0/20 kaj 128.0.0.0/16 por daŭro de ses monatoj, kaj mi pretas ankoraŭ ŝanĝi tion al, ni diru, tri monatoj. Tamen tio signifas ke post tiu mallonga tempo la malnova vandalo povas gaje pluvandali, kaj ni nur se ni trovas vandalismon kaj aktive decidas nove forbari IP-adresojn vidas ke la samaj IP-adresoj jam estis forbaritaj la 4-an de julio 2024. Tio ne estas tre efika protekto kontraŭ vandalismo, despli ke la neesperantistaj ĉasistoj de vandaloj neniam anonce atentigas pri vandalismo, sed nur silente forigas la fuŝojn. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:31, 4 jul. 2024 (UTC) {{Problemulo|Lanterv}} Li vandalis artikolon [[Al Capone]]. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 04:45, 22 jul. 2024 (UTC) :Simbole forbarita ankoraŭ nun, por ke la vandalismo kaj sekva forbaro estu bone dokumentitaj. Kvankam ŝi aŭ li dum la lastaj 2 monatoj ne revenis (per tiu konkreta anonima adreso). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:43, 26 sep. 2024 (UTC) == Plia vandalo == Unue li "nur" vandalis, sed nun ankaŭ aldonas rasismajn-seksismajn insultojn, anglalingve: [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Diskuto:La_knabineto_kun_la_alumetoj&curid=880076&diff=8826567&oldid=8826566]. Mi petas al administrantoj tujtuj forbari la ulon, protekti la artikolon kaj ĝian diskutpaĝon, kaj aldone malvidebligi la ĵusan insultaĵon. ({{u|ThomasPusch}}, {{u|Tlustulimu}}, aŭ iu alia – ĉu vi povas fari?) Dankon! - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 18:39, 11 aŭg. 2024 (UTC) :{{uzanto2|90.241.192.210}} estas forbarita, ĉar temas pri anonimulo, kies IP-adreso iam povus ankaŭ uzi nekulpulo, nur por daŭro de jaro. Aldone mi malvidebligis la ĵusan insultaĵon, kaj ankoraŭ kontrolos ĉu estos pliaj misoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:48, 11 aŭg. 2024 (UTC) ::PS: En la teksto "[[Steamboat Willie]]", la vandalo eĉ en tute ĝusta Esperanto aldonis redaktoresumon "[mi] vandaligis la paĝon". Do ĉiuj konsentas pri la vandaleco, inkluzive de la provoka vandalo... Aliaj redaktoj, ekz. en la teksto pri la indonezia lingvo, estis "simplaj"! vandalaĵoj - rubaj idiotaĵoj. Ne ĉiun rubon indas aparte malvidigi. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:16, 11 aŭg. 2024 (UTC) == 2A02:AD8:90:9C95:90B5:F1F9:CE44:2145 == La anonimulo {{uzanto2|2A02:AD8:90:9C95:90B5:F1F9:CE44:2145}} vandalis artikolon [[Alina Kabajeva]], enmetinte ruslingvajn stultaĵojn kaj sakraĵojn, do estas blokenda. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 08:41, 18 sep. 2024 (UTC) : {{kom}} Estas unu malbona redakto ĉe ĉi tiu vikio. La fuŝulo aktivetis ĉe pluraj vikioj per pluraj IP-adresoj [https://simple.wikipedia.org/w/index.php?title=Alina_Kabayeva&action=history Alina_Kabayeva&action=history] kiuj bedaŭrinde difirencias en sia komenca parto, do nealireble per la nuna teknika pritraktado de IP-intervaloj. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 08:04, 19 sep. 2024 (UTC) ::Simbole forbarita ankoraŭ nun, por ke la vandalismo kaj sekva forbaro estu bone dokumentitaj. Kvankam ŝi aŭ li dum la lastaj 2 semajnoj ne revenis (per tiu konkreta anonima adreso). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:43, 26 sep. 2024 (UTC) == Probable ne problema uzanto == La jena homo protestis kontraŭ forbaro, asertante ke li trans diverslingvaj projektoj kontraŭagas vandalismon. La kazo estas kontrolenda: * {{uzanto2|Tanbiruzzaman}} --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:57, 31 okt. 2024 (UTC) == Paĝo "[[oscedo]]" == La paĝo ŝajne aparte invitas vandalojn al vandalado. * {{uzanto2|WhiteTianabela}} idiota vandalado je 2024-10-24: mi loke forbaris la homon por jaro * {{uzanto2|46.173.211.221}} je 2024-10-24: jam estis globale forbarita por jaro, sed mi protektis la paĝon kontraŭ plua redaktado de neensalutintoj Estas amaseo da pli fruaj vandaladoj, al kiuj ni tute ne reagis, sed plj multaj el la kontoj aŭ IP-adresoj estas globale forbaritaj. Probable ĉiam estis la sama homo, kiu simple per ĉiam novaj nomoj maĉas la saman paĝon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:29, 6 nov. 2024 (UTC) == Paĝo "[[hejma kapro]]" == La paĝo altiras iun fiulon kiu redaktadas sub diversaj kontoj kaj IP-adresoj. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:36, 6 nov. 2024 (UTC) == Propono forbari uzanton "RG72" == {{uzanto2|RG72}} Pravigo: daŭra insultado kaj personaj atakoj kontraŭ min kaj aliaj uznatoj, rompo de [[:en:Wikipedia:No personal attacks]] [[Vikipedio:Neniu persona atako]] [[m:No personal attacks]] [[m:Incivility]]. Ekzemploj: [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Vikipedio:Forigendaj_artikoloj&diff=prev&oldid=8924922 VP:FA] [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Vikipedio:Forigendaj_artikoloj&diff=prev&oldid=8924039 VP:FA] [https://eo.wiktionary.org/w/index.php?title=Vikivortaro:Diskutejo&diff=prev&oldid=694676 2018-10-20 "Ĉu vi ne vidas diferencon inter krei kaj detrui?"] [https://eo.wiktionary.org/w/index.php?title=Vikivortaro%3AKandidati%C4%9Doj&diff=1185344&oldid=1185240 2023-Nov-12-12] [https://eo.wiktionary.org/w/index.php?title=Uzanta_diskuto:Taylor_49&diff=prev&oldid=1185333 persona atako kontaux mi kun minaco pri forbaro: "Do kiam vi likvidos viajn fuŝojn?" ..."vandalitajn de vi. Same en la aliaj artikoloj. Ĉu vi mem likvidos viajn vandalaĵojn aŭ tion devos plenumi iu alia? Ĉu vi komprenas ke vandalismo estas punenda per forbaro?"] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Steward_requests/Miscellaneous&diff=prev&oldid=26339503 "psychologists and psychiatrists should be doing"] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Steward_requests/Permissions&diff=prev&oldid=26103986 "endless stream of accusations and paranoid fears"] [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=10-a_de_aprilo&type=revision&diff=7154524&oldid=7153129 "Mi forigis paranojajn fantaziaĵojn"]. Vidu ankaŭ [[Uzanto:RG72/Cenzuro]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 14:47, 19 nov. 2024 (UTC) {{kom}} Mi ne komentos la peton mem, kiu estas evidente absurda kaj kontraŭregula (postuli forbaron de Vikipedio-uzanto pro liaj kvazaŭ malĝentilaj diroj en Vikivortaro estas stulte, same ne ekzistas malpermeso al uzanto meti en sian personan spacon malneton de redaktota artikolo). Mi demandos pri la kerno de tiu ĉi afero. El la supre prezentitaj ekzemploj videblas ke la problemo naskiĝis antaŭ jaroj en la kapo de Taylor 49, tiutempe aktive vandalinta Vikivortaron, el kiu li sukcesis forpeli ĉiujn kontribuantojn. Pro sia agresemo li finfine estis senigita je administranta posteno fare de la centra administracio de Vikimedio. Li certe nenion komprenis kaj al ĉiu kritiko plu reagas per histeriaj politikaj fantazioj pri [https://eo.wiktionary.org/w/index.php?title=Vikivortaro:Diskutejo&diff=next&oldid=901096 politikaj murdoj en Rusio], [https://eo.wiktionary.org/wiki/Uzanta_diskuto:Taylor_49#Fu%C5%9Dado_de_tradukoj rusia prezidanto] kaj eĉ pri [[Specialaĵo:Daŭra_ligilo/1063953#KGB, NKVD kaj rusaj bazlernejoj kaj infanvartejoj|KGB, NKVD kaj rusaj bazlernejoj kaj infanvartejoj]] kaj obsedaj rakontoj pri sia seksa vivo. La ulo agresema kaj venĝema, li komencis ataki min en Vikipedio kaj ĉi tie li mirinde trovis por si unikan eblecon senpune rompi la Vikipediajn regulojn. Antaŭjare li aktive kontribuis al la [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo#Fina_solvo|tute kontraŭregula]] [[Vikipedio:Administrantoj/forigo de rajtoj/RG72|proceduro de mia maladministrantistigo]]. Antaŭ nelonge li same aktive postulis forigi unu el miaj artikoloj — kaj [[Vikipedio:Forigendaj_artikoloj/Arkivo/2024/Novembro#Rusoj en Inguŝio|sukcesis denove]]. Mi avertis ke uloj kiel li haltas neniam kaj jen li postulas mian forbaron por definitive venĝi min kaj silentigi la lastan voĉon, kiu ankoraŭ kuraĝas kontraŭstari al lia strebo transformi ankaŭ Vikipedion je la speco de Vikivortaro, do je lia persona ludejo, kie li senhalte kaj sensence modifos kaj (plejparte) forigos la enhavon laŭe al siaj malstabilaj kapricoj, forpelinte ĉiujn obstaklulojn. Li [[Vikipedio:Administrantoj/kandidatoj/Taylor 49|jam provis]] akiri administrantan postenon ĉi tie, sed malsukcesis (la voĉdono devis esti fermita antaŭ duonjaro, sed tio ne okazis ĝis nun). Sed li sendube provos denove kaj denove, ja tiaj uloj haltas neniam ĝis ili akiros la potencon — aŭ estos haltigitaj kaj forigitaj el la normala homa komunumo, bazita sur reguloj kaj reciproka estimo, ne arbitreco kaj histeria agresemo. Jam venis tempo decidi la sorton de nia Vikipedio. Ĉu ni plu kreos la enciklopedion aŭ definitive donacos ĝin al la uloj, venintaj ĉi tien ne por krei kaj kunlabori, sed por ataki, insulti, persekuti, histerii, detrui? Necesas esti ekstreme naiva por kredi ke tiu ĉi [[Makartismo|makartisma]] kampanjo estos la lasta. Ne, tio estas nura komenco kaj sekvaj viktimoj de tiaj atakoj estos uzantoj kaj administrantoj, kiu silentis ĝis nun. Kiel historiisto mi esploris Stalin-reprezaliojn, do mi vidas ke la atakintoj sekvas la saman skemon kiel iliaj antaŭuloj-stalinistoj: unue ili maldungis homon, poste eksigis lin el partio, poste arestis kaj fine sendis al prizono aŭ mortpafis. Estas neimageble vidi ke tio okazas cent jarojn poste en Esperanta (!) Vikipedio. Fine mi memorigas la [[Unue ili la judojn venigis|vortojn]] de [[Martin Niemöller]] kiun devas koni ĉiu inteligenta homo: :Kiam la nazioj forportis la komunistojn, mi silentis; mi ja ne estis komunisto. :Kiam ili enkarcerigis la socialdemokratojn, mi silentis; mi ja ne estis socialdemokrato. :Kiam ili forportis la sindikatanojn, mi ne protestis; mi ja ne estis sindikatano. :Kiam ili forportis min, restis neniu plu, kiu povis protesti. Sapienti sat. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 11:23, 20 nov. 2024 (UTC) :Mi bedaŭras tiajn konfliktojn, aparte inter aktivaj esperantistoj kaj vikipediistoj. Mi alvokas repacigon kaj klopodon mildigi la vortajn akuzojn kaj kontraŭstarojn. Forbarado eble utilas kontraŭ fremduloj kiuj volas entrudiĝi en tute nekontrolitan medion, sed por aktiva vikipediisto, tio ne utilus; ĉar post forbaro sufiĉus nur malfermi novan konton (tion faris eĉ konata fuŝulo). Necesos tiam forbari la komputilon, sed oni povas uzi alian komputilon ktp. Plej bone estus repacigi la sintenojn kaj klopodi labori alikampen; mi celas, ke estas tiom da ampleksaj kampoj en Vikipedio, ke se okazas konfliktoj, ĉu pro lingvo ĉu pro enhavo, des pli bone agadi en aliaj kampoj, anstataŭe pri Stalino aŭ Rusio, oni povas iri al filmoj, birdoj, fiŝoj, havendaj artikoloj ktp ktp. Korektoj indas kaj endas, sed se tio rezultos en polemiko, eble indos labori aliel. Tio estas nur tre persona opinio, ĉar por juste agadi oni devus kontroli tre etendigitan kazon, kaj mi preferas pli efike labori produktive. Ekzemple mi apenaŭ eniris en Vikivortaro. Oni ne povas esti ĉie, nur Dio, sed mi dubas prie. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:02, 20 nov. 2024 (UTC) ::Bedaŭrinde tiu ĉi strategio de evitado de la konfliktoj ne efikis. Mi neniam interesiĝis pri la kontribuoj de Taylor 49, kio estis facile ĉar li fakte verkas nenion, nur senhalte modifas kaj forigas la enhavon, kreitan de la aliaj. En Vikivortaro mi nur demandis lin kiucele li vandalis miajn artikolojn kaj petis lin restarigi ilian noramalan staton — la histerian reagon vi mem povas legi laŭ supraj ligiloj. En Vikipedio mi eĉ ne unufoje kontaktis lin, sed li plu min ĉasas venĝante pro tiuj riproĉoj en Vikivortaro kaj senhalte postulante mian maladministrantigon (sukcese), forigon de miaj artikoloj (sukcese) kaj nun mian forbaron (sukcese?). [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 14:23, 20 nov. 2024 (UTC) :::Ĝustas ke ĉe ni estas la [[imperativo|imperativa alvoko]] [[VP:ATAKO|Ne faru personajn atakojn en Vikipedio! Komentu la enhavon, ne la kontribuanton!]] kaj ke "ripetita aŭ granda persona atako povus konduki al [[VP:RF|forbaro]]". Mi konsentas ke la ekzemploj cititaj el vikipedio de Taylor estis personaj atakoj, kaj same konsentas ke se uzanto "nomas alian vikipediiston ''rusaĉo'', diras ke la rusa lingvo devas esti forigita ĉar ĝi estas nur fuŝa versio de la ukraina", tio estus same persona (kaj kolektiva) atako. Laŭ mia scio ni ĉiuj ĉi tie estas plenkreskaj, kaj kompreneble ne estas pravigo de atako se oni argumentus "sed la alia jam kvinfoje atakis". Al la akrigo de la situacio fakte kontribuas vi mem, Stanislavo, ĉar vi ofte perceptas agadon malsame ol estis: maladministrantigis vin ne Taylor, sed plimulto de diversaj uzantoj post pena diskuto, kaj la forigon de la teksto kiun vi nun reenigis sub nomo [[Uzanto:RG72/Cenzuro|"Cenzuro" (!)]] ankaŭ ne plenumis Taylor, kiu nur atentigis pri dubindeco de la teksto, sed ĉefe tri uzantoj devene el ekssovetiaj landoj (el Rusio, Litovio kaj Ĉednestrio, do ekse [[Moldava SSR]]), kiuj ĉiuj tute ne rilatas al Taylor, sed kiuj ĉi tie koncentriĝis "komenti la enhavon, ne la kontribuanton". Tial mi nun nur vidas eblecon lasi la malnovajn ofendojn, sen forbaro, kaj alvokas diskutigi ĉiun eblan novan personan atakon tuj ĉi tie, por ke oni povas tuj reagi. Mi esperas ke ne necesos amplekse ĉi tie diskuti, ĉar mi juĝas tion ĝena malŝparo de vivo-tempo, sed pretas ĉi tie trakti freŝajn atakojn, ankaŭ per simbola forbaro de semajno aŭ monato, post kiam estis unua averto. Kaj mi nun jam vortumas tian unuan averton al vi ambaŭ, Stanislavo kaj Taylor. Krome, mi atentigas ke estis mi kiu fine devis forigi la tekston "Rusoj en Inguŝio", kaj mi kiel administranto sentas min persone atakata de Stanislavo per la demagogia titolo "Cenzuro", laŭ kiu li reenigis la forigitan tekston. Mi persone povas toleri se oni ĉirkaŭvojas forigon de teksto, se oni reenigas ĝin al paĝo "Uzanto:RG72/Rusoj en Inguŝio", sed mi ne toleros la titolon "Cenzuro", kiun mi komprenas rekta persona atako al mi. Fine mi pensas ke estas misuzo de la justulo [[Martin Niemöller]] entiri lin en la retorikon ĉi tie - s-ro Niemöller kontraŭis milionojn da murdoj en fia diktaturo, kaj kompari la atentigon pri [[Vikipedio:Neniu persona atako]] al tio estas, milde dirite, ekstrema troigo. Do, mi nun estas {{kontraŭ|kontraŭ}} forbaro pro la eksaj ofendoj, sed '''alvokas''' ekde nun forte bridi sin por ne pluofendi, alvokas pri ŝovo de la reenigita teksto for de demagogia titolo "Cenzuro" (aliel ankaŭ administranto povas fari tion, sendepende ke la paĝo estas en persona spaco, kaj kompreneble povas esti ke fine la komunumo decidos forigi la paĝon de la persona spaco), kaj '''alvokas''' diskutigi estontajn atakojn rekte ĉi tie, kun ebleco ankaŭ forbari uzanton, prefere dumtempe, simbole, nur en kazo de obstina pluofendado malgraŭ jam dumtempa forbaro ankaŭ definitive. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:57, 20 nov. 2024 (UTC) Kelkaj rimarkoj: # Mi ne ofendis Taylor, ja demando "kial vi vandalas miajn artikolojn?" certe ne estas ofendo, ĉu ne? Kontribuante al Vikipedio 14 jarojn, mi interagis kun centoj da vikipediistoj kaj neniam iu ajn plendis ke mi ofendis lin. Estus strange se mi subite atakus la ulon pri kies ekzisto mi eksciis nur post kiam li vandalis miajn tekstojn. # La ideo ke valideco de opinio dependas de historia geografio estas nova, sed interesa. Do ekde nun mi scios ke mia opinio ekzemple pri Litovio kaj Finnlando estas speciale valora ĉar iam tiuj ĉi teritorioj estis parto de la Rusia imperio. # Ulo, iniciatinda mian maladministrantigon, malkaŝe argumentis ke tio okazu ĉar li konsideras miajn politikajn vidpunktojn malĝustaj. Tio tute evidente estis rompo de la Vikipediaj reguloj kaj ne gravas kiom da voĉoj li venigis por garantii tiun ĉi rompon. Dura lex sed lex. # Forigo de mia artikolo estis same kontraŭregula, ĉar la iniciatinto malsukcesis pruvi siajn argumentojn (malneŭtraleco kaj manko de fontoj), do tio estis evidenta ago de cenzuro. Tamen se tiu ĉi vorto tro ĝenas vin, mi alinomos la paĝon al ''Arĥivo''. Mi ne imagis tioman sentemon de via flanko, ja ni ĉiuj konas vikipediiston, kiu inundis la pritagajn artikolojn per rubaĵaj (mis)informoj kaj regule restarigis ilin post forigo aldonante rimarkon "REAPERIGO DE CENZURITAĴOJ" — kaj vi neniam riproĉis lin pri tio. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 03:53, 21 nov. 2024 (UTC) :{{kontraŭ}} Mi nun kontraŭas al la forbaro. Se la situacio plimalboniĝos, mi donos plian komenton. Ne forgesu [[VP:AMO]].-- [[Uzanto:Salatonbv|Salatonbv]] ([[Uzanto-Diskuto:Salatonbv|diskuto]]) 20:57, 20 nov. 2024 (UTC) :{{kontraŭ}} - Nun kontraŭ. Mi ŝatus, ke la konfliktoj ĉesu. Ni devas spuri specifajn problemajn redaktojn, ne la rilatojn de homoj. --[[Uzanto:LiMr|LiMr]] ([[Uzanto-Diskuto:LiMr|diskuto]]) 16:23, 24 nov. 2024 (UTC) : {{kom}} La respondo de RG72 estas kiel kutime agresema kaj insulta, ekzemple "problemo naskiĝis antaŭ jaroj en la kapo de Taylor 49, tiutempe aktive vandalinta Vikivortaron, el kiu '''li''' sukcesis forpeli" "Taylor 49, kio estis facile ĉar '''li''' fakte verkas nenion". RG72 daŭrigas kun kaj absurdaj falsaj akuzoj (ne estis mi kiu forigis la paĝon [[Rusoj en Inguŝio]], ĉu?), kaj insultoj, kaj misseksigado. Vidu supre, mi ne plu respondos en ĉi tiu diskuto. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:37, 27 nov. 2024 (UTC) :: {{kom}} Nenio nova en la mondo. La suno lumas, la akvo fluas, Taylor 49 [...] plendas [...]. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 10:57, 28 nov. 2024 (UTC) ::: {{kom}} {{re|RG72}} Mi ripete atentigas pri la regulara frazo "Komentu la enhavon, ne la kontribuanton!" Tio ankaŭ rilatas al via provoka komento de hieraŭ, kiun mi en kunteksto juĝas komento de la kontribuanto, ne de la enhavo. Via deeskaliĝo en la konflikto estas nepre bezonata, kaj vi ĉi tie ricevis nur tiom da subteno kontraŭ forbaro, ĉar sendube ĉiuj aktivaj kontribuantoj certas ke vi kapablas redakti sen ofendoj - tamen la kredo ke vi principe kapablas pri tio ne sufiĉas, vi devas ankaŭ apliki redaktan diplomation. Alikaze ni revenos al diskutoj pri via forbaro, kion mi konsiderus ĝenan malŝparon da energio. Kaj mi efektive fortege riproĉas la uzanton kiu inundis la esperantajn pritagajn artikolojn per naciisma propagando kaj regule restarigis ilin post forigo aldonante rimarkon "REAPERIGO DE CENZURITAĴOJ" - eble mi tro malfrue vere koncentriĝis pri la ĝena naciisma redaktado en la principe almenaŭ neŭtrala ĝis sennaciisma esperanta projekto, tro malfrue bremsis la agadon kaj per ĝena malŝparo de multaj laborhoroj komencis forigi la neakcepteblan propagandon, ĉar tiu ne sufiĉe frua kontraŭago signifis ke la forigenda materialo iĝis tre multa. Ĉiukaze la homo almenaŭ per sia konto ekde duonjaro ne plu daŭrigas sian propagandan mision: nun ankoraŭ forbari lin, nur pro pedagogio, ne sencus. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:20, 29 nov. 2024 (UTC) :::: {{kom}} Mi ĝojas ke finfine vi agnoskis ke en Vikipediaj diskutoj oni priparolu nur la agojn, ne la agantojn. Estas strange ke vi ne faris tion kiam la konata al vi ulo lanĉis kampanjon de mia maladministrantigo prezentinte kiel solan argumenton ke li ne ŝatas miajn politikajn vidpunktojn, do li ne ŝatas la personon, ne liajn agojn. Mi ĝojas ke vi finfine haltigis la agadon de alia uzanto, inundinta Vikipedion per nacisma propagando kaj ksenofobiaj fantaziaĵoj (plejparte rusofobiaj, sed foje ankaŭ antisemitismaj). Mi ne postulis lian forbaron, sufiĉas ke lia vandalado ĉesis. Estas strange nur ke vi ignoris kiam la konata al vi fanatika triopo akuzis min pri cenzuro ĝuste pro forsarkado de tiuj ĉi naciismaĵoj kaj ksenofobiaĵoj, kaj tio servis kiel ilia dua argumento por mia maladministrantigo. Se Vikipedio estas bazita sur reguloj, ili la samaj por ĉiuj. :::: Rilate ''Taylor 49'' mi nur ironiis leĝere, ĉar trakti serioze lian obsedon je propra seksa vivo mi ne povas, ja mi estas historiisto, do apartenas al la malĝusta fako. Espereble iam vi ĉesigos ankaŭ tiun ĉi tutevidente kontraŭregulan aktivadon kaj instruos lin ke lia seksa vivo estas lia persona afero kiu interesas neniun ĉi tie kaj ke se li ne ŝatas kiel Esperanto lin nomas, li simple elektu alian lingvon, pli komfortan por li. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 05:45, 30 nov. 2024 (UTC) ::::Mi neniam legis ajnan komenton de Taylor 49 pri sia propra seksa vivo. Kion mi legas, kaj pri tio mi ankaŭ konfliktis kun Taylor, estas ke Taylor ne nur aplikas la ne (jam) esperantan silabon "ri" pri si mem, sed komence aplikis tion al ĉiaj homoj, pri kies seksa identeco ne povas esti dubo: se iu uzanto klare indikis sian sekson en la vikipediaj preferoj, kaj Taylor perfekte sccias kiel malkovri tion, aŭ kiam en vikidatumaro pri iu ajn homo estas indiko ke temas pri viro aŭ virino, tiam sendube aplikendas pronomoj li respektive ŝi. Taylor ne estas la sola vikipediisto, kiu forte pledas pri uzo de alternativa estonta pronomo ri por tiuj homoj kiuj persone insistas ne konsideriĝi viroj kaj ne virinoj. Do temas pri socia konstruaĵo, ĉar en biologio ĉiu homo estas vira (kromosomoj XY) aŭ ina (kromosomoj XX): eĉ tiuj kun deviaj [[Sindromo de Klinefelter|kromosomoj XXY]] laŭ genetiko konsideratas masklaj. Mi povas akcepti pri ĉiu vikipediano, ke tiu ne devas nepre malkaŝi sian biologian sekson aŭ elektitan socian rolon, ĉar oni rajtas esti tute anonima, ne devas malkaŝi sian nomon, sekve pri iuj ensalutintaj uzantoj kaj pri ĉiuj kiuj redaktas plene anonime sub IP-adresoj, mi ne konas la gramatikan sekson. Tio estas anonimeco. Klaras ke pri oficialigo de la silabo "ri" kiel plia e-lingva pronomo ne decidos redaktantoj de iu ajn retejo, ankaŭ ne de vikipedio, kaj same klaras ke Vikipedio ofertas tiun gradon de anonimeco kiun uzanto deziras. Tute klaras krome, ke la temo estas sentoplena por Taylor kaj ankaŭ por iuj aliaj uzantoj: tial neniu uzanto estas devigita uzi la silabon "ri" kvazaŭ pronomo, nek mi nek vi nek iu ajn, sed tamen necesas pie kaj kolegece trakti la temon - tial ĝi ne tre taŭgas por forta ironio. Tio ĝuste estas kio ĝenis min en via hieraŭa noto. Se vi havas ekzemplon, kiam Taylor komentis pri sia seksa vivo, montru ĝin, mi neniam vidis ion tian kaj ne povas imagi ke tia ekzemplo ekzistus. Kaj pri la [[Vikipedio:Administrantoj/forigo de rajtoj/RG72|diskuto pri via administreco]]: vi scias ke mi estis la sola kiu sume voĉis sindetene, ĉar mi estis tiom ambigua vidante same fortajn argumentojn por kiom kontraŭ - tion mi tiam notis. Mi '''ne''' havis la impreson ke viaj agoj kontraŭ la misuzo de la tagaj mondpolitikaj listoj en vikipedio al propagando kaj forta troreprezentiĝo de polaj temoj (kiam unufoje pola skiisto gajnas konkurson, tio estos vaste raportata en mondpolitikaj eventoj, se ĉeĥa aŭ slovaka, slovena aŭ sveda skiisto same gajnas konkurson, tio tute ne interesas) estis argumentoj en la diskuto pri via administreco. Se mi preterlegis ion, vi povas ankaŭ nomi al mi la konkretan lokon. Certe ni ĉiuj sambone konas la [[Vikipedio:Regularo pri forbaro|regulojn pri forbaro]], daŭre ne plenumiĝas la kondiĉoj pri forbaro, sed necesas adapti la redaktojn al ne-ofendaj komentoj. Se tio post ripeta admono ne funkcios, tiam necesos rapide decidi pri forbaro, notinte aktualajn mispaŝojn. Sed tia forbaro, ĉar unua, ankaŭ estus nur simbola, por horoj aŭ tagoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:41, 30 nov. 2024 (UTC) :{{por}} RG72 devas esti fobarita (en du projektoj) pri kontraŭrajta renoviĝo de forigita artikolo en Vikipedio kaj verkado de malneŭtralaj artikoloj en Vikinovaĵoj.--[[Uzanto:Fenikals|Fenikals]] ([[Uzanto-Diskuto:Fenikals|diskuto]]) 10:09, 30 nov. 2024 (UTC) ::Kara Fenikals, vi povas tute libere prezenti vian opinion ĉi tie. Tamen mi koncize volas reagi al via noto: se iu revenigas forigitan artikolon en sia persona uzanta spaco, tiam tio ne estas kontraŭrajta - jes eblas ankoraŭ plibonigi la tekston kiun ĝis la forigo evidente ne eblis plibonigi al stato akceptebla por plimulto de la partoprenintaj uzantoj. Kio nur ne permeseblas, estas laŭta ofendo ke la komunumo fie kaj bandite cenzuris la tekston. Kaj due, povas esti ke en Vikinovaĵoj ne estas sufiĉe evoluintaj iloj por diskuti pri propagandecaj, ĝenerale malneŭtralaj tekstoj. Sed ĉiukaze Vikipedio kaj Vikinovaĵoj estas sendependaj projektoj. Eblas noti ĉi tie personan opinion, ke oni forte malkonsentas pri ago de uzanto en Vikinovaĵoj, Vikivojaĝo, Vikifontaro, Vikivortaro ktp., sed uzi tiun nekontenton cele al puna forbaro de uzanto el Vikipedio laŭ mi ne eblas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:41, 30 nov. 2024 (UTC) == Propono forbari uzanton "Fenikals" == {{uzanto2|Fenikals}} [[Uzanto:Fenikals|Uzanto:Fenikals]] regule rompas plurajn regulojn de Vikipedio: # Li [[Vikipedio:Administrantoj/forigo de rajtoj/RG72|postulis maladministrantigon]] de alia uzanto, argumentinte per ties malplaĉaj politikaj vidpunktoj, do pro politikaj kaj personaj motivoj. # Li spamis la [[Uzanto:RG72|Uzanton RG72]] per mesaĝoj politikaj kaj personaj, interalie minacante lin per FSB-reprezalioj se li plu partoprenos en la ĵurnalisma projekto [[Tutmondaj Voĉoj]]. # Li regule enigas falsajn informojn laŭajn al liaj politikaj vidpunktoj, ekzemple: ## en [[Sud-Osetio]] li [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Sud-Osetio&diff=next&oldid=8911022 modifis la tekston], aldoninte aserton ke la militon en Sud-Osetio en 2008 komencis Rusio dum esplorado de Eŭropa Unio [http://news.bbc.co.uk/1/shared/bsp/hi/pdfs/30_09_09_iiffmgc_report.pdf klare konkludis] ke la militon komencis Kartvelio. ## En alia artikolo li [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Bombaj_atencoj_kontra%C5%AD_lo%C4%9Dejoj_en_Rusio&diff=prev&oldid=8902785 nomis la ulojn], murdintajn en 2002 kelkdek homoj per eksplodigo de loĝejoj, ne "teroristoj" sed "rezistantoj"; [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Dua_%C4%88e%C4%89enia_milito&diff=prev&oldid=8875116 similaj fuŝoj] # Li regule cenzuras Vikipedion, forigante malplaĉajn informojn, ekzemple: ## el artikolo pri batalo kontraŭ islamistoj li forigis [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Batalo_%C4%89e_Gala%C5%9Dko_(2002)&diff=prev&oldid=8875092 ateston de militkrimoj] faritaj de muĝahidoj; ## el artikolo pri atako de teroristoj li [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Batalo_%C4%89e_Gala%C5%9Dko_(2000)&diff=prev&oldid=8875097 forigis riproĉon] fare altrangulo, multe helpinta al ĉeĉenaj rifuĝintoj kaj ŝokita de tia atako en sia regiono. ## el artikolo pri ukraina prezidanto li [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Volodimir_Zelenskij&diff=prev&oldid=8573844 forigis menciojn] de ties kritiko en eŭropa gazeto ## el alia artikolo [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Invado_de_Rusio_en_Ukrainion_(2022)&diff=prev&oldid=8472015 li forigis] komplete sekcion "Rusofobio", malgraŭ referenco al aŭtoritata fonto, kun klarigo "tiu ne ekzistas" # Li lanĉas redaktomilitojn, ekzemple li [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=25-a_de_februaro&diff=prev&oldid=8827820 nuligis mian redakton] en artikolo, celintan forigi rubajn misinformojn pri kies forigo konsentas ankaŭ almenaŭ unu administranto, ĝis nun plenumanta tian forsarkadon pro antaŭa amasa vandalado fare de naciisma uzanto; # Li trudis al pluraj artikoloj politike malneŭtralajn kaj ofte rekte falsajn informojn. ## Ekzemple li redaktis multajn biografiajn artikolojn, ŝanĝante nacian apartenon de ilia temuloj al "ukraina". Ekzemple li faris tion en [[Igor Sikorski]] kaj poste nuligis alies redaktojn. Rimarkindas ke la sekvinta [[Diskuto:Igor Sikorski]] montris ke li ne konas eĉ bazajn faktojn pri historio de Ukrainio, kio evidente grave faciligas lian redaktadon. ## en artikolo pri buĉado en Montara Karabaĥo [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Masakro_de_Ho%C4%9Dali&diff=prev&oldid=8472696 li aldonis] ke armena flanko "falŝe raportis" (sic!) Havi tian uzanton estas granda malhonoro por iu ajn Vikipedio kaj duobla malhonoro por Vikipedio en Esperanto, konsiderata lingvo de paco kaj amikeco, ne de naciismo kaj agresemo. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 13:45, 30 nov. 2024 (UTC) :Mi nun tiom detale notis la antaŭan diskuton, ke ne sufiĉas mia tempo esplori la akuzojn tie. Tio do venos pli poste. Kompreneble ĉiu ajn povas jam ekhavi opinion - mi nur volas eviti la impreson ke mi fokusigas pri akuzoj kontraŭ unu uzanto kaj plene ignoras akuzojn kontraŭ alia uzanto, kvankam la diskutoj estas tuj najbaraj... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:51, 30 nov. 2024 (UTC) :: {{kontraŭ}} forbaro de uzanto "Fenikals", ĉar la proponinto de forbaro same ofte verkis forte maneŭtralajn artikolojn ([[Rusoj en Inguŝio]] -> [[Uzanto:RG72/Cenzuro]], [[n:eo:KGB kaj FSB kontraŭ spionoj kaj teroristoj en Siberio|terorismo]], [[eo:n:“Ŝajnas_al_mi_ke_mi_sonĝas...”:_patrino_kaj_filo_fuĝis_el_Ĥersona_provinco_al_Tjumeno|rifuĝintoj bonvenataj]]), kaj eĉ pli grave atakadis aliajn vikianojn. Mi esperas ke uzanto "Fenikals" estonte ne plu uzos vikipedion kiel batalkampo. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 00:58, 2 dec. 2024 (UTC) :::{{kom}} La argumento estas absurda laŭ sia logiko ("ni ignoru unu regulrompon ĉar okazis ankaŭ aliaj"), formo (referenco al Vikinovaĵoj en Vikipedio) kaj enhavo (nomi "malneŭtralaj" artikolon pri etna grupo, intervjuon kun historiisto kaj raportaĵon pri ukrainaj rifuĝintoj estas ekster ĉia racia konsiderado). [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 05:41, 2 dec. 2024 (UTC) {{Kom}} Post 4 monatoj bedaŭrinde nenio estis farita, do la koncernulo revenis kaj daŭrigas siajn fanatikajn atakojn. Ĉi-foje li [https://eo.wikinews.org/wiki/Vikinova%C4%B5oj:Diskutejo#Propono_pri_la_fermo atakis Vikinovaĵojn], postulinte likvidi la tutan projekton kaj cenzuri ĝian enhavon (kompreneble pro "porrusia propagando"). Antaŭ jaroj mi iniciatis elkoviĝon de la projekto, alvokinte plurajn vikipediistojn subteni ĝin voĉdone. Dum jaroj mi kaj aliaj esperantitoj kontribuis al ĝi, verkinte pli ol 1000 artikolojn. Nun ĉio ĉi estas endanĝerigita pro la fanatikulo, apenaŭ balbutanta Esperanton kaj eĉ en Vikipedio dum 5 jaroj farinta nurajn mil redaktojn, plejparte neniodirajn kaj politike motivitajn. Estas tute evidente ke temas pri politika cenzuro kaj ĉi-foje ankaŭ pri persona persekutado. Li jam lanĉis [https://eo.wikipedia.org/wiki/Vikipedio:Administrantoj/forigo_de_rajtoj/RG72 kalumnian kampanjon] kontraŭ mi (malkaŝe politike motivitan) kaj nun pretas detrui la tutan projekton nur por kontentigi sian fanatikan cenzuremon kaj personan malamon. Antaŭjare li postulis eĉ [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Deletion_requests/File:Vila%C4%9Do_%C5%9Ctormovo.webm forigi unu el miaj videoj] el la Komunejo, argumentinte ke ĝi "estas persona kaj ne havas edukan valoron". Feliĉe oni ĝustatempe klarigis al li, ke ambaŭ argumentoj estas nulaj, sed li provas denove, jam aliloke kaj sendube provos plu, ĉar li simple ne kapablas kunlabori kaj krei — nur ataki kaj detrui. Tiaj uzantoj estas forbarendaj tutvikie kiel agresantoj kaj vandaloj. Kial la enciklopedio de ''Lingvo de Paco kaj Amikeco'' (!) plu toleras la fanatikulojn kaj vandalojn? Ĉu neniu administranto kapablas ĉesigi tion? [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 12:32, 19 mar. 2025 (UTC) : {{kom}} Tipa agresema stilo, absurdaj mencioj de "Paco kaj Amikeco" kaj plejparte falsaj akuzoj (pri lingvokapabloj kaj plu) de [[Vikipedio:Problemaj_uzantoj#Propono_forbari_uzanton_"RG72"|RG72]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 01:30, 27 mar. 2025 (UTC) : {{kom}} Tipa agresema stilo, absurda miskompreno de la interna ideo de Esperanto kaj subteno de la falsaj akuzoj de la alia fanatikulo. Rimarkindas ke Fenikals jam kvarfoje atakis min, malkaŝe dirinte ke li faras tion pro siaj personaj politikaj malŝatoj. Dufoje li sukcesis, lanĉinte [[Vikipedio:Administrantoj/forigo de rajtoj/RG72|kalumnian kampanjon]] por eksigi min kiel administranton kaj [[Vikipedio:Forigendaj_artikoloj/Arkivo/2024/Novembro#Rusoj_en_Inguŝio_11_17|foriginte mian artikolon]] — ambaŭfoje Esperanto-administrantoj timeme cedis al la ksenofobo, krude rompinte la regulojn kiujn ĝuste ili devus defendi. Dufoje li malsukcesis — unue en [[Tutmondaj Voĉoj]] kaj nun en [[Meta-Vikio]] — ambaŭfoje ne-Esperantaj-administrantoj rekte respondis ke mi rompis neniujn regulojn kaj liaj personaj malŝatoj estas lia persona problemo. Post tio nomi Esperanton "Lingvo de Paco kaj Amikeco" estas vere absurde. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 12:01, 30 mar. 2025 (UTC) {{kom}} Mi ĵus nuligis plian cenzuradon fare de Fenikals. Ĉi-foje li modifis artikolon [[Unua Ĉeĉenia milito]], celante ŝajnigi ke la milito okazis ne inter la registaro de Rusio kaj separistoj, sed inter Rusio kaj Ĉeĉenio kiel du sendependaj ŝtatoj. Ĉu sekvan fojon li skribos ke registaroj de Hispanio kaj Britio luktis ne kontraŭ ETA kaj IRA, sed kontraŭ Eŭskio kaj Nord-Irlando? Kiam tiu ĉi vandalo estos haltigita? Ĉu tiu ĉi enciklopedio havas administrantojn aŭ ĝi definitive transformiĝis je ludejo kie ĉiu ajn fanatikulo povas libere vandali la tekstojn? [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 11:59, 15 apr. 2025 (UTC) {{kom}} Kaj denove tiu ĉi delonge forbarenda fanatikulo lanĉis redaktomiliton, nuliginte miajn redaktojn. Kompreneble temas pri artikoloj rilataj al la rusoj/Rusio kaj ukrainoj/Ukrainio, kio estas la kerno de lia fanatika mensa universo. Kompreneble li denove trudis propagandajn stultaĵojn, ĉerpitajn el gazetaro. Kompreneble denove liajn fiagojn ignoris ĉiuj administrantoj. Kio estas kialo de la tioma toleremo? Ĉu la rusofobio kaj ksenofobio ĝenerale jam iĝis oficiala ideologio de la Esperanto-Vikipdeio? Ĉu la (iam) enciklopedia projekto definitive transformiĝis je Esperanto-versio de triarangaj eŭropaj gazetaĉoj? Ĉu iu ankoraŭ memoras por kio Zamenhof kreis tiun ĉi lingvon? Malkaŝaj ksenofoboj ĉiam pli agreseme trudas siajn propagandaĵojn kaj la homoj, kiuj devus forbari ilin en la unua tago — la administrantoj — silente ignoras ĉion. Ĉu vi timas aŭ simple samopinias kun ili? La unua kazo estas hontinda, la dua stultega. Elekti inter la malhonoro kaj stulteco pjam estas hontinde, sed ŝajnas ke la alia elekteblo mankas. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 15:45, 1 jun. 2025 (UTC) {{kom}} Denove tiu ĉi fanatikulo trudas al la '''enciklopedio''' propagandaĵojn kaj lanĉas redaktomilitojn. Kian valoron havas tiu ĉi malklerulo, apenaŭ balbutanta Esperanton, ke lia daŭra vandalado estas tolerata en la internacia (!) '''enciklopedio'''? Li estas obsedita ksenofobo kaj malkaŝa adoranto de teroristoj, speciale de islamistoj, do li simple ne povos halti memstare, nur esti haltigita. Ĉu ekzistas administranto kapabla savi la enciklopedion de vandalado? Ĉu ĉiuj estas tro timemaj? Aŭ eble lia fanatika mondrigardo nun estas konsiderata normo en la socioj, al kiuj apartenas la administrantoj? Plorinda degrado. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 07:29, 2 aŭg. 2025 (UTC) {{kom}} La administrantoj denove timeme lasis la vandalon fuŝi, do li revenis kaj denove trudis al la '''enciklopedio''' siajn fanatikajn fantaziojn — ĉi-foje rakontinte en [[Sovetia-Ukrainia Milito]] pri "genocido de la ukraina nacio, genetika subpremado, socia degrado" kaj kompreneble pri siaj amataj ĉeĉenaj islamistoj. Kaj ĉiujn ĉi teruraĵojn li rakontas pri Ukrainio, kies loĝantaro en la sovetia tempo (do dum la ''genocido kaj subpremado'') duobliĝis — malgraŭ amasa migrado de ukrainoj al la aliaj respublikoj de Sovetunio por ricevi pli bonan edukon kaj laboron. Ĝis kiam daŭros tiu ĉi senpuna vandalado fare de '''patrolanto''', do la ulo respondeca pri kvalito de la '''enciklopedio'''?! [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 05:10, 26 aŭg. 2025 (UTC) {{kom}} La vandalo revenis kaj denove trudas al la enciklopedio siajn fanatikajn propagandaĵojn. Ĉi-foje li denove markis kiel "diktatoroj" plurajn internacie agnoskitajn ŝtatestrojn kies politiko kaj opinioj malkongruis al lia fantazia mondimago. Se post jaroj da vandalado en la esperanta enciklopedio li almenaŭ iom lernus Esperanton, li scius ke "diktatoro" estas [https://vortaro.net/#diktatoro_kdc "Eksterordinara, provizora estro de ŝtato, kun absoluta povo"], kio certe ne aplikeblas al la regantoj kies regado estis bazita sur naciaj leĝoj (sendepende de tio, ĉu ili plaĉas al iu aŭ ne) kaj ne estis provizora, nek eksterordinara. Jam unu jaro pasis ekde kiam mi atentigis pri la persista vandalado fare de tiu ĉi persono, sed neniu reago de la administrantoj sekvis. Ĉu nia enciklopedio estas rubejo, kie iu ajn propagandisto povas publikigi siajn fantaziaĵojn? Kiom longe daŭros tiu ĉi vandalado? [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 16:35, 6 nov. 2025 (UTC) {{kom}} Ĵus mi hazarde trovis kaj nuligis plian vandalaĵon de tiu ĉi unika vandalo: en la artikolo pri la ukraina urbo [[Kostjantinivka]] li forigis informojn ĉerpitajn el [[The New York Times]], ĉar ili malkonvenis al lia fanatika mondobildo. Mi diras ke temas pri la ''unika vandalo'', ĉar ĝis neniu vandalo en tiu ĉi enciklopedio sukcesis esti identigita kiel malkaŝa vandalo kaj propagandisto jam duan jaron sinsekve kaj tamen ne esti forbarita. Evidente la administrantoj interne simpatias al li, same kiel germanaj burĝoj simpatiis al Hitlero, promesinta buĉi nur la judojn, ciganojn kaj subhomojn kiel rusoj, ukrainoj kaj poloj. Poste ili ploris sur ruinoj de siaj urboj kaj plendis ke ili ne estis nazioj, nek subtenis ilin, sed estis nuraj viktimoj de la teruraj cirkonstancoj. Ĉu la historio instruas ion? [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 17:08, 21 dec. 2025 (UTC) {{kom}} [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?diff=8649512&oldid=8538182 La redakto antaŭ 18 monatoj] estas evidente malbona. Oni nepre '''ne agu tiel'''. Kaj kion pensi pri [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Vladimir_Putin&action=history la diktatoroj]? La plejmultaj diktatoroj ja estis kaj estas "agnoskitaj ŝtatestroj". Kaj kiel pensi aŭ agi pri senĉesaj personaj atakoj, trouzo de fortaj vortoj, kaj reventantaj komparoj kun Adolfo Hitlero? [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 01:20, 28 dec. 2025 (UTC) :La vorto ''diktatoro'' havas striktan difinon en PIV, cititan supre. Neniu el la menciitaj personoj laŭis al ĝi. Same neniuj personaj atakoj miaflanke okazis, nek povus okazi ĉar mi tute ne interesiĝas pri tiu ĉi persono. Malsame ol li, kiu spamis min per mia persona konto iel trovita en Telegramo kun enormaj stultaĵoj kaj personaj trudaĵoj ("ĉu vi definitive transloĝiĝis al Kubo?"). La situacio iĝis tro teda kaj artefarite longdaŭra, kaj vere similas al tiu en Germanio en la 1930-aj kiam la same agresemaj kaj persistaj fanatikuloj ne estis haltigitaj de tiamaj germanaj administrantoj, ĉar interne ili simpatiis al ilia ksenofobio kaj esperis ke la solaj viktimoj estos nur judoj, komunistoj, gejoj, slavoj kaj aliaj [[subhomo]]j. La historio ripetiĝas kaj evidente eĉ germanoj ne lernis ĝin. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 07:43, 28 dec. 2025 (UTC) ==Anglalingvaj perfortparoloj== Uzanto aperis nur por fari ekstremismajn alvokojn en la angla lingvo kontraŭ palestinanoj kaj islamanoj. Ĝis nun faris [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=%C5%9Ctato_Palestino&diff=prev&oldid=9039006 unu solan redakton]. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 18:06, 6 mar. 2025 (UTC) : [[:m:Special:CentralAuth/Zwangsumbenennung-2025-03-18]] nenio nova ekde tiam. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 01:32, 27 mar. 2025 (UTC) :: Daŭre nenio nova ekde tiam (kvankam ne, ne plu?, ekzistas ĝenerala konto por "Zwangsumbenennung-2025-03-18"), sed en wiki.eo la konto ankoraŭ estas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 23:15, 18 apr. 2025 (UTC) ::: Mi kredas, ke [https://tr.wikipedia.org/wiki/Kullan%C4%B1c%C4%B1:Zwangsumbenennung26-12-2020 ĉi tiu estas la sama nazia fuŝulo: "Zwangsumbenennung26-12-2020" ĉe Turka Vikipedio]. Mi trovis tiun nomon sub mistera parametro "offset" en lia paĝo pri uzantrajtoj. https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Speciala%C4%B5o:Listo_de_uzantoj&username=Zwangsumbenennung-2025-03-18&dir=prev&offset=Zwangsumbenennung26-12-2020&limit=1 Tiu parametro aperis, kiam mi iris du paĝojn antaŭen. [[Uzanto:פֿינצטערניש|פֿינצטערניש (Fincterniŝ), ŝi]] ([[Uzanto-Diskuto:פֿינצטערניש|diskuto]]) 17:03, 30 jun. 2025 (UTC) :::: Kaj kvar antaŭajn uzantnomojn mi trovis sammaniere: 𥐣, 😂, 𝘀𝗼𝗹𝗼 𝗲𝗻 𝗹𝗮 𝘄𝗶𝗸𝗶 kaj 𝕍𝕥𝕝𝕞𝕣𝕕. Ĉu vi kredus, ke li estas forbarita de la germana Vikipedio? [[Uzanto:פֿינצטערניש|פֿינצטערניש (Fincterniŝ), ŝi]] ([[Uzanto-Diskuto:פֿינצטערניש|diskuto]]) 17:24, 30 jun. 2025 (UTC) == Anonimaj redaktoj de [[Pär Sundberg]] == Pluraj anonimaj redaktantoj ade aldonas malplenajn listerojn al [[Pär Sundberg]], kun svedlingvaj datoj en la resumo. Tre mistere, sed klare senutile. Mi proponas forbari tiujn adresojn, kaj protekti la artikolon kontraŭ anonimaj redaktoj. - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 04:48, 31 mar. 2025 (UTC) : {{forte por}} protekto kontraŭ anonimaj redaktoj. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 09:28, 31 mar. 2025 (UTC) ::{{farite}} je 2025-03-31 per LiMr. --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] Hodiaŭ finiĝas la protekto de tiu paĝo. Ni atentu ĉu la strangaj redaktoj rekomenciĝos! - [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 21:29, 1 jul. 2025 (UTC) == Forbarenda IP-vandalo == [[Specialaĵo:Kontribuoj/49.175.171.71]] sed ne porcxiam, eble 3 monatoj. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 09:29, 4 maj. 2025 (UTC) ==Ne-esperanta enhavo== [[Uzanto:Orthoonto]] aldonis al tri artikoloj tekston en iu skandinava lingvo, kaj al alia senfontan aserton pri la matematikaj kapabloj de novaj AI, kies enciklopedian gravon mi dubas. Ŝajnas al mi tro frue por diri, ĉu la intencoj de la homo estas bonaj, sed mi lasis mesaĝon sur lia/ŝia diskutopaĝo. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 23:34, 11 maj. 2025 (UTC) : Bona atentigo. Dankon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:28, 3 jun. 2025 (UTC) == Grandparte fuŝaj redaktoj aparte pri la Filipinoj inter 2011 kaj 2021 (kaj pli da fuŝoj pri Esperanto en Vikidatumoj) == Komence de januaro 2018 uzanto kun la longa nomo "[[Specialaĵo:Kontribuoj/uzanto:Renamed user ccb4f2cd4446e5770d0821d57e0285fa|Renamed user ccb4f2cd4446e5770d0821d57e0285fa]]" (iam ankaŭe la konto nomiĝis "Pare Mo") movis paĝon Davaa Regiono al [[Dabaa Regiono]] kaj notis "preskaŭ" en Esperanto: "V se pronuncia como B en español". La homo ankaŭ ŝatis renomigi multajn aliajn esperantajn vortojn (nur 36 rekte en la loka projekto, sed pli multajn en vikidatumoj, kie ankoraŭ pli malfacilas rimarki la manipulojn), egale ke la uzanto eĉ ne helpe de aŭtomata tradukilo sukcesis enmeti unusolan frazon en Esperanto. Sed evidente eblas konsideri sin elstara Esperanto-vortaristo ankaŭ sen ajna kono de la lingvo. Tamen estas alarma averto el vikidatumoj kaj de la vikimedia sistemo ĝenerala: '''[[dosiero:OOjs UI icon alert image warning.svg|18ra]] <span style="color:red"> This account is globally locked. - La konto estas globale forbarita'''</span>. Do la homo en multaj vikipediaj projektoj mise agadis, grandkvante vandalis, kaj liaj agoj vere ne konsiderindas "aŭtoritataj kontribuoj". Tial mi konsideras ĝenerale malfari la kapricajn "plibonigojn" de la forbarito. Ĉi tie do la argumento estas ke hispane la v prononciĝas kiel esperanta "b", aŭ en [[Kezonurbo]], dubinde plibonigita al Kesonurbo, "ke z hispane prononciĝas kiel s esperante" - tio eĉ ne veras, norme ĝi sonas kiel θ, nur dialekte foje kiel s aŭ iu sibla sono inter ambaŭ. Tiu argumento nur sufiĉus por aldono de prononcindiko inter rektangulaj krampoj, eventuale por prezento de sia nova propono kun verva esperanta argumentado en VP:AA, sed ne por kaŝa alinomado de paĝoj el aliaj homoj aŭ ŝanĝadoj en Vikidatumoj. En plej multaj eŭropaj lingvoj inkluzive de la cirile skribataj tamen estas "v", kaj ke li mem ĝustigis la lingvonomojn "[[cebua lingvo|cebue]]: ''Rehyon sa Dabaw''; [[tagaloga lingvo|tagale]]: ''Rehyon ng Dabaw''" ankaŭ ne konfirmeblas en la cebua kaj tagaloga vikipedioj (la esperantan adverbon "tagale" por la tagaloga la homo samtempe inventis). Kvin spertaj esperantistoj poste redaktis kaj ne rimarkis la bone kaŝitan vandalecon. Mi ni plendas, ankaŭ mi probable ne rimarkintus. Sed mi alvokas pri pli da atento nun, kiam estas averto pri tiu vandalo kiu fuŝas aliel ol nia konata finna forbarito, kies specifajn redaktojn ĉiu facile rekonas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:18, 3 jun. 2025 (UTC) :Mi cetere ĵus skanis kaj ekrane pligrandigis la esperantan mapon (#22) pri la Filipinoj el la "Poŝatlaso" de 1971. Bedaŭrinde tie estas malmultaj esperantigoj, plej multaj estas nacilingve, do filipine/tagaloge notitaj. Sed por tiuj urboj, insuloj kaj kaboj, kiuj ricevis esperantan vorton en la "Poŝatlaso" de 1971, estas bone noti la referencon... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:28, 3 jun. 2025 (UTC) == 176.59.164.46 == Ruslingva anonimulo, aldoninta sensencajn frazojn al [[Biblio-Globus]]. Blokenda. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 06:09, 26 jun. 2025 (UTC) ::{{uzanto2|176.59.164.46}} 1 redakto je 22 jun. 2025 == 78.154.163.85 == Anonimulo, ekde majo 2025 inundinta la projekton per fuŝaj maŝintradukaĵoj de la anglalingvaj fontoj, plenaj je konspirteorioj, fantazioj kaj politika propagando. Regula forsarkado de tiuj rubaĵoj estas tre teda kaj temporaba afero. Ni protektu la '''enciklopedion''' kontraŭ fanatikuloj, ksenofoboj kaj vandaloj. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 07:08, 17 jul. 2025 (UTC) ::{{uzanto2|78.154.163.85}} sume 50 redaktoj je 13-14 jul. 2025, '''ekzemple''' ::* paĝo [[historio de Rusio]] [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Historio_de_Rusio&diff=prev&oldid=9145053 vandalita, ŝajne en la baŝkira, ĉiukaze ne universale komprebla lingvo, en fuŝaj referencoj] ::*>> krome je 07:21, 14 jul. 2025 la homo la saman paĝon ampleksigis per amasa esperantlingva akuza listigo de rusaj ŝtataj militkrimoj en Ukrainio inter 2014 kaj 2024, per detalega listigo kiu estis la kvaroblo de la tuta alineo pri la 19-a jarcento. Necesus individue kontroli la asertojn kaj ekipi eventuale pridubeblajn akuzojn per eksteraj referencoj, sed ĉiukaze la eksterproporcia kvanto de teksto montras ke iu ĉi tie misuzis ĝeneralan paĝon por sia demagogio. Por tiu temo la paĝo [[Milito de Rusio kontraŭ Ukrainio ekde 2022]] estus pli taŭga loko, tie praktike estas nur informoj pri mortigoj kaj detruoj de 2022, kvankam la milito en 2023 ĝis 2025 senŝanĝe pluardis. Sed la resuma paĝo [[historio de Rusio]] taŭags nur por ekstreme koncizigita resumo de eble 300 literoj, kaj por aldono de pli detala teksto. Sed tio ankaŭ eksplodigos la paĝon "[[Milito de Rusio kontraŭ Ukrainio ekde 2022]]", oni ankaŭ povas fari novajn paĝojn "Milito de Rusio kontraŭ Ukrainio en 2023" ..."en 2024", ..."en 2025". ::*>>Aliaj novkreoj kiel [[la Donanto (filmo)]] (nun ricevis avertan ŝablonon {{ŝ|polurinda}})kaj [[Verda Elefanto (film)]] estas simple nur bizaraj, strangaj ĝis strangegaj esperantaj tekstoj, pri kiuj ankoraŭ ne klaras ĉu haveblos iu volontulo kiu pretus investi horojn por savi la tekstojn. Sume mi nun supraĵe legis pli-malpli la duan duonon de la kontribuoj, inter tiuj pli-malpli 25 redaktoj estis 1 vandalaĵo kaj 1 kazo de politika propagando metita en maltaŭgan artikolon, kaj la resto estis bizaraj ĝis kompreneblaj esperantlingvaj kontribuoj. Sed ŝajnas ke la redaktado jam finiĝis je la 14-a de julio, kaj ŝajne ĝis nun ne estas alinoma anonima konto kiu daŭrigus la parte tute maltaŭgan parte dubinde utilan kontribuadon. Mi tial proponas "nur" forbaron de unu monato, kiu probable ne ĝenos la homon, ĉar tiu ĉiukaze ŝajne perdis la intereson pri la bizara redaktado, Sed se foje ekestos ankoraŭ redakto sub tiu IP-adreso, tuj eblas vidi ke ĝi jam foje estis forbarita, kaj povas rapide retrovi la malnovan kazon. ĈIUKAZE necesos ankaŭ havi la konton sub observado. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:46, 9 sep. 2025 (UTC) == ~2025-50449-5 == La sola kontribuo ĝis nun estas vandalado de Vikipedio:Artikolo de la Monato per duone kompreneblaj pornaĵoj en la hispana. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 18:24, 2 sep. 2025 (UTC) ::{{uzanto2|~2025-50449-5}} 1 redakto je 2 sep. 2025 :::{{re|Arbarulo|RG72}} Nur nun mi vidis viajn lastajn tri notojn. Ĉiuj scias ke ni por niaj preskaŭ 400 000 artikolaj paĝoj kaj aldonaj multaj diskutpaĝoj havas nur 10 administrantojn, el kiuj neniel ĉiuj konstante aktivas, kaj ankaŭ mi ne sidas antaŭ la komputilo, nur gapante tiun aŭ iun alian teknikan paĝon ĉu tie aperas novaj notoj. Tiel eĉ se mi mem supre aldonas noton mi ne nepre rigardas ankaŭ tute malsupre. Mi petas, aŭ kontrolu tagon post kiam vi metis noton ĉu ĝi jam traktiĝas kaj se ne, rekte alskribu min (aŭ alian tiam aktivan administranton) ke tiu forpurigas la problemon, aŭ se vi eble post tago eble ne havas tempon por vikipedio, atentigi min tuj - en mia persona diskutpaĝo, aŭ pli simple per ŝablono {{ŝ|re}}, kiel mi ĵus atentigas vin du. Superfluaj atendadoj povas havi katastrofajn sekvojn, ĉar ene de semajno vigla vandalo povas fuŝi centojn da paĝoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:35, 9 sep. 2025 (UTC) Mi komprenas ke ĉiuj malmultaj administrantoj estas okupitaj kaj foje ĝojas ke mi ne plu sentas devon ĉiutage kontroli farendaĵojn en Vikipedio kiel administranto. Foje eĉ fanatikuloj kaj iliaj kontraŭregulaj fiagoj tamen faras bonajn aferojn — malbonajn por la enciklopedio, sed bonajn por enciklopedianoj)) Do mi klopodos atentigi vin kiel vi petis. [[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 04:17, 10 sep. 2025 (UTC) Mi provos memori kaj sekvi tiun konsilon. Mi ne sciis, ĉu vi sentas atentigon kiel ĝenan interrompon de viaj aliaj laboroj. [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 17:01, 10 sep. 2025 (UTC) ==~2025-35316-70 == {{re|ThomasPusch}} Anonima uzanto ~2025-35316-70 vandale kreis [[Vikipedio:Eo.wiki]]. La sola teksto estas en misliterumita hispana lingvo, "Tuj fariĝonta surprizo". [[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:11, 21 nov. 2025 (UTC) :{{re|Arbarulo}} {{farita}} Dankon pro la atentigo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:12, 21 nov. 2025 (UTC) ==Claudio Pistilli== Mi bedaŭregas konstati problemon pri granda kontribuanto, sed [[Uzanto:Claudio Pistilli]] alŝutis amasegon da bildoj kun falsaj deklaroj pri kopirajto, tre verŝajne ankaŭ enhave misajn bildojn pri kemio. Mi klarigis pli detale ĉe [[Vikipedio:Forigendaj dosieroj]]. Se iu ĉi tie spertas pri kemio, via helpo bezoniĝas por taksi la kemiajn bildojn. Ĝis kiom mi komprenas, la tekstaj kontribuoj de Claudio ŝajnas akceptindaj - nur la redaktoj koncerne bildojn estas problemaj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 18:28, 30 jan. 2026 (UTC) :Mi diris ke la tekstaj kontribuoj de Claudio estas akceptindaj. Ve, tro frue. Li skribas tute senreferencajn artikolojn pri gotaj reĝoj, ankaŭ kun mezgrandaj viki-stilaj problemoj (artikoltemoj en grandigitaj literoj krom la kutima dikigo, nudaj eksteraj ligiloj sen referenca formato). Krome provas deturni kritikojn per troĝentilaj respondoj, sed neniel ŝanĝas sian probleman agadon: [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Uzanto-Diskuto%3AClaudio_Pistilli&diff=9331574&oldid=9330647]. En vikipedio honestaj malsamopiniecoj povas esti utilaj, mensogoj ne povas. ==~2026-15525-24== {{re|ThomasPusch}} Anonimulo {{uzanto2|~2026-15525-24}} vandalis artikolan diskutpaĝon aldonante sensencaĵon. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 03:36, 12 mar. 2026 (UTC) :{{re|Arbarulo}} Dankon pro la rimarko kaj rimarkigo. La homo, kiu redaktis el Usono, "nur" vandalis unu paĝon, [[Diskuto:Helico (apartigilo)]], tial mi ne scias ĉu li aŭ ŝi havas sisteman intencon fuŝigi, sed klare temis pri fuŝo. Sekve mi "nur" forbaris ĝin por daŭro de unu monato. Se li revenos, kaj dua, tria redakto estos same sensencaj kiel la unua, ni povas ankaŭ konsideri pli longan forbaron. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 06:49, 12 mar. 2026 (UTC) ==~2026-16308-13== {{re|ThomasPusch}} Anonimulo {{uzanto2|~2026-16308-13}} vandalis kaj/aŭ fuŝreklamis en [[IOS]], [[IFono]], [[Apple]], [[Apple I]], [[Apple II]]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 12:48, 15 mar. 2026 (UTC) :Spamo de anonimulo. Eble estus pli efektive enmeti la du Jutubo-kanalojn al [[MediaWiki:Spam-blacklist|tiu paĝo]]. [[Vikipediisto:Castelobranco|<span style="color:#778899; font-family:Verdana; font-size:1em;">CasteloBranco</span>]]^{[[Vikipediista diskuto:Castelobranco|<span style="color:#00008b;">diskuto</span>]]} 13:15, 15 mar. 2026 (UTC) :{{farite}}: forbarite ankaŭ ĉi tie "nur" dum unu monato, ĉar dubindas ĉu la homo estos tiom obstina reveni post pli ol unu monato, kaj se jes ŝi aŭ li povus ankaŭ reveni per alia IP_adreso. Ĉiukaze la dubinda vandala jutub-kanalo estis https://youtube.com/@thaihoangofficial-q1s. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:35, 15 mar. 2026 (UTC) ==[[Gazaa genocido]]== Saluton. Vikipediisto kun nomo en arabaj literoj metis tiun artikolon. Ĝis tiam normale, sed poste startigis redaktobatalon miskomprenante la plibonigajn modifojn kiujn faris aliaj vikipediistoj. Mi blokis ĝin dum tri tagoj, kaj li plendas.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:55, 28 mar. 2026 (UTC) :Post du semajnoj li ne revenis.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 19:07, 13 apr. 2026 (UTC) ==Uzanto:Zeaplpm== {{re|ThomasPusch}} Jen nova vandalo metis kontraŭjudajn insultojn ĉe [[Elektroniko]] kaj [[Diskuto:L. L. Zamenhof]]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 17:40, 19 maj. 2026 (UTC) :{{re|Arbarulo}} Efektive. Bone ke mi ĵus realvenis al la komputilo kaj tuj povis vidi vian noton. La konto jam estas forbarita porĉiame, kaj la ofendojn mi en sekva paŝo ankaŭ malvidigos: Faŝismaj ofendoj entute ne havu scenejon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:57, 19 maj. 2026 (UTC) 96m9lqrs3qzabh4nc51wdpny1orhrfq 0 19610 9377896 9365355 2026-05-19T19:12:48Z Lu Wunsch-Rolshoven 2282 /* Eksteraj ligiloj */ +anglalingva prezento de eksperimentoj ekde 1918 9377896 wikitext text/x-wiki {{Informkesto lingvo | Lingvo = Esperanto<br/>Lingvo Internacia | Landoj = almenaŭ 120 landoj<ref>{{citaĵo el retejo|url=https://uea.org/info/eo/kio_estas_uea |eldoninto=[[Universala Esperanto-Asocio]] |titolo=Kio estas UEA? |citaĵo=UEA{{tripunkto}}havas membrojn en 120 landoj}}</ref>; nenie oficiala lingvo | Denaske = laŭ taksoj inter mil kaj “pluraj{{spaceto}}miloj”<ref>{{citaĵo el retejo |aŭtoro=Harald Haarmann |titolo=Eta leksikono pri lingvoj |url=http://fischer-zim.ch/esperanto/lingvaj-temoj/haarmann--leksikono-eo.htm |dato=2011 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160304230135/http://fischer-zim.ch/esperanto/lingvaj-temoj/haarmann--leksikono-eo.htm |arkivdato=2016-03-04 |citaĵo=Esperanto{{tripunkto}}estas lernata ankaŭ de pluraj miloj da homoj en la mondo kiel gepatra lingvo |alirdato=2016-09-21 }}</ref><ref>{{citaĵo el retejo |aŭtoro=Lindstedt, Jouko |aŭtoroligilo=Jouko Lindstedt |url=http://www.helsinki.fi/~jslindst/odo.html |titolo=Oftaj demandoj pri denaskaj Esperant‑lingvanoj |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160303174639/http://www.helsinki.fi/~jslindst/odo.html |arkivdato=2016-03-03 |alirdato=2016-09-21 }}</ref> <!-- Ne havas sencon citi evidentan malveraĵon: - ''Ethnologue'' diras, ke{{spaceto}}0<ref>{{citaĵo el retejo |titolo=Esperanto |url=http://www.ethnologue.com/language/epo |aŭtoro=Lewis, M. Paul |redaktinto=Gary F. Simons, Charles D. Fennig |dato=2016 |verko=Ethnologue: Languages of the World |eldono=19‑a |loko=Dallas, Usono |eldoninto=SIL International}}</ref> --> | Klasifiko = [[Planlingvo]] | Koloro = Konstruita | Oficiala lingvo = neniu lando; oficiale instruata ekz. en [[Hungario]] kaj [[Ĉinio]]; multaj [[NRO]]-oj (ĉefe [[Esperanto-asocio]]j); rekonita de [[Esperanta PEN-Centro|PEN]] kaj [[Internacia Katolika Unuiĝo Esperantista#Esperanto kiel liturgia lingvo|Katolika Eklezio]] | Reguligita de = [[Akademio de Esperanto]] | Skribo = [[latina alfabeto|latina]] kun kelkaj [[esperanta alfabeto|aldonoj]] | Mapo = Number of Esperanto association members by country (2015).svg | Mapopriskribo = [[Esperantujo]]: 120 landoj en la mondo | ISO1 = eo | ISO2B = epo | ISO2T = epo | ISO3 = epo | SIL = ESP | Specimeno = <poem> Sur la kampo, for de l’ mondo, Antaŭ nokto de somero, Amikino en la rondo Kantas kanton pri l’ espero. Kaj pri vivo detruita Ŝi rakontas kompatante, – Mia vundo refrapita Min doloras resangante. :— [[L. L. Zamenhof]], ''[[Mia penso]]''</poem> }} La '''propedeŭtika valoro de Esperanto''' signifas la valoron de la lernprepara efiko kiun [[Esperanto]] havas por stimuli la memkonfidon en lingvolernado kaj interesiĝon pri aliaj lingvoj, plirapidigante ties akiron<ref>(eo) Edmund Grimey Evans,Eŭropa Esperantisto, n-ro 11, la 15-an de junio 1994, p. 6, AFEL, Cambridge, </ref>, alivorte Esperanto povas provizi bazon por ĝenerala lingvokonsciiĝo kaj posta lernado de aliaj lingvoj. Tiu ĉi efiko estis [[unua priskribo|unue priskribita]] de [[Antoni Grabowski]] per konkretaj praktikaj ekzemploj en [[1908]]<ref name=":5">(Esperanto) [[Antoni Grabowski]], ''Esperanto kiel preparo al la lernado de lingvoj'', en "[[Pola Esperantisto]]" '''1908''', n-ro 1, p. 48.</ref>. Diversaj studoj (Rubagumya 1994<ref>(en) Rubagumya, C.M., 1994: Language in Education in Africa. Clevedon: Multilingual Matters.</ref>, Tickoo 1996<ref>(en) Tickoo, M.L., 1996: ‘English in Asian bilingual education: >From hatred to harmony’, in Journal of Multilingual and Multicultural Development, 17, 225–240.</ref>, Dutcher 1998<ref>(en) Dutcher, N., 1998: ‘Eritrea: Developing a programme of multilingual education’, in J. Cenoz & F. Genesee (eds), Beyond Bilingualism: Multilingualism and Multilingual Education. Clevedon: Multilingual Matters, 259–265.</ref>) ankaŭ montras, ke la kono de dua lingvo ĉiam helpas la lernadon de tria lingvo. Inter la plej konataj sciencaj studoj kiuj esploris la avantaĝon de Esperanto kiel preparilo al la lernado de aliaj lingvoj, estis tiuj de [[Helmar Frank]] ĉe la [[Universitato de Paderborn]]<ref name=":3" /><ref name=":7" />, [[Germanio]] (pliaj detaloj sub [[Metodo Paderborn]]) kaj ĉe la [[Akademio Internacia de la Sciencoj]] en [[San Marino (Kalifornio)|San-Marino]] kaj [[Italio]]. Ili venis al la konkludo ke unu jaro da studado de Esperanto en lernejo povas doni lingvokonon kompareblan al tiu, kiun meza lernanto de eŭropa lingvo povas atingi post ses aŭ sep jaroj da lernado, sekve ĝi ankaŭ plibonigas la lingvokapablon en plia nova lingvo por la lernanto. Alivorte, lerni Esperanton dum unu jaro kaj poste, ekzemple, la francan dum tri, povas doni kompareblan aŭ eĉ pli bonan lingvokapablon en la franca ol se oni lernas sole la francan dum kvar jaroj. Ekzempla estas ankaŭ atesto de [[Aŭstralio|aŭstraliano]] kiu lernis la japanan dum kvar jaroj<ref>Komparu kun la japana : "Post duonhoro mi povis paroli pli da Esperanto ol da japana, kiun mi studis en la gimnazio dum kvar jaroj" - [[Richard Delamore]]. En : '''Kiel la esperantistoj povas denove avangardi?''<nowiki/>', [[Kontakto (revuo)|Kontakto]] 277 (2017:1), p. 20, [[Tutmonda Esperantista Junulara Organizo|TEJO]].</ref>. Rusa Esperanto-gazeto menciis ke Esperanto vere helpas lerni aliajn lingvojn, formante certan logikan pensmanieron kaj la koncepton de lingvo ĝenerale<ref>(eo) V. Melnikov, Denaske, [[Rusia Esperanto-Gazeto|REGO]], p. 9, n-ro 1 (!à, januaro 2002.</ref>. == Stimulo de prilingva konscio == Esperanto larĝigas la kulturajn horizontojn kaj kreskigas la prilingvan konscion (angle: ''language awareness'') kiu devus esti faciligita pro la reguleco de la lingvo Esperanto (la lernfaciliga trajto) kaj ĝiaj similecoj kun multaj eŭropaj lingvoj. Ĝi devus instigi al komparo kun aliaj lingvoj pere de ekzercoj por rekoni vortojn en lingvoj kiujn ili ankoraŭ ne renkontis<ref name=":8">(en) Geoffrey Greatrex, University of Ottawa, recenzo de la studo de [[Angela Tellier]] (eld): ''Esperanto as a Starter Language for child Second-Languages Learners in the Primary School'', Stoke-on-Trent, 2012. En: [[Language_Problems_and_Language_Planning]], p.97-99, Vol. 37, n-ro 1, 2013, ISBN 9780902756335, ISSN 0272-2690, John Benjamins Publishing Company.</ref>. Tiele ĝi ne sole helpas konsciigi ilin pri aliaj lingvoj, sed ankaŭ entuziasmigi kaj prepari infanojn al la posta lernado de lingvoj, precipe en lernejoj kun infanojn el tre malsamaj lingvaj kaj kulturaj fonoj, kiel infanoj el migrantaj komunumoj<ref name=":8" />. En intervjuo por [[Libera Folio]], [[Tatjana Auderskaja]] asertis, ke Esperanto malsamas de ceteraj lingvoj, ĉar ĝi havas trajtojn de intelekta ludo kiu postulas komprenemon, inventemon, kreemon kaj liberan pensadon. Ajna uzanto, eĉ komencantoj, povas mem krei multnombrajn novajn sencojn kaj vortojn el pretaj konstruelementoj kaj kompreni la signifon de tiuj vortoj, dismetante ilin je apartaj vorteroj. En tiu senco Esperanto ne estas "simpla lingvo", sed prefere nekutima lingvo kiu postulas ĉiupaŝe kompreni kaj krei<ref name="libera">{{citaĵo el novaĵo|url=https://www.liberafolio.org/2021/05/24/esperanto-ne-estas-por-ciuj/|titolo=Esperanto ne estas por ĉiuj|alirdato=2023-06-05|dato=2021-05-24|eldoninto=[[Libera Folio]]|lingvo=eo}}</ref>. === Lingvokonsciaj lernejoj === Lingvokonsciaj lernejoj (valor)taksas la lingvan diversecon de siaj lernantoj, agnoskas iliajn komencajn lingvajn kapablojn kaj uzas ilin kiel lernrimedon. Lingvokonsciaj lernejoj subtenas instruistojn trakti la uzon de specifaj lingvoj en siaj respektivaj fakoj, inkluzive per konsciigo pri malsamaj lingvoregistroj kaj vortprovizo<ref>(en) ''Key data on teaching languages at school in Europe : 2023 edition, Glosaro'', p. 150, ''European Education and Culture Executive Agency, [[Eurydice (edukado)|Eurydice]], Publications Office of the European Union, 2023.''</ref>. Se oni agnoskas kaj utiligas aliajn lingvojn en lernejaj klasoj<ref name=":0">(nl) [[Marc van Oostendorp]], ''[https://www.neerlandistiek.nl/2018/10/grote-opdracht-1-een-sterke-taalbasis-draagt-bij-aan-de-taal-en-denkontwikkeling/ Een sterke taalbasis draagt bij aan de taal- en denkontwikkeling]'' (Forta lingvofundamento kontribuas al lingva kaj pensa disvolviĝo), Neerlandistiek, la 18-an de oktobro 2018.</ref><ref>(en) Farid Bouzit, ''[https://www.youtube.com/watch?v=_ZlBiAoMTBo Comparons nos langues]'' (Ni komparu niajn lingvojn), YouTube. </ref><ref>(fr) [[Philippe Blanchet]], ''[https://www.youtube.com/watch?v=DS1DDYz1IP8 De la didactique des langues à la didactique du plurilinguisme]'' (De la didaktiko de lingvoj al didaktiko de plurlingveco), YouTube</ref>, ankaŭ internaciaj kontaktoj inter lernejaj klasoj helpe de Esperanto povas kontribui al sentivigo pri lingvoj kaj al lingva diverseco. Tiel internaciaj kontaktoj inter lernejaj klasoj helpe de Esperanto ankaŭ povas kontribui al lingvokonscio pri aliaj lingvoj se oni agnoskas kaj utiligas ĉi tiujn. == Stimulo de lingva kreopovo == Eksperimenti kun lingvo kaj lingvaj uzoformoj stimulas la [[Krepovo|krepovon]] kaj donas formon al iuj pensoj<ref name=":0" />. Kerna demando tiurilate estas ĉiam kiel formo, signifo kaj kunteksto interrilatas<ref>(nl) Peter-Arno Coppen, ''[https://www.neerlandistiek.nl/2019/03/wat-zijn-de-grote-inzichten-uit-de-neerlandistiek/ Wat zijn de grote inzichten uit de neerlandistiek?]'', Neerlandistiek, la 26-an de marto 2019.</ref>. [[Bingxin (Xie Wanying)|Bingxin]] sin esprimis pri [[Esperanto]] jene: "''Kiu scipovas Esperanton, tiu konas la mondon''" per kiu ŝi celis diri ke lerni Esperanton povus helpi infanojn pli bone kontakti kun la mondo<ref>Wei Yubin (Jado), Esperanto en lernejoj de Ĉinio, revuo Esperanto, p. 17, n-ro 1331(1), januaro 2019.</ref>. == Eksperimentoj en la 21-a jarcento == === ''Springboard to languages'' (saltotabulo al lingvoj), Britio === D-ro Angela Tellier el Britio prizorgis vastan eksperimenton kun ''Springboard to languages''<ref name=":2">(en) Prof. Renato Corsetti, Universitato de Romo, ‘La Sapienza’, novembro 2005: Field studies, in: ''The Rationale of the Springboard Project'', [https://web.archive.org/web/20111126153530/http://www.springboard2languages.org/documents/springboard_rationale.pdf arkivita] de la originalo pere de [[Wayback Machine|Waybak Maŝino]], [[Internet Archive]], la 22-an de februaro 2021.</ref>'':'' ekis pilotprojekto <!-- jaro? --> en du britaj lernejoj: Bar Hill Community Primary School, Cambridgeshire kaj en la lernejo Scorton C of E, Lancashire. Kadre de tiu eksperimento la celo estis, ke la malkovro de Esperanto helpu al infanoj kompreni la funkciadon de lingvoj (angle: ''language awareness'', tio estas "lingvokonscio" aŭ "konscio pri la lingvo" aŭ "prilingva konscio") por poste ebligi ke ili pli facile lernu aliajn lingvojn kaj estu pli sentivaj al lingva diverseco precipe en klasoj kun infanoj ne parolantaj la anglan kiel sian unuan denaskan lingvon kaj por instigi respekton kaj intereson pri iliaj lingvoj kaj kulturoj<ref>(en) Welcome to Springboard to languages, [[Internet Archive]], [https://web.archive.org/web/20111013144227/http://www.springboard2languages.org/home.htm arkivita] de la originalo pere de [[Wayback Machine]], la 14-an de februaro 2021.</ref>. ''Springboard to languages'' multe taŭgas por la instruistoj en elementaj lernejoj kiuj, ne ricevinte specialan trejnadon por instrui lingvojn, deziras instrui fremdan lingvon<ref name=":1">(en) ''Springboard and the National Languages Strategy'', [https://web.archive.org/web/20110927060725/http://www.springboard2languages.org/natlang.htm arkivita] de la originalo pere de [[Wayback Machine]], [[Internet Archive|Internet Achive]], la 26-an de februaro 2021.</ref>. ''Springboard to languages'' uzas Esperanton, ne por produkti nacion de Esperanto-parolantoj, sed kiel preparilon por lerni aliajn lingvojn helpe de lernolibro kun frazoj, vorttrezoro, strukturoj. Uzante regulan fonetikan lingvon kiel saltotabulon al lernado de aliaj lingvoj la projekto celas: - sentivigi la lernanton pri la strukturo de lingvo pere de taskoj, kiuj instigas gelernantojn koncentriĝi sur la similecoj kaj diferencoj inter lingvoj. - reliefigi la ligojn inter lingvoj. Esperanto estas ideala 'gustumilo al lingvolernado' aŭ 'komenca' lingvo kuniganta elementojn de aliaj lingvoj kun vortkonstruaj trajtoj kiuj allogas junajn gelernantojn. Multaj vortoj kaj frazoj estas tuj rekoneblaj.<ref name=":1" /> La regula gramatika strukturo helpas al lernantoj disvolvi senton por ekzemple substantivoj, verboj, adjektivoj kaj adverboj. - stimuli per kreiva manipulado de la lingvo ke la lernantoj ŝatu kaj interesiĝu pri lingvolernado. - kuraĝigi pozitivan mem-bildon en ĉiu lernanto kiel sukcesa lingvolernanto<ref name=":9" />. === ''Multilingual Accelerator (Internacie)'' === Multilingual Accelerator (MLA) aŭ multlingva akcelilo estas projekto por akceli plurlingvismon kadre de la EU-interŝanĝa programo Erasmus+ funkciis en 6 elementaj lernejoj: en [[Slovenio]] (Šentilj), [[Slovakio]], [[Bulgario]] ([[Vraca]]), [[Germanio]], [[Danio]] kaj [[Kroatio]] (Zagreb) kaj koncernis la "propedeŭtikan aliron", t.e. lerni limigitan kaj zorge elektitan kvanton de Esperanto por plibonigi, rapidigi kaj akceli postan lernadon de aliaj lingvoj. La celo de MLA estas instrui al 8-jaraĝaj infanoj la bazojn de Esperanto, kio servu kiel enkonduko al la lernado de aliaj lingvoj, ĉar ĝi helpas al infanoj kompreni (i.a. per ludoj) ĉiujn esencajn elementojn en la strukturo de lingvoj. Ĝi baziĝas sur atingoj de la Zagreba Metodo, kiu havas sian bazon en scienca esploro de la plej oftaj morfemoj en Esperanto<ref>[https://www.europo.eu/eo/documentloader.php?id=512&filename=eb-200-2020-02.pdf Akcelilo por multlingveco] (PDF), [[Eŭropa Bulteno]], februaro, n-ro 200 (2020), paĝoj 2-4</ref>. La ĉefa respondeculo de tiu projekto estis [[Zlatko Tišljar]] el Slovenio<ref name=":9">(eo) Dr Karen Roehr-Brackin, Dr Angela Tellier, [https://www.essex.ac.uk/research-projects/esperanto-as-a-starter-language Akcelilo por multlingveco], Research project, [[University of Essex]], </ref><ref>Mireille Grosjean, Problemo kun la Multlingva Akcelilo, en Internacia Pedagogia Revuo (IPR), n-ro 4, 2020.</ref>. === Eŭropunian kvalitan markon por lingvoj === La “''Multilingual Accelerator''" (akcelilo de plurlingvismo) ricevis la Eŭropunian kvalit-markon por lingvoj en 2021 pro tio ke ĝi permesas akceli je 25-30% la lernadon de pliaj fremdaj lingvoj<ref name=":6">(eo) Massimo Acciai, "[https://esperanto-ondo.ru/Aktualaj/Lo-310.pdf 30 horaj horoj: Nova projekto de ILEI]{{404|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}" (PDF, rompita ligilo se vi ne abonas la revuon), p. 67, [[La Ondo de Esperanto]], n-ro 4 (2021).</ref>. Ĝi estas unu el la civitanaj proponoj en la kadro de la Eŭropa Konferenco pri la Estonteco de Eŭropo<ref>(en) Sean O RIAIN, [https://futureu.europa.eu/processes/Education/f/36/proposals/15841 Multilingual Accelerator], [https://futureu.europa.eu/processes/Education/f/36/proposals/15841?locale=en Conference on the Future of Europe].</ref>. === Italio: Projekto "''30 Ore d'oro''" (2021-2022) === Projekto ''30 ore d'oro'' ("30 oraj horoj") estas projekto kiu celas trejni instruistojn pri la instruado de Esperanto en la 2-a klaso mezlernejoj de la itala regiono Toskanio por plibonigi la kapablojn de gelernantoj en la gepatra lingvo kaj aliaj lingvoj<ref>(it) [[Ĝermolisto de italaj esperantistoj#Alessandra Madella|Alessandra Madella]], ''[https://reprobi.erasmo.it/wordpress/wp-content/sistemi/reprobi/uploads/2022/11/Madella-A_Apprendimento-esperanto-agosto-2021-vers_ottobre-2022.pdf L’esperanto: facilità di apprendimento e aiuto nello studio di altre lingue]'', (PDF), Projetto 30 ore d'oro, 2021</ref>. En decembro 2021 ekos la unuaj lecionoj por instruistoj<ref>(eo) Prelego de [https://www.youtube.com/watch?v=eLzcJJfPB3U Bruĉjo Kasini pri la projekto "30 Oraj Horoj"] dum evento de la Esperanto-Grupo de Parmo (Italio), IFEF kaj aliaj Esperanto-asocioj por Erasmus +, Parmo 21-11-2021, YouTube</ref>. La projekto estas inspirita de unu el la 17 "[[Celoj por Daŭripova Evoluigo|Celoj por Daŭripova Evoluig]]<nowiki/>o" (celo 4) fiksitaj de Unuiĝintaj Nacioj antaŭ 2030. Ĉi tiu kvara celo substrekas la gravecon de "egala aliro al kvalita edukado" kiu estas justa, inkluziva kaj antaŭenigas lernŝancojn por ĉiuj. La koncepto ankaŭ reflektas la "Rekomendojn de la [[Konsilio de Eŭropo]] de la 22-a de majo 2019 por ampleksa aliro al lingvoinstruado kaj lingvolernado", kiuj ankaŭ substrekas la gravecon de [[plurlingveco]] preter tradiciaj edukaj [[Studplano|studplanoj]] en socio karakterizita de pliigita [[moviĝeblo]] kaj cifereciĝo<ref name=":6" />. ==== Premioj ==== "''30 Ore d'oro''" (30 Oraj Horoj) ricevis de Erasmus+, INDIRE kaj Inapp la prestiĝan premion pri kvalito de instruado ("Label Lingue" 2022 <ref>Informo de 16/02/2023, [https://www.erasmusplus.it/news/adulti/label-lingue-2022-ecco-i-12-vincitori-selezionati-dalle-agenzie-nazionali-erasmus-indire-e-inapp/ Erasmusplus.it]</ref><ref>[https://www.ilei.info/agado/EKO.php EKO-komunikoj kaj informoj pri Sekcioj], EKO 2023 / 39. Julio 4, 2023</ref>. === Ĉinio === En la printempo 2008 estis ĉirkaŭ 1.400 lernejanoj en la ĉina elementa lernejo Baiyangshujie en kiu oni enkondukis Esperanton kiel devigan kurson por faciligi la lernadon de la [[angla lingvo]]<ref>(eo) Jatina,''[https://esperanto-ondo.ru/Aktualaj/Lo-318.pdf Vigla Esperanto-semajno en ĉina elementa lernejo]'', [[La Ondo de Esperanto]], paĝo 27, n-ro 4 (318) 2023.</ref>. == Historio de la pedagogiaj eksperimentoj == Jam en 1908 la pola esperantisto [[Antoni Grabowski]] verkis artikolon pri "''Esperanto kiel preparilo por la instruado de lingvo''j"<ref name=":5" /><ref>(eo) Tomasz Chmielik, ''Grabowski, modelo por Esperantio'', [[Literatura Foiro]], p. 134, n-ro 311, Junio 2021.</ref>. Poste multaj studoj pruvis la valoron de Esperanto kiel preparilo por la lernado de aliaj lingvoj, kiel [[David Kelso]], eksa ĉefinspektoro de lernejoj en Britio, notis: <blockquote> “''Various studies since the 1920s have confirmed that learning Esperanto improves the motivation of learners (because of their relatively rapid progress in the language) and improves subsequent learning of other languages. The first documented experiment was in Bishop Auckland (Britain) from 1918 to 1921. Later studies, each concentrating on different aspects of the question, but coming to broadly similar conclusions, have been conducted in New Zealand (1924), New York (1931), Manchester (1948-1968), Sheffield (1951), Finland (1963), Hungary (1970), Germany (1980), 5 European countries (1990), Italy (1993) and Australia (2000).'' ''The 1931 work was by a team led by eminent educational psychologist Edward Thorndike of Columbia University. The plain facts are that young people enjoy learning Esperanto; they learn it up to 5 times more quickly than other languages and the skills learned are readily transferable. (David Kelso, cited in “Springboard to languages”)''”<ref name=":4">(angla) [[Giridhar_Rao]] (2009). ''Esperanto as a Foundation Course for Foreign Language Teaching'', en: Giridhar Rao J.. (ed.). Foreign Language Teaching in India: Challenges and Strategies, Hyderabad, Barato, Allied Publishers, paĝoj 10-12, ISBN 978-81-8424-672-8</ref> '''''Traduko'''''. ''Diversaj studoj ekde la 1920-aj jaroj konfirmis, ke lerni Esperanton plibonigas la motivadon de gelernantoj (pro ilia relative rapida progreso en la lingvo) kaj plibonigas la postan lernadon de aliaj lingvoj. La unua dokumentita eksperimento estis en Bishop Auckland (Britio) de 1918 ĝis 1921. Postaj studoj, ĉiu el ili koncentriĝinta sur diversaj aspektoj de la temo, sed alveninta al larĝe similaj konkludoj, estis faritaj en [[Nov-Zelando]] (1924), [[Novjorko]] (1931), en [[Unuiĝinta Reĝlando]] (Manchester, 1948-1968 + Sheffield, 1951), [[Finnlando]] (1963), [[Hungario]] (1970), [[Germanio]] (1980), 5 eŭropaj landoj (1990), [[Italio]] (1993) kaj [[Aŭstralio]] (2000).'' ''La esploro de 1931 en Novjorko konsistis el teamo gvidita de Edward Thorndike, eminenta eduka psikologo de Columbia University. La simplaj faktoj estas ke junuloj ĝuas lerni Esperanton; ili lernas ĝin ĝis 5 fojojn pli rapide ol aliajn lingvojn kaj la akiritaj kapabloj estas tuj transdoneblaj. (Kelso, citita en "Springboard to languages")''<ref name=":4" /> </blockquote> === Lingvo-Orientiga Instruado (LOI) laŭ sciencaj esploroj en Paderborn, Germanio === {{vidu ankaŭ|Metodo Paderborn}} La mezurmetodojn por LOI evoluigis la Instituto pri Kibernetika Pedagogio de la Universitato de Paderborn (Germanio) sub la gvido de prof. [[Helmar Frank]]<ref name=":3">(it) Alessio Giordano, ''[http://www.treccani.it/magazine/chiasmo/lettere_e_arti/Apprendimento/SSSGL_Il_metodo_Paderborn.html Il metodo Paderborn per l’apprendimento linguistico]'' (La paderborna metodo de lingva lernado), Treccani, la 25-an de junio 2019</ref><ref name=":7">Pri la teorio kaj metodologio legu: [https://web.archive.org/web/20120404035114/http://miresperanto.narod.ru/biblioteko/tishljar/17.htm Lingvo-Orientiga Instruado (LOI) Cele Al Rapidigo De La Lernado De Fremdlingvoj].</ref>. Pri la teorio kaj metodologio legu: [https://web.archive.org/web/20120404035114/http://miresperanto.narod.ru/biblioteko/tishljar/17.htm Lingvo-Orientiga Instruado (LOI) cele al rapidigo de la lernado de fremdlingvoj]. Pli detala superrigardo sub [[Metodo Paderborn]] == Bibliografio == * (eo) Alessandra Madella, ''Esperanto: facile lernebla kaj helpo en la studo de aliaj lingvoj,'' Edistudio, 2023. Kolekto de eseoj kaj intervjuoj. Ekzistas ankaŭ itallingva versio<ref>''[https://katalogo.uea.org/?inf=23 Esperanto: facile lernebla kaj helpo en la studo de aliaj lingvoj]'', Pisa, Edistudio, 2023, Libroservo de Universala Esperanto-Asocio.</ref>. * (franca) Charles Roduit, ''[https://www.researchgate.net/publication/316455082_La_motivation_dans_l'apprentissage_des_langues_l'espoir_de_l'esperanto La motivation dans l'apprentissage des langues. L'espoir de l'espéranto]'',Swiss National Sciende Foundation, Researchgate, 2017. *(germana) [[Cyril Robert Brosch|Cyrill Brosch]] & Sabine Fiedler (2017), ''Der spezifische Beitrag des Esperanto zum propädeutischen Effekt beim Fremdsprachenlernen (mit Schwerpunkt auf der Erwachsenenphase!'', Jahrbuch der Gesellschaft für Interlinguistik, paĝo 11, Academie.edu, [https://www.academia.edu/38080168/Der_spezifische_Beitrag_des_Esperanto_zum_prop%C3%A4deutischen_Effekt_beim_Fremdsprachenlernen_mit_Schwerpunkt_auf_der_Erwachsenenphase_?email_work_card=view-paper PDF]{{404|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (elŝutebla) *(angla) ''[https://www.academia.edu/5044136/Esperanto_as_a_Foundation_Course_for_Foreign_Language_Teaching?email_work_card=view-paper Esperanto as a Foundation Course for Foreign Language Teaching]'' (PDF), Academie, en: Rao, A. Giridhar (2009). ''Esperanto as a Foundation Course for Foreign Language teaching''. In: [[Arikapalli Giridhar Rao|Giridhar Rao]], (eld.). Foreign Language Teaching in India: Challenges and Strategies, Hyderabad, India: Allied Publishers, ISBN 978-81-8424-672-8, paĝoj 108-123 *(angla) Karen Roehr-Brackin, Angela Tellier, Seán Ó Riain, ''Esperanto as a starter language for child second-language learners in the primary school'', 76 paĝoj, ISBN 9780902756359 (resumoj de la malkovroj faritaj kadre de la projekto "Springboard to Languages"), Stoke-on-Trent, 2nd ed., 2013 *(itala) Pinto, M. A. e Corsetti, R. (2001), ''Ricadute metalinguistiche dell’insegnamento dell’esperanto sulla lingua materna dell’alunno: Un’esperienza nella scuola media italiana'', en: Language Problems & Language Planning, 25/1: 73-90 *(angla) Bishop, J. (1997). ''[https://research.monash.edu/en/publications/esperanto-as-a-propaedeutic-language-in-the-primary-school Esperanto as a propaedeutic language in the primary school]''. 60-70n paĝoj, Australian Federation of Modern Language Teachers Associations (AFMLTA), 11-a Nacia Lingva Konferenco, Hobart Tas, Aŭstralio. * Zlatko Tiŝljar: ''Lingvo-orientiga instruado (LOI) cele al rapidigo de la lernado de fremdlingvoj'', en: ''Esperanto vivos malgraŭ la esperantistoj'', Inter-kulturo, Maribor, 1996. * Helmar Frank: ''Kibernetike-pedagogia teorio de la Lingvo-Orientiga Instruado'', Kybernetische Pädagogik/Klerigkibernetiko, Band 6, paĝoj 311-331, Paderborn 1993 * Helmar Frank: ''Propedeŭtika valoro de la Internacia Lingvo'', Kybernetische Pädagogik / Klerigkibernetiko, Band 6, paĝoj 424-442, Paderborn 1993 * H.Frank kaj E. Formaggio: ''La profito el propedeŭtika (speciale lingvo-orientiga) instruado depende de aĝo kaj transfero'', Grkg/Humankybernetik, Band 33, Kajero 4 (1992), p. 164-174 * [[Elisabetta Vilisics Formaggio|Elisabetta Formaggio]] (1989): ''Lerneja eksperimento pri lernfacileco kaj transfero en la fremdlingvoinstruado'', Grkg/Humankybernetik, Band 30, Kajero 4 , p. 141-151 * [[Helmar Frank]] (1987) ''Propedeŭtika valoro de la Internacia Lingvo: Kibernetika teorio kaj empiriaj rezultoj de la Lingvo-Orientiga Instruado de la Internacia Lingvo kiel bazo de pli posta lernado de etnaj lingvoj''. In Serta Gratvlatoria in Honorem Juan Régulo, II (Esperantismo) (La Laguna: [[Universitato La Laguna]]), p. 213-222. *(germana) Yukio Fukuda: ''Zur rationalisierten Fremdsprach-Lehrplanung unter Berücksichtigung der (z.B. deutschen oder japanischen) Muttersprache''. Grundlagenstudien aus Kybernetik und Geisteswissenschaft 21, p. 1-16, 1980 * Evelyn Geisler: ''Mezurado de la lernplifaciligo de la angla pro ILo'', Eŭropa Dokumentaro, Nro. 25/1980, paĝo 4 * [[István Szerdahelyi]]: ''La didaktika loko de la Internacia Lingvo en la sistemo de lernejaj studobjektoj'', En Internacia Pedagogia revuo, kajero 0/1979 * [[Helmut Sonnabend]]: ''Esperanto: lerneja eksperimento. Raporto, analizo, konkludo'', Edistudio, Pisa 1979 * Evelyn Geisler: ''La unuaj mezuradoj pri la lernplifaciligo inter la Internacia kaj la Angla lingvoj'', Eŭropa Dokumentaro 21/1979, p. 9-10 {{projektoj|s=Esperanto kiel propedeŭtiko de lingvoj|ReVo=propedeuxtik|ReVo titolo=Propedeŭtiko}} == Vidu ankaŭ == * [[s:Esperanto kiel propedeŭtiko de lingvoj|Esperanto kiel propedeŭtiko de lingvoj]] de Antoni Grabowski en Vikifontaro * [[Alfred Tomatis#Akcelilo por lerni lingvojn|Metodo Tomatis]] kiel akcelilo de lingvolernado * [[Metodo Paderborn]] * [[Asocio de Lingvaj Testistoj en Eŭropo|ALTE]] * [[Gramatiko de Esperanto]] * [[Pedagogia valoro de Esperanto]] == Eksteraj ligiloj == * (angla) [https://ec.europa.eu/programmes/erasmus-plus/projects/eplus-project-details/#project/2017-1-HR01-KA201-035396 ''Multilingualism Accelerator - A method to boost foreign language learning and raise language awareness''], European Commission. * (Esperanto) [http://www.lernu.net/eo/instruado Akcelilo por multlingveco] (MLA): http://www.lernu.net/eo/instruado Se vi deziras traduki la materialojn en la retejo al via lingvo, vi povas fari tion registriĝinte kiel tradukanto de la tradukejo de lernu.net - https://traduko.net/ * (itala) [https://www.30oredoro.it Projetto 30 ore d'oro], ILEI kaj Istituto italiana di Esperanto, 2023 * (eo) Brunetto Casini, [https://www.youtube.com/watch?v=kjO1bXIBe5M 30 Oraj Horoj: Projekto de instruado de Esperanto], YouTube * (itala) Alessandra Madella, ''[https://reprobi.erasmo.it/wordpress/wp-content/sistemi/reprobi/uploads/2022/11/Madella-A_Apprendimento-esperanto-agosto-2021-vers_ottobre-2022.pdf L’esperanto: facilità di apprendimento e aiuto nello studio di altre lingue]'' (PDF), auĝ. 2021 * (angla) Jennifer Bishop, ''[https://research.monash.edu/en/publications/esperanto-as-a-propaedeutic-language-in-the-primary-school Esperanto as a propaedeutic language in the primary school]'', AFMLTA llth Nat Languages Conf - Hobart, Hobart Tas Australia, la 27-an de sept. 1997 → 30-an de sept. 1997. * (angla) ''[https://web.archive.org/web/20010303214550/http://esperantic.org/esf/f-r1.htm ''Esperanto and Education: Toward a Research Agenda''], Esperantic Studies Foundation, 1992'' * (angla) ''[http://www.phon.ucl.ac.uk/home/wells/esperanto_joke.htm Esperanto: a joke, or a serious option?]'' (Esperanto, blago aŭ serioza opcio?), [[John C. Wells]], [[Universitato-Kolegio de Londono|University College London]]. * (germana) Cyril Brosch, ''[https://www.academia.edu/38080168/Der_spezifische_Beitrag_des_Esperanto_zum_prop%C3%A4deutischen_Effekt_beim_Fremdsprachenlernen_mit_Schwerpunkt_auf_der_Erwachsenenphase_?email_work_card=view-paper Der spezifische Beitrag des Esperanto zum propädeutischen Effekt beim Fremdsprachenlernen (mit Schwerpunkt auf der Erwachsenenphase]{{404|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'', Jahrbuch GIL 2017, Academie.edu * (Esperanto) [https://web.archive.org/web/20120404035114/http://miresperanto.narod.ru/biblioteko/tishljar/17.htm Lingvo-Orientiga Instruado (LOI) Cele al rapidigo de la lernado de fremdlingvoj], Kibernetik-pedagogia teorio de la lingvo-orientiga instruado (LOI), magistriĝa tezo ĉe [[Akademio Internacia de la Sciencoj|Akademio Internacia de Sciencoj]], [[San-Marino|San Marino]], 1996. * (germana) Günter Lobin: ''[http://wwwcs.uni-paderborn.de/extern/fb/2/Kyb.Paed/SMOD/ Ein Sprachmodell für den Fremdsprachenunterricht. Der propädeutische Wert einer Plansprache in der Fremdsprachenpädagogik] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090719100449/http://wwwcs.uni-paderborn.de/extern/fb/2/Kyb.Paed/SMOD/ |date=2009-07-19 }}'' (kun detala scienca analizo de sep – laŭ la aŭtoro tre malbone dokumentitaj – lernejaj eksperimentoj inter 1924 kaj 1988; komplete legebla en la reto) * (Esperanto) [[Edward Symoens]]: ''[http://www.eszperanto.hu/egyeb/propedeutika/index.htm Al nova internacia lingvopolitiko: La propedeŭtika valoro de Esperanto]'', Esperanto-dokumentoj 28-29 (1992), Universala Esperanto-Asocio. * (Esperanto) Katalin Smidéliusz: ''[https://edukado.net/ext/dok?d=143 Projektoj, eksperimentoj, propedeŭtika valoro]'' (PDF) - el la legejo de www.edukado.net * (angla, ~2010) [https://academickids.com/encyclopedia/index.php/Propedeutic_value_of_Esperanto Propedeutic_value_of_Esperanto], superrigardo pri eksperimentoj ekde 1918 == Referencoj == {{referencoj}} [[Kategorio:Edukado de Esperanto]] pwffy0fe76gudovtiae4gfqnjmdgpkq 0 19807 9377960 9224663 2026-05-19T20:48:10Z Kani 670 /* Verkoj tradukitaj al Esperanto */ 9377960 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo | dosiero = Albert Camus, gagnant de prix Nobel, portrait en buste, posé au bureau, faisant face à gauche, cigarette de tabagisme.jpg | priskribo = franca verkisto kaj filozofo | loko de naskiĝo = [[Mondovi]] ([[Franca Alĝerio]]) | loko de morto = [[Villeblevin]] ([[Francio]]) }} '''Albert CAMUS''' {{prononco|Albèr Kam''u''}} (naskiĝis la [[7-an de novembro]] [[1913]], mortis la [[4-an de januaro]] [[1960]]) estis [[franca]] [[verkisto]] kaj [[filozofo]]. Li estis [[Nobel-premio pri literaturo|nobelpremiito pri literaturo]] en [[1957]]. Bazo de la verko de Camus estas la filozofio de la [[absurda Teatro|absurdo]], kiu estas bazita sur la ekkono de la sensenceco de la homa vivo. Tamen laŭ Camus la homoj estas liberaj kaj povas kontraŭbatali tiun sorton de sensenceco. Tiun sintenon tre koncize resumas unu frazo el la eseo ''[[La Mito de Sizifo]]'' (france: ''Le Mythe de Sisyphe''): "Ni devas imagi, ke [[Sizifo]] estis feliĉa homo". La filozofia pensaro de Camus kondukis lin al seniluzia humanismo, kiu estas klare perceptebla en liaj verkoj. Samtempe ĝi instigis lin al politika aktivado: Camus partoprenis la [[Franca rezistado|Francan rezistadon]] en la dua mondmilito kaj provis peri pacan finiĝon de la [[Milito de Alĝerio]]. == Vivo == Naskiĝis la 7-an de novembro en la farmejo Saint-Jean, apud Mondovi, en Alĝerio dum la franca kolonia tempo. Li estis la dua filo de Lucien Camus, de hispana deveno, kaj Catherine Sintès. Unu jaron poste la patro forpasis dum la Unua Mondmilito, entombigote ĉe [[Saint-Brieuc]]. Infane li ĉeestis la urbetan lernejon, kies instruisto, Louis Germain, perceptis liajn estontajn kapablojn. Germain decidis pretigi lin por la mezlerneja enir-ekzameno kaj persvadas lian patrinon kaj avinon por lasi lin daŭre studi. Albert Camus estas bonkvalita je la literaturaj lernadoj, atingas la mezlernejan titolon kaj provas la universitatan ekzamenon. Je 1930 la tuberkulozo aperas en lia vivo, malsano kunestonte lin la tutan vivon, kvankam ne mortigonte lin finfine. Helpe de Jean Grenier Albert Camus publikigas siajn unuajn artikolojn per la revuo ''Sud'' kaj komencas universitatan kurson pri filozofio. La 16-an de aŭgusto de 1934 Albert Camus kaj Simone Hié, sia unua edzino kun drogaj problemoj, geedziĝas. Unu jaron poste li aliĝas al la Komunisma Partio kaj ekteatrumas. Lia fina tezo estas pri la kristana metafiziko, Plotino kaj Sankto Agustino. Du jarojn post la unuiĝo Camus malgeedziĝas eltrovinte ŝian korligiĝon kun alia viro, tamen ŝi ne malaperos el lia vivo kaj petos helpon ade al li pro ŝiaj morfino-dependo. Dum 1937, post traŭma sciigo de la civila milito en Hispanio, kie li sentas iel ano ties kaj kies estonta faŝista perdo malĝojigos lin, li estas forpelita de la partio. Li komentas ĉie ĉion ĉiam ĉiel, mallaŭdas la sovetunian influon sur la alĝerian partion, malporante ribelon kontraŭ Francion, ĉar ĝi estis forta alianculo de la rusoj kontraŭ grava kaj forta malamiko kiel Hitler. La unua libro de Camus, ''L'Envers et l'Endroit,'' estas publikita per la eldonejo Charlot. Tiujare li konatiĝas kun Francine Faure, maljunulino de Oran, kiu estos lia dua edzino, kaj tiu kiun li mis-edzumos per aliaj amatinoj la restan vivon. Dum 1938 kaj 1940, Albert Camus eklaboras ĉe ''Alger republicain.'' Liaj unuaj ĵurnalistaj artikoloj estos tie, ĝis la registara malpermeso daŭri. La nova ĵurnalo estos ''[[Le Soir]]'' kaj li estros ĝin, ĝis la denova malpermeso pro ŝateco kun komunismanoj. Li nun vivas kun Francine, esperas la laŭleĝan eksgeedziiĝon de Simone instruante hejme kaj fine alvenas je 1940 al Parizo, urbo gravega en sia vivo sed malŝatata de li multfoje. Laboras li ĉe ''Paris-Soir'' dank' al Pascal Pia. ''L'Étranger'' estas finverkita. Li translokiĝas en [[Liono]]-n. Lia unua verkaro komencas esti publikigita. Vojaĝas pro sanecaj kialoj, pro la labora laborposten-manko kaj laŭ la milita situacio. Dum la germana okupado li laboras kun la rezisto. En 1943 li revenas en Parizon por helpi disvastigi la malpermesajn skribaĵojn. Ĉe Combat li riskas sian vivon persekutate fare de la nazioj. Li postvivas la tempon kaj iĝas subestro de la revuo. [[Jean-Paul Sartre|Sartre]] kaj María Casares, hispanino al kiu li donas grandan pasion, estiĝas en lia influo. En 1945 Albert Camus patriĝas-- ili estas Catherine kaj Jean. Patricia Blake estas alia ino de lia historio dum la vojaĝo de Camus tra Usono, lando kiu ne tute plaĉis al li.<blockquote>Ekde nun la purigado [da nazioj kaj kunlaborintoj] ne nur malsukcesos, sed ankaŭ malrespektindiĝos. La vorto "purigi" ja estas aĉa. La situacion teruriĝis. Oni havis nur unu ŝancon ne esti tiel per spirito ne-venĝema nek fiaska. Indas pensi, ke la justeca vojo ne estas trovebla inter la malamaj krioj, unuflanke, kaj la malbona konscio, aliflanke. Ĉiukaze la malsukceso estas ega.<ref>Camus, Actuelles, op.cit., p.65. Gallimard.</ref></blockquote>1947 estas la lando de la malamikeco-- Camus fin-eldonejas ĉe Combat. Neniu ŝatas lin-- la maldekstro pro lia malsubteno de la postagado kontraŭ nazioj kaj kunlaborintoj kaj ilia forgeso je la malriĉuloj kaj malfortuloj, kaj, aliflanke, la komunismoj, kiu maltoleras la kritikojn al Sovetunio, precipe fare de Sartre. Ĉu foriri el Francio? Albert pripensas tion. Somere li vizitas la tombon de lia patro kaj rimarkas ke ili estas samaĝaj. ''[[L'Homme révolté]]'' (''La Homo Ribelinta'' aŭ ''La ribelulo'') estas verkita kaj Jean-Paul Sartre malrespektas la libron. Camus kontraŭskribas per-ĵurnale komencante paroladan batalon malsukcesan. La ia amik-rilato finiĝas. Alĝerio estas danĝere je 1956 pro la sendependeca milito kontraŭ Francio. Li mallaŭdas kaj la blindan terorismon de araboj kaj la torturaĵojn de la franca militistaro. Li tamen ne poras ies deklarojn kontraŭ aliaj per troa naiveco. Lia nenies-eco donas al li malamikojn ĉie. Malgraŭ tio li komentas la rusan invadon en Hungarion laŭte. Unu jaron poste la Sveda Akademio Nobel-Premiis lin - neniu esperis tion kvankam li estadis longan tempon en la kandidat-listo. La [[4-an de januaro]] [[1960]] Albert Camus forpasas pro veturil-akcidento. Tridek kvar jarojn poste lia lasta verko, ''[[Le Premier Homme]]'', estos publikita. == Verkara esploro == La verkado de Camus iras de literaturo ĝis filozofio. Li publikigis filozofiajn eseojn, romanojn, novelojn, teatraĵojn kaj eĉ verkis por gazetaro. En sia eseo '''''[[La Mito de Sizifo]]''''' Camus scivolas, kion signifas vivi en moderna mondo de [[absurdo]], kie ne ekzistas absolutaj valoroj. Lia demando estas kia estas la valoro preferi tian ekziston ol [[Sinmortigo|sinmortigon]]. Laŭ li, la homo sentas, ke lia vivo estas absurda antaŭ la morto, kiu certe kaŝas ĉe la fino de la vojo, kaj ankaŭ pro la manko de kompreno kaj logiko en la mondo, kiuj ekstreme kontrastas al la senfina deziro de la homo ja kompreni la signifon de la mondo kaj ĝian ekziston ene de la mondvasto. Tamen la homo, kiu spertas la absurdaĵon, malakceptos sia sinmortigon kaj vivos ribelan vivon, kiu esprimiĝas per tio, ke li vivas la absurdaĵon kaj ne kapitulacas al ĝi. La absurda vivo mezuras laŭ ĝia kvanto, ne laŭ ĝia kvalito, ĉar ne ekzistas alta [[Normo (filozofio)|normo]] laŭ kiu oni povas taksi "bonan" aŭ "malbonan" vivon. Camus komparis la vivon de moderna homo kun la sorto de [[Sizifo]], rolulo de [[helena mitologio]], kiu estas kondamnita ruligi ŝtonon al la supro de alta monto, kaj kiam li atingis la pinton, la ŝtono ruliĝas reen al la fundo de la monto, kaj Sizifo devos repuŝi ĝin. Tial li skribas: "La lukto por la pintkunveno mem sufiĉas por plenigi la homan koron de ĝojo. Oni devas pensi pri feliĉa Sizifo." Sizifo ribelas kontraŭ sia absurda vivo kaj daŭras en ĝi kun konstanta konscio pri ĝia esenco. Ĉi tiu konscio donas al li feliĉon. Antaŭ "La mito", Camus publikigis '''[[La fremdulo|''La Fremdulon'']]''', en kiu li priskribas la sentojn de fremdiĝo de la [[kontraŭheroo]] (Camus nomas lin "absurda heroo") Marceau, franca loĝanto de Alĝerio, kiu mortigis arabon, laŭaserte "pro la suno", kaj atendas [[Ekzekuto|ekzekuton]]. La heroo de Cami estas tute malvarmega kaj sen ia emocio. Li ne ploras ĉe la [[entombigo]] de sia patrino, kaj tio estas lia vera [[krimo]] kontra la socio, kiu decidis kondamni lin. La teatraĵo '''Kaligulo''' priskribas senton de sensignifeco, kiu ĉirkaŭas tiu [[Romia imperiestro|romian imperiestron]] post la morto de lia amata fratino, kaj ne sukcesas trovi solvon al ĝi eĉ en la furiozo de murdo. La [[Absurda Teatro|teatraĵo]] diskutas la absolutajn elektojn en la absurda vivo, la devo pri respondeco kaj la sociaj aspektoj de la absurdo. Unu el la gravaj libroj de Camus estas '''[[La peste|''La Pesto'']]''', priskribo de la loĝantoj de la urbo Oran, kiuj alfrontas [[Pesto|peston]], kiu invadas la urbon kaj renversas ilian vivon, kaj kontraŭe nur manpleno da homoj provas batali kontraŭ la pesto. Multaj vidas ĉi tiun verkon kiel metaforan priskribon de la periodo de [[Rezistmovado dum la Dua Mondmilito|rezisto al la nazioj]]. Alia libro de Camus, kiu same kiel La Mito de Sizifo apartenas al liaj filozofiaj skribaĵoj, estas '''''La Ribelanta Homo''''', kiu rilatas al "la pesto", en kiu Camus traktas la universalan homan ribelon kontraŭ la ekzisteca absurdaĵo kaj solidareco necesaj por ĉi tio ribelo, male al la "Mito", kiun traktas en la perspektivo de la individuo. Alia el liaj libroj estas "'''La Falo'''", la historio de viro mergita en pripensoj pri pasintaj eraroj, kaj estas ia [[antitezo]] al la rolulo de "La Fremdulo". Alia libro, kiun li skribis, trovita en la koto apud la detruita aŭto, en kiu Camus estis mortigita, kies skribo estis nekompleta, estas "'''La Unua Homo'''". En sia taglibro li skribis, ke li planas verki tri pliajn verkojn, en kiuj la ĉefa temo estas amo. En la unua homo, kiun Camus verkis fine de sia vivo, baziĝas preskaŭ tute sur la rakonto de sia propra vivo. Ĉi tiu arta [[aŭtobiografio]] estas verkita ĉirkaŭ la rakonto de Jacques, kiu vizitas por la unua fojo la tombo de sia patro, kiu mortis en la [[Unua Mondmilito|unua mondmilito]], sen ke lia filo konis lin. La libro temas entute pri liaj [[Memoraĵo|memoraĵoj]], kaj li ĉefe priskribas la knabaĝon kiel malriĉan francon en [[Alĝerio]]. La libro malfermas novajn angulojn pri la absurdaĵo de Camus, kaj laŭ ĝia origino kaj laŭ ĝia enhavo. Camus neniam finis verki la libron, kaj ĝi estis publikigita de lia filino malgraŭ esti nefinita projekto. Camus ankaŭ tradukis kaj adaptis aliajn verkojn en teatraĵojn. == ''La Fremdulo'' == La 1942-a romano atingis grandan kaj gravan sukceson ial, ĉar ĝi estas spegulo de tempo kaj havas absurdajn kondiĉojn prave montrante tion la milito. Meursault estas sensa, malunueca ulo kies respondoj al vivo estas nunaj. Li estas oficejisto kiu estas vekiĝita per telegramo anoncanta la morton de sia patrino. Vestas li rapide, foriras el la urbeto kaj ĉeestas la funebran ceremonion. Li rigardas, li fumas, li parolas malaktive-- li neniel partoprenas ie, sed meĥanike kontraŭagas. La sekvan tagon li trovas malnovan amikinon, Maria kaj banas kun ŝi kaj ili gedormas. Tamen li ne amas ŝin, li amas nenial, ĉar li malhavas volon. Tio sammaniere okazas al Raymond, najbarulo, kiu volas geamikiĝi kaj al kiu nepensante helpas. Raymond invitas al Meursault kaj Maria al plaĝo kun aliaj paro sed, promenante, ili trovas arabojn konitajn de Raymond. Oni diskutas, nenio okazas, ili disiĝas de la araboj, sed ili daŭre sekvas ilin. Mersault poste trovas ilin li serĉante akvan fonton kaj nek amante nek malamante ilin kaj sentante nenion pro ili reagas al prenado de tranĉilo per pafilo. La mortigilo estis sur liaj manoj nenial, donita hazarte far la amiko. Li estis blinda pro la varmo, la lumo kaj la suno kaj la ŝvitado. Malliberulejita komencas la ĵura procedo-- estas sezonoj, juĝoj, ktp., tamen neniu komprenas la kialon de tio, kio okazis. Oni akuzas lin pro esti malvarme kaj malpasie ĉeestinta la patrinan entumbadon, trinkante kafon kaj fumante antaŭ la ina korpo kuŝanta, kaj poste pro ekgedormi kun virino eĉ kun la freŝaj vundoj. Li ekestas je kulpiga situacio far ĉiu, suferas onian tribunalon malportante lin kiel li estu besto. Oni mort-sentencas lin. En la malliberulejo li ne estas zorgema, sed pripensas kiel fuĝi el la meĥaniko. Kontraŭ la nenialeco de la vivo li vidas lian malkulpecon klaran. La malesperulo sentas sin tutlibere, seninteresa pri ĉio, nezorgante la ekziston nun. Camus provis monstri la absurdecon de la mondo pere de ulo nuda sub neniu ĉielo. La stilo estas mallonga, tranĉema, neŭtra. Li sugestas, ke la absurdulo povas vivi kaj vidi nur la nunon, la plenan ekziston, ĉiutempe, malestontece, malestintece. Mersaŭlt estas malgrandulo, sensignifa, task-plena, ĝis tiam, kiam li alhavas la komprenon de la sen-kaŭza vivo, ribelas kaj ĝojas la lastajn kiamojn. La heroo iĝas tiele en nenialulo, sciante sian maltutilecon kaj malaktivecon. == Gravaj verkoj == * ''[[La Fremdulo]]'' (romano; 1942) * ''[[La Mito de Sizifo]]'' (eseo; 1942) * ''[[Kaligulo]]'' (teatraĵo; 1945) * ''[[La pesto]]'' (romano; 1947) * ''La sieĝostato'' (teatraĵo; 1948) * ''[[La Justuloj]]'' (teatraĵo; 1949) * ''[[La homo ribelinta]]'' (eseo; 1951) * ''La kazo'' (romano; 1956) * ''La obsedatoj'' (teatraĵo laŭ motivo de Fjodor Dostojevskij; 1959) * ''Albert Camus, Maria Casarès. Correspondance inédite (1944-1959)''. Édition de Béatrice Vaillant. Avant-propos de Catherine Camus. Collection Blanche, Gallimard. Apero: 09-11-2017. * ''[[Le Premier Homme]]'', 1960, nefinita, publikigita en 1994 == Verkoj tradukitaj al Esperanto == * ''[[La pesto]]'', tradukis Marie-France Conde Rey, 2023 * ''La Fremdulo'', tradukis: [[Michel Duc Goninaz]], [[Sennacieca Asocio Tutmonda|SAT]], 1993<ref>(en) Stansilav Belov, [http://www.ipernity.com/blog/stanislavo-belov/1580982 “Fremdulo”: homo kiu ne sciis mensogi], Ipernity, arkivita de la originalo, la 30-an de junio 2016, alirite la 24-an de novembro 2020. </ref> * ''La Justuloj'' (teatraĵo), [[TESPA]], 1977 * [http://www.satesperanto.org/Camus-Letero-al-algxeria-aktivulo.html ''Letero al alĝeria aktivulo''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120204215330/http://satesperanto.org/Camus-Letero-al-algxeria-aktivulo.html |date=2012-02-04 }}, tradukis [[Djémil Kessous|Ĝemil' Kesuso]] sur la retejo de [[SAT]], 1955 (trad. 2011) * Sceno de "Kaligulo" en "Kaligulo - Teatraĵo de Albert Camus". En [[Sennaciulo]], 1444-1446, oktobro-decembro 2025, pp. 24-25. Tradukis Roland Platteau. <gallery widths="350" heights="350"> Dosiero:20041113-002 Lourmarin Tombstone Albert Camus.jpg|Tomboŝtono de Albert Camus Dosiero:Albert Camus.png|Albert Camus </gallery> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|q=Albert Camus}}(fr) [http://www.citedulivre-aix.com/Typo3/fileadmin/documents/Expositions/centrecamus/index.htm Fonds Albert Camus - Cité du livre d'Aix en Provence] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170423142018/http://www.citedulivre-aix.com/Typo3/fileadmin/documents/Expositions/centrecamus/index.htm |date=2017-04-23 }} (fr) [http://www.etudes-camusiennes.fr/wordpress/ Société des Études Camusiennes] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180106174345/http://www.etudes-camusiennes.fr/wordpress/ |date=2018-01-06 }} (en) [http://camus-society.com/ The Albert Camus Society] (en) [http://nobelprize.org/literature/laureates/1957 Nobelpremio pri literaturo en 1957] (en) [http://www.biblioweb.org/-CAMUS-Albert-.html Bibliografio pri Albert Camus] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060114160308/http://www.biblioweb.org/-CAMUS-Albert-.html |date=2006-01-14 }} (de) [http://www.romanistik.info/camus.html Diversaj ligiloj rilate al Albert Camus] (en) [http://www.tameri.com/csw/exist/camus.shtml Ekzistadismo kaj Albert Camus] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060629143511/http://www.tameri.com/csw/exist/camus.shtml |date=2006-06-29 }} == Referencoj == {{Referencoj}} {{Portantoj de Nobel-premio por literaturo 1951-1975}} {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Camus, Albert}} [[Kategorio:Filozofoj de la 20-a jarcento]] [[Kategorio:Francaj verkistoj]] [[Kategorio:Nobel-premiitoj pri literaturo]] [[Kategorio:Ekzistadismo]] [[Kategorio:Rifuzintoj la Honoran Legion]] [[Kategorio:Nigrapieduloj]] [[Kategorio:Alĝeridevenaj francoj]] j85jwdhgckwgzg5ui48twvfoyc5oqta 10 20057 9377689 9376140 2026-05-19T13:53:18Z Sj1mor 12103 9377689 wikitext text/x-wiki <noinclude> == Instrukcioj== Bonvenon al la Aktualaĵa ŝablono por la ĉefpaĝo. Ni volas viajn aktualaĵojn, sed bonvolu memori ĉi-tiujn petetojn: # Bonvolu meti nur 6–8 aktualaĵojn sur la ĉefpaĝon. Se estas pli ol 8, transmetu la plej malnovajn aktualaĵojn al la artikolo [[{{NUNAMONATNOMO}} de {{NUNAJARO}}]] (eventoj de la antaŭa monato en la paĝon pri tiu monato), se vi estas certa ke temas pri historie grava okazaĵo, aldonu ankaŭ '''mallongan''' noton pri ĝi al la artikolo [[{{NUNAJARO}}]] (tamen '''ne''' forigu la "kaj pli..."-parton). # Bonvolu uzi kompletajn frazojn kun bona gramatiko. # Kiam eble, bonvolu ĝisdatigi la bildon kun nova 90px-a bildo, laŭ la temo de via aktualaĵo. Uzu la format-ekzemplon. ==Tageventoj== </noinclude> {| style="font-family:sans-serif;" | valign="top" width="50%" style="background-color:#F9F0F0; padding:0.3em 0.5em;" | <div style="float:right;width:110px;font-size:small;font-style:italic;text-align:center;margin-left:1px;margin-top:15px;"> <!-- Metu novan bildon post tiuj komentoj. Ĝi estu "90px" larĝa (110px se signife pli larĝa ol longa) kaj laŭ la formato: <div style="border: none;">[[Dosiero:Bildo.jpg|900px|eta]]</div><small>Eta priskribo</small> Forigu la malnovan bildon. Bildo komenciĝas malsupre: --> <div style="border: none;"> [[Dosiero:Eurovision Song Contest 2026 Stage.jpg|90ra]]</div>{{centre|<small>La konkursa scenejo dum la finalo de la [[Eŭrovido]]</small>}} <!-- Fino de la bildo. --> </div> ;{{dato|17|05|2026}} * {{flago|Israelo}} La [[Internacia Puna Kortumo]] (IPK) eldonas pliajn sekretajn [[Arestordono|arest-mandatojn]] kontraŭ israelaj politikistoj kaj militistoj nepublike nomitaj (verŝajne [[Itamar Ben-Gvir|Ben-Gvir]], [[Israel Katz|Katz]] kaj [[Bezalel Smotrich|Smotriĉ]]). Ili estas akuzataj pri [[militkrimo]]j kaj [[krimoj kontraŭ la homaro]], supozeble faritaj dum la [[Israel-hamasa milito de 2023|Israel-hamasa milito]] kaj en [[Cisjordanio]]. Tiuj venas aldone al arestordonoj kontraŭ [[Benjamin Netanjahu|Netanjahu]] kaj [[Yoav Gallant|Gallant]] de novembro 2024. ;{{dato|16|05|2026}} * {{flago|Aŭstrio}}{{flago|Bulgario}}{{flago|Israelo}}{{flago|Rumanio}} La [[Eŭrovido-Kantokonkurso 2026|70-a Eŭrovido]] okazis en [[Vieno]]. [[Bulgario]] gajnis la unuan lokon, [[Israelo en la Eŭrovido-Kantokonkurso|Israelo]] la duan kaj [[Rumanio]] la trian. ;{{dato|14|05|2026}} * {{flago|Latvio}} La ĉefministro de Latvio [[Evika Siliņa]] anoncis sian eksiĝon kaj eksiĝon de la tuta registaro sekve de politika krizo, kaŭzita de falo de du ukrainaj batalaj flugrobotoj sur naftejon en [[Rēzekne]], okazinta la 7-an de majo kaj montrinta malpretecon de la nacia kontraŭavia defendo malgraŭ plurjaraj abundaj investoj. ;{{dato|10|05|2026}} * {{flago|Hispanio}}{{flago|Nederlando}}{{flago|Argentino}} Elŝipiĝis en [[Granadilla de Abona]], [[Tenerifo]], [[Hispanio]], ĉirkaŭ 150 pasaĝeroj de nederlanda [[krozŝipo]] MV Hondius devena el [[Fajrolando]], [[Argentino]], en kiu manifestiĝis kazoj de mortiga hantaviruso kaj ili flugis al diversaj hospitaloj en siaj devenlandoj. Mortis tri pacientoj kaj pli ol deko konfirmiĝis kiel virusportantoj. <!-- KIAM VI FORIGAS LA MALNOVAJN, transmetu ilin al la koncernataj monatoj, kiuj estas la arkivaj paĝoj de ĉi-ŝablono. --> |} <noinclude> [[Kategorio:Ŝablono:Ĉefpaĝo|{{PAĜNOMO}}]] </noinclude> okvzyun1fm6pg8kn37h6iru3jyi9dev 0 20397 9378048 9303758 2026-05-20T00:44:41Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9378048 wikitext text/x-wiki {{Vidu ankaŭ|Karolida Imperio}} [[Dosiero:Karolidaj reprezentantoj.png|eta|dekstre|300px|<center>Karolidoj: Kavaleriano, nobelo, infanterisoldato, palaca Gardisto.</center>]] {{Informkesto dinastio | religio = [[katolikismo]] | devena nomo = {{lang-fr|Caroliens}} | fondinto = [[Karolo Martelo]] | kesteroj = {{Informkestero sinsekvo |titolo= Regantoj de [[Karolida Imperio]] | dosiero = | nomo = | periodo = 751-843 |antaŭ= [[Merovidoj]] |post= [[traktato de Verdun]] (partigo de la imperio) }} {{Informkestero sinsekvo |titolo= Regantoj de [[Okcidenta Frankio]] | dosiero = | nomo = | periodo = 843-987 |antaŭ= [[traktato de Verdun]] |post= [[Kapetidoj]] }} {{Informkestero sinsekvo |titolo= Regantoj de [[Meza Frankio]] ([[Lotaringo]]) | dosiero = | nomo = | periodo = 843- |antaŭ= [[traktato de Verdun]] |post= }} {{Informkestero sinsekvo |titolo= Regantoj de [[Orientfranka imperio]] | dosiero = | nomo = | periodo = 843-911 |antaŭ= [[traktato de Verdun]] |post= [[Sankta Romia Imperio]] }} }} {{Historio de Francio}} La '''Karolidoj''' estis reganta dinastio de la [[frankoj]] en la frua mezepoko. La unuaj karolidaj regantoj estis ne [[reĝo]]j, sed nur ''[[majordomo|maiordomus]]'' (lat. ''pli granda domo''). La nomo de la dinastio devenas de la ''maiordomus'' [[Karolo Martelo]], kies filo [[Pepino la juna|Pepino la Mallonga]] estis la unua karolida reĝo. La filo de Pepino estis la bone-konata [[Karolo la Granda]]. == Panoramo == [[Dosiero:Vienna, Austrian National Library Ms Cod. 482, fol. 61v - Chronicle of Fredegar.jpg|eta|maldekstre|300px|<center>Kroniko de Fredegaro, kie ĝi mencias pri [[Dervano]].</center>]] [[Dosiero:Jean_Michel_Moreau_-_Pepin_of_Herstal_after_the_battle_of_Tertry_in_687.jpg|eta|dekstre|400px|<center>[[:en:Jean-Michel Moreau|Jean Michel Moreau]] - Pepino de Herstal post la batalo de Tertry en 687.</center>]] [[Dosiero:Frankaj kavaliroj batalante.png|eta|maldekstre|400px|<center>Frankaj kavaliroj batalantaj.</center>]] [[Dosiero:Frankish Civil Wars (670-719).png|eta|maldekstre|400px|<center>Francaj Civitanaj Militoj (670-719).</center>]] La Karolida dinastio estis franka nobela familio nomita laŭ [[Karolo Martelo]] kaj lia nepo [[Karolo la Granda]], posteuloj de la [[Arnulfidoj|Arnulfida]] kaj [[Pepinidoj|Pepinidaj]] klanoj de la 7-a jarcento p.K. La dinastio plifirmigis sian potencon en la 8-a jarcento, poste igante la oficojn de urbestro de la palaco kaj "dux et princeps Francorum" ("duko kaj princo el [[Meza Frankio|Frankio]]") heredaj, kaj fariĝante la faktaj regantoj de la Frankoj kiel la veraj potencoj malantaŭ la merovida trono. En 751 la [[Merovidoj|merovida dinastio]], kiu regis la Frankojn, estis renversita kun la konsento de la Papofico kaj de la aristokrataro, kaj Pepino la malalta, filo de Karolo Martelo, estis kronita reĝo de la Frankoj. La Karolida dinastio atingis sian pinton en jaro 800 kun la kronado de Karolo la Granda kiel la unua imperiestro de la Romianoj en la Okcidento post pli ol tri jarcentoj. La morto de Karolo la Granda, en 814, komencis plilongigitan periodon de fragmentiĝo de la Karolida Imperio kaj malkresko, kiu poste kondukis al la evoluo de la [[Reĝlando Francio|Regno de Francio]] kaj la [[Sankta Romia Imperio]]. ==Nomo== La Karolida dinastio prenas sian nomon de [[:en:Carolus (name)|Karolo]], la latinigita nomo de pluraj frankaj reĝoj, inkluzive de Karolo la Granda kaj Karolo Martelo. La nomo originas el komuna ĝermana vorto, tradukita en la [[malnovaltgermana lingvo]] kiel Karl aŭ Kerl, signifanta "viro", "edzo" aŭ "liberulo". ==Historio== ===Originoj=== ====Pepino la 1-a de Landen kaj Arnulfo de Metz (613–645)==== La Karolida genealogio unue komenciĝis kun du gravaj rivalaj frankaj familioj, la Pepinidoj kaj Arnulfidoj, kies destinoj intermiksiĝis komence de la 7-a jarcento. Ambaŭ viroj devenis de nobelaj familioj ĉe la okcidentaj limoj de la Aŭstrazia teritorio inter la riveroj [[Mozo]] kaj [[Mozelo]], norde de [[Lieĝo (urbo)|Lieĝo]]. La unuaj du figuroj, [[Pepino de Landen|Pepino la 1-a de Landen]] kaj [[Arnulfo de Metz]], el kiuj la historiistoj prenis la familiajn nomojn, ambaŭ unue aperis en la kvara libro de la [[Kroniko de Fredegar|Daŭrigoj de Fredegaro]] kiel konsilistoj de [[Klotaro la 2-a]] de [[Neŭstrio]], kiu "incitis" ribelon kontraŭ reĝo [[Teodoriko la 2-a]] kaj [[Brunehilda (reĝino)|Brunhilda de Aŭstrazio]] en 613. Pro komunaj interesoj, Pepino kaj Arnulfo aliancigis siajn familiojn per la geedziĝo de la filino de Pepino, [[:en:Begga|Begga]] (615-693), kaj la filo de Arnulfo, [[:en:Ansegisel|Ansegizelo]] (602-662). Kiel repago pro ilia helpo dum la Aŭstrazia konkero, Klotaro rekompencis ambaŭ virojn per gravaj potencaj postenoj en Aŭstrazio. Tamen, Arnulfo estis la unua, kiu vere profitiĝis. Li ricevis la episkopejon de Metz, en 614, kaj estis komisiita pri la administrado de la aŭstrazia ĉefurbo kaj pri la edukado de la juna filo de Klotaro, la estonta [[Dagoberto la 1-a]]. Ĉi tiun postenon li tenis ĝis sia emeritiĝo, en 629, post la morto de Klotaro, kiam li foriris al malgranda eklezia komunumo proksime de "Habendum"; li poste estis entombigita ĉe la [[:en:Remiremont Abbey|Abatejo de Remiremonto]] post sia morto, ĉirkaŭ 645. ====Pepino la 1-a (624–640)==== Pepino ne estis tuj rekompencita, sed fine ricevis la postenon de "maior palatti"<ref>[https://www.google.com.br/books/edition/The_Prosopography_of_the_Later_Roman_Emp/ElkwedRWCXkC?hl=en&gbpv=1&dq=maior+palatii&pg=PA1069&printsec=frontcover The Prosopography of the Later Roman Empire]</ref> (aŭ "urbestro de la palaco") de Aŭstrazio, en 624. Ĉi tiu rekompenco certigis al Pepino pozicion de ĉefa graveco ĉe la merovida reĝa kortego. La urbestro de la palaco agis kiel mediaciisto inter la reĝo kaj la magnatoj de la regiono; tiel kiel [[:en:Paul Fouracre|Paul Fouracre]] resumas, ili estis "konsiderataj kiel la plej gravaj personoj ne reĝece apartenantaj en la regno." La kialo, kial Pepino ne estis rekompencita pli frue, ne estas certa, sed oni kredas, ke du urbestroj, [[:en:Rado (mayor of the palace)|Rado]] (613 – ĉ. 617) kaj [https://familypedia.fandom.com/wiki/Mayor_of_the_Palace Chucus] (ĉ. 617 – ĉ. 624), antaŭis lin kaj estis eble politikaj rivaloj ligitaj al la samlandana aŭstrazia nobela familio "Gundoinings"<ref>[https://www.google.com.br/books/edition/Settlement_and_Social_Organization/ltVloNz4-tMC?hl=en&gbpv=1&dq=Gundoinings+noble+family&pg=PA51&printsec=frontcover Settlement and Social Organization: The Merovidian Region of Metz]</ref>. Post elekto, Pepino fidele servis sub Klotaro ĝis la morto de ĉi-lasta, en 629, kaj solidigis la potencan pozicion de la Pepinidoj ene de Aŭstrazio subtenante la filon de [[Klotaro la 2-a]], [[Dagoberto la 1-a]], kiu fariĝis Reĝo de Aŭstrazio, en 623. Pepino, kun subteno de Arnulfo kaj aliaj aŭstraziaj magnatoj, eĉ uzis la okazon por subteni la mortigon de grava politika rivalo [https://www.geni.com/people/Duke-Chrodoald/6000000003051292451 Krodoaldo], nobelo el la [[Agilulfidoj|Agilulfida familio]]. Post la surtronigo de Reĝo [[Dagoberto la 1-a]] ĉirkaŭ 629, li redonis la frankan ĉefurbon al Parizo, en Neŭstrio, el kie ĝi estis forigita de Klotaro, en 613. Rezulte, Pepino perdis sian postenon kiel urbestro kaj la subtenon de la aŭstraziaj magnatoj, kiuj ŝajne estis ĉagrenitaj de lia nekapablo persvadi la reĝon redoni la politikan centron al Aŭstrazio. Anstataŭe, Dagoberto turnis sin al la politika rivala familio de la Pepinidoj, la Gundoiningoj, kies ligoj kun [[:en:Adalgisel|Adalgizelo]], [[:en:Cunibert|Kuniberto]], ĉefepiskopo de Kolonjo, [[:en:Otto (mayor of the palace)|Otto]] kaj [[:en:Radulf, King of Thuringia|Radulfo]] (kiuj poste ribelus en 642) denove forigis la influon de la Pepinidoj kaj Arnulfidoj en la asembleoj de Aŭstrazio. Pepino ne reaperis en la historiaj registroj ĝis la morto de Dagoberto, en 638, kiam li ŝajne estis reenpostenigita kiel urbestro de Aŭstrazio kaj komencis subteni la novan junan reĝon [[Sigeberto la 3-a]]. Laŭ la "Daŭrigo de la Kroniko de Fredegaro", Pepino aranĝis kun sia rivalo, la ĉefepiskopo Kuniberto, por akiri aŭstrazian subtenon por la 10-jaraĝa reĝo Sigeberto la 3-a, kiu regis Aŭstrazion dum lia frato [[Klodvigo la 2-a]] regis super Neŭstrion kaj Burgonjon. Baldaŭ post reakiri sian pozicion, li neatendite mortis en 640. ====[[:en:Grimoald the Elder|Grimoaldo]] (640–656)==== Post la subita morto de Pepino, la [[Pepinidoj|Pepinida familio]] rapide laboris por garantii sian pozicion. La filino de Pepino, [[Sankta Gertruda|Gertruda]], kaj lia edzino, [[:en:Itta of Metz|Itta]] (592-652), fondis kaj eniris la [[:en:Nivelles Abbey|Abatejon de Nivelo]], kaj lia sola filo, Grimoaldo, laboris por certigi la pozicion de sia patro kiel "maior palatii". La pozicio ne estis hereda kaj tial transiris al alia aŭstrazia nobelo, [[:en:Otto (prefeito do palácio)|Otono, la tutoro de Sigeberto la 3-a]]. Laŭ la "Daŭrigo", Grimoaldo komencis labori kun la komplico de sia patro, Kuniberto, por forigi Otonone el lia ofico. Li fine sukcesis ĉ. 641, kiam [[:en:Leuthari II|Leŭtaro la 2-a]], duko de Alemanio, mortigis Otonon sub la ordonoj de Grimoaldo kaj, ni devas supozi, ordonoj ankaŭ de Kuniberto. Grimoaldo tiam fariĝis urbestro de Aŭstrazio. Lia potenco tiutempe estis vasta, kun posedaĵoj en [[Utrecht]], [[Nimego|Nijmegen]], [[Tungro|Tongeren]] kaj [[Mastriĥto|Maastricht]]; li eĉ estis nomita "reganto de la regno" fare de [[:en:Didier of Cahors|Deziderio]], Episkopo de Cahors, en 643. Ĉi tio ne povus esti ebla se Grimoaldo ne estus certiginta la subtenon de Sigeberto la 3-a. La Pepinidoj jam estis akirinta la reĝan patronecon per la subteno de Pepino la 1-a, sed ĉi tio estis plue plifortigita per la rolo de Grimoaldo en la ribelo de duko Radulfo de Turingio. Ĵus antaŭ la murdo de Otono, ĉirkaŭ 640, Radulfo ribelis kontraŭ la merovidoj kaj iĝis mem reĝo de Turingio. Sigeberto, kun aŭstrazia armeo inkluzive de Grimoaldo kaj duko Adalgizelo, ekkampanjis kaj post mallonga venko kontraŭ [https://familytrees.genopro.com/azrael/2725904/Bavaria-Fara-I2549.htm Fara], filo de la murdita Agilulfidaj-sinjoro Krodoaldo, la aŭstrazianoj renkontis Radulfon ĉe la rivero [[Unstrut]], kie li starigis fortikaĵon. Sekvis malorganizita batalo, kiu disvastiĝis dum pluraj tagoj, en kiu la aŭstraziaj sinjoroj malkonsentis pri taktikoj. Grimoaldo kaj Adalgizelo plifortigis sian pozicion defendante la interesojn de Sigeberto, sed ne povis atingi unuaniman interkonsenton. Dum ilia fina atako, la "homoj de Majenco" perfidis la aŭstrazianojn kaj aliĝis al Radulfo. Ĉi tiu antaŭlasta batalo mortigis multajn gravajn aŭstraziajn sinjorojn, inkluzive de Bobo, Duko de Auvergne kaj grafo Innowales<ref>[https://www.google.com.br/books/edition/From_Roman_to_Merovidian_Gaul/jBZ2M2qYcoMC?hl=en&gbpv=1&dq=Count+Innowales&pg=PT922&printsec=frontcover From Roman to Merovidian Gaul]</ref>, kaj rezultigis la malvenkon de Sigeberto. La "Daŭrigo" ofertas faman priskribon de Sigeberto, kiu estis "kaptita de la plej sovaĝa malĝojo kaj sidis tie sur sia ĉevalo plorante senbride pro tiuj, kiujn li perdis", dum Radulfo revenis al sia tendaro venka. Post la reveno de Sigeberto el Unstruct, Grimoaldo, nun urbestro, komencis plifirmigi la potencon por la Pepinida klano. Li utiligis la ekzistantajn ligojn inter la familioj kaj la eklezia komunumo por akiri kontrolon super la lokaj sanktaj viroj kaj virinoj, kiuj siavice subtenis la potencpostulojn de la Pepinidoj. Grimoaldo establis ligojn kun akvitanaj kaj [[:fr:Colombiers (Charente-Maritime)|kolombiaj]] misiistoj [[Amando el Mastriĥto|Amando]] kaj [[:en:Remaclus|Remaklo]], kiuj ambaŭ fariĝis influaj episkopoj ene de la merovida kortego. Remaklo, aparte, estis grava, ĉar post fariĝi episkopo de [[Maastricht]], li establis du monaĥejojn: [[:en:Princely Abbey of Stavelot-Malmedy|Princajn Abatejojn de Stavelot kaj Malmedy]]. Sub la direkto de Grimoaldo, la Arnulfidoj ankaŭ plu establiĝis, kiam [[:en:Chlodulf of Metz|Klodulfo de Meco]], filo de Sankta Arnulfo, prenis la episkopejon de Meco, en 656. ====Grimoaldo kaj [[Ĉildeberto la Adoptita|Ĉildeberto]] (656–657)==== La fina momento de la vivo de Grimoaldo estas kampo disputata kaj laŭ dato kaj laŭ evento, titolita: "la puĉo de Grimoaldo". Ĝi implikas Grimoaldon kaj lian filon Ĉildeberton la Adoptitan, kiuj prenis la aŭstrazian tronon de la vera merovida reĝo [[Dagoberto la 2-a]], filo de la forpasinta Sigeberto, kiu mortis juna je 26 jaroj. Historiistoj tiel kiel [[:en:Pierre Riché|Pierre Riché]] certas, ke Sigeberto mortis en 656, adoptinte Ĉildeberton pro manko de plenkreska vira heredanto. Post tio, la juna Dagoberto la 2-a estis ekzilita kaj tonsurita de Grimoaldo kaj [https://www.geni.com/people/Didon-bishop-of-Poitiers/6000000000111904300 Dido de Poitiers], kiuj poste instalis Ĉildeberton kiel reĝon de Aŭstrazio. Klodvigo la 2-a, en Neŭstrio, onklo de Dagoberto, tiam reagis al la ribelo kaj allogis Grimoaldon kaj Ĉildeberton en Neŭstrion, kie ili estis ekzekutitaj. Ĉi tiun rakonton estas konfirmata nur per por-neŭstria fonto, la [[:en:Liber Historiae Francorum|"Liber Historia Francorum"]] (LHF), kaj per evidentaĵoj de selektitaj reĝaj ĉartoj. Aliaj nuntempaj fontoj kiel la "Daŭrigo" ne mencias la eventon kaj priKarolidaj fontoj kiel [[:en:Annales de Metz|"Annales Mettenses Priores]] (AMP) ignoras la eventon kaj eĉ neas la ekziston de Grimoaldo. Tial, historiisto Richard Gerberding sugestis malsaman kronologion kaj interpreton de la LHF, kiu metas la morton de [[Sigeberto la 3-a|Sigeberto]] je la 1-a de februaro 656. Laŭ rakonto de Gerberding, Grimoaldo kaj Dido organizis la ekzilon de Dagoberto ĉirkaŭ la 16-a de januaro 656 al Irlando ĉe Nivelles kaj poste, kiam Sigeberto mortis monaton poste, ili efektivigis la planon kaj tonsuris Dagoberton, anstataŭigante lin per Ĉildeberton, kiu regis ĝis 657. [[Klodvigo la 2-a]] tiam tuj agis kaj invadis Aŭstrazion, ekzekutante Grimoaldon kaj lian filon. Poste, aŭ en 657 aŭ 662, la Neŭstrianoj (aŭ [[Klodvigo la 2-a]], kiu mortis en 657, aŭ lia filo [[Klotaro la 3-a]]) instalis la beban reĝon Ĉilderikon la 2-an sur la tronon de Aŭstrazio, edzigante lin al [[:en:Bilichild (wife of Childeric II)|Biliŝilda]] (630-675), la filino de la vidvino de Sigeberto, [[:en:Chimnechild of Burgundy|Ŝimneŝilda de Burgonjo]] (654-675). La mortoj de Grimoaldo kaj Ĉildeberto finis la rektan Pepinidan linion de la familio, lasante la Arnulfidajn posteulojn el Begga kaj Ansegizelo daŭrigi la dinastion. ====[[Pepino el Herstal|Pepino la 2-a]] (676–714)==== Tre malmulte oni scias pri la frua vivo de Pepino, sed polemika rakonto el AMP sugestas, ke Pepino reprenis la potencon en Aŭstrazio mortigante legendan [[:en:Gundoin, Duke of Alsace|'Gundoinon']] kiel venĝon pro la murdo de sia patro Ansegizelo. Ĉi tiu rakonto estas rigardata kiel iomete fantasta de Paul Fouracre, kiu argumentas, ke la AMP, la por-Karolida fonto eble verkita de [[:en:Gisela, Abbess of Chelles|Gizela]] (757-810) (la fratino de Karolo la Granda), en 805, ĉe Seles, estas ke la rolo de Pepino perfekte preparas lin por lia estonteco kaj montras lian familion kiel "naturajn gvidantojn de Aŭstrazio". Tamen, Fouracre ankaŭ agnoskas lian ekziston en dokumetaj evidentaĵoj kaj konfirmas, ke li estis politika ligo kun rivala [[:en:Wulfoald|urbestro Vulfoaldo]] (673-680). Ĉi tiuj rivalaĵoj faris Pepinon natura malamiko al Gundoino, igante la murdon kredinda kiel parto de la ascendo de Pepino al la povo. =====Ascendo al la povo===== La klano Arnulfidaj reaperas en la nuntempa historia registro ĉirkaŭ 676, kiam la LHF mencias "Pepinon kaj [[:en:Martin (Austrasian duke)|Martenon]]" ribelantajn kontraŭ la tirana Ebroino, urbestro de Aŭstrazio. Pepino la 2-a, nun estro de la frakcio, kaj Martin, kiu estis aŭ frato aŭ parenco de Pepino, ribelis kontraŭ [[:en:Ebroin|Ebroino]] kaj kolektis armeon (eble kun la helpo de [[Dagoberto la 2-a]], kiu estis revenigita al Aŭstrazio fare de la urbestro Vulfoaldo). Laŭ la LHF, la armeo de la Arnulfidoj renkontis Ebroinon, kiu gajnis la subtenon de reĝo Teodoriko la 3-a, ĉe [[:en:Battle of Lucofao|Bois-du-Fays]], kaj ili estis facile venkitaj. Marteno fuĝis al [[Laon]]o, de kie li estis logita kaj murdita de Ebroino ĉe [[Asfeld]]o. Pepino fuĝis al Aŭstrazio kaj baldaŭ ricevis [https://www.wikitree.com/wiki/Guelph-11 Ermenfredo], oficiron de reĝa fisko, kiu asasinis Ebroinon. La Neŭstrianoj, post la morto de Ebroino, instalis [[:en:Waratto|Varatonon]] kiel urbestron, kaj li serĉis pacon kun la Aŭstrazianoj. Malgraŭ la interŝanĝo de ostaĝoj, la filo de Varatono, [[:en:Gistemar|Gistemar]], atakis Pepinon ĉe Namur kaj elpostenigis lian patron. Li mortis baldaŭ poste kaj Varatono reprenis sian postenon, kie paco estis atingita sed streĉaj rilatoj restis ĝis la morto de Varatono, en 686. Li postlasis sian [https://www.google.com.br/books/edition/Late_Merovidian_France/uifpAAAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Ansfled+Warrato&pg=PA80&printsec=frontcover edzinon Ansfled] kaj sian filon Berchar, kiun la Neŭstrianoj instalis kiel urbestron. Kontraŭe al la politiko de sia patro, [[:en:Berchar|Berchar]] ne konservis pacon kaj incitis Pepinon al perforto. En 687, Pepino kolektis Aŭstrazian armeon kaj gvidis atakon kontraŭ Neŭstrion, alfrontante Teodorikon la 3-an kaj la Neŭstrian urbestron, nun Berchar, en batalo. Ili renkontiĝis ĉe la [[Batalo de Tertry]], kie la AMP registras ke Pepino, post propono de paco, kiun Teodoriko malakceptis laŭ peto de Berchar, transiris la riveron [[:fr:Omignon|Ominjono]] ĉe la tagiĝo kaj atakis la Neŭstrianojn, kiuj kredis la batalon gajnitan kiam ili vidis la tendaron de Pepino forlasita. Ĉi tiu surprizatako estis sukcesa kaj la Neŭstrianoj fuĝis. Post ĉi tiu venko, Berchar estis aŭ mortigita, kiel argumentas la AMP, de sia propra popolo, sed la LHF sugestas, ke pli probable li estis murdita de sia bopatrino, Ansfled. Ĉi tiu momento estis decida en la historio de Arnulfidoj, ĉar ĝi estis la unua fojo, ke iu ajn el la partio havis nacian kontrolon. Paul Fouracre eĉ argumentas, ke pro tio la AMP komenciĝas per Pepino la 2-a, kiel falsa tagiĝo, sur kiu Karolo Martelo rekonstruus la povon. Tamen, historiistoj senkreditigis la gravecon de ĉi tiu venko. [https://books.google.com.br/books/about/The_Carolidian_World.html?id=OkSG3X-M80oC&redir_esc=y Marios Costambeys], [[:en:Matthew Innes|Matthew Innes]] kaj [https://www.encyclopedia.com/arts/educational-magazines/maclean-simon Simon MacLean] ĉiuj montras, ke la venko de Tertry ne tuj establis solidan aŭtoritaton super Neŭstrion, pruvite de la fakto, ke Pepino tuj instalis "Norberto, unu el siaj sekvantoj" (kiel skribita en la LHF) kaj poste sian filon Grimoaldon en 696 por certigi daŭran influon. =====Plifirmigo de potenco===== Pepino la 2-a tiam fariĝis ĝenerala urbestro de la reĝa palaco sub [[Teodoriko la 2-a]], fariĝinte urbestro de [[Aŭstrazio]], [[Neŭstrio]] kaj [[Burgonjo]]. Lia filo [[:en:Drogo of Champagne|Drogono]] (675-708), el sia edzino [[Plektruda]], ankaŭ estis posedita de potenco kiam li edziĝis al la vidvino de Berchar, Adaltruda (eble manovrita de Ansfled) kaj fariĝis Duko de Ĉampanjo. Pepino estis politike dominanta kaj havis la potencon elekti la sekvajn du merovidajn reĝojn post la morto de [[Teodoriko la 3-a]], en 691; li instalis reĝon [[Klodvigo la 4-a]] (691–695), [[Ĉildeberto la 4-a]] (695–711) kaj [[Dagoberto la 3-a]] (711–715). Pepino agis por certigi plian potencon per plifirmigo de sia pozicio en Neŭstrio, instalante plurajn episkopojn kiel [https://fmg.ac/Projects/MedLands/FRANKSMaiordomi.htm Grifono], episkopon de Rueno kaj [[:en:Saint Bain|Bajno]] ĉe la [[:en:Abbey of Saint Wandrille|Abatejo de Sankta Vandrila]], en 701, kiu poste iĝis propraĵo de Pepino kune kun la [[Abatejo Fleury|Abatejo de Fleury]] (fondita de Pepino en 703). Plifortigita de interna forto, Pepino ankaŭ komencis rigardi eksteren el la Franka Imperio por submeti la popolojn, kiujn laŭ la AMP, iam estis "submetitaj al la Frankoj ... [kiel ekzemple] la Saksoj, Frisoj, Alemanoj, Bavaroj, Akvitanoj, Gaskonoj kaj Britoj." Pepino venkis la paganan ĉefon [[:en:Radbod of Frisia|Radbodon]] en Frislando, regiono kiu estis malrapide ĉirkaŭita de aŭstraziaj nobeloj kaj anglosaksaj misiistoj kiel [[Willibrord|Vilibrordo]], kies ligiloj poste farus lin konektiĝi kun la Arnulfidoj kaj la Papofico. Sekvante [[:en:Cotefredus|Gotfridon]], Dukon de [[Alemanio]], en 709, Pepino ankaŭ moviĝis kontraŭ la Alemanoj kaj submetis ilin denove al reĝa kontrolo. =====Pli postaj jaroj===== Dum Pepino alproksimiĝis al sia morto fine de 714, li alfrontis sinsekvokrizon. Drogono, la plej aĝa filo de Pepino, mortis en 707, kaj lia dua filo, Grimoaldo, laŭ la LHF, estis mortigita preĝante al [[Lamberto el Mastriĥto|Sankta Lamberto]], en Lieĝo, en 714 fare de Rantgar<ref>[https://www.google.com.br/books/edition/The_Age_of_Charles_Martel/etkYDQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Rantgar+Grimoald&pg=PT57&printsec=frontcover The Age of Charles Martel]</ref>, suspektata esti pagano laŭ Paul Fouracre. Pepino, antaŭ sia morto, faris sian sesjaran nepon [[:en:Theudoald |Teodoaldon]] (708-741) (filon de Grimoaldo) sian posteulon en Neŭstrio, elekto supozeble promociita de sia edzino Plektruda, kiu estis politika elekto ene de la rekta familia genealogio. Pepino havis du ekstergeedzajn plenkreskajn infanojn, Karolo Martelo kaj [[:en:Childebrand I|Ĉildebrando la 1-a]], el dua edziĝo aŭ konkubino nomita [[Alpaida]]. Ili estis aŭdacaj por ke Teodoaldo (kun Plektruda kiel regentino) povus preni la tronon, elekto kio rezultigus katastrofan. =====Morto===== Kiam Pepino la 2-a mortis, en decembro 714, la regado de la Arnulfidoj super Francio disfalis. La LHF diras al ni, ke "Plektruda kune kun ŝiaj nepoj kaj la reĝo direktis ĉiujn ŝtatajn aferojn sub aparta registaro", sistemo kiu kreis streĉiĝojn kun la Neŭstrianoj. Teodoaldo regis senkonteste dum ĉirkaŭ ses monatoj, ĝis junio 715, tiam kiam la Neŭstrianoj ribelis. Teodoaldo kaj la subtenantoj de la Arnulfidoj renkontiĝis ĉe la [[:en:Battle of Compiègne|Batalo de Kompienjo]]<ref>[https://www.superprof.com.au/blog/french-military-defeats/ French Battles: Famous French Military Defeats and Victories]</ref> la 26-an de septembro 715, kaj post decida venko, la Neŭstrianoj instalis novan prefekton [[:en:Ragenfrid|Ragenfridon]] (715-731) kaj, post la morto de Dagoberto, sian propran merovidan reĝon [[Ĉilperiko la 2-a]]. Indicoj el la ĉarto sugestas, ke Ĉilperiko estis la filo de la antaŭa reĝo [[Ĉilderiko la 2-a]], sed tio metus Danielon en liaj 40-aj jaroj, kio estis tro aĝa por surtroniĝi. ====Karolo Martelo (714–741)==== =====Ascendo al potenco===== Post sia venko, la Neŭstrianoj aliĝis al Radbodo, reĝo de la Frisoj, kaj invadis Aŭstrazion, celante atingi la riveron Mozon por kapti la koron de la subteno de la partio. Estas en ĉi tiu momento, ke Karolo Martelo unue estas menciita en la historiaj dokumentoj, kiuj notas, ke li postvivis sian patrinon, Plektrudan. Karolo sukcesis eskapi kaj kunigis Aŭstrazian armeon por alfronti la entrudiĝantan Radbodon kaj la Neŭstrianojn. En 716, Karolo fine renkontis la Frisojn kiam ili alproksimiĝis, kaj dum la AMP provas egaligi la perdojn, tio estas konfirmita pro priskriboj en la LHF kaj la Daŭrigoj, ke Karolo estis venkita kun grandaj virperdoj. Ĉilperiko, [[:en:Ragenfrid|Ragenfredo]], kaj, laŭ la Daŭrigoj, Radbodo, tiam vojaĝis de Neŭstrio tra la arbaro de Ardenoj kaj atakis ĉirkaŭ la rivero Rejno kaj [[Kolonjo]], prenante trezorojn de Plektruda kaj ŝiaj subtenantoj. Ĉe la reveno, Karolo embuskis la grupon ĉe la [[:en:Battle of Amblève|Batalo de Amblève]] kaj venkis, kaŭzante grandajn perdojn al la Neŭstriaj invadantoj. En 717, Karolo denove enterigis sian armeon kaj marŝis al Neŭstrio, prenante la urbon [[Verdun]] dum sia konkero. Li renkontis Ĉilperikon kaj Ragenfredon denove ĉe la [[:en:Battle of Vincy|Batalo de Vinchy]] la 21-an de marto 717, kaj denove venkis, devigante ilin reiri al Parizo. Li tiam rapide revenis al Aŭstrazio kaj sieĝis Kolonjon, venkante Plektrudan kaj reprenante la riĉaĵojn kaj trezorojn de sia patro. Karolo plifortigis sian pozicion instalante la merovidan reĝon [[Klotaro la 4-a]] en Aŭstrazio kiel merovidan opozicion al [[Ĉilperiko la 2-a]]. Malgraŭ ne ekzistis merovida reĝo en Aŭstrazio dum ĉirkaŭ 40 jaroj, la pozicio de Karolo estis malfortika tiutempe, kaj li bezonis la subtenon de la establitaj merovidoj por akiri militistan subtenon. Malgraŭ liaj malfortikecoj, la lastatempa sukceso de Karolo igis lin pli influe politika figuro; kiel tia, Ĉilperiko kaj Ragenfredo ne povis gajni decidan venkon kontraŭ li. Do, en 718 ili ankaŭ sendis ambasadorojn kaj gajnis la subtenon de la [[Odo la Granda|duko Odo de Akvitanio]], kiu, laŭ ilia peto, kolektis "gaskonan armeon" por alfronti Karolon. Reage, Karolo kondukis armeon al la orientaj neŭstriaj limoj kaj alfrontis dukon Odo en la [[:en:Battle of Soissons (718)|Batalo ĉe Soissons]]. Duko Odo, rimarkinte ke li estis en malavantaĝo, retiriĝis al Parizo, kie li prenis Ĉilperikon kaj la reĝan trezoron kaj ekiris al Akvitanio. Karolo persekutis ilin, laŭ la Daŭrigoj, ĝis Orleano, sed Odo kaj la neŭstrianoj sukcesis eskapi. En 718, reĝo [[Klotaro la 4-a]] mortis kaj ne estis anstataŭigita; anstataŭe, Karolo iĝis la ĉefan aŭtoritaton en Francio. Li establis packontrakton kun duko Odo, kio certigis, ke Ĉilperiko la 2-a estus redonita al Francio. Poste, ĝis la morto de Ĉilperiko, en 720, ĉe [[Noyon]], la regno estis restarigita sub la Karolida kontrolo, kaj Karolo fariĝis la plej granda palaca nobelo kaj en Neŭstrio kaj en Aŭstrazio. Post la morto de [[Ĉilperiko la 2-a]], la merovida reĝo Teodoriko la 4-a, filo de Dagoberto la 3-a, estis prenita el la Abatejo Chelles kaj nomumita de la Neŭstrianoj kaj Karolo kiel la franka reĝo. =====Plifirmiĝo de potenco===== Kun lia surtroniĝo, okazis pluraj signifaj momentoj en la franka historio. Unue, la LHF finiĝis, verŝajne kompilita dum pluraj jaroj poste en 727, kaj finis unu el la pluraj perspektivoj, kiujn ni havas pri la surtronigo de Karolo. Due, kaj pli grave, la Arnulfida superrego en la dinastio finiĝis kaj la Karolida dinastio (tradukante al "filoj de Karolo") oficiale komenciĝis. Post kiam la tujaj danĝeroj estis superitaj, Karolo komencis firmigi sian pozicion kiel sola urbestro de la franka regno. La civilaj tumultoj inter 714 kaj 721 detruis la kontinentan politikan koherecon, kaj la periferiaj regnoj kiel [[Akvitanio]], [[Alemanio]], [[Burgonjo]] kaj [[Bavario]] eskapis el la rego de la Karolidoj. Kvankam la partio, antaŭ la tempo de Karolo Martel, estis establinta fortan politikan kontrolon sur Francion, restis la lojaleco al la merovida potenco ene de ĉi tiuj limregionoj. =====Fino de la Civitana Milito===== Karolo unue celis restarigi la karolidan dominecon interne en Francio: la Daŭrigoj listigas la kontinuajn manovrojn de Karolo, kiuj solidigis la kampanjojn, generinte la karolidan militan fundamenton. En 718, la AMP registras, ke Karolo batalis kontraŭ la saksoj, puŝante ilin ĝis la rivero [[Weser|Vezero]] kaj daŭrigante per postaj kampanjoj en 720 kaj 724, kiuj sekurigis la nordajn limojn de Aŭstrazio kaj Neŭstrio. Li submetis sian iaman malamikon Ragenfredo ĉe [[Angers|Anĵero]], en 724 kaj certigis lian patronecon, forigante la restantan politikan reziston, kiu daŭre prosperis en okcidenta Neŭstrio. =====Oriente de la Rejno===== En 725, Karolo atakis la periferiajn regnojn, komencante per [[Alemanio]]. La regiono preskaŭ akiris sendependecon dum la regado de [[Pepino el Herstal|Pepino la 2-a]] kaj sub la gvidado de [[:en:Lanfredus|Lantfrido]], Duko de Alemanio, (710–730),ĉar ili agis sen la franka aŭtoritateco, eldonante leĝkodojn kiel la [[:en:Lex Alamannorum|Lex Alamannorum]] sen karolida konsulto. Kiel registrita en la alemania fonto, la [https://salutemmundo.wordpress.com/tag/Karolidian-dynasty/ Breviero de Erchanbert]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, la Alemanoj "rifuzis obei la dukojn de la Frankoj ĉar ili jam ne povis servi la merovidajn reĝojn. Tial, ĉiu el ili tenis sin por si mem. Ĉi tiu aserto validis por pli ol nur Alemanio kaj, same kiel en tiuj regionoj, Karolo brutale submetigis ilin. Karolo sukcesis en sia unua kampanjo, sed revenis en 730, la saman jaron kiam duko Lantfrido mortis kaj estis sukcedita de lia frato [[:en:Theudebald, Duke of Alamannia|Teodebaldo, Duko de Alemanio]]. Kvankam la kampanjoj estis sukcesaj, Karolo ŝajne inspiriĝis de la anglosaksa misiisto [[Bonifaco (sanktulo)|Sankta Bonifaco]], kiu, en 719, estis sendita de papo [[Gregorio la 2-a]] por konverti Germanion, precipe la regionojn de [[Turingio]] kaj [[Hesio]], kie li establis la monaĥejojn de [[:en:Ohrdruf Priory|Ohrdruf]], [[Tauberbischofsheim]], [[Kitzingen]] kaj [[Ochsenfurt]]. Karolo, komprenante la potencialon pri establado de karolid-subtenaj episkopaj centroj, utiligis [[Sankta Pirminio|Sanktan Pirminion]], migrantan monaĥon, por establi eklezian fondon sur la [[:en:Reichenau Island|insulo Reichenau]] en [[Bodenlago]]. Pirminio estis forpelita, en 727, de Lantfrido kaj li retiriĝis al [[Alzaco]], kie li establis monaĥejojn kun la subteno de la [[:en:Etichonids|Etikonida klano]], kiu estis karolidaj simpatiantoj. Ĉi tiu rilato donis al la karolidoj longdaŭran profiton rilate al la estontaj atingoj de Pirminio, kaj tio alportis la karolidan favoron en la abatejojn de la orientaj provincoj. En 725, Karolo daŭrigis sian konkeron el Alemanio kaj invadis Bavarion. Kiel Alemanio, Bavario daŭre akiris sendependecon sub la regado de la Agilolfida-klano, kiu, en la lastaj jaroj, pliigis ligojn kun [[Regno de Longobardoj|Lombardio]] kaj konfirmis siajn proprajn leĝkodojn, kiel la [[:en:Lex Baiuvariorum|Lex Baiuvariorum]]. Kiam Karolo translokiĝis, la regiono spertis potencrivalecon inter [[:en:Grimoald of Bavaria|Grimoaldo de Bavario]] (715-725) kaj lia nevo [[:en:Hugbert of Bavaria|Hugberto]] (725-736), sed kiam Grimoaldo mortis en 725, Hugberto akiris la pozicion kaj Karolo reasertis ilian subtenon. La Daŭrigo registras, ke kiam Karolo forlasis Bavarion, li prenis ostaĝojn, unu el kiuj estis [[:en:Swanachild|Sŭanaŝilda]], kiu poste fariĝus la dua edzino de Karolo Martelo. Paul Fouracre kredas, ke ĉi tiu geedziĝo povus esti intence devigita, bazita sur la fakto, ke la heredaĵo de Sŭanaŝilda ligis ŝin kaj al Alemanio kaj al Bavario. Ne nur ilia geedziĝo permesus pli grandan kontrolon super ambaŭ regionoj, sed ĝi ankaŭ tranĉus la ekzistantajn familiajn ligojn, kiujn la Agilolfidoj havis kun la Pepinida familia branĉo. La fratino de Plektruda, [[:en:Regintrud|Regintruda]] (660-740), estis edziniĝinta al [[:en:Theodo of Bavaria|Teodo de Bavario]] (625-716), kaj ĉi tiu rilato donis ŝancon por ke senrajtigitaj familianoj povus transfuĝi. =====Akvitanio, Burgonjo kaj Provenco===== Post sia konkero oriente de la Rejno, Karolo havis la ŝancon aserti sian dominecon super Akvitanio kaj komencis dediĉi militajn rimedojn kaj fari atakojn en 731. Tamen, antaŭ ol li povus fari iujn ajn gravajn movojn, Akvitanio estis invadita de la [[Omajada kaliflando|omajiada]] militĉefo [[:en:Abd al-Rahman I|Abdal Hamano la 1-a]]. Post la ascendo de Abdal Hamano, en Hispanio, en 731, alia loka [[Berberio|berbera]] sinjoro, [[:en:Munuza|Munuza]], ribelis, poziciiĝis en [[:en:Cerdanya|Cerdanio]], kaj forĝis defendajn aliancojn kun la Frankoj kaj Akvitanio per geedziĝo kun la filino de Odo. Abdal Hamano tiam sieĝis Cerdanion, kaj Munuza estis devigita retiriĝi al Francio, post kio li daŭrigis sian avancon al Akvitanio, alveninte al [[Tours]] antaŭ ol alfronti Karolo Martelo. Karolidaj fontoj atestas, ke la duko Odo petegis Karolon pri helpo, sed la historiisto [[:en:Ian N. Wood|Ian N. Wood]] asertas, ke ĉi tiuj bazoj estis inventitaj de pli postaj por-karolidaj analizistoj. Odo estis grava protagonisto en la [[Batalo de Tuluzo (721)]], kiu fame haltigis la avancon de la islama sinjoro [[:en:Al-Samh ibn Malik al-Khawlani|al-Khawlani]] al [[Narbonne|Narbono]] kaj gajnis laŭdon de Odo en la [[Liber Pontificalis]]. Karolo konis la islaman armeon en la fama [[Batalo de Tours|Batalo de Poitiers]] (732) kaj eliris venka. Ĉi tiu momento fortikigis Karolon Martelon en la historiaj registroj kaj donis al li internacian laŭdon. [[Bede la Honorinda|Beda]], verkinte ĉirkaŭ la sama tempo en [[Jarrow]], Anglio, rememoris la eventon en sia [[Historia ecclesiastica gentis Anglorum|Eklezia Historio de la Angla Popolo]], kaj lia venko donis al Karolo Martelo la admiron de la pionira historiisto [[Edward Gibbon]], kiu konsideris lin la kristana Savanto de Eŭropo. Kvankam lia venko estis konsiderata fama, en realeco ĝi estis tiel malmulte efika, ke Karolo ne akirus multan kontrolon en Akvitanio ĝis la morto de Odo en 735. La venko eble donis al la karolidaj klanoj lokan subtenon, kiu eble permesis al Karolo certigi la regon sur la filo kaj posteulo de Odo, [[Hunaldo de Akvitanio]], sed registroj pri daŭraj malamikecoj en 736 nur plu certigis, ke la rilatoj estis streĉitaj. Kun pli forta establado en Akvitanio, Karolo faris movojn por aserti sian dominecon sur Burgonjon. La regiono, almenaŭ en la nordaj areoj, restis kontrolita kaj aliancita kun la frankaj interesoj. Influa nobelaro kiel [[:en:Savaric of Auxerre|Savariko de Auxerre]] (710-715), kiu konservis preskaŭ-aŭtonomecon kaj gvidis militfortojn kontraŭ burgonjaj urboj kiel Orleano, [[Nevers]] kaj [[Troyes|Truao]], (li eĉ mortis dum la sieĝo de Liono), kaj tio estis fundamenta por la subteno de Karolo. Tial, Karolo faris plurajn provojn kaj por akiri la subtenon de la klano kaj por forigi ĝian aŭtoritatecon. Kiam Savariko mortis dum la frua regado de Karolo, ĉi tiu konsentis subteni la nevon de Savariko, la episkopon [[:en:Eucherius of Orléans|Eŭkerio de Orleano]], en lia postulo je la episkopejo. Tamen, post kiam Karolo ricevis potencan bazon establitan, en 737, li forpelis Eŭkerion, per la helpo de viro nomita Krodoberto, al la [[:fr:Abbaye de Saint-Trond|monaĥejo de Sankta Trondo]]. Karolo entreprenis alian militagon en la sama jaro por plene aserti sian aŭtoritaton, kaj nomumis liajn filojn Pepinon kaj Remiĝon kiel magnatojn. Ĉi tion sekviĝis la instalado de bavaraj politikaj subtenantoj kaj lokaj subtenantoj kiel [https://www.wikitree.com/wiki/Autun-4 Teodoriko de Aŭtuno] (720-782) kaj Adalardo de Chalon<ref>[https://www.google.com.br/books/edition/The_Karolidians/Tcjy7bCmFL0C?hl=en&gbpv=1&dq=Adalhard+Chalon&pg=PA45&printsec=frontcover The Karolidians]</ref>. Ĉi tiun akiro de tero en suda Francio estis subtenita de la kreskanta socia kaoso, kiu ŝajne disvolviĝis dum la jaroj de la Civila Milito. Ĉi tio iĝis pli evidenta en [[Provenco]], kie la lokaj magnatoj, kiel ekzemple [[:en:Abbo of Provence|Abo de Provenco]], nekredeble subtenis la provojn de Karolo restarigi la frankan potencon. En 739, Karolo uzis sian potencon en Burgonjo kaj Akvitanio por gvidi atakon kun sia frato [[:en:Childebrand I|Ĉildebrando la 1-a]] (678-751) kontraŭ la arabaj invadantoj kaj [[:en:Maurontus|duko Maŭronto]], kiu postulis sendependecon kaj alianciĝis kun la islama emiro Abdal Hamano. Verŝajne pro la patroneco de Ĉildebrando rilate al la manuskripto, lia implikiĝo estas tiel amplekse registrita en la Daŭrigoj. Laŭ la manuskripto, Ĉildebrando kaj Karolo rimarkis la eniron de la araba armeo, en Avinjonon kaj rapide moviĝis kontraŭ la alianco. Ili sieĝis la urbon kaj certigis la venkon. La frankoj tiam decidis invadi Septimanion, prenante Narbonon kaj flanke militanta kontraŭ la araba armeo. La Frankoj tiam forpuŝis subtenan armeon senditan. ====Regante Frankion==== Karolo ankaŭ regis la frankan regnon, dum la plej multaj el liaj politikoj centriĝis sur liaj konkeroj kaj militaj klopodoj. En 19-a-jarcenta historiografio, historiistoj kiel [[:en:Heinrich Brunner|Heinrich Brunner]] ankoraŭ centrigis siajn argumentojn pri la bezono de militaj rimedoj al Karolo, precipe la disvolvigo de surĉevalaj militistoj, kiuj atingus ĝian pinton en la Malfrua Mezepoko. Tamen, en la moderna historiografio, historiistoj kiel Pierre Riche kaj Paul Fouracre senkreditigis liajn ideojn kiel tro simplismajn kaj celis prezenti pli realismajn fragmentojn de disvolviĝo, kiuj povas aŭ ne estis interdependaj. Ĉi tiu estis la periodo, en kiu la Karolidoj unue sentis sin establiĝi kiel plene sendependaj de la Merovida reĝeco. =====Vasaleco kaj Eklezio===== Karolo Martelo fariĝis fama en la historiografio pro sia rolo en la disvolviĝo de la koncepto pri [[feŭdismo]]. La debatoj havas siajn radikojn en la argumentoj de historiistoj kiel [[:en:François Louis Ganshof|François-Louis Ganshof]] (1895-1980), kiu rigardis la regadon de Karolo kiel la naskiĝon de la "feŭda" rilato inter potenco kaj posedaĵo. Ĉi tio rezultas el la pliigita uzo de [[:en:Precarium|prekarioj]] aŭ "provizoraj terkoncesioj" fare de la Karolidoj, kiuj asignis kaj disigis sian potencon al siaj subuloj. La argumentoj de Ganshof ligas ĉi tiujn ligilojn al milita poseda rilato; tamen, ĉi tio neniam estas reprezentita en la primaraj fontoj, kaj anstataŭe estas nur implica, kaj verŝajne derivita de iu kompreno pri "feŭdismo" en la [[Fina Mezepoko|Malfrua Mezepoko]]. Lastatempaj historiistoj kiel Paul Fouracre kritikis la recenzon de Ganshof pro ĝia troa simpleco, kaj en realeco, kvankam ĉi tiuj sistemoj de vasaleco ekzistis inter la sinjoro kaj la popolo, ili ne estis tiel normigitaj kiel sugestis la pli antikva historiografio. Ekzemple, Fouracre atentigis aparte pri la instigoj, kiuj allogis sinjorojn kaj militistojn al la karolidaj armeoj, argumentante, ke la ĉefa allogaĵo estis "rabaĵoj" kaj trezoroj akiritaj per la konkero, anstataŭ la "feŭda" devo. Kvankam la regado de Karolo jam ne plu estas konsiderata transira en ĝiaj feŭdaj evoluoj, ĝi estas vidata kiel transira periodo rilate al la disvastiĝo de la ekzistanta sistemo de vasaloj kaj konceditaj terrajtoj. Pro la daŭra milita kaj misia laboro de Karolo, la politikaj sistemoj, kiuj ekzistis en la kernaj regionoj, Aŭstrazio kaj Neŭstrio, oficiale komencis disvastiĝi al la periferio. Tiuj, kiujn Karolo nomumis kiel novan nobelaron en ĉi tiuj regionoj, ofte kun dumvivaj posedperiodoj, certigis, ke la karolidaj lojalecoj kaj sistemoj estu konservataj en ĉiuj regnoj. La Karolidoj ankaŭ estis multe pli striktaj pri siaj terrajtoj kaj posedperiodo ol iliaj merovidaj antaŭuloj, zorge distribuante provizore siajn novajn terojn al novaj familioj, sed konservante ilian kontrolon. Merovidaj reĝoj malfortigis sin asignante tro multe da siaj reĝaj domajnoj al subtenantaj partioj. La Karolidoj mem ŝajne fariĝis ĉiam pli potencaj pro sia malavareco. Fordonante sian teron, la merovidoj permesis al si fariĝi dekoraciaj figuroj kaj la reĝoj neniofarantaj, kiujn [[Eginhardo]] enkondukis en la [[Vita Karoli Magni]]. Pro siaj vastaj militaj konkeroj, Karolo ofte reasignis ekzistantajn terajn setlejojn, inkluzivante ekleziajn posedaĵojn, al novaj terluprenantoj. Ekleziaj posedaĵoj kaj monaĥejoj en la malfrua merovida kaj karolida periodoj estis politikaj centroj kaj ofte ili estis proksime ligitaj al la reĝa kortego, kaj tiele ili ofte implikiĝis en politikaj aferoj, kiuj ofte koliziis kun la tero-reasignado fare de Karolo. Ĉi tiu "[[sekularizo]]" de ekleziaj posedaĵoj kaŭzis gravan streĉiĝon inter la karolida eklezio kaj la ŝtato, kaj ofte donis al Karolo negativan bildon en la ekleziaj fontoj. La reasignado de ekleziaj teroj ne estis nova dum la regado de Karolo. Ian Wood sukcesis identigi la praktikon devenantan de la regadoj de [[Dagoberto la 1-a]] (629–639) kaj [[Klodvigo la 2-a]] (639–657). La plimulto de la fontoj, kiuj prezentas la implikiĝon de Karolo en ekleziaj terrajtoj, devenas de la 9-a jarcento, kaj tial estas malpli fidindaj, sed du supozeble nuntempaj fontoj ankaŭ identigas ĉi tiun demandon. La unua, letero sendita de misiisto Sankta Bonifaco al anglosaksa reĝo [[Aethelbald (Mercia)|Etelbaldo de Mercio]], nomis Karolon "detruanton de multaj monaĥejoj, kaj defraŭdanton de la ekleziaj enspezoj por sia propra uzo...", kondamnante lin pro lia uzo de ekleziaj posedaĵoj. Ĉi tion subtenas la dua fonto, la Daŭrigoj, kiuj rakontas ke, en 733, en Burgonjo, Karolo dividis la Lionajn regionojn inter siaj sekvantoj, tio verŝajne inkluzivante ekleziajn terojn. Pliaj kronikoj kiel la [https://la.wikisource.org/wiki/De_gestis_episcoporum_Antissiodorensium_(Auctor_incertus) Gesta episcoporum Autissiodorensium] kaj la [https://books.google.com.br/books/about/Gesta_sanctorum_patrum_Fontanellensis_co.html?id=LU8sAAAAIAAJ&redir_esc=y "Gesta Sanctorum Patrum Fontanellensis Coenobii"] registris la perdon de vastaj terporcioj apartenintaj al la monaĥejoj. La monaĥejo de [[Auxerre|Oŝero]] estis reduktita al cent [[:en:Mansus|mansus]] ("terunuoj") antaŭ la regado de [[Pepino la juna|Pepino la 3-a]], kaj ĉe la [[:en:Abbey of Saint Wandrille|Abatejo de Sankta Vandrila]] kies direktoro estis la [[:en:Teutsind|Abato Teutsindo]] (735-742), nomumita de Karolo en 735/6, ​​la lokaj posedaĵoj de la Eklezio estis reduktitaj al triono de sia grandeco. Wood ankaŭ kritikis ĉi tiun punkton kaj pruvis, ke la tero-perdo fare de la Eklezio estis fakte tre malgranda, kaj la restanta tero estis simple ludonita ĉar ĝi estis pli granda ol la kapablo de la Eklezio. Estas evidente, ke la vastiĝo de kontrolo de Karolo konsumis multajn reasignitajn posedaĵojn, multaj el kiuj estis ekleziaj domajnoj. ====Interrego, morto kaj dividoj==== Kiam reĝo [[Teodoriko la 4-a]] mortis, en 737, Karolo ne instalis merovidan posteulon. Male al siaj karolidaj antaŭuloj, Karolo estis sufiĉe forta antaŭ la fino de sia regado por ne fidi je la lojaleco de la merovidaj. Li kreis sian propran potencoblokon per la vasaloj, kiujn li instalis en frankaj kernregionoj kaj periferiaj ŝtatoj. Eĉ antaŭ la morto de Teodoriko, Karolo agis kun kompleta suvereneco en Aŭstrazio. Nur en regionoj kiel Neŭstrio, kie historie ekzistis karolida opozicio, Karolo sciis, ke li alfrontus kritikon se li uzurpus la tronon. Tial, ĝis sia morto, Karolo regis kiel "Princeps" aŭ "Unua Homo/Unua Civitano", oficiale akirinte la titolon per sia nekontestita gvidado post la akiro de [[Provenco]] en 737. Tio signifis, ke la demando pri reĝeco restis ĉiam ĉeestanta por liaj posteuloj, kiuj devus plu labori por establi sin kiel membroj de la reĝeco. ====Karolo la Granda==== La plej granda Karolida monarko estis Karolo la Granda, filo de [[Pepino la juna|Pepino]]. Karolo la Granda estis kronita imperiestro de papo [[Leono la 3-a]], en Romo, en la kristnasko de 800. Lia imperio, ŝajne daŭrigo de la [[Okcident-Romia Imperio|Okcidenta Romia Imperio]], estas historiografie nomata la Karolida Imperio. La Karolidaj regantoj ne rezignis pri la tradicia franka (kaj merovida) praktiko je dividado de la heredaĵoj inter heredantoj, kvankam la koncepto de la nedividebleco de la Imperio ankaŭ estis akceptita. La Karolidoj havis la kutimon fari siajn filojn sekundaraj reĝoj en la diversaj regionoj de la Imperio, kiujn ili heredus post la morto de sia patro, kion Karolo la Granda kaj lia filo [[Ludoviko la 1-a (Sankta Romia Imperio)|Ludoviko la Pia]] ambaŭ faris por siaj filoj. Post la morto de la imperiestro Ludoviko la Pia, en 840, liaj postvivantaj plenkreskaj filoj, [[Lotaro la 1-a (Franka Regno)|Lotario la 1-a]] kaj [[Ludoviko la Germano]], kune kun ilia adoleska frato [[Karlo la 2-a (Francio)|Karolo la Kalva]], batalis trijaran civitan militon finiĝantan nur per la [[Traktato de Verdun]]o, en 843, kiu dividis la imperion en tri regnojn, samtempe donante imperian statuson kaj nominalan senjorecon al Lotario, kiu, je 48 jaroj, estis la plej aĝa. La Karolidoj rimarkeble diferenciĝis de la merovidoj per tio, ke ili malpermesis heredon al nelegitimaj idoj, eble por malhelpi internajn kverelojn inter heredantoj kaj certigi limon. ===Malfortigo kaj Malapero de la Dinastio=== ====Malapero de Meza Frankio==== Lotaro estas la unua el la tri fratoj, kiu mortas, lasante la imperion sub la povo de la aliaj du. Fine, post multaj transturniĝoj, lia regno iom post iom estis aneksita al la [[Orientfranka imperio|Orienta Frankio]], kun la [[Skeldo]] markanta la limon inter [[Okcidentfranka imperio|Okcidenta]] kaj Orienta Frankio. La reĝo de Orienta Frankio, samtempe, ankaŭ reakiris la titolon kiel imperiestro. ====Malkresko==== Estis post la morto de Karolo la Granda, ke la dinastio komencis malrapide disfali. Lia regno estis dividita en tri partojn, ĉiu regata de unu el liaj nepoj. Nur la regnoj de la orientaj kaj okcidentaj partoj pluvivis, fariĝante la antaŭantoj de la moderna Germanio kaj Francio. La Karolidoj estis delokigitaj en plejparto de la regno de la Imperio, ĉirkaŭ 888. Ili regis la Orientan Frankion ĝis 911 kaj tenis la tronon de Okcidenta Frankio intermite ĝis 987. Branĉoj de karolidaj kadetoj daŭre regis en [[Vermandois]] kaj [[Duklando Loreno|Malsupra Loreno]] post kiam la lasta reĝo mortis, en 987, sed ili neniam serĉis la reĝajn aŭ imperiajn tronojn kaj faris pacon kun la novaj regantaj familioj. Unu kronikisto de [[Sens]] datas la finon de la Karolida regado per la kronado de [[Roberto la 2-a (Francio)|Roberto la 2-a]] de Frankio kiel subreganto kun sia patro, [[Hugo Kapeto]], tiel komencante la [[Kapetidoj|kapetidan dinastion]]. =====Skandinavaj invadoj===== La termo vikingoj ĝenerale alnomas ĉiujn popolojn de la Nordo, venantajn el la nuna [[Skandinavio]]. En la Karolida periodo, ili unue estis konataj kiel normandoj ("homoj de la Nordo", origino de la nomo Normandio) kaj poste kiel vikingoj. Ili vendis [[sukceno]]n, bestajn felojn kaj metalojn, kaj aĉetis mielon, vinon kaj ĉion, kion ili ne povis produkti en siaj landoj. Ili ĉeestis, en malgrandaj grupoj, en la plej multaj marbordaj urboj de la [[Karolida Imperio|Franka Imperio]]. Ĉirkaŭ 800, la vikingoj konsciiĝis pri nova rimedo de riĉiĝo. Ĉar ili ne estis kristanoj, ili ne devis respekti la abatejojn, kiuj enhavis, kun minimuma defenda strukturo (muregon kaj foje kelkajn gardistojn), konsiderindajn trezorojn, konsistantajn el ĉasaĵoj, relikvujoj, valormetalaj objektoj por uzo en diservoj. Ĉi tiuj objektoj estis aparte dezirataj en ĉi tiu periodo de malforta moncirkulado, kiam metalo estis grava ne nur pro sia valoro sed ankaŭ pro la prestiĝo asociita al ĝi. Sekve, de 800 ĝis ĉirkaŭ 850, la vikingoj daŭrigis siajn komercajn praktikojn, samtempe provante ankaŭ atakojn kontraŭ izolitaj monaĥejoj kiam ajn la okazo ekestis. La unua institucio kiu suferis estis la monaĥejo de [[Lindisfarne]], ĉe la brita marbordo, atakita de la vikingoj en 793. xxx Post tiu unua atako, la vikinga premo pliiĝis: ili velis supren laŭ riveroj sur ĝiaj malprofundaj ŝipoj, malĝuste nomitaj [[Vikingŝipo|"drakaroj"]], kaj prirabis la trezorojn de la abatejoj antaŭ ol reveni al [[Skandinavio]]. Momente, ĉi tiuj estis nur mallongaj ekspedicioj: la normanoj prirabis, forportis la varojn, kaj foriris, plej ofte post bruligado de la loko. Tamen, tiuj atakoj teruris la loĝantaron per sia rapideco, perforto, kaj ankaŭ ĉar ili trafis preĝejojn, kiuj, ekde la establado de la kristanismo, neniam estis atakitaj. En 841, la normanoj atakis la [[:en:Jumièges Abbey|Abatejon de Jumièges]] kaj la urbon [[Rueno]]; la monaĥoj devis fuĝi pro la danĝero de la atakoj, kunportante la relikvaĵojn de siaj sanktuloj. La [[Noirmoutier|Insulo Noarmutiero]] ankaŭ estis plurfoje celo de la normanoj, ĝis la punkto, ke la monaĥoj forlasis sian monaĥejon kaj ekloĝis ĉirkaŭ dudek kvin km sude de [[Nantes]], ĉe Déas, kiu fariĝis [[:en:Saint-Philbert-de-Grand-Lieu|Sankta-Filiberto-de-Granda-Lieo]]. En 843, Nantes estis prenita kaj parto de la loĝantaro masakrita. En la dua triono de la 9-a jarcento, la plej multaj urboj situantaj laŭlonge de riveroj estis vizititaj de la normanoj. Fine de la 9-a jarcento, la fenomeno kreskis en graveco. Temis nun pri multe pli organizitaj bandoj, kiuj antaŭe decidis siajn itinerojn kaj sciis kien iri. La ekspedicioj ankaŭ estis pli multnombraj, kelkfoje komponitaj de cent boatoj, kompare kun malgranda dekduo maksimume komence de la jarcento. Fine, ili ne plu kontentiĝis pri rabado kaj foriro. Pli kaj pli ofte, ili forportis la loĝantaron por esti vendita kiel sklavoj kaj ekloĝis en konkeritaj teritorioj, kie ili kelkfoje pasis la vintron. La vikingoj ruinigis Eŭropon sed ankaŭ la [[Reĝlando Iberio|Iberian Duoninsulon]], tiam islaman, kaj Nord-Afrikon, sen ke iu ajn povu haltigi ilin. Ĉar estis neeble kontroli la tutan teritorion kaj ilia forto kuŝis en la rapideco de iliaj flotoj kaj la brutaleco de iliaj ekspedicioj, estis malfacile antaŭdiri kie ili atakus. Kiam ili ne atakis, la vikingoj postulis la pagon de pezaj tributoj. La kvereloj inter la filoj de Ludoviko la Pia apenaŭ kontribuis por plibonigi la situacion. Lotario kaj lia frato Ludoviko malmulte interesiĝis pri la problemo, kiu preskaŭ tute falis sur [[Karlo la 2-a (Francio)|Karlo]], la plej juna filo, kiu heredis ĉiujn marbordajn teritoriojn. Karlo, kiu estos moknomita la Kalva, provis konstrui pliajn fortikaĵojn. Li petis la gvidantojn de la aristokrataro defendi la minacatajn regionojn. [[:en:Robert the Strong|Roberto la Forta]] (prapatro de la Kapetidoj) estis metita de la reĝo ĉe la kapo de la okcidenta marŝo. Li mortis batalante kontraŭ la vikingoj, en 866. Grafo Odo defendis Parizon kontraŭ atako veninta el la Sejno, en 885. Ĉi tiuj grandaj sinjoroj akiris grandegan prestiĝon en la lukto kontraŭ la skandinava invadanto, prestiĝo kiu kontribuis al la malfortiĝo de la reĝa povo. Armeaj sukcesoj nun estis atribuitaj al la markizoj kaj grafoj. La nekapablo de la Karolidoj solvi la skandinavan problemon estis evidenta: en 911, per la [[Traktato de Saint-Clair-sur-Epte]], [[Karlo la 3-a (Francio)|reĝo Karolo la Simpla]] cedis la Malsupran Sejnon al la vikinga ĉefo [[Rollo]]. Karolo konfidis al Rollo la defendon de la estuaro kaj la rivero laŭflue de Parizo. Ĉi tiu decido estis ĉe la origino de la kreado de la [[Duklando Normandio]]. La Karolidoj estis devigitaj cedi teritoriojn kaj pagi tributojn por kontraŭbatali la skandinavan minacon. Ili ankaŭ estis konsumitaj de familiaj kvereloj. Tial, la klimato de sensekureco akcelis la disfalon de la karolida povo. {{Karolidoj}} === Galerio === <gallery> French kings - Carolingian (FR) by shakko.jpg|Familia/dinastia arbo de la Karolidoj </gallery> == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Frankoj]] * [[Traktato de Verdun]] * [[Listo de francaj reĝoj]] * [[Imperiestroj de la Sankta Romia Imperio]] {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Dinastioj]] [[Kategorio:Karolidoj| ]] [[Kategorio:Francaj reĝoj|*]] [[Kategorio:Germana monarkio]] [[Kategorio:Franca monarkio]] 8olwrp7b618mu40qt6yjwews5svpohf 0 20805 9378032 7605049 2026-05-19T22:54:47Z ThomasPusch 1869 9378032 wikitext text/x-wiki {{unua}} La [[Enciklopedio de Esperanto]] de [[1934]] skribis ĉe la kapvorto '''[[Internaciaj vortoj|Internaciismo]] kaj [[Lingva purismo|purismo]]''': {{citaĵo|"Ni observas en la evoluo de [[Esperanto]] du tendencojn, samtempe efikantajn. La unua celas lingvoformojn plej internaciajn, laŭ sia formo. Tiu tendenco enestas jam en la "[[Unua Libro|Unua Lernolibro]]", kies '''[[Gramatiko de Esperanto#Fundamenta gramatiko de Esperanto|15-a regulo]]''' permesas uzadon de ĉiuj vortoj - tiel nomataj "fremdaj" (pliverdire "[[internaciaj vortoj|internaciaj]]"). La rezulto de tiu tendenco estas apero de vortoj: redaktoro, redakcio, iĥtiologio (apud la fiŝoscienco) ktp. Ni povus nomi la reprezentantojn de tiu tendenco - "Esperantistoj-internaciistoj". La dua tendenco celas, ke la lingvoformoj fariĝu laŭeble logikaj, laŭgramatikaj, eĉ se tio kelkfoje kontraŭas al la tendenco internacieca. Jam en 1a "[[Unua Libro|Unua Lernolibro]]" ni povas konstati tiun duan tendencon. En la sama 15-a regulo [[Zamenhofo]] skribis: "Ĉe diversaj vortoj de unu radiko estas pli bone uzi senŝanĝe nur la vorton fundamentan kaj la ceterajn formi el tiu ĉi lasta laŭ la reguloj de la lingvo Esperanto". La rezulto de tiu dua tendenco estas apero de vortoj: redaktisto, redaktejo ktp. La reprezentantoj de tiu dua tendenco estas kvazaŭ "Esperantistaj puristoj".|[[Ernest Drezen]], [[Skizoj pri Teorio de Esperanto]], 1931, paĝo 77}} == Vidu ankaŭ == * [[Gramatiko de Esperanto]] * ''[[Unua Libro]]'' * ''[[Dua Libro]]'' * ''[[Fundamento de Esperanto]]'' * [[Esperanta etimologio]] * ''[[La Internacia lingvo Esperanto]]'', ruslingva reeldono de 1904 * [[Esperantologio]] * ''[[La Bona Lingvo]]'' de [[Claude Piron]] {{EdE|I}} [[Kategorio:Lingvo]] [[Kategorio:Esperantologio]] 2bwv2bxa6jfaayqequ2datcwcqznvab 0 23924 9378282 9361934 2026-05-20T09:54:37Z Crosstor 3176 /* Elektitaj studentoj */ 9378282 wikitext text/x-wiki {{Informkesto universitato |bildo={{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |bildopriskribo= |emblemo= {{#invoke:Wikidata|claim|P154}} |emblemo=Univerzita Karlova horizontal logo 2023.svg |moto = |urbo = [[Prago]], [[Ĉeĥio]] |speco = ŝtata |establita = |gvidanto = |nombro de studentoj = |nombro de kunlaborantoj= |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO = CZ |situo sur mapo=Prago |situo sur mapo2=Centra Prago |zomo = 14 | retejo = }} [[Dosiero:Charles IV. 2003-12-24.jpg|eta|Monumento al la fondinto de la universitato, Imperiestro Karolo la 4-a]] [[Dosiero:Hopfner Promotionsurkunde.jpg|eta|Doktoriga dokumento de Friedrich Hopfner de 1905 (en la latina)]] '''Universitato de Karolo''' ([[latina|latine]] ''Universitas Carolina'', en [[esperanto]] ankaŭ '''Karola Universitato''') estas [[universitato]] en [[Prago]], fondita en [[7-a de aprilo]] la jaro [[1348]] de la [[Listo de Imperiestroj de la Sankta Romia Imperio|Sankta Romi-Germana Imperiestro]] kaj Reĝo de [[Bohemio]] [[Karolo la 4-a (Sankta Romia Imperio)|Karolo la 4-a]] (nomata "de Luksemburgio" aŭ "de Bohemio"). Ĝi estas la plej aĝa universitato de [[Mez-Eŭropo]]. La institucio apartenas al la [[Koimbra Grupo]], internacia asocio de 41 [[universitato]]j en [[Eŭropo]]. == Historio == Dum la epoko de la fondo de l'universitato, Prago ekfloris kiel ĉefurbo de la Sankta Romi-Germana Imperio. La universitato fondita de Karolo en sia funkcio kiel reĝo de Bohemio en la posta jaro per la diplomo de [[Eisenach]] de 1349 fariĝis "imperia universitato" kaj restis la plej grava de la mezepoka imperio ĝis la skismo komence de la 15-a jarcento. Laŭ la modelo de la (pli malnova) universitato de Parizo ĝi instruis en la klasikaj fakultatoj filozofia, jura, medicina kaj teologia. === ''Nationes'' ("nacioj") === Komence ĝi estis dividita inter kvar t.n. "nacioj" (''nationes'') laŭ la proksimumaj devenaj teritorioj aŭ regnoj de la - nur viraj - studentoj, nome laŭ la "bohemia", "pola", "bavara" kaj "saksa". Ĉiu studento el la Reĝlando Bohemio, ĉu german- aŭ ĉeĥ-lingva, aŭtomate apartenis al la "bohemia nacio". Al la "pola nacio" apartenis ĉiuj studentoj el la eŭropa nordoriento, egale ĉu ili estis civitanoj de la mezepoka pola regno aŭ ne (do ekzemple ankaŭ rusoj), al la "saksa" ĉiuj studentoj el altgermana kaj malaltgermana Nordeŭropo (ekzemple do ankaŭ tiuj el nuntempa [[Nederlando]]) kaj el [[Skandinavio]], al la "bavara" ĉiuj el suda Germanio, hodiaŭa Svislando kaj Italio. En la aŭtonome administrita universitato, ĉiu "nacio" havis po unu voĉo. La ne-bohemaj nacioj kutime voĉdonis kontraŭ la bohema 3:1. La streĉoj inter la "nacioj" fortiĝis, kiam la bohema subtenis la eklezian reform-movadon de [[Jan Hus]], dum la aliaj daŭre restis ĉe [[katolikismo]]. La Karola Universitato estis centro de la husana movado. La bohemaj studentoj atingis, ke la filo de imperiestro Karolo, reĝo [[Venceslao la 4-a]] de Bohemio, per la [[Dekreto]] de ''[[Kutná Hora]]'' (''Kuttenberg'') la [[18-a de januaro|18-an de januaro]] [[1409]] decidis, ke la bohema nacio havos tri voĉojn kaj la aliaj kune unu voĉon. En majo 1409 ĉirkaŭ 1000 profesoroj kaj studentoj proteste forlasis Pragon kaj fondis novan universitaton en [[Lepsiko]]. Tiu elmigro kaj la fakto, ke la restintaj bohemoj en 1417 decidis, ke la praga universitato oficiale estus husana, izoligis ĝin de la aliaj (tiuepoke nur katolikaj) universitatoj de Eŭropo. Eĉ katolikaj bohemoj studis ne plu en Prago, sed en eksterlando. Kiel konsekvenco la antaŭa graveco de la Karola universitato perdiĝis. == Universitato de Karolo-Ferdinando == En [[1654]] ĝi estis kunigita kun jezuita akademio, fondita en [[1562]], kaj nomita Universitato de Karolo-Ferdinando. Tiun en [[1882]] oni dividis laŭ lingvoj: tiel estiĝis en 1882 [[Germana Universitato de Prago]] (neniiĝo en 1945). En 1920 estis renovigita la nomo Universitato de Karolo. == Fakultatoj == * [[Fakultato de Homsciencoj (Universitato de Karolo)|Fakultato de Homsciencoj]] * [[Fakultato de Sociaj Sciencoj (Universitato de Karolo)|Fakultato de Sociaj Sciencoj]] == Elektitaj studentoj == * [[György Árvay]], hungara [[apotekisto]] * [[László Bellyei]], hungara literaturhistoriisto * [[Edvard Beneš]] * [[Albert Bogsch]], hungara radiologo * [[István Borsody]], hungara historiisto * [[Karel Čapek]] * [[Villebald József Danczi]] * [[László Dobossy]], hungara literaturhistoriisto * [[János Damáz Fehér]], hungara monaĥo * [[Bohumil Hrabal]] * [[Franz Kafka]] * [[István Kelen]], hungara [[ĵurnalisto]] * [[Albert Kemény]], hungara dentkuracisto * [[Egon Erwin Kisch]] * [[Mór Klein]], hungara rabeno * [[Ernő Koppenstein]] * [[Milan Kundera]] * [[Imre Peres]] (1953-), slovakia hungara kalvinana [[pastro]] * [[Dénes Mosolygó]], hungara pulmonoplogo * [[Nikola Tesla]] * [[Kázmér Antal Zsilinszky]], hungara pastro == Gravuloj == * [[Carl Ferdinand Cori]] (1896-1974), ĉeĥ-usona biokemiisto * [[Martin Hattala]], slovaka [[lingvisto]] * [[Jan Hus]], majstro kaj rektoro (1409-1410) * [[Julius Vincenz von Krombholz]] (1782-1843), mikologo * [[József Blaskovics]], hungara-ĉeĥa altlerneja instruisto * [[Péter Rákos]] (1925-2002), ĉeĥia hungara literaturhistoriisto ĉi tie lernis, poste instruis * [[Jan Šlechta ze Všehrd]], ĉeĥa [[filozofo]] (1466-1525) == Vidu ankaŭ == {{Projektoj}} * [[4339 Almamater]], asteroido * [[Pafado en Filozofia fakultato de Universitato de Karolo]] {{Publikaj altlernejoj en Ĉeĥio}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Universitato de Karolo| ]] [[Kategorio:Universitatoj en Ĉeĥio|Karolo]] [[Kategorio:Lernejoj en Prago]] [[Kategorio:Fondita de Karolo la 4-a]] [[Kategorio:Lernejoj fonditaj en 1348]] [[Kategorio:Lernejoj nomitaj laŭ personoj|Karolo]] [[Kategorio:Publikaj altlernejoj en Ĉeĥio]] klinpqssdok0um6h8lpmclr8nhsckoe 0 24141 9378303 9376603 2026-05-20T10:46:38Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9378303 wikitext text/x-wiki {{Leginda|jaro=2026 |monato=04 |tago=03}} {{Geokesto | Urbo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Kievo / Kijivo | alia_nomo = {{Lang-uk|Київ}} | alia_nomo1 = | devena_nomo = | kategorio = urbo kun aparta statuso <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = {{Pluraj bildoj | pozicio = centre | direkto = vertikala | larĝeco = 300 | dosiero1 = 17-07-02-Maidan Nezalezhnosti RR74377-PANORAMA.jpg | dosiero2 = Маріїнський палац в Києві (cropped).jpg | dosiero3 = P1130119-1.JPG | piedlinio = De supre malsupren: [[Placo de Sendependeco (Kievo)|Placo de Sendependeco en Kievo]], [[Marijinskij palaco]], [[Monaĥejo de la Grotoj de Kievo|Moneĥejo de la Grotoj]] }} <!-- *** Simboloj *** --> | flago = Flag_of_Kyiv_Kurovskyi.svg | blazono = COA_of_Kyiv_Kurovskyi.svg <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Київ | moto = | kromnomo = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = {{Ukrainio}} | lando_flago = | ŝtato = | regiono_tipo = Provinco | regiono = {{Kieva provinco}} | distrikto = | municipo = | histregiono_faldo = 1 | histregiono = Kijiva Regno | histregiono1 = [[Granda Duklando de Litovio|Granda litova duklando]] | histregiono2 = Lublina Unio | histregiono3 = [[Ukraina Soveta Socialisma Respubliko|USSR]] <!-- *** Familio *** --> | parto = | rivero = Dnipro | memorindaĵo_tipo = Memorindaĵoj | memorindaĵo_faldo = 1 | memorindaĵo = [[Monaĥejo de la Grotoj de Kievo|Monaĥejo de Grotoj]] | memorindaĵo1 = [[Katedralo de Sankta Sofia (Kievo)|Katedralo de Sankta Sofia]] | memorindaĵo2 = [[Preĝejo Sankta Andreo (Kievo)|Preĝejo Sankta Andreo]] | memorindaĵo3 = [[Monaĥejo Sankta Mikaelo de la Orumitaj Kupoloj|Monaĥejo de la Orumitaj Kupoloj]] | memorindaĵo4 = Domo kun ĥimeroj | ŝoseo = [[Metroo de Kievo]] | ŝoseo_tipo = Metroo <!-- *** Situo *** --> | situo = Kijivo | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = 179 | lat_d = 50 | lat_m = 27 | lat_s = 00 | lat_NS = N | long_d = 30 | long_m = 31 | long_s = 25 | long_EW = E | koordinatoj_tipo = | plej_alta = | plej_alta_leviĝo = | plej_alta_lat_d = | plej_alta_long_d = | plej_malalta = | plej_malalta_leviĝo = | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_long_d = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = {{#invoke:Wikidata|claim|P2046}} | areo_rondumo = 2 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|}} | loĝantaro_dato = {{WikidataLoĝantaroDato}} | loĝantaro_denseco = {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} | loĝantaro_noto = <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = 882 | establita_tipo = Unua skribmencio | ĉefulo_tipo = Urbestro | ĉefulo = [[Vitalij Kliĉko]] <small>(ekde la 25-a de junio 2014)</small> | ĉefulo_partio = {{#invoke:Wikidata|claim|P6|qualifier=P102|parameter=link}} <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[Orient-Eŭropa tempo|OET]] | utc_offset =+2 | horzono_DST = [[Orient-Eŭropa tempo|OEST]] | utc_offset_DST =+3 | poŝtkodo = 01000—06999 | areo_kodo = +380-44 | areo_kodo_tipo = | kodo = 8000000000 | kodo_tipo = KOATUU <!-- *** Mapoj *** --> | mapo_priskribo = | mapo_lokumilo = | mapo1 = | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = Situo enkadre de Ukrainio | mapo1_lokumilo = Ukrainio | mapo2 = | mapo2_priskribo = <!-- *** Retpaĝoj *** --> | commons = Kyiv | statistiko = | retpaĝo = [http://www.kmv.gov.ua www.kmv.gov.ua] | notoj={{mapligilo urbo|zomo=9}} }} '''Kievo'''<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=PIV: Kievo|url=http://vortaro.net/#kievo}}</ref><ref name="revo"/><ref>{{citaĵo el libro|titolo=Großes Wörterbuch Esperanto-Deutsch|aŭtoro=[[Erich-Dieter Krause]]|paĝo=355}}</ref> aŭ '''Kijivo'''<ref name="revo">[https://www.reta-vortaro.de/revo/art/kiev.html#kiev.0o Kiev/o, Kijiv/o // Reta Vortaro]</ref><ref>[[Volodimir Pacjurko]]. ''[https://sites.google.com/site/ukrainavortaro/Cxefpagxo/k/i Granda Esperanta-ukraina vortaro. Ĉirkaŭ 100 000 vortoj kaj vortkombinoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220714134612/https://sites.google.com/site/ukrainavortaro/Cxefpagxo/k/i |date=2022-07-14 }}'' — Lvivo, 2015</ref> ({{lingvo-uk|Ки́їв}}) estas la ĉefurbo kaj plej granda urbo de [[Ukrainio]]. Je la 1-a de januaro 2022, ĝia loĝantaro estis 2 952 301<ref>"[https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf Number of present population of Ukraine 1 January 2022]" ([https://web.archive.org/web/20220810155123/https://ukrstat.gov.ua/druk/publicat/kat_u/2022/zb/05/zb_%D0%A1huselnist.pdf arkivo]) . UkrStat.gov.ua. 1-a de Januaro 2022.</ref>, igante Kievon la sepa plej popolriĉa urbo en Eŭropo. La urbo situas en la [[nordo]] de Ukrainio, sufiĉe proksime al la landlimo kun [[Belorusio]] (en la direkto al [[Homel]]). La urbon trairas la rivero [[Dnepro]]. Kievo estas grava industria, scienca, akademia kaj kultura centro de [[Orienta Eŭropo]]. Ĝi estas hejmo de multaj kompanioj, altlernejoj kaj esplorcentroj. La urbo nombras grandan nombron da historiaj monumentoj, precipe religiaj, el kiuj du estas listigitaj kiel [[Mondaj Heredaĵoj]]: la [[Katedralo de Sankta Sofia (Kievo)|Katedralo Sankta Sofia]] kaj la [[Monaĥejo de la Grotoj de Kievo|Monaĥejo de la Grotoj]]. La urbo havas evoluigitan publikan transportsistemon, inkluzive de [[Metroo de Kievo|metroo]] kaj navedotrajnoj. Kievo estas unu el la plej malnovaj urboj en [[Orienta Eŭropo]]. Ĝi falis de prospero al obskureco plurfoje dum sia historio. Ĝi verŝajne originas kiel [[Slavoj|slava]] komercejo fondita ĉirkaŭ la 6-a aŭ 7-a jarcento sur la komerca vojo inter [[Skandinavio]] kaj [[Konstantinopolo]]. Kievo fariĝis la ĉefurbo de la [[Kieva Regno]], la unua regno de la orientaj slavoj, kiu prosperis kaj kies influo etendiĝis ĝis la [[Balta Maro]]. Post pluraj raboj, la urbo estis tute detruita en 1240 de la mongolaj invadoj kaj perdis ĉian influon dum pluraj jarcentoj. Ĝi tiam fariĝis provinca ĉefurbo de malalta graveco, metita sub la kontrolon de siaj potencaj najbaroj: sinsekve [[Litovio]], [[Pollando]] kaj, fine, [[Rusio]]. Post la [[disfalo de Sovetunio]] kaj la deklaro de sendependeco de [[Ukrainio]] en 1991, Kievo fariĝis la ĉefurbo de la nova ŝtato. Ĝia loĝantaro rapide kreskis danke al la enfluo de ukrainoj, kiuj antaŭe loĝis en la diversaj respublikoj de [[Sovetunio]]. Sub la nova reĝimo, ĝi prosperis kaj restis la plej riĉa kaj plej popolriĉa urbo en la lando. == Geografio == [[Dosiero:Kyiv, Ukraine ESA22370890 (cropped).jpeg|eta|Foto de kievo de la [[Eŭropa Kosma Agentejo|eŭropa]] satelito Sentinel-2]] === Situo === Kijivo etendiĝas norde de [[Ukrainio]] ĉe ambaŭ flankoj de la rivero [[Dnepro]], kiu fluas suden tra la urbo, en la direkton de la [[Nigra Maro]]. La plej malnova urboparto situas en la dekstra flanko (okcidente de la rivero); dum la [[20-a jarcento]], la urbo plivastiĝis kaj oni ekloĝis ankaŭ la maldekstran flankon (oriente de la rivero). Parto el tiu lando estas protektita de [[digo]]j. La [[belorusio|belorusia]] landlimo estas 90 kilometrojn for norden, [[Ĥarkivo]], la dua urbo de la lando, 400 kilometrojn orienten; [[Odeso]], la ĉefa haveno de la lando, 450 kilometrojn suden. === Hidrografio kaj reliefoj === Kievo limas ambaŭ bordojn de la rivero Dnepro je ĉirkaŭ dudek kilometroj. La teritorio de la urbo kuŝas ĉe la kuniĝo de tri naturaj regionoj: la altebenaĵoj situantaj sur la dekstra bordo de la rivero, la malaltebenaĵoj okupantaj ĝian maldekstran bordon kaj [[Polesio]], vasta regiono etendiĝanta tra nordokcidenta Ukrainio karakterizita per arbarkovritaj stepaj pejzaĝoj. Kievo situas tuj laŭflue de la kunfluejo de la riveroj [[Dnepro]] kaj [[Desno]]. La urbo unue estis konstruita sur la altaĵoj de la dekstra (okcidenta) bordo, kiuj altiĝas ĝis 180 metroj kaj dominas la riveron, provizante naturan defendan lokon samtempe ebligante kontroladon de la rivera trafiko. Ĝuste sur ĉi tiu bordo, tranĉita de ravinoj, situas la [[Historia urboparto|malnova urbo]]. Norde de la centro, la urbo etendiĝis super areo situanta sub la reliefoj je rivernivelo (malsupra urbo). La urbo vastiĝis sur la maldekstra bordo en la [[20-a jarcento]], precipe ekde la 1960-aj jaroj. Malalta kaj sabla, ĝi devis esti protektita kontraŭ la riverinundoj per digoj. La larĝeco de la rivero estas signifa, atingante preskaŭ kilometron en iuj lokoj. Sed en la urbocentro, la rivero dividiĝas en ĉefan kanalon kaj plurajn duarangajn kanalojn, kiuj kreis multajn insulojn, insuletojn kaj duoninsulojn. Dum la soveta epoko, la rivero estis evoluigita por igi ĝin navigebla, kaj tuj norde de la urbo akvobaraĵo kreis la [[Kieva rezervujo|Kievan rezervujon]], artefaritan lagon de 922 km², 110 km longan kaj 12 km larĝan. La urbo gastigas plurajn havenajn infrastrukturojn. === Teritoria Organizo === [[Dosiero:Адміністративний поділ Києва.gif|eta|Mapo de Kievaj distriktoj.<br> Okcidenta riverbordo: <br> Flave (sude): [[Holosiivskij distrikto]]<br> Verde: [[Peĉerskij distrikto]]<br> Roze: [[Ŝevĉenkivskij distrikto]]<br> Ruĝe: [[Solomjanskij distrikto]] <br> Blue: [[Svjatoŝinskij distrikto]]<br> Oranĝe: [[Podilskij distrikto]]<br> Flave (norde): [[Obolonskij distrikto]]<br> Orienta riverbordo:<br> Oranĝe: [[Darnitskij distrikto]]<br> Blue: [[Dniprovskij distrikto]]<br> Ruĝe: [[Desnjanskij distrikto]]]] La urbo Kievo kovras areon de 827 km². Ĝi estas en la centro de [[metropola areo]] de 12 300 km² kaj [[urba areo]] de 28 900 km². La unua konata formala subdivido de Kievo datiĝas de 1810, kiam la urbo estis subdividita en 4 partojn: Peĉersk, Starokijv, kaj la unua kaj dua partoj de Podil. En 1833-1834, laŭ dekreto de [[Nikolao la 1-a (Rusio)|caro Nikolao la 1-a]], Kievo estis subdividita en 6 policajn distriktojn; poste ili estis pliigitaj al 10. En 1917, ekzistis 8 kvartalaj konsilioj, kiuj estis reorganizitaj de [[Bolŝeviko|bolŝevikoj]] en 6 teritoriojn. Dum la soveta epoko, dum la urbo kreskis, la nombro de distriktoj ankaŭ iom post iom pliiĝis. Ĉi tiuj pli novaj distriktoj de la urbo, kune kun kelkaj pli malnovaj areoj, estis nomitaj honore al eminentaj komunistoj kaj socialismaj-revoluciaj figuroj; tamen, pro la maniero, kiel multaj komunistaj partianoj fine, post certa tempodaŭro, malfavoriĝis kaj tial estis anstataŭigitaj per novaj, pli freŝaj personoj, ankaŭ la nomoj de la distriktoj de Kievo ŝanĝiĝis laŭe. La lasta distrikta reformo okazis en 2001, kiam la nombro de distriktoj malpliiĝis de 14 al 10. Sub [[Oleksandr Omelĉenko]] (urbestro de 1999 ĝis 2006), ekzistis pliaj planoj por la kunfandiĝo de kelkaj distriktoj kaj revizio de iliaj limoj, kaj la tuta nombro de distriktoj estis planita malpliiĝi de 10 al 7. Kun la elekto de la nova urbestro ([[Leonid Ĉernovetskij]]) en 2006, ĉi tiuj planoj estis arkivigitaj. Ĉiu distrikto havas sian propran loke elektitan konsilion kun jurisdikcio pri limigita amplekso de aferoj. Ĉirkaŭ la urbo estas unua grupo de antaŭurbaj urboj disigitaj sur tuta areo de 2 354 km² kaj kun loĝantaro de 788 000 en 2007. La ĉefaj urboj estas [[Viŝhorod]], [[Brovari]], [[Borispilo]], [[Ukrajinka]], [[Obuĥiv (Kieva Provinco)|Obuĥiv]], [[Tripilja]], [[Vasilivka]], [[Bojarka]], [[Viŝneve]], [[Buĉa]] kaj [[Irpin]]. Dua, pli fora zono de antaŭurbaj urboj, disigita sur areo de 10 986 km² kaj kun loĝantaro de 280 400 en 2007, inkluzivas [[Ivankiv]], [[Bariŝiŭka]], [[Fastiv]], [[Makariv]] kaj [[Borodjanka]]. === Naturaj aeroj === La teritorio de la urbo inkluzivas multajn artefaritajn kaj naturajn lagojn, entute 7 949 hektarojn, kaj plurajn plaĝojn. [[Botanika ĝardeno|Botanikaj ĝardenoj]], parkoj kaj arbaroj okupas proksimume duonon de la urba areo. Kun verda areo de 45 449 hektaroj, aŭ 18,5 kvadrataj metroj pokape (el kiuj 5 115 estas malfermitaj al la publiko), Kijivo estas unu el la plej verdaj metropoloj en Eŭropo. Tamen, ĉi tiuj verdaj spacoj estas malegale distribuitaj, kun alta koncentriĝo en la urbocentro, en la monteta areo sude laŭlonge de la dekstra bordo de la [[Dnepro]] kaj ĉe la periferio de la urbo nordoriente kaj nordokcidente. Malmultaj urboj en Eŭropo havas tiajn vastajn verdajn spacojn en la urbocentro: ambaŭ bordoj de la rivero kaj la insuloj kaj insuletoj inter ili estas tute okupitaj de vastaj naturaj zonoj, inkluzive de densaj arbaroj, herbejoj kovritaj de sovaĝaj floroj kaj malsekejoj. La bordoj havas sablajn strandojn, el kiuj kelkaj estas facile alireblaj kaj tre popularaj somere. Kelkaj lokoj estas protektitaj, kiel ekzemple la [[Regiona Pejzaĝa Parko de la Dnepro-Insuloj]] aŭ la [[Nacia Natura Parko Holosijiv]]. <gallery mode="packed"> Козачий острів.jpg|Insuloj Kozaĉij kaj Olhin Національний природний парк «Голосіївський», грабовий ліс восени.JPG|Arbaro de la [[Nacia Natura Parko Holosijiv|Parko Holosijiv]] Grishko Botanical Garden 2014 046.jpg|[[Botanika Ĝardeno Griŝko (Kievo)|Botanika Ĝardeno Hriŝko]] </gallery> === Klimato === La urbo havas [[kontinenta klimato|kontinentan klimaton]] de tipo Dfb laŭ la [[klimata klasifiko de Köppen]]. La plej varmaj monatoj estas [[junio]], [[julio]] kaj [[aŭgusto]], kiam la maksimumaj temperaturoj varias inter 13,8 kaj {{GdC|24,8}}; la plej malvarmaj monatoj estas [[decembro]], [[januaro]] kaj [[februaro]], kiam ili varias inter -4,6 kaj {{GdC|−1,1}}. Kievo kaj la ĉirkaŭaj regionoj estas kovritaj de neĝo ĝenerale ekde la mezo de [[novembro]] ĝis la fino de [[marto]]. La [[precipitaĵo|averaĝa ĉiujara pluvokvanto]] sumiĝas je 618 [[Milimetro|mm]]. La averaĝa ĉiujara [[temperaturo]] estas {{GdC|9}}. {|class="wikitable" style="font-size:90%;width:100%;border:0px;text-align:center;line-height:120%;" ! style="background: #99CCCC; color: #000080" height="17" |Monato ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Jan ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Feb ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Mar ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Apr ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Maj ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Jun ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Jul ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Aŭg ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Sep ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Oct ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Nov ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Dec ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Jaro |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" |Avĝ alta temperaturo ({{GdC}}) | style="background: #FFFFFF; color:#000000;" | -0,8 | style="background: #DDFF99; color:#000000;" | 0,7 | style="background: #FFA500; color:#000000;" | 6,5 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 15 | style="background: #FF0000; color:#000000;" | 21,1 | style="background: #FF0000; color:#000000;" | 24,6 | style="background: #FF0000; color:#000000;" | 26,5 | style="background: #FF0000; color:#000000;" | 25,9 | style="background: #FF0000; color:#000000;" | 20 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 12,9 | style="background: #FFA500; color:#000000;" | 5,3 | style="background: #DDFF99; color:#000000;" | 0,5 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 13,2 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" |Avĝ malalta temperaturo ({{GdC}}) | style="background: #0000FF; color: black;" | -5,5 | style="background: #6495ED; color: black;" | -5 | style="background: #C0C0C0; color: black;" | -0.8 | style="background: #FFFF00; color: black;" | 5,7 | style="background: #FFA500; color: black;" | 10,9 | style="background: #FF8000; color: black;" | 14,8 | style="background: #FF6347; color: black;" | 16,7 | style="background: #FF8000; color: black;" | 15,7 | style="background: #FFA500; color: black;" | 10,6 | style="background: #FFFF00; color: black;" | 5,1 | style="background: #C0C0C0; color: black;" | 0.4 | style="background: #6495ED; color: black;" | -3.9 | style="background: #FFFF00; color: black;" | 5,4 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" |Precipitaĵo ([[mm]]) | style="background: #F0FFFF; color: black;" | 38 | style="background: #F0FFFF; color: black;" | 40 | style="background: #F0FFFF; color: black;" | 40 | style="background: #E6E6FA; color: black;" | 42 | style="background: #0000FF; color: black;" | 75 | style="background: #0000FF; color: black;" | 73 | style="background: #1E90FF; color: white;" | 68 | style="background: #87CEFA; color: white;" | 56 | style="background: #E6E6FA; color: black;" | 57 | style="background: #E6E6FA; color: black;" | 46 | style="background: #F0FFFF; color: black;" | 46 | style="background: #F0FFFF; color: black;" | 47 | style="background: #87CEFA; color: black;" | 618 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" |Sunbrilaj horoj | style="background: #FFD700; color: black;" | 42 | style="background: #FFD700; color: black;" | 67 | style="background: #FFFF00; color: black;" | 112 | style="background: #FFFF00; color: black;" | 162 | style="background: #FFFF00; color: black;" | 257 | style="background: #FFFF00; color: black;" | 276.2 | style="background: #FFFF00; color: black;" | 273 | style="background: #FFFF00; color: black;" | 287 | style="background: #FFFF00; color: black;" | 251 | style="background: #FFFF00; color: black;" | 123 | style="background: #FFD700; color: black;" | 51 | style="background: #FFD700; color: black;" | 31 | style="background: #FFFF00; color: black;" | 1843 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" | % Humideco | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 83 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 80 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 74 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 64 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 62 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 67 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 68 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 67 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 74 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 77 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 85 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 86 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | 74 |- | colspan="14" style="text-align:center;font-size:90%;"|''Fonto: [http://www.pogodaiklimat.ru/climate/33345.htm Погода и Климат] ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=http%3A%2F%2Fwww.pogodaiklimat.ru%2Fclimate%2F33345.htm arkivo])'' |} == Historio == === Prahistorio kaj antikva epoko === Homaj setlejoj sur la teritorio de Kievo jam ekzistis dum la [[paleolitiko]] (inter 40 000 kaj 15 000 a.K). La unuaj [[Neolitiko|neolitikaj]] triboj praktikantaj agrikulturon kaj bredadon okupis la lokon ĉirkaŭ 3000 a.K. Multaj objektoj pruvantaj la ekziston de vilaĝo datanta de la [[Kuproepoko|kupro]], [[Bronzepoko|bronzo]] kaj [[Ferepoko|feroepokoj]] estis malkovritaj. La triboj kiuj vivis tie komercis kun la [[Nomado|nomadaj popoloj]] de la [[Stepo|stepoj]]: [[skitoj]], [[sarmatoj]], [[ĥazaroj]] kaj poste la [[grekoj]] setlintaj en kolonioj kiujn ili kreis ĉe la marbordo de la [[Nigra maro|Nigra Maro]]<ref>« [https://www.britannica.com/place/Kyiv/History Kyiv] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.britannica.com%2Fplace%2FKyiv%2FHistory arkivo]), ĉe [[Encyclopædia Britannica]] </ref>. === Komenciĝo de la urbo === Laŭ tradicio, la urbo Kievo estis fondita en 482 p.K., sed [[Arkeologio|arkeologiaj]] pruvoj sugestas, ke la unua praurbo ekestiĝis inter la 6-a kaj 7-a jarcentoj sur la monteto Zamkova. La loko tiam kovris kvar hektarojn kaj verŝajne estis protektita per palisaĵo el tero kaj ligno (simila al tiu, kiun arkeologoj trovis sur proksima monteto, Starokijivska, kiu protektis alian praurbon de ĉirkaŭ du hektaroj datante el la sama periodo). Ĉi tio estis la centro de politika kaj religia potenco, kiel pruvas la malkovro de la sanktejo dediĉita al [[Svjatovit]]-[[Rodo (mitologio)|Rodo]]. Inter la 8-a kaj 9-a jarcentoj, Kievo, praurba centro de la [[Polianoj]] (tribo de orientaj slavoj), transformiĝis en signifan urbon de ĉirkaŭ 11 hektaroj. La princoj tiam komencis kunigi slavajn tribojn, al kiuj ili trudis la impostturneon nomatan ''poliudie''. La nomo Kievo aperas por la unua fojo en la ''[[Komenca kroniko]]''. Tri fratoj, Kyi, Shchek kaj Ĥoriv, ​​estas prezentitaj kiel la fondintoj de Kievo, kiu, reale, jam estis establita politika centro. En 882, Kievo estis konkerita de [[Olego la Saĝa]] (ukraine: Oleh), [[Vikingoj|vikingo]] posteulo de [[Ruriko]], princo de [[Velikij Novgorod]]. La urbo fariĝis la ĉefurbo de la unua [[Rutena lingvo|rutena]] ŝtato, la [[Kieva Regno]], konata en Eŭropo kiel la Princlando Kievo, sub la nomo Kønugård (Kænugarðr en la [[norena lingvo]]). Greka kristanismo estis enkondukita tien baldaŭ poste de [[Olga de Kievo|Olga]] (aŭ Olha), la regentino de Kievo (945-964); ĝi estis poste trudita de [[Volodimiro la 1-a]] (980-1015), konsiderata la vera fondinto de la [[Kieva Imperio]]<ref>Michel Heller : Histoire de la Russie et de son Empire, 2015, Éd. Tempus Perrin, (ISBN 978-2262051631)</ref>. === Ekspansio kaj defalo (10-a ĝis 14-a jarvento) === Dum la 10-a kaj 11-a jarcento, Kievo ege kreskis dank'al la kreado de komerca vojo inter [[Skandinavio]] kaj [[Konstantinopolo]]. Profitante ĉi tiun ekonomian kreskon, princo [[Volodimiro la Granda]] volis konstrui centralizitan ŝtaton kun Kievo kiel ĉefurbo. Post malsukceso en sia provo dependiĝi de la [[Paganismo|pagana]] dio [[Peruno]], Volodimiro estis baptita en [[Ĥersoneso]] en 988 fare de la bizanca pastraro kaj edziĝis al la [[Purpurnaskita|purpurnaskita]] princino Anna. Poste ĉiuj orientslavaj triboj estis kristanigitaj fare de princo Volodimiro, tiel fortigante ligojn kun la [[Orienta Romia Imperio]]. Dum la regado de la filo de Volodimiro, [[Jaroslavo la Saĝa]], la Kieva ŝtato estis la plej granda kaj plej potenca lando en Eŭropo, kaj la princo mem estas neoficiale nomita la "bopatro de Eŭropo", ĉar liaj infanoj geedziĝis kun okcidentaj monarĥoj, kaj lia filino [[Anna de Kievo|Anna]] edziniĝis al la franca reĝo [[Henriko la 1-a (Francio)|Henriko la 1-a]] kaj ensorbigis ĉe la francoj la kutimon bani en [[saŭno]]j kaj uzi pladon. Kievo tiam estis grava urbo kun pli ol 30 000 loĝantoj disigitaj sur la 80 hektaroj de la supra urbo kaj la 150 hektaroj de la malsupra urbo. Ĉi tiu urba kresko, kiu vidis multobliĝon de religiaj monumentoj, estis kronita per la fondo, ekster Kievo, sed proksime al la urbo, de la fama [[Monaĥejo de la Grotoj de Kievo|Monaĥejo de la Grotoj]]. En 1169, la grandurbo estis prirabita kaj grave difektita fare de la gvidanto de 11 nordorientaj princlandoj, [[Andreo de Bogolubovo]], kiu regis super [[Suzdalo]], [[Velikij Novgorod]] kaj [[Jaroslavl]] (nuntempa Rusio)<ref>Maximilian-Samson-Friedrich Schöll, [https://books.google.com/books?id=1C4VAAAAQAAJ&pg=PA195 Cours d'histoire des États Européens, depuis le bouleversement de l'Empire romain d'Occident jusqu'en 1789] ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fbooks.google.com%2Fbooks%3Fid%3D1C4VAAAAQAAJ%26pg%3DPA195 arkivo] ).</ref>. La urbo perdis sian politikan gravecon, kaj en 1171 ĝiaj estroj sian titolon de grandpinco. Ĝi estis absorbita en [[Rusio]]n, kiu estis fariĝinta prafederacio de disaj urboŝtatoj, ligitaj per lingvo, religio, tradicioj, kutimoj, kaj regataj de membroj de la [[Rurikidoj]], kiuj ade militis unu kontraŭ la alia. Novaj priraboj de Kievo okazis en 1203, fare de rurikida estro, kaj en 1240, dum la invado de [[Batu Ĥano]]<ref>Marie Favereau : La Horde, 2023, Eld. Perrin, (ISBN 978-2262099558)</ref>: la urbo estis kvazaŭ findetruita kaj ties loĝantaro amasmurdita, falante de 50 000 homoj al 2000<ref>Davison, Derek (6-a de Decembro 2019). "[https://fx.substack.com/p/today-in-european-history-the-mongols Today in European history: the Mongols sack Kiev (1240)]". fx.substack.com</ref>. === Kievo sub pollitova kaj kozaka regado (1363-1667) === En 1362, la urbo estis konkerita fare de la trupoj de la [[grandduko]] de [[Litovio]] [[Algirdas]]. Litovoj respektadis la kulturon de la [[Rutenoj|rutenoj]] kaj adoptis multon de ili; eĉ litovaj statutoj estis skribitaj en la tiama lingvo de la plimulto de la loĝantaro de Kievo- la [[Rutena lingvo|rutena]]. [[Dosiero:Pic I V Ivasiuk Mykola Bohdan Khmelnytskys Entry to Kyiv.jpg|eta|maldekstre|300px|Triumfa eniro de la Zaporogan-kozakoj gviditaj fare de [[Bohdan Ĥmelnickij]] en Kievon en 1648, pentraĵo de la 19-a jarcento]] Per la [[Unio de Lublino|Unio de Lublin]] en 1569, [[Pollando]] kaj [[Litovio]] unuiĝis en [[Respubliko de Ambaŭ Nacioj|ununuran ŝtaton]] por bremsi la ekspansion de [[Grandprinclando Moskvo|Moskvio]] kaj la [[Krimea Ĥanlando]]. Fine de la 15-a jarcento, Kievo adoptis la [[Magdeburga juro|Magdeburgan juron]] kaj iĝis unu el la ĉefaj lokoj de la konfliktoj inter la [[Orientaj katolikaj eklezioj]] kaj la [[Ortodoksa kristanismo]]. Dum la 17-a jarcento, la [[Zaporogoj|Zaporogaj kozakoj]], kiuj setlis laŭflue de Kievo ĉe la rivero [[Dnepro]], fariĝis pli kaj pli agresemaj, kaj la konfliktoj kun la polaj aŭtoritatoj pliiĝis. En 1648, la hetmano [[Bohdan Ĥmelnickij]] triumfe eniris Kievon. Li celis krei sendependan ukrainan ŝtaton, la [[Kozaka Hetmanato|Kozakan Hetmanaton]]. Tamen, Ĥmelnickij poste trovis sin en malfacila sitacio kadre de la bataloj, kiujn li gvidis kontraŭ la potenca pola armeo, kaj en 1654 li konkludis aliancon kun la caro de Rusio [[Aleksej Miĥajloviĉ]], kiu metis Ukrainion sub ties protekton. La konflikto daŭris konfuze, kun multe da detruo. Fine, en 1667, la [[Batalhaltigo de Andrusovo]] konfirmis la superregadon de Moskvo super la maldekstra bordo de la Dnepro, dum la dekstra bordo restis parto de [[Pollando]]. Kievo, kvankam situanta sur la dekstra bordo, estis metita sub la [[protektorato]] de [[Rusio]]. === Kievo sub rusa regado === En 1793, la [[dua dispartigo de Pollando]] ebligis al carino [[Katerina la 2-a (Rusio)|Katerina la 2-a]] aneksi la teritoriojn sur la dekstra bordo de la Dnepro. Katerina la 2-a aboliciis la Kozakan Hetmanaton kaj integrigis Ukrainion en la [[Rusia Imperio|Rusian Imperion]]. Kievo fariĝis la ĉefurbo de la registaro de [[Malgranda Rusio]]<ref name= Encyclo> « [https://www.britannica.com/place/Kyiv/History Kyiv] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.britannica.com%2Fplace%2FKyiv%2FHistory arkivo]) ĉe [[Encyclopædia Britannica]]</ref>. Dum la 19-a jarcento, [[Ukrainio]] iom post iom perdis sian aŭtonomecon. La alveno de multaj rusaj migrantoj, la agoj de la imperia administrado kaj modernigo kontribuis al [[rusigo]] de la urbo. Komence de la 20-a jarcento, ruslingvanoj fariĝis plimulto en la urbocentro. Tamen, entuziasmuloj rekrutitaj el la nobelaro, militistoj kaj komercistoj de ukraina deveno provis konservi la lokan kulturon per sekreta presado de libroj, surscenigado de amatoraj teatraĵoj aŭ studado de loka folkloro<ref name= Encyclo/>. [[Dosiero:Хрещатик 1899.jpg|eta|La urbo en 1899.]] Kievo estis iom post iom fariĝinta grava komerca centro dum la dua duono de la [[18-a jarcento]], danke precipe al la forigo de doganaj baroj inter Rusio kaj Ukrainio. Ĉi tiu kresko daŭris en la [[19-a jarcento]] danke al la kreskanta graveco de la ukraina ekonomio, kiu fariĝis gren-eksportanta regiono. En Kievo, modernaj fabrikoj estis konstruitaj apud la kieva milita arsenalo kaj segejoj. Ĉi tiuj produktis tabakon, tekstilajn ŝtofojn, ledon kaj bieron. Fine de la 1860-aj jaroj, Kievo estis konektita per fervojo al [[Moskvo]] kaj [[Odeso]], haveno kiu provizis elirejon al la [[Nigra maro]]. Ĉi tiuj novaj infrastrukturoj plue kontribuis al pliigo de la rolo de Kievo kiel industria, komerca kaj administra centro<ref name= Encyclo/>. La periodo 1917-1922 estis ege malstabila por Kievo. Post la disfalo de la caraj aŭtoritatoj pro la [[Rusia revolucio de 1917]], politikaj, profesiaj kaj kulturaj urbaj organizaĵoj starigis batolon por elekti la membrojn de leĝodona asembleo, la [[Ukraina Centra Konsilio]], kiu voĉdonis por sendependenco de Ukrainio, kreante la [[Ukraina Popola Respubliko]] en januaro de 1918. Sed la [[Bolŝeviko|bolŝevika armeo]] konkeris la urbon la 9-an de februaro kaj efektivigis [[Ruĝa teroro|brutalan subpremadon]] kontraŭ etnaj ukrainoj. Tiu okupado ne daŭriĝis longe ĉar la [[Traktato de Brest-Litovsk]] subskribita de [[Lenin]] la 3-an de marto 1918, kiu finis la [[Orienta Fronto (Unua Mondmilito)|konflikton inter Germanio kaj Rusio]] sub kondiĉoj malfavoraj al ĉi-lasta, postulis, ke la soveta registaro agnosku la sendependecon de Ukrainio. Germanaj militfortoj okupis la landon kaj instalis marionetan registaron en Kievo, sed tio kolapsis kiam Germanio estis venkita de la [[Aliancanoj de la Unua Mondmilito|Aliancanoj]] en novembro 1918. Germanaj trupoj forlasis la landon kaj la sendependeco de Ukrainio denove estis proklamita. Preskaŭ tuj, la [[Sovetia-Ukrainia Milito|batalado rekomenciĝis]] inter la ukraina nacia armeo gvidata de [[Simon Petljura]], la [[Ruĝa Armeo]] kaj la [[Blanka Armeo]]. Kievo estis nelonge okupita en novembro 1919 de la [[Blanka movado|Blankuloj]] antaŭ ol ĝi estis fine rekaptita de la Ruĝa Armeo. La [[Pola-Soveta Milito]] ekkomenciĝis printempe de 1920, kaj Kievo estis nelonge okupita de la Poloj en majo 1920 antaŭ ol ili estis fine repuŝitaj de la sovetiaj trupoj<ref name= Encyclo/>. Dum ĉi-tiu ĥaosa periodo, malgraŭ la enfluo de rifuĝintoj el la ĉirkaŭa kamparo, precipe judoj fuĝantaj de [[pogromo]]j, la loĝantaro de la urbo, falĉita de masakroj, malsatego kaj epidemioj, falis ene de 10 monatoj inter la du censoj de marto 1919 kaj januaro 1920 de 544 369 loĝantoj al 374 000<ref>Thomas Chopard, Le martyre de Kiev : 1919, l'Ukraine en révolution entre terreur soviétique, nationalisme et antisémitisme, Paris, Vendémiairel, 2015, 285 p. (ISBN 978 2 36358 152 5), p. 18</ref>. <gallery mode="packed"> Штурм Києва 1918.jpg|Bombado de Kievo, februaro de 1918 Pic U N UNR Army (March 1918).jpg|Soldatoj de la ukrainia armeo ĉe la [[Monaĥejo Sankta Mikaelo de la Orumitaj Kupoloj]], marto de 1918 Polish troops in Kiev.jpg|Polaj trupoj en Kievo, majo de 1920 </gallery> Ukrainio estis integrigita en [[Sovetunio]]n en 1922 kiel la [[Ukraina Soveta Socialisma Respubliko]]. La ĉefurbo de ĉi tiu socialista respubliko estis [[Ĥarkivo]], ĉar Kievo estis rigardata kun suspektemo de la nova reĝimo pro siaj ligoj kun ukrainaj naciistoj. Ĝi ne fariĝus la ĉefurbo denove ĝis 1934. La ekonomio de la urbo, grave skuita de la konfliktoj, iom post iom resaniĝis. La tri kvinjaraj planoj antaŭ la [[Dua Mondmilito]] kreis kompaniojn en la sektoroj de maŝiniloj, ĥemiaĵoj kaj elektraj ekipaĵoj. La [[Holodomoro|granda malsatego de 1932-1933]] malpliigis la migrantan loĝantaron de Kievo, kiu ne estis registrita kaj ne havis porcikartojn. Malgraŭe, la loĝantaro de la urbo, kiu akre falis post la [[Rusia Enlanda milito]], altiĝis de 366 000 loĝantoj en 1922 ĝis 930 000 loĝantoj en 1940<ref name= Encyclo/>. Kiam [[Nazia Germanio]] estigis militon kontraŭ [[Sovetunio]] en 1941 rompante la [[Pakto Ribbentrop-Molotov|Pakton Ribbentrop-Molotov]], Kievo rapide trovis sin ĉe la fronto. Post furioza 90-taga lukto, germanaj fortoj sukcesis ekstermi plurajn sovetiajn armeojn kaj ekposedis la urbon la 19-an de septembro 1941. De la 24-a ĝis la 28-a de septembro 1941, eksplodoj verŝajne kaŭzitaj de la [[NKVD]] detruis la ĉefan avenuon en la urbocentro, [[Ĥreŝĉatik]]-avenuon kaj la ĉirkaŭajn stratojn, kie troviĝis la ''Kommandantur'' kaj aliaj germanaj administracioj kaj kie loĝis germanaj oficiroj kaj gvidantoj. La eksplodoj, same kiel la sekvanta incendio, kiu daŭris ĝis la 29-a de septembro, detruis grandan parton de la centraj kvartaloj (inkluzive de la [[Nubskrapulo de Ginzburg]]) kaj kaŭzis viktimojn inter la invadantoj, sed ankaŭ eĉ pli grandan nombron inter la civila loĝantaro. En Kievo, la juda komunumo, kiu reprezentis signifan parton de la loĝantaro (pli ol 200 000 homoj), tuj estis viktimo de nazia persekutado. La 29-an kaj 30-an de septembro 1941, 33 371 judaj viroj, virinoj kaj infanoj estis pafmortigitaj de la ''[[Einsatzgruppen]]'' en ravino ĉe la periferio de la urbo (la [[Babin Jar|masakro de Babi Jar]]). La germanoj kaŭzus plurajn dekojn da miloj da pliaj viktimoj dum la sekvaj du jaroj, inkluzive de granda parto de la juda komunumo. La viktimoj, kiuj ankaŭ inkluzivis [[Ciganoj|ciganoj]]n kaj ukrainojn, ofte estis deportitaj al la [[Koncentrejo de Sireco|koncentrejo Sireco]], situanta norde de la urbo. Multaj loĝantoj de Kievo estis devigitaj al punlaboro<ref>Anatoli Kouznetsov, ''Babi Yar'', Parizo, Robert Laffont, septembro de 2011, 447 p. (ISBN 978-2-221-12703-2), p. 83-90</ref><ref name= Encyclo/>. [[Dosiero:Ruined Kiev in WWII.jpg|eta|Kievo ruinigita post la Dua Mondmilito.]] La Ruĝa Armeo, post furioza batalo kontraŭ germanaj trupoj, sukcesis transiri la Dnepron kaj rekonkeri la urbon la 6-an de novembro 1943. Kvardek porcentoj de la konstruaĵoj estis detruitaj, kune kun 800 industriaj establaĵoj. La soveta registaro aljuĝis al la urbo la titolon de [[Urbo-Heroo]] (kune kun [[Odeso]], [[Sebastopolo]] kaj [[Kerĉo]]) por memori la furiozan reziston kontraŭ la germanaj trupoj. Post konkursoj implikantaj plurajn arkitektojn<ref>Fabien Bellat, « La reconstruction de Kiev sous Staline. Entre déni du style ukrainien et triomphalisme déclaré », Histoire de l'art, no 91 « Ukraine »,‎ 2023, p. 46-57 (ISBN 9782909196374, ISSN 0992-2059)</ref>, rekonstrulaboroj estis rapide efektivigitaj kiel parto de la unua postmilita kvinjara plano, kaj la urbo resaniĝis. Ĝi rapide fariĝis la tria plej granda ekonomia centro en Sovetunio. Inter la 1950-aj jaroj kaj la fino de la 1980-aj jaroj, la industria sektoro de la urbo forte kreskis, kaj ĝia loĝantaro triobliĝis, atingante 2,6 milionojn da loĝantoj en 1989<ref name= Encyclo/>. === Ĉefurbo de sendependa Ukrainio === La gvidanto de [[Sovetunio]], [[Miĥail Gorbaĉov]], kiu ekregis en 1985, elektis politikon de liberaligo, kiu vekis en ĉiuj sovetaj respublikoj, kiuj estis parto de tiu federacio, kreskon de liberecaj postuloj kaj naciismoj, kiuj ĝis tiam estis subpremitaj de la reĝimo. La unuaj grandskalaj manifestacioj en Kievo okazis la 26-an de marto 1989. La manifestacioj multiĝis dum la sekvaj monatoj: ili postulis aparte la okazigon de liberaj elektoj, la agnoskon de la ukraina lingvo kiel [[oficiala lingvo]] kaj la aŭtonomecon de la Ortodoksa Eklezio de Moskvo. Fine, la [[ukraina parlamento]], kies sidejo estis en Kijivo, deklaris la sendependecon de Ukrainio la 24-an de aŭgusto 1991 kaj la urbo fariĝis ĝia ĉefurbo. [[Referendumo pri sendependeco de Ukrainio|Ukrainoj voĉdonis grandmaĵoritate favore al sendependeco]] la 1-an de decembro 1991. [[Dissolvo de Sovetunio|Sovetunio estis dissolvita]] fine de 1991. Kijivo denove fariĝis grava politika centro. La urbo malfermiĝis al la [[merkata ekonomio]], ĝia aspekto rapide moderniĝis, kaj ĝi alprenis la allogon de grava eŭropa ĉefurbo malgraŭ la ekonomia recesio, kiu trafas la landon post la laŭgrada dissolvo de ĝiaj fortaj ekonomiaj ligoj kun Rusio. Kievo establiĝis kiel la ekonomia, financa kaj kultura centro de Ukrainio. Sed la rapidega transiro al merkata ekonomio en lando sen demokratia tradicio estis akompanata de la leviĝo de [[oligarĥo]]j, kio lasis ne ĉiam pozitivan spuron sur la urboplanadon. [[Dosiero:Euromaidan collage.jpg|eta|maldekstre|300px|Fotomuntado de eventoj de [[Eŭromajdano]]. Supre: granda eŭropa flago deplojita de la manifestaciantoj; kantistino [[Ruslana]] laŭtlegas la Eŭromajdanan rezolucion; poreŭropa manifestacio je la 27-a de novembro 2013. Meze: Popola Asembleo sur Eŭropa Placo je la 1-a de decembro 2013. Malsupre: revolucia kristnaska arbo; manifestaciantoj ĵetante akvon al policanoj je la 11-a de decembro 2013; piedestalo de la Lenin-monumento en Kievo, detruita je la 8-a de decembro 2013.]] Ĉar Ukrainio oscilis ekde sia sendependeco inter la konservado de proksimaj ligoj kun [[Rusio]] kaj la pliproksimiĝo al [[Eŭropa Unio]] kaj la adopto de pli demokratia sistemo, Kijivo fariĝis centro de [[Poreŭropismo|poreŭropa]]j kaj [[demokratio|pordemokratia]]j fortoj. Post la prezidanta elekto de 2004, kies rezultoj ŝajnis plejparte difektitaj de diversaj fraŭdoj, Kijivo estis en la centro de vasta kampanjo de paca protesto (la [[Oranĝa Revolucio]]), kiu konfirmis la demokratiajn elektojn de la ukraina socio kaj kondukis al la nuligo de la baloto kaj la falo de la tiama prezidanto [[Viktor Janukoviĉ]]. En novembro 2013, la ukraina prezidanto [[Viktor Janukoviĉ]] reelektita en 2010, sub premo de rusiaj gvidantoj, rezignis pri la subskribo de [[Asociiga interkonsento inter Ukrainio kaj Eŭropa Unio|Asociiga interkonsento inter Ukrainio kaj Eŭropa Unio]] favore al aliĝo al la [[Eŭrazia Ekonomia Unio]], kontraŭdirante la volojn de la parlamento. Kijivo tuj fariĝis la centro de longedaŭraj [[Poreŭropismo|por-eŭropaj]] protestoj daŭrantaj preskaŭ tri monatojn ([[Eŭromajdano]]), kiuj defiis ankaŭ la korupton de la gvidantoj kaj la potencon de la oligarĥoj. Ĉi tiuj protestoj eskaladis, lasante 100 protestantojn kaj 13 policanojn mortintajn. La prezidanto Janukoviĉ fuĝis al Rusio kaj estis senpostenigata de la [[Verĥovna Rada|parlamento]]. La 24-an de februaro 2022, rusiaj militfortoj lanĉis [[Milito de Rusio kontraŭ Ukrainio ekde 2022|ofensivon kontraŭ Ukrainio]] invadante ĝian teritorion, sub la preteksto protekti la [[donbaso|donbasajn]] teritoriojn kontraŭ daŭriĝanta "genocido", "sennaziigi" kaj senarmeigi Ukrainion. Kijivo estis unu el la ĉefaj celoj de ĉi tiu invado: ĝia konkero devis ebligi la instaladon de registaro favora al rusiaj interesoj. Rusiaj planoj antaŭvidis la konkeron de la urbo ene de kelkaj tagoj, sed la rezisto de la ukraina armeo ruinigis ĉi tiun celon. Konsiderindaj fortoj estis lanĉitaj direkte al la ĉefurbo, malpli ol 100 kilometrojn de la limo, el Rusio kaj ties aliancano Belorusio. La batalado atingis la urbon ekde la unua tago. Aera atako estis lanĉita kontraŭ la [[flughaveno de Hostomel]], situanta nordokcidente de Kijivo, por ebligi la postan alteriĝon de trupoj per aero, sed ĝi estis fiasko ĉar la kurejo estis sabotita kaj la rusiaj paraŝutistoj suferis grandajn perdojn, kvankam ĝi estis konkerata la sekvantan tagon. La 26-an de februaro, nova aera atako kontraŭ la milita flughaveno Vassilkiv, situanta sude de la urbo, estis forpuŝita. La rusiaj konvojoj venantaj de la nordo progresis malfacile ĉar ili estis malhelpitaj de la sabotado de la pontoj, sed ankaŭ de gravaj loĝistikaj problemoj. Ili tamen ekloĝis en la antaŭurboj de la urbo komence de marto. Dua konvojaro alvenanta de la nordoriento ankaŭ alproksimiĝis al la urbo. Intensa batalado okazis en [[Irpin]] (nordokcidenta antaŭurbo), kaŭzante multajn civilajn viktimojn. Ekde la unua tago, la urbo suferis sporadajn bombadojn (ĉefe per misiloj) sed ukrainaj kontraŭaviadilaj defendoj limigis la superflugon de rusiaj bombaviadiloj. Parto de la loĝantaro devis translokiĝi al ŝirmejoj konstruitaj dum la [[Malvarma milito|Malvarma Milito]] same kiel en [[Metroo de Kievo|metrostacioj]]. Elirmalpermeso estas deklarita dum la nokto por detekti sabotadajn operaciojn. Preskaŭ duono de la loĝantaro de la metropola areo de Kijivo, du milionoj da homoj, forlasis ĝin dum la unuaj du semajnoj per trajno aŭ aŭto por serĉi rifuĝon en la okcidento de la lando aŭ eksterlande. Meze de marto 2022, la pozicioj preskaŭ stabiliĝis, ambaŭ flankoj batalante sen ia ajn grava progreso. Fine, la 29-an de marto, la rusia vicministro pri defendo Aleksandr Fomin anoncis la retiriĝon de rusiaj fortoj el la regiono de Kijivo<ref>Nebi Qena et Yuras Karmanau, « [https://www.timesofisrael.com/moscow-says-it-will-curb-assault-on-kyiv-chernihiv-russian-troops-seen-withdrawing/ Moscow says it will curb assault on Kyiv, Chernihiv; Russian troops seen withdrawing] » ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.timesofisrael.com%2Fmoscow-says-it-will-curb-assault-on-kyiv-chernihiv-russian-troops-seen-withdrawing%2F arkivo]), ĉe www.timesofisrael.com</ref>. Kvar tagojn poste, la ukrainia vicministro pri defendo [[Hanna Maljar]] konfirmis, ke ukrainiaj fortoj reakiris kontrolon de plejparto de la [[Kijiva provinco]]<ref>Julia Hollingsworth, Joshua Berlinger, Sana Noor Haq, John Sinnott, Adrienne Vogt and Veronica Rocha CNN, « [https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-putin-news-04-2-22#h_4516cdd9f42ccce6f029c3d2fe2764c7 Kyiv region "liberated" from Russian forces, senior Ukrainian defense official says]} » ([https://web.archive.org/web/20220402202021/https://edition.cnn.com/europe/live-news/ukraine-russia-putin-news-04-2-22/h_4516cdd9f42ccce6f029c3d2fe2764c7 arkivo]), ĉe [[CNN]]</ref>. Kijivo de tiam estas regule celo de rusiaj bombadoj, ekzemple la [[Misilatakoj de la 8-a de julio 2024|misilatakoj de la 8-a de julio 2024]]. <gallery mode="packed"> 2022 Kyiv Offensive.png|Rusia ofensivo al Kievo, februaro-marto 2022 Russian bombardment of telecommunications antennas in Kiev (3to4).jpg|Bombado de telekomunikada turo de Kijivo, 1-a de marto 2022 Battle of Hostomel, 04.03.2022, Skirmish Aftermath.jpg|Restaĵoj de batalodo en la apudurbo [[Hostomel]], 4-a de marto 2022 Взятие под контроль аэродрома на территории Украины 011 (3to4).png|Rusiaj soldatoj en la [[flughaveno de Hostomel]] Okhmatdyt after Russian attack, 2024-07-08 (12).jpg|Evakuado de kuracatoj de la porinfana malsanulejo [[Oĥmatdit]], julio 2024 </gallery> == Loĝantaro == Kijivo estas la plej granda urbo en Ukrainio kaj la sepa plej loĝata en Eŭropo. La loĝantaro de Kijivo komence de 2025 estas proksimume 3,7 milionoj da homoj<ref>[https://news.telegraf.com.ua/ukr/kiev/2025-02-26/5899779-bilshe-nizh-do-pochatku-povnomasshtabnoi-viyni-skilki-naspravdi-lyudey-zhive-v-kievi/amp Більше, ніж до початку повномасштабної війни: скільки насправді людей живе в Києві]. Телеграф (рос.). 26-a de februaro 2025.</ref>. Je la 1-a de oktobro 2018, la tiama loĝantaro de Kievo estis 2 944 408 homoj, kun iomete pli malalta konstanta loĝantaro de 2 893 932<ref>[https://web.archive.org/web/20090126182704/http://gorstat.kiev.ua/p.php3?c=1123&lang=1 Головне управління статистики міста Києва]. Arkivigita el [http://www.gorstat.kiev.ua/p.php3?c=1123&lang=1 originalo] la 26-a de januaro 2009</ref>. === Lingvoj === Laŭ esploroj faritaj de la Sociologia Grupo "Рейтинг" en 2017, 30% de la urba loĝantaro parolis la [[Ukraina lingvo|ukrainan]] hejme, 33% parolis la [[Rusa lingvo|rusan]], 36% parolis la ukrainan kaj la rusan egale, kaj 1% parolis la ukrainan kaj alian lingvon egale[74]. La [[Milito de Rusio kontraŭ Ukrainio ekde 2022|rusia invado de Ukrainio]] provokis novan ondon de ukrainiĝo en la urbo, kun pli kaj pli da homoj preferantaj paroli la ukrainan<ref>'[https://www.rferl.org/a/russian-language-use-plunges-wartime-ukraine/32419351.html It Will Perish When I'm Gone': Russian Language Usage Plunges In Wartime Ukraine] (англ.). [https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BE_%D0%A1%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%B0 Радіо Свобода]. 20-a de majo 2023.</ref>. Laŭ enketo farita de la Internacia Respublikana Instituto en aprilo-majo 2024, 73% de la urba loĝantaro parolis la ukrainan hejme, kaj 54% parolis la rusan (male al la enketo de la antaŭa jaro, pluraj elektoj estis permesitaj)<ref>[https://ratinggroup.ua/files/ratinggroup/reg_files/ninth_municipal_survey_may_2024_ua_for_printing.pdf Дев'яте всеукраїнське муніципальне опитування] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20240606154745/http://ratinggroup.ua/files/ratinggroup/reg_files/ninth_municipal_survey_may_2024_ua_for_printing.pdf |date=2024-06-06 }} (Aprilo – Majo 2024) — соціологічна група «Рейтинг»</ref>. Laŭ la Ŝtata Statistika Servo, en la akademia jaro 2023/24 en Kijivo, el 331 774 studentoj en mezlernejaj edukejoj, 331 700 (99,98%) studis en ukrainlingvaj klasoj<ref>[https://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2023/osv/osv_rik/zso23_ue.xlsx Загальна середня освіта в Україні у 2023 році] — [https://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2022/osv/osv_rik/arch_pto_u.htm Сайт Державної служби статистики України]</ref>. La 13-an de julio 2023, laŭ decido de la Urba Konsilio de Kijivo, moratorio pri la publika uzo de ruslingvaj kulturaj produktoj estis enkondukita en la urbo<ref>Лещенко, Леся (13 липня 2023). [https://www.unian.ua/society/u-kiyevi-zaboronili-publichne-vikoristannya-rosiyskomovnogo-kulturnogo-produktu-novini-kiyeva-12327423.html У Києві заборонили публічне використання російськомовного культурного продукту]. УНІАН. Архів оригіналу за 28 жовтня 2023. Процитовано 9 грудня 2023.</ref>. === Religioj === Laŭ religia aparteneco, 64% de la loĝantoj de Kievo identigis sin kiel kredantoj (2006). La plimulto de la kredantoj estas [[ortodoksaj kristanoj]]. La urbo ankaŭ havas [[Romkatolika Eklezio|Romkatolikan Eklezion]], [[Ukraina Grek-Katolika Eklezio|Ukrainan Grek-Katolikan Eklezion]], [[Baptista Eklezio de Vestboro|Baptistan Eklezion]], [[Eklezio de Jesuo Kristo de la Sanktuloj de la Lastaj Tagoj|Eklezion de Jesuo Kristo de la Sanktuloj de la Lastaj Tagoj]] kaj aliaj kristanaj movadoj. Relative malgranda parto de kredantoj aŭ identiĝas kun aliaj konfesioj (3%) aŭ hezitas identiĝi kun iu ajn aparta konfesio (12%). [[Islamo]] estas la dua plej granda religio. Kievo havas grandan islaman komunumon. Plej multaj islamanoj estas [[Sunaismo|sunaistoj]], sed ekzistas [[Ŝijaismo|ŝijaisma]] komunumo. La etna konsisto konsistas ĉefe el [[turkoj]], [[azerbajĝananoj]], [[uzbekoj]], [[tataroj]], [[ĉeĉenoj]], [[araboj]], [[paŝtunoj]] kaj ukrainoj, kiuj konvertiĝis al Islamo. === Nacia konsisto === Laŭ enketoj faritaj de la Sociologia Grupo "Рейтинг" en 2017, ukrainoj konsistigis 91% de la loĝantaro de la urbo, rusoj - 7%, kaj aliaj naciecoj - 2%<ref>Якою мовою спілкуються в регіонах України? http://pravda.press/news/society/yakoyu-movoyu-spilkuyutsya-v-regionakh-ukrainy--26894/ {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220808190914/http://pravda.press/news/society/yakoyu-movoyu-spilkuyutsya-v-regionakh-ukrainy--26894/ |date=2022-08-08 }}</ref>. == Arkitekturo == {{Granda dosiero|Panorama_of_Podil.jpg|1000px|{{center|Panorama vido je historia urboparto Podil je aŭgusto 2012}}}} Moderna Kijivo estas miksaĵo de la malnova (Kijivo konservis ĉirkaŭ 70 procentojn el pli ol 1000 konstruaĵoj konstruitaj dum 1907–1914) kaj la nova, videbla en ĉio, de la arkitekturo ĝis la vendejoj kaj la homoj mem. Kiam la ĉefurbo de la [[Ukraina SSR]] estis translokigita de [[Ĥarkivo]] al Kievo, multaj novaj konstruaĵoj estis menditaj por doni al la urbo "la brilon kaj poluron de ĉefurbo". En la debatoj, kiuj temis pri kiel krei modelon de urbocentro, la nuna urbocentro de [[Ĥreŝĉatik]] kaj [[Placo de Sendependeco (Kievo)|Placo de Sendependeco]] ne estis la evidentaj elektoj. Kelkaj el la fruaj, finfine ne realiĝintaj, ideoj inkluzivis parton de Peĉersk, [[Lipki (Kievo)|Lipki]], [[Eŭropa Placo (Kievo)|Eŭropa Placo]] kaj [[Placo Sankta Mikaelo (Kievo)|Placo Sankta Mikaelo]]. La planoj konstrui masivajn monumentojn (de [[Vladimir Lenin]] kaj [[Josif Stalin]]) ankaŭ estis forlasitaj, pro manko de mono (en la 1930-aj jaroj–1950-aj jaroj) kaj pro la monteta pejzaĝo de Kievo<ref>[http://www.kyivpost.com/news/nation/detail/109648/ Forgotten Soviet Plans For Kyiv] ([https://web.archive.org/web/20120204003123/http://www.kyivpost.com/news/nation/detail/109648/ arkivo]), [[Kyiv Post]]</ref>. Spertante rapidan loĝantarkreskon inter la [[1970-aj jaroj]] kaj la mezo de la [[1990-aj jaroj]], la urbo daŭrigis sian konstantan kreskon post la jarmilŝanĝo. Rezulte, la centraj distriktoj de Kijivo ofertas punktitan kontraston de novaj, modernaj konstruaĵoj inter la palaj flavoj, bluoj kaj grizoj de pli malnovaj apartamentoj. Urba disvastiĝo iom post iom malpliiĝis, dum la loĝdensoj de antaŭurboj pliiĝis. La plej multekostaj posedaĵoj estas en la areoj [[Peĉersk]] kaj [[Ĥreŝĉatik]]. Ankaŭ estas prestiĝe havi posedaĵon en novkonstruitaĵoj en la kvartaloj [[Ĥarkivskij]] aŭ [[Obolonskij distrikto|Obolon]] laŭlonge de la [[Dnepro]]. La ukrainia sendependeco anoncis aliajn ŝanĝojn. Okcidentstilaj loĝkompleksoj, modernaj noktokluboj, elegantaj restoracioj kaj prestiĝaj hoteloj malfermiĝis en la centro. Kaj plej grave, kun la malpliigo de la vizreguloj en 2005<ref>[http://www.workpermit.com/news/2005_08_10/europe/ukraine.htm Workpermit.com] ([https://web.archive.org/web/20091230163628/http://www.workpermit.com/news/2005_08_10/europe/ukraine.htm arkivo])</ref>,Ukrainio poziciigis sin kiel ĉefa turisma allogaĵo, kun Kievo, inter la aliaj grandaj urboj, serĉanta profiti el novaj ŝancoj. La centro de Kievo estis purigata kaj konstruaĵoj estis restaŭrataj kaj renovigataj, precipe [[Ĥreŝĉatik]] kaj la [[Placo de Sendependeco (Kievo)|Placo de Sendependeco]]. Multaj historiaj kvartaloj de Kievo, kiel ekzemple la [[Deklivo Sankta Andreo]], fariĝis popularaj vendejstratoj, kie oni povas trovi tradician ukrainan arton, religiajn objektojn, librojn, ludilojn (plej ofte [[Ŝako|ŝakludojn]]) kaj ankaŭ juvelojn vendeblajn<ref>[http://www.kiev.info/shopping/andrey_sp.htm Kiev.info] ([https://web.archive.org/web/20090627025919/http://www.kiev.info/shopping/andrey_sp.htm arkivo])</ref>. === Religiaj konstruaĵoj === La plej famaj historiaj arkitekturaj kompleksoj de Kievo estas la [[Katedralo de Sankta Sofia (Kievo)|Katedralo de Sankta Sofia]] kaj la [[Monaĥejo de la Grotoj de Kievo|Monaĥejo de la Grotoj]], kiuj estas agnoskitaj de [[Unesko|UNESKO]] kiel [[Monda heredaĵo de Unesko|Monda Heredaĵo]]. La [[Katedralo de Sankta Sofia (Kievo)|Katedralo de Sankta Sofia]], komencita en 1017 kaj kompletigita en 1037, estis desegnita por kongrui kun kaj reprodukti la splendoron de bizancaj preĝejoj. Kvankam dediĉita al "sankta saĝo", kiel la granda katedralo de Konstantinopolo, ĝi havas tre malsaman formon. Anstataŭ ununura duongloba kupolo leviĝanta super la korpo de la konstruaĵo, Sankta Sofia havas dek tri bulbajn kupolojn. La centra kupolo estas ora kaj iomete pli granda ol la aliaj, kiuj estas verdaj, kaj ĉiuj estas kronitaj per oraj lanternoj. La [[Monaĥejo de la Grotoj de Kievo|Monaĥejo de la Grotoj]] estas vasta komplekso de kavernoj kaj konstruaĵoj, el kiuj la plej malnovaj datiĝas de la 11-a jarcento. Ĝi inkluzivas la religiajn konstruaĵojn kaj komplekson de keloj, kie loĝis la fondinto de la monaĥejo kaj pluraj monaĥoj estas entombigitaj. Ĝi estis la sidejo de la [[Ukraina Ortodoksa Eklezio (Moskva Patriarkeco)|Ukraina Ortodoksa Eklezio]], aligita kun la Moskva Patriarkeco, ĝis ĝia malfondo en 2023. La [[Monaĥejo Sankta Mikaelo de la Orumitaj Kupoloj]], origine konstruita en la 11-a jarcento, estis detruita dum la soveta epoko en la 1930-aj jaroj, kune kun pluraj aliaj religiaj konstruaĵoj en Kievo. Ĝi estis rekonstruita idente post la sendependeco de Ukrainio kaj inaŭgurita en majo 1999. Ĝi ankaŭ gastigas la Muron memore al tiuj, kiuj mortis por Ukrainio. Aliaj rimarkindaj religiaj arkitekturaj famaĵoj ankaŭ inkluzivas plurajn orientajn ortodoksajn preĝejojn kiel la [[Preĝejo Sankta Andreo (Kievo)|Preĝejo Sankta Andreo]] kaj [[Katedralo de Sankta Volodimir (Kievo)|Katedralo de Sankta Volodimir]]. === Malnovaj konstruaĵoj === En la urbo lokiĝas pluraj malnovaj nereligiaj konstruaĵoj. Inter ili rimarkindaj estas la [[Marijinskij palaco|Marijinskij Palacon]] (desegnitan kaj konstruitan de 1745 ĝis 1752, poste rekonstruitan en 1870), la [[Palaco Klov]], konstruita inter 1752 kaj 1756, la [[Ora Pordego]], unue konstruita dum la regno de [[Jaroslavo la Saĝa]] kaj rekonstruita en 1982. La [[Ora Pordego (Kievo)|Ora Pordego]] estas historia enirejo en la muroj de la antikva urbo. La nomo ''Zoloti Vorota'' (Ora Pordego) ankaŭ estas uzata por proksimaj teatrejo kaj stacio de la [[Metroo de Kievo|Kieva Metroo]]. === Modernaj konstruaĵoj === Unu el la modernaj famaĵoj de Kijivo estas la tre videbla giganta statuo de [[Patrino Ukrainio]], kiu staras ĉe la [[Nacia Muzeo pri la Historio de Ukrainio en la Dua Mondmilito]] sur la dekstra bordo de la Dnepro. Aliaj rimarkindaj lokoj estas la cilindra hotelo Salut, kontraŭ la Glora Placo, kaj la [[Monumento al Eterna Gloro (Kievo)|Monumento al Eterna Gloro]] ĉe la Tombo de Nekonata Soldato, monumento pri la Dua Mondmilito kaj la [[Domo kun ĥimeroj]]. Inter la plej konataj monumentoj de Kijivo estas la statuo de [[Bohdan Ĥmelnickij]] rajdanta sian ĉevalon fare de [[Mikaelo Mikeŝin]] apud la [[Katedralo de Sankta Sofia (Kievo)|Katedralo de Sankta Sofia]], la honorata [[Vladimir la Granda|Vladimiro la Granda]] (Sankta Vladimiro), la [[Kristanigo de Rusio|baptanto de Rus']], kontemplante la riveron super Podil el la [[Monteto Sankta Volodimir (Kievo)|Monteto Sankta Volodimir]], la monumento al Kij, Ŝĉek kaj Ĥoriv kaj Libid, la legendaj fondintoj de la urbo ĉe la Dnepra riverdigo. Sur la Placo de Sendependeco en la urbocentro, du monumentoj levas du urbajn protektantojn: la historian protektanton de Kijivo, [[Ĉefanĝelo Miĥaelo|Ĉefanĝelon Miĥaelo]], sur rekonstruo de unu el la pordegoj de la malnova urbo, kaj modernan inventon, la diinon-protektanton [[Berehinia]] sur alta kolono. <gallery mode="packed"> Golden Gate Kiev 2018 G1.jpg|[[Ora Pordego (Kievo)|Ora Pordego]] Київ, Собор Успенський, Лаврська вул. 9.jpg|Katedralo de Ĉieliro St. Sophia's.jpg|[[Katedralo de Sankta Sofia (Kievo)|Katedralo de Sankta Sofia]] St. Volodymyr's Cathedral in Kiev.jpg|[[Katedralo de Sankta Volodimir (Kievo)|Katedralo de Sankta Volodimir]] 80-391-9007 Kyiv St.Michael's Golden-Domed Monastery RB 18.jpg|[[Monaĥejo Sankta Mikaelo de la Orumitaj Kupoloj]] Pokrova Nunnery Kyiv.JPG|Katedralo de Sankta Nikolao (ortodoksa) St. Nicholas Roman Catholic Cathedral, Kyiv 8.jpg|Katedralo de Sankta Nikolao (katolika) Андріївський узвіз.Андріївська церква. Київ.jpg|[[Deklivo Sankta Andreo]] Монумент та прапор.jpg|Statuo [[Patrino Ukrainio]] </gallery> == Administrado == Kievo estas, kune kun [[Sebastopolo]] en [[Krimeo]], unu el du urboj kun speciala statuso en Ukrainio. Kiel tia, ĝi estas kaj la administra centro de la ĉirkaŭa [[Kieva provinco]], kiu ampleksas 1,7 milionojn da loĝantoj sur areo de 28 131 km², kaj unu el 27 administraj regionoj, kune kun la [[oblast]]oj. Ĉi tiu statuso, difinita de la [[Konstitucio de Ukrainio|ukrainia konstitucio]], metas la lokan administradon sub la rektan superrigardon de la ŝtato. Ĉi tiu speciala statuso, kaj pli ĝenerale la administraj dividoj de Ukrainio, estas heredaĵo de la [[Sovetunio|soveta]] epoko. Kievo estas la ĉefurbo de Ukrainio ekde 1934 kaj tial enhavas la ĉefajn organojn de la [[Kabineto de Ministroj de Ukrainio|registaro]]: la prezidentan rezidejon ([[Marijinskij palaco]]), la parlamenton ([[Verĥovna Rada]]), ministeriojn kaj naciajn oficejojn. <gallery mode="packed"> Кабінет Міністрів України 02.jpg|[[Registara Konstruaĵo]] Pres-adm-ukraine-2008.jpg|Konstruaĵo de la Prezidenta administrado Ministry of Foreign Affairs of Ukraine.JPG|[[Ministerio pri Eksterlandaj Aferoj de Ukrainio]], el la [[Placo Sankta Mikaelo (Kievo)|Placo Sankta Mikaelo]] Klov Palace. Listed ID 80-382-0462. - 8 Pylypa Orlyka Street, Pechersk Raion, Kiev. - Pechersk 28 09 13 396.jpg|Supera kortumo de Ukrainio en la [[Palaco Klov]] </gallery> == Ekonomio == === Superreganta terciarsektoro === La [[industria sektoro]], kiu estis grava dunganto dum la soveta epoko, estis plejparte anstataŭigita de la [[terciarsektoro]] ([[Banko|bankado]], [[asekuro]], [[distribuado]], [[eldonado]]) en la lastaj jardekoj. Krome, kiel ĉefurbo de Ukrainio, Kievo estas la sidejo de multaj registaraj departementoj (ministerioj) kaj la ĉefaj politikaj institucioj de la lando. === Industrio === La [[industria sektoro]] inkluzivas la produktadon de maŝiniloj kaj precizaj instrumentoj, ekipaĵon por la [[ĥemia industrio]] (transportiloj, ktp.) kaj elektrajn ekipaĵojn. La ĥemia industrio ludas gravan rolon: produktado de [[vitrofibro]], [[sterko]]j kaj [[viskozo]]. La urbo ankaŭ gastigas [[segejo]]jn, [[briko|brikfabrikejo]]jn, la [[Forĝejo Ribalski|Forĝejon Ribalski]] kaj [[betono|betonfabriko]]jn. La [[nutraĵa industrio]] kaj konsumvara produktado ankaŭ ĉeestas. La konstrusektoro ludas gravan rolon, pelita de tre dinamika dommerkato. Industriaj establaĵoj situas tra la tuta urbo, kun pli altaj koncentriĝoj okcidente de la urbocentro kaj sur la maldekstra bordo de la Dnepro. === Turismo === Antaŭ la [[Milito de Rusio kontraŭ Ukrainio ekde 2022|milito kun Rusio]], la monumentoj, konstruaĵoj, muzeoj kaj la rivero [[Dnepro]] de Kijivo igis ĝin grava eŭropa turisma celloko. Bone servata per aviadilo, la urbo ĝuis pozitivan bildon kaj moderan vivkoston. En 2018, 1,93 milionoj da fremduloj vizitis la urbon, el kiuj 35% el la cetero de [[Eŭropo]] ([[Germanio]], [[Unuiĝinta Reĝlando]], [[Pollando]], [[Francio]], ktp.), 29% el la iamaj respublikoj de Sovetunio ([[Rusio]], [[Belorusio]], [[Azerbajĝano]], ktp.), 14% el [[Azio|aziaj landoj]], 14% el [[Afriko]], kaj 8% el [[Ameriko]]<ref>« [https://ukraine-kiev-tour.com/2019/kiev-inbound-tourism-statistics.html Kiev Inbound Tourism Statistics 2016, 2017, 2018 by Countries] ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fukraine-kiev-tour.com%2F2019%2Fkiev-inbound-tourism-statistics.html arkivo]) »</ref>. Ekde la komenco de la milito, la turismo kolapsis tra la tuta lando. Krom la novaj frontaj zonoj, Rusio ade aeratakas multe da urboj kaj postlasis minkampojn en la iamaj okupitaj regionoj. Plue pro sekurecaj kialoj, la aerspaco estas fermita por ĉiuj civilaj aviadiloj: eniri Ukrainion eblas nur trajne aŭ aŭte. Malgraŭ tio, Kijivo estas la loko kie la turisma sektoro malpli suferis, pro pluraj kialoj: daŭriĝo de enlanda turismo, ĉeesto de multaj fremdaj ĵurnalistoj kaj homsavistoj kaj protekto de la urbo fare de kontraŭmisilaj kaj kontaŭspavaj armiloj<ref>[https://www.geo.fr/voyage/peut-on-encore-voyager-en-ukraine-pendant-la-guerre-a-kiev-des-journalistes-locaux-continuent-de-defendre-le-patrimoine-de-leur-capitale-220420 Peut-on encore voyager en Ukraine pendant la guerre ?], GEO, 29-a de majo 2024</ref><ref>[https://www.challenges.fr/economie/pour-kiev-le-tourisme-sera-crucial-pour-relancer-le-pays-apres-la-guerre_842385 Pour Kiev, le tourisme sera "crucial" pour relancer le pays après la guerre] Challenges, 17-a de juanuaro 2023</ref>. == Infrastrukturoj == === Energio === La energio uzata de la kompanioj estas provizita per [[tergaso]] alvenanta per dukto el produktadejoj situantaj precipe ĉe [[Daŝava]] en okcidenta Ukrainio kaj per elektro produktita de la Kieva energia Akvobaraĵo (388 MW) konstruita ĉe [[Viŝhorod]] tuj kontraŭflue ĉe la Dnepro (inaŭgurita en 1964) sed ĉefe de la 1.800 MW termika elektrocentralo ([[karbo]]/[[tergaso]]) situanta laŭlonge de la Dnepro ĉe [[Tripilja]] (ĉirkaŭ 30 kilometrojn sude de Kievo) kaj la Kieva elektrocentralo N°2 de 1930; ankaŭ estas kogeneradaj centraloj (varmo/elektro): Kieva TEC 5, TEC 6 kaj Darnitsja<ref>« [https://www.britannica.com/place/Kyiv/History Kyiv] ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.britannica.com%2Fplace%2FKyiv%2FHistory arkivo]) », ĉe [[Encyclopædia Britannica]]</ref>. === Transportado === ==== Urba transporto ==== <gallery mode="packed"> Kyiv Express Tram 763 2019 G2.jpg|[[Tramtransporto en Kievo|Tramoj en Kievo]] Ua-metro-ky1-ch1-20050625c.jpg|[[Metroo de Kievo|Metroo en Kievo]] Kyiv Transit Map beta.png|Mapo de transportlinioj en Kievo </gallery> En Kijivo oni uzas krom [[Metroo de Kievo|metroo]] ankaŭ [[aŭtobuso]]jn, [[Tramtransporto en Kievo|tramojn]] kaj [[Trolebusa transporto en Kievo|trolebusojn]]. Oftaj estas ankaŭ [[marŝrutko]]j. La urbo posedas tri metroajn liniojn, karakterizitajn de la koloroj ruĝa, verda kaj blua. Kvara linio estas konstruata kaj kvina estas jam planita. La metrosistemo entute longas 54,8 kilometrojn, kaj ĝiaj stacioj estas rimarkinde profundaj. Krome funkcias la [[Funikularo de Kievo]] kaj [[Urba elektrotrajno de Kievo]] kiu ĉirkaŭas la tutan urbon. La stacidomoj de la [[Urba elektrotrajno de Kievo]] estas: {{div col|cols=3}} * {{stacidomo|Borŝĉahivka}} * {{stacidomo|Darnicja}} * {{stacidomo|DVRZ}} * {{stacidomo|Farmacevtiĉna}} * {{stacidomo|Imeni Heorhija Kirpi}} * {{stacidomo|Jablunka}} * {{stacidomo|Karavajevi Daĉi}} * {{stacidomo|Kijiv-Demijivskij}} * {{stacidomo|Kijiv-Dniprovskij}} * {{stacidomo|Kijiv-Liski}} * {{stacidomo|Kijiv-Pasaĵirskij}} * {{stacidomo|Kijiv-Tovarnij}} * {{stacidomo|Kijiv-Volinskij}} * {{stacidomo|Kijivska Rusanivka}} * {{stacidomo|Lisnictvo}} * {{stacidomo|Livij Bereh}} * {{stacidomo|Livobereĵna}} * {{stacidomo|Novobiliĉi}} * {{stacidomo|Obolon}} * {{stacidomo|Poĉajna}} * {{stacidomo|Protasiv Jar}} * {{stacidomo|Rubeĵivskij}} * {{stacidomo|Sirec}} * {{stacidomo|Svjatoŝin}} * {{stacidomo|Trojeŝĉina}} * {{stacidomo|Trojeŝĉina-2}} * {{stacidomo|Vidubiĉi}} * {{stacidomo|Vidubiĉi-Tripilski}} * {{stacidomo|Viŝenka}} * {{stacidomo|Viŝhorodska}} * {{stacidomo|Vokzalna}} * {{stacidomo|Zenit}} {{div col end}} ==== Eksterurba trajna transportado ==== Ĉefa stacidomo {{stacidomo|Kijiv-Pasaĵirskij}} ({{lang|uk|Київ-Пасажирський}}) estas la plej grava stacidomo en Kijivo. Ĝi estis konstruata inter 1927 kaj 1932 kaj lokiĝas ĉe la dekstra flanko de la Dnepro. De ĝi veturis trajnoj interalie al [[Moskvo]] kaj [[Krimeo]], plu veturas al [[Varsovio]], [[Minsko]], [[Rigo]], [[Bratislavo]], [[Bukareŝto]] ktp. === Flughavenoj === Kievon servas tri flughavenoj: * La [[Internacia Flughaveno Borispilo]] ({{lang-uk|Міжнародний аеропорт "Бориспіль"}}), malfermita en 1960, estas la plej granda flughaveno de Ukrainio kaj la ĉefa internacia flughaveno de Kievo, situiĝanta proksimume 30 km sudoriente de la urbo. En 2019, ĝi akceptis 15.3 milionojn da pasaĝeroj. Ĝi estas konektita al la urbo per la Kieva-Borispila Ekspreso. * La [[Internacia flughaveno Kijiv-Ĵuljani]] ({{Lang-uk|Міжнародний аеропорт «Київ» імені Ігоря Сікорського}}) estas la dua kaj plej malnova internacia flughaveno de Kievo. Situiĝanta proksimume 7 kilometrojn sudokcidente de la urbo, ĝin ĉirkaŭas aŭtovojoj, fervojoj kaj loĝkvartaloj, limigante la grandecon de permesitaj aviadiloj al modeloj kiel la [[Boeing 737]] kaj la [[Airbus A320]]. En 2019, ĝi akceptis 2.6 milionojn da pasaĝeroj. * La [[Flughaveno de Hostomel]] ({{lang-uk|Аеропорт « Гостомель »}}) , situiĝanta en la nordokcidentaj antaŭurboj de Kievo, estas uzata por kargotransportado. Ĝi havas 3.5-kilometran betonan startlenon. La giganta kargoaviadilo [[Antonov An-225]], kiu havas unikan utilan ŝarĝkapaciton de 253 tunoj, estis bazita ĉe ĉi tiu flughaveno; ĝin detruis la [[Milito de Rusio kontraŭ Ukrainio ekde 2022|kieva batalo de la rusia invado en 2022]]. === Ŝoseoj === Kievon servas multaj gravaj vojoj dependaj de la ĉefaj urboj de Ukrainio. Ĉi tiuj vojoj ofte estas en mezbona stato. En 2013, la stato de 97% de la ukrainaj vojoj estis konsiderata malbona. Laŭ la indekso de tutmonda konkurenceco de la [[Monda Ekonomia Forumo]] por 2017-2018, Ukrainio rangiĝas 130-e el 137 laŭ la kvalito de sia vojreto, post Rusio kaj multaj afrikaj kaj aziaj landoj. Tamen, en 2020 kaj 2021, multaj konstrulaboroj estis entreprenitaj por plibonigi la situacion. La aŭtovojo M-05, kiu ligas Kievon kun [[Odeso]], kaj la aŭtovojo M-06, kiu ligas la ĉefurbon kun [[Ĉop]] (642 kilometrojn okcidenten, proksime al la limo kun [[Hungario]] kaj [[Slovakio]]), estas freŝe renovigitaj. Ne ekzistas aŭtovojo, kiu faras kompletan rondiron cirkaŭ la aglomeraĵo. Estas du periferiaj vojoj (interna kaj eksteranĵ) interrompitaj de multaj vojkruciĝoj. La ekstera ekzistas nur okcidente de la rivero Dnepro kaj ne disponas ponton por transiri ĝin. === Pontoj sur la Dnepro === La rivero [[Dnepro]], pro sia larĝeco, konsistigas gravan obstaklon por la voja trafiko en Kievo, kies distriktoj estas dividitaj inter la du bordoj. La unua vojponto, la 776-metrojn longa [[Ponto Nikolao (Kievo)|ĉenponto Nikolao]], estis konstruita en 1848 kaj detruita en 1941 fare de la [[Batalo de Kievo (1941)|retiriĝantaj sovetaj trupoj]]. La unua fervoja ponto estis konstruita en 1870. En 2021, estas naŭ pontoj komunikigantaj la du bordojn de la Dnepro: du vojpontoj - la [[Ponto Pivniĉnij|ponto Pivniĉnij]] (norde) kaj la [[Ponto Paton|ponto Paton]] -, du fervojaj pontoj, tri miksuzaj pontoj (vojo/relo) - la [[Metroo-ponto en Kievo|metroo-ponto]], la [[Ponto Pivdenjij|ponto Pivdenjij]] (sude) kaj la nova ponto Darnickij - kaj unu piedira ponto. Deka ponto, la [[Ponto Podilskij|ponto Podilskij]] por miksuzo, estas konstruata en 2022. <gallery mode="packed"> Північний міст 01.jpg|[[Ponto Pivniĉnij]] Південний міст у Києві, з Лівого берега.JPG|[[Ponto Pivdenjij]] Арково-підвісний міст через Дніпро.jpg|[[Ponto Podilskij]] </gallery> === Akvo kaj sanitaraĵoj === La nacia registaro delegis respondecon pri akvo- kaj sanitaraĵaj servoj al lokaj aŭtoritatoj<ref>The World Bank. [https://sos.danubis.org/eng/country-notes/ukraine/ "SOS DANUBIS.org – Ukraine"] ([https://web.archive.org/web/20230220051258/https://sos.danubis.org/eng/country-notes/ukraine/ arkivo]). International Association of Water Supply Companies in the Danube River Catchment Area.</ref>. [[Kijivvodokanal]] estas privata akcia kompanio, kiu provizas tiajn servojn al Kievo. La longo de akvoprovizaj retoj estas 4231 km, el kiuj 1798 km estas kadukaj. La longo de kloakaĵaj retoj estas 2662 km, el kiuj 830 km estas kadukaj. === Malsanulejoj === La ĉefaj malsanulejoj de la urbo estas la [[Klinika Hospitalo de Sankta Mikaelo (Kievo)|Klinika Hospitalo de Sankta Mikaelo]], la porinfana malsanulejo [[Oĥmatdit]], la [[Kieva Urba Psikiatria Hospitalo]], la [[Lutera Komunuma Hospitalo (Kievo)|Lutera Komunuma Hospitalo]], la [[Nacia Armea Medicina Klinika Centro (Kievo)|Nacia Armea Medicina Klinika Centro]]. === Edukado === Kijivo gastigas multajn universitatojn, la plej gravaj estas la [[Nacia Universitato Taras Ŝevĉenko]] de Kijivo, la Nacia Teknika Universitato "[[Kijiva Politeknika Instituto]]", la [[Kieva Mohila Akademio]] kaj la [[Nacia Universitato pri Komerco kaj Ekonomiko de Kievo]]. El ĉi tiuj, la Akademio Mohila estas la plej malnova, fondita kiel [[Teologio|teologia]] lernejo en 1632, sed la Universitato Ŝevĉenko, fondita en 1834, estas la plej malnova en kontinua funkciado. La tuta nombro de institucioj de pli alta edukado en Kijivo proksimiĝas al 200<ref>[http://www.osvita.org.ua/highedu/?cmd=search&HS%5breg%5d=2&HS%5bp_i%5d=5&HS%5bbutton%5d=go Osvita.org URL accessed on 20 June 2006] ([https://web.archive.org/web/20090130085833/http://www.osvita.org.ua/highedu/?cmd=search&HS%5breg%5d=2&HS%5bp_i%5d=5&HS%5bbutton%5d=go arkivo])</ref>, ebligante al studentoj sekvi preskaŭ ĉiujn ajnan studfakon. Dum edukado tradicie restas plejparte ŝtata kompentento, ekzistas pluraj akredititaj privataj institucioj en la urbo. === Scienca Esplorado === Scienca esplorado estas plenumita en multaj altlernejoj kaj, plie, en multaj [[Esplora instituto|esplorinstituto]]j aligitaj kun la [[Ukraina Nacia Akademio de Sciencoj]]. Kijivo estas hejmo de la [[Ministerio pri edukado kaj scienco de Ukrainio|ukrainia ministerio pri edukado kaj scienco]] kaj estas konata ankaŭ pro siaj kontribuoj al medicina kaj komputika esplorado. En 2016, UNIT Factory (Ukraina Nacia Informteknologia Fabriko) malfermiĝis. Ĝi provizas tute novan formaton de informteknologia-edukado. La edukado estas tute senpaga por ĉiuj praktikantoj kondiĉe de plenumo de la kondiĉoj de la programo. Ene de ĉi tiu projekto estas la Centro por Evoluigo de Teknologiaj Kompanioj (TCDC), la malfermita interentreprena IT-universitato BIONIC University, same kiel du altteknologiaj laboratorioj - VR Lab (Crytek) kaj Smart City Lab<ref>[https://kfund.ua/en/unit-factory-a-key-element-of-the-future-innovation-park-opened-in-kyiv/ "UNIT Factory, a key element of the future innovation park, opened in Kyiv"] ([https://web.archive.org/web/20190803065209/http://kfund.ua/en/unit-factory-a-key-element-of-the-future-innovation-park-opened-in-kyiv/ arkivo]). kfund.ua. 16-a de novembro 2016.</ref>. == Kulturo == Kijivo estas la sidejo de la [[Ukraina Instituto]], kiu estas estas ukraina ŝtata agentejo respondeca pri la antaŭenigo de la [[ukraina lingvo]] kaj kulturo tutmonde per [[kultura diplomatio]]<ref>[https://ui.org.ua/mission/en Oficiala retajo] ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fui.org.ua%2Fmission%2Fen arkivo])</ref>. Ĝi havas du oficialajn reprezentejojn eksterlande: en [[Germanio]], malfermiĝanta en marto 2023<ref>[https://www.tagesspiegel.de/kultur/ukrainische-kultur-neues-institut-in-berlin-eroffnet-9585482.html Ukrainische Kultur: Neues Institut in Berlin eröffnet », Der Tagesspiegel Online‎] ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Fwww.tagesspiegel.de%2Fkultur%2Fukrainische-kultur-neues-institut-in-berlin-eroffnet-9585482.html arkivo]), 30-a de marto 2023</ref>, kaj en [[Francio]], malfermiĝanta en novembro 2023<ref>[https://fr.ui.org.ua/inauguration-de-linstitut-ukrainien-en-france/ INAUGURATION DE L'INSTITUT UKRAINIEN EN FRANCE] ([https://archive.wikiwix.com/cache/?url=https%3A%2F%2Ffr.ui.org.ua%2Finauguration-de-linstitut-ukrainien-en-france%2F%23%3A~%3Atext%3DL%27Institut%2520ukrainien%2520en%2520France%2520devient%2520ainsi%2520la%2520deuxi%25C3%25A8me%2520repr%25C3%25A9sentatio arkivo]) 9-a de novembro 2023</ref>. === Muzeoj === Kievo enhavas 40 malsamajn muzeojn. En 2009 ili registris entute 4.3 milionojn da vizitoj<ref>"[http://kyiv.ukrstat.gov.ua/p.php3?c=534 Kulturo kaj artoj ]" ([https://web.archive.org/web/20201201085912/http://kyiv.ukrstat.gov.ua/p.php3?c=534 arkivo]). Kyiv Statistics Office</ref>. La [[Nacia Arta Muzeo de Ukrainio]] estas muzeo dediĉita al ukraina arto kiu ekspozicias en dudek unu ĉambroj kolektojn de pentraĵoj kaj aliaj artaĵoj kovrantaj ĉiujn epokojn. La [[Ukraina Nacia Muzeo de Ĉernobilo]] funkcias kiel kaj monumento, kaj historia centro dediĉita al la okazaĵoj ĉirkaŭ la [[katastrofo de Ĉernobilo]] de 1986 kaj ties efiko sur la ukraina popolo, la medio kaj postaj sintenoj rilate al la sekureco de nuklea energio ĝenerale. La [[Muzeo Ĥanenko]] gastigas la plej grandan kolekton de Ukrainio de eŭropa, azia kaj antikva arto. La kolektoj de la Muzeo Ĥanenko inkluzivas verkojn de eŭropaj majstroj kiel [[Petro Paŭlo Rubens]], [[Gentile Bellini]], [[Juan de Zurbarán]], [[Jacques-Louis David]] kaj [[François Boucher]]. La muzeo fanfaronas pri kolektoj de eŭropaj skulptaĵoj kaj dekoraciaj artaĵoj, belaj kaj maloftaj pecoj de [[Irano|irana]], [[Tibeto|tibeta]], [[Ĉinio|ĉina]] kaj [[Japanio|japana]] dekoracia arto, same kiel malgrandaj sed interesaj kolektoj de [[Grekio|greka]], [[Romia Imperio|romia]] kaj [[Egiptio|egipta]] arto. En Kievo lokiĝas la [[Nacia Muzeo de la Holodomora-Genocido]] dediĉita al la viktimoj de la [[Holodomoro]], malsatego kiu trafis Ukrainion en 1932-1933, kiel parto de la [[Sovetiaj malsategoj de 1931-1933|malsategoj kiuj trafis Sovetunion]]. La muzeo malfermiĝis je la 75-a datreveno de la Holodomoro en 2008 kaj ricevis la statuson de nacia muzeo en 2010. La [[Nacia Muzeo pri la Historio de Ukrainio en la Dua Mondmilito]] estas memorkomplekso, kiu memorigas la [[Orienta Fronto (Dua mondmilito)|Orientan Fronton de la Dua Mondmilito]], situanta en la montetoj dekstre de la Dnepro en Peĉersk. La [[Kieva Fortikaĵo]] estas fortikaĵoj el la 19-a jarcento, kiuj iam apartenis al okcidentaj rusaj fortikaĵoj. Ĉi tiuj strukturoj (poste unuigita komplekso) estis konstruitaj en Peĉersk kaj apudaj kvartaloj fare de la rusia armeo. Kelkaj el la konstruaĵoj estas restaŭritaj kaj transformitaj en muzeon, dum aliaj estas uzataj en diversaj militaj kaj komercaj instalaĵoj. === Teatrejoj kaj koncertejoj === La ĉefaj teatrejoj kaj koncertejoj de Kievo estas la [[Nacia Operejo de Ukrainio]], la [[Nacia Teatrejo Ivan Franko]], la [[Teatrejo Lesja Ukrainka]], la [[Akademia Kijiva Pupteatrejo]], la [[Oktobra Palaco]] kaj la [[Nacia Filharmonio de Ukrainio]], kiu gastigas la [[Simfonia orkestro|simfonian orkestron]] de la lando. Kievo ankaŭ estas hejmo de la [[Nacia Filmcentro Oleksandr Dovĵenko|Dovĵenko-Studio]], kiu estis unu el la plej gravaj filmproduktadcentroj en [[Sovetunio]] dum la soveta epoko. === Kulturaj eventoj === En majo, vizitantoj al Kijivo povas sperti la Printempan Feston. Dum semajnfinoj, la stratoj de la urbocentro (kiel ekzemple la ĉefa stratego, [[Ĥreŝĉatik]]) estas fermitaj al trafiko. De 1995 ĝis 2005, la Stoĵara Filmfestivalo okazis en aŭgusto. Ekde 1990, Kijivo gastigas la [[Kieva Muzika Festo|Kievan Muzikan Feston]], ĉiujaran ukrainan muzikan festivalon, kiu celas prezenti modernajn ukrainajn komponistojn, kvankam la evento estas internacia. === Distraĵoj === La centro de Kijivo fariĝas granda subĉiela festa loko nokte dum la someraj monatoj, kun miloj da homoj amuziĝantaj en proksimaj restoracioj, kluboj kaj subĉielaj kafejoj. La centraj stratoj estas fermitaj por aŭtotrafiko dum semajnfinoj kaj ferioj. La [[Deklivo Sankta Andreo]] estas unu el la plej konataj historiaj stratoj kaj grava turisma allogaĵo en Kijivo. Inter la multaj insuloj, Venetsiiskji estas la plej homecigita. Ĝi estas atingebla per metroo aŭ aŭto, kaj inkluzivas amuzparkon, naĝplaĝojn, boatluojn kaj noktoklubojn. Aliaj gravaj insuloj inkluzivas Trukhaniv, Muromets kaj Dolobetskji. La Venkoparko proksime al la metrostacio Darnitsia estas populara celloko por beboĉaretoj, kuristoj kaj biciklantoj. Boatado, fiŝkaptado kaj akvosportoj estas popularaj ŝatokupoj en Kijivo. La lagoj kaj riveroj de la regiono frostiĝas vintre kaj glacifiŝkaptistoj oftas, same kiel infanoj kun siaj sketiloj. Tamen, la pinto de somero altiras pli grandan amason da homoj al la bordoj por naĝi aŭ sunbani, kun tagaj maksimumaj temperaturoj foje atingantaj 30 ĝis 34 °C. === Kuirarto === Unu el la kuirartaj specialaĵoj de Kijivo estas la Kijiva Kuko ({{lang-uk|Київський торт}}), farita el [[avelo|aveloj]] kaj [[meringo]]. Alia (kvankam ties reala deveno estas pridiskutata) estas la Kijivstila Kokaĵo ({{lang-uk|Котлета по-київськи}}), kokaĵa brusto premita kaj rulita ĉirkaŭ [[Ajlo|ajla]] kaj herba butero, poste panumita kaj fritita. <gallery mode="packed"> Kiev cake slice.JPG|Kijiva kuko Chicken Kiev - Ukrainian East Village restaurant.jpg|Kijivstila kokaĵo </gallery> === Aliaj vidindaĵoj === * [[Babij Jar]] * [[Placo de Sendependeco (Kievo)|Placo de Sendependeco]] * [[Eŭropa Placo (Kievo)|Eŭropa Placo]] * [[Placo Sankta Mikaelo (Kievo)|Placo Sankta Mikaelo]] * [[Podil-sinagogo]] * [[Nacia Muzeo Taras Ŝevĉenko]] * [[Nacia Operejo de Ukrainio]] * [[Kieva Fortikaĵo]] === Servoj === * [[Kijiva Politeknika Instituto]] * [[Ukraina Nacia Akademio de Sciencoj]] * [[Vernadskij Nacia Biblioteko de Ukrainio]] === Sporto === La ĉefaj futbalaj teamoj estas [[Dinamo Kiev]], kiu ludas en la [[stadiono]] ''Dinamo Lobanovskij'', kaj [[Arsenal Kiev]], origine konata kiel ''CSKA Kiev'', kiu ludas en la stadiono Olimpijskij. Tiu ĉi lasta stadiono gastigis la finan matĉon kadre de la [[Eŭropa Futbal-Ĉampionado 2012]], kiun kunorganizis [[Ukrainio]] kaj [[Pollando]]: la hispana teamo venkis tiun matĉon kontraŭ la itala. Alia tre populara sporto en Kievo estas [[skermo]]. === Urba himno === En 2014, la urba konsilantaro de Kijivo establis la urba himno. Ĝi fariĝis el kanto de 1962: '''"Як тебе не любити, Києве мій!"'''("Kiel mi povas ne ami vin, Kijivo mia!")<ref>[http://kyiv.pravda.com.ua/news/5464ecc6c3e17/ The Kyiv council approved the Kyiv city anthem (Київрада затвердила гімн Києва)] Ukrayinska Pravda. 13-a de Novembro 2014</ref>. === Urbaj simboloj === La [[Ordinara hipokastano]] estas unu el la simboloj de Kijivo. Ĝi estis ĉeestanta lan blazonon de la urbo uzata de 1969 ĝis 1995<ref>[https://www.pravda.com.ua/articles/2020/05/29/7253616/ Туйовий Хрещатик "Чому кияни сумують за каштанами та як вони стали символом столиці"] ([https://web.archive.org/web/20200605155457/https://www.pravda.com.ua/articles/2020/05/29/7253616/arkivo]), Ukrayinska Pravda, 29-a de majo 2019</ref>. La nuna blazono bildigas la [[Ĉefanĝelo Miĥaelo|Ĉefanĝelon Miĥaelon]]. == Ĝemelaj urboj == Kievo ĝemeliĝis kun la jenaj urboj: {{div col|cols=4}} * {{flago|Turkio}} [[Ankaro]] * {{flago|Kazaĥio}} [[Astano]] * {{flago|Turkmenio}} [[Aŝĥabado]] * {{flago|Grekio}} [[Ateno]] * {{flago|Azerbajĝano}} [[Bakuo]] * {{flago|Hispanio}} [[Barcelono]] * {{flago|Serbio}} [[Beogrado]] * {{flago|Germanio}} [[Berlino]] * {{flago|Svisio}} [[Berno]] * {{flago|Kirgizio}} [[Biŝkeko]] * {{flago|Brazilo}} [[Braziljo]] * {{flago|Slovakio}} [[Bratislavo]] * {{flago|Belgio}} [[Bruselo]] * {{flago|Hungario}} [[Budapeŝto]] * {{flago|Argentino}} [[Bonaero]] * {{flago|Usono}} [[Ĉikago]] * {{flago|Irlando}} [[Dublino]] * {{flago|Armenio}} [[Erevano]] * {{flago|Unuiĝinta Reĝlando}} [[Edinburgo]] * {{flago|Italio}} [[Florenco]] * {{flago|Indonezio}} [[Ĝakarto]] * {{flago|Svisio}} [[Ĝenevo]] * {{flago|Germanio}} [[Hamburgo]] * {{flago|Finnlando}} [[Helsinko]] * {{flago|Israelo}} [[Jerusalemo]] * {{flago|Ĉinio}} [[Kantono (Ĉinio)|Kantono]] * {{flago|Moldavio}} [[Kiŝinevo]] * {{flago|Japanio}} [[Kioto]] * {{flago|Danio}} [[Kopenhago]] * {{flago|Pollando}} [[Krakovo]] * {{flago|Kubo}} [[La Havano]] * {{flago|Germanio}} [[Leipzig]] * {{flago|Peruo}} [[Limao]] * {{flago|Portugalio}} [[Lisbono]] * {{flago|Hispanio}} [[Madrido]] * {{flago|Francio}} [[Marsejlo]] * {{flago|Meksikio}} [[Meksikurbo]] * {{flago|Germanio}} [[Munkeno]] * {{flago|Kirgizio}} [[Oŝo (urbo)|Oŝo]] * {{flago|Danio}} [[Odense]] * {{flago|Norvegio}} [[Oslo]] * {{flago|Ĉinio}} [[Pekino]] * {{flago|Montenegro}} [[Podgorico]] * {{flago|Pollando}} [[Poznano]] * {{flago|Sudafriko}} [[Pretorio]] * {{flago|Latvio}} [[Riga]] * {{flago|Brazilo}} [[Rio-de-Ĵanejro]] * {{flago|Italio}} [[Romo]] * {{flago|Ĉilio}} [[Santiago de Ĉilio]] * {{flago|Bosnio kaj Hercegovino}} [[Sarajevo]] * {{flago|Sud-koreio}} [[Seulo]] * {{flago|Bulgario}} [[Sofia]] * {{flago|Svedio}} [[Stokholmo]] * {{flago|Ĉinio}} [[Suĝoŭo]] * {{flago|Uzbekio}} [[Taŝkento]] * {{flago|Tajvano}} [[Tajpeo]] * {{flago|Estonio}} [[Talino]] * {{flago|Finnlando}} [[Tampere]] * {{flago|Kartvelio}} [[Tbiliso]] * {{flago|Albanio}} [[Tirano]] * {{flago|Kanado}} [[Toronto]] * {{flago|Libio}} [[Tripolio]] * {{flago|Francio}} [[Tuluzo]] * {{flago|Pollando}} [[Varsovio]] * {{flago|Aŭstrio}} [[Vieno]] * {{flago|Litovio}} [[Vilnius]] * {{flago|Pollando}} [[Vroclavo]] * {{flago|Ĉinio}} [[Vuhano]] {{div col end}} La 11-an de februaro 2016, la Urba Konsilio de Kijivo deklaris malvalidaj la ĝemeligajn aranĝojn kun ses urboj kaj regionoj de la [[Rusia Federacio]]: [[Moskvo]], [[Volgogrado]], [[Sankt-Peterburgo]], [[Ulan-Ude]], [[Respubliko Komi|Komiio]] kaj [[Maĥaĉkalao|Maĥaĉkala]]. La decidon subtenis 97 deputitoj. Ankaŭ ĝemeliĝo kun [[Minsk]] estis malvalidigita la 9-a de majo 2022. La urbo havas amikajn rilatojn interalie kun * [[Dosiero:Flago-de-Germanio.svg|20px]] la urbodistrikto [[Reinickendorf]] de [[Berlino]] en [[Germanio]] Krome la urboparto Peĉersk aparte havas partnerajn rilatojn kun * [[Dosiero:Flago-de-Germanio.svg|20px]] la urbodistrikto [[Charlottenburg-Wilmersdorf]] de Berlino == Esperanto == === Loka Esperantujo === En Kijivo estas pluraj Esperantaj kluboj: [[Ek! (esperanto-klubo)|Ek!]], [[Ora Pordego]] kaj la Klubo de Volodimir Soroka "Septima". En Kijivo loĝis, interalie, la esperantistoj [[Mikaelo Gabrielo]] kaj [[Vasilij Devjatnin]]. Ekde la [[14-a de julio|14-a]] ĝis la [[21-a de julio]] [[2011]] okazis en Kijivo la [[IJK 2011|67-a IJK]]. === Nomoj en Esperanto === Multaj (kaj ĉiuj ukrainaj) esperantistoj jam delonge uzas la formon ''Kijivo''<ref><span class="plainlinks">[http://www.vortaro.ukrainio.org.ua/Cxefpagxo/k/i Володимир Пацюрко: Великий есперантсько-український словник (ligilo ne plu valida)]</span></ref> pro la elparolo en la [[ukraina lingvo|ukraina]], Київ [ˈkɪjiu̯]. En 2018, la ukrainia ministerio pri eksteraj aferoj lanĉis kampanjon por peti alinomi la urbon en la angla en [[Eŭropa Unio]] de ''Kiev'' al ''Kyiv''. La kampanjo nomiĝis #CorrectUA kaj celis korekti la uzon de la oficiala ukrainia latinigosistemo por loknomoj,<ref>{{citaĵo el la reto|titolo=The Economist starts using Kyiv instead of Kiev |url=https://www.ukrinform.net/rubric-society/2808601-the-economist-starts-using-kyiv-instead-of-kiev.html |retejo=Ukrinform |dato=2019-11-30}}</ref><ref>{{citaĵo el la reto|titolo=CorrectUA|retejo=Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|url=https://mfa.gov.ua/en/page/open/id/5418|alirdato=2019-11-22|arkivurl=https://web.archive.org/web/20191124043651/https://mfa.gov.ua/en/page/open/id/5418|arkivdato=2019-11-24}}</ref> laŭleĝe oficiala de Oktobro de 1995, post la sendependiĝo de [[Sovetio]] en 1991.<ref>{{citaĵo el la reto|url=http://www.uazone.net/Kiev_Kyiv.html|titolo=Resolution of the ukrainian commission for legal terminology No. 5|eldoninto=Ukrainian Commission for Legal Terminology|alirdato= 2011-03-15}}</ref> <gallery mode="packed"> KyivNotKiev.svg|Logotipo de la kampanjo #CorrectUA pri Kijivo Emblemo.jpg|Uzo de la formo ''Kijivo'' fare de [[TEJO]] kadre de la [[IJK 2011|kongreso de 2011]] IJKMalx-1200x661.jpg|Uzo de la formo ''Kijivo'' fare de [[TEJO]] kadre de la [[IJK 2021|kongreso de 2021]] </gallery> == Famuloj == * [[Nikolaj Berdjajev]], filozofo * [[Miĥail Bulgakov]], verkisto * [[Lev Ŝestov]], filozofo * [[Ilja Ehrenburg]], poeto, verkisto * [[Anna Fedorova]], pianistino * [[Vladimir Horowitz]], pianisto * [[Maria Kaniewska]], kinistino * [[Andrej Kurkov]], novelisto * [[Serge Lifar]], dancisto * [[Kazimir Severinoviĉ Maleviĉ]], pentristo * [[Golda Meir]], israela politikistino * [[Irène Némirovsky]], verkistino * [[Alesja Popova]], baletisto * [[Igor Sikorski]], aviada inĝeniero == Bildaro == <gallery mode="packed" heights="200"> Dosiero:Bank of the Dnieper River in the Obolon area. Kiev, Ukraine.jpg|[[Panoramo]] de Kijivo Dosiero:Saint Andrew's Church Kyiv 2020.jpg| [[Preĝejo Sankta Andreo (Kievo)|Sankta Andreo Preĝejo]] Kyiv Metro Bridge.JPG|[[Dnepro|Dnepraj]] bordoj Dosiero:Detail of the domes - St. Michaels Golden-Domed Monastery (8600670465).jpg|[[Monaĥejo Sankta Mikaelo de la Orumitaj Kupoloj]] Dosiero:Київ Будинок житловий в якому мешкав Добровольський 2.jpg|[[Ĥreŝĉatik]], la ĉefa strato en Kijivo Києво-Печерська лавра 25.jpg|[[Monaĥejo de la Grotoj de Kievo|Monaĥejo de la Grotoj]] kaj rivero [[Dnepro]] </gallery> == Referencoj == {{div col|cols=2}} {{referencoj}} {{div col end}} {{projektoj|ReVo=kiev.0o}} == Vidu ankaŭ == * [[Varsovio]], [[Bratislavo]], [[Budapeŝto]], [[Moskvo]], [[Minsko]] * [[Lvovo]], [[Ĥersono]], [[Ĥarkivo]], [[Odeso]], [[Dnipro (urbo)|Dnipro]] == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{uk}}) <br/> {{Subdividoj de Ukrainio}} {{Urboj-Herooj}} {{Eŭropaj ĉefurboj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kievo| ]] [[Kategorio:Milionurboj]] [[Kategorio:Ĉefurboj de Eŭropo]] [[Kategorio:Urboj en Kieva provinco]] 6v7r3zn4nwnddjed60htr50tdis6l5t 0 24247 9378102 9082992 2026-05-20T05:09:54Z Sj1mor 12103 9378102 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} '''Sintezo''' (en [[latina lingvo]] synthesis, en [[greka lingvo]] σύνθεσις, sýnthesis = kunmeto, kunplekto) estas # en komunuza senco [[operacio]], per kiu multeco estas reduktita al unueco, per kombino aŭ kunigo (malo de [[analizo]]), # en [[filozofio]] tria grado de [[dialektiko]], kiu kunigas en si la du gradojn malsuperajn kaj kontraŭajn [[tezo]]n kaj [[antitezo|kontraŭtezon]] je nocio pli alta, ĉe kiu ili [[harmonio|harmonie]] kunfandiĝas, # en [[kemio]] operacio, per kiu, kombinante elementajn komponantojn, oni ricevas novaspecan produkton, kun apartaj ecoj, # en [[tekniko]] artefara produktado de nature troveblaj kombinaĵoj, kuniganta ties kemiajn elementojn. == Vidu ankaŭ == {{Projektoj|ReVo=zooplankton}} * [[NLP]] * [[Oscilado]] [[Kategorio:Sciteorio]] [[Kategorio:Scienco]] [[Kategorio:Biologio]] hwcuo2dwhn7hfxho4uziwvikkd0pq9m 3 25806 9378097 6357906 2026-05-20T05:09:15Z 解浪 253594 Riparita lint-eraro: malvalida dosier-opcio 9378097 wikitext text/x-wiki {| class="float-center" border="0" cellpadding="0" cellspacing="0" style="background:#efefef; color:black" align="center" LANG="en" |- | align="center" colspan="2" | <span dir="ltr" >The phonetic transcription of <span class="nowrap" >«&nbsp;לערי&nbsp;ריינהארט&nbsp;»</span> is <span class="nowrap" LANG="he" >/lɛʁi&nbsp;ʁɑjnhɑʁt/</span> <span class="nowrap" >(leri&nbsp;raynhart).</span></span><br /> <!-- <span dir="ltr" >The phonetic transcription of <span class="nowrap" LANG="he" >«&nbsp;[[s:yi:בייַ מיר ביסטו שיין|בײַ&nbsp;מיר&nbsp;ביסטו&nbsp;שיין]]&nbsp;»</span> is <span class="nowrap" >/bɑj&nbsp;mɪʁ&nbsp;bɪstu&nbsp;ʃɛyn/</span> <span class="nowrap" >([[w:en:Bei Mir Bistu Shein|bay&nbsp;mir&nbsp;bistu&nbsp;sheyn]]).</span><br />&nbsp;</span><br /> --> {{Softredirect|1=testwiki:user talk:{{PAGENAME}}|2=<span dir="ltr" >testwiki:user talk:<span dir="ltr" >{{PAGENAME}}</span></span>}} |- | align="right" | [[image:Redirectltr.png|right]] | align="left" dir="ltr" | [[user talk:Gangleri]] |- | align="right" | [[Image:Redirectltr.png|right]] | align="left" dir="ltr" | [[user talk:לערי ריינהארט]] aka "''Gangleri''" |- | align="right" | [[Image:Redirectltr.png|right]] | align="left" dir="ltr" | '''[[testwiki:user talk:לערי ריינהארט]] aka "''Gangleri''"''' |}<!-- |- | align="center" colspan="2" dir="ltr" | [[image:Redirectltr.png|left]] [[user talk:Gangleri]] |- | align="center" colspan="2" dir="ltr" | [[image:Redirectltr.png|left]] [[user talk:לערי ריינהארט]] aka "''Gangleri''" |- | align="center" colspan="2" dir="ltr" | [[image:Redirectltr.png|left]] '''[[testwiki:user talk:לערי ריינהארט]] aka "''Gangleri''"''' --> <br clear="all" /> <!-- **only at sandbox subpages** <center dir="ltr" >This page is an '''user sandbox page'''.<br />'''SUBPAGENAME''':&nbsp;'''{{SUBPAGENAME}}'''&nbsp;&ndash; '''[[mediawiki:Sandbox]]''':&nbsp;'''{{int:Sandbox}}'''&nbsp;^{[[w:en:mediawiki:Sandbox]]}</center> ---- --> <center> : ^{<span dir="ltr" class="plainlinks" >SITENAME: '''{{SITENAME}}'''&nbsp;· '''language:'''&nbsp;{{CONTENTLANG}}:&nbsp;'''[{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|uselang={{CONTENTLANG}}}}#top <span dir="ltr" LANG="{{CONTENTLANG}}" >{{#LANGUAGE:{{CONTENTLANG}}}}</span>]'''&nbsp;· &nbsp;[{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|uselang=en}}#top <span dir="ltr" LANG="en" >{{#LANGUAGE:{{CONTENTLANG}}|en}}</span>''']&nbsp;· [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|uselang=de}}#top <span dir="ltr" LANG="de" >{{#LANGUAGE:{{CONTENTLANG}}|de}}</span>]&nbsp;· [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|uselang=es}}#top <span dir="ltr" LANG="es" >{{#LANGUAGE:{{CONTENTLANG}}|es}}</span>]&nbsp;· [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|uselang=fr}}#top <span dir="ltr" LANG="fr" >{{#LANGUAGE:{{CONTENTLANG}}|fr}}</span>]&nbsp;· [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|uselang=it}}#top <span dir="ltr" LANG="it" >{{#LANGUAGE:{{CONTENTLANG}}|it}}</span>]&nbsp;· [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|uselang=ru}}#top <span dir="ltr" LANG="ru" >{{#LANGUAGE:{{CONTENTLANG}}|ru}}</span>]&nbsp;· [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|uselang=zh}}#top <span dir="ltr" LANG="zh" >{{#LANGUAGE:{{CONTENTLANG}}|zh}}</span>]&nbsp;· [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|uselang=ar}}#top <span dir="ltr" LANG="ar" >{{#LANGUAGE:{{CONTENTLANG}}|ar}}</span>]&nbsp;· [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|uselang=he}}#top <span dir="ltr" LANG="he" >{{#LANGUAGE:{{CONTENTLANG}}|he}}</span>]&nbsp;· [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|uselang=hi}}#top <span dir="ltr" LANG="hi" >{{#LANGUAGE:{{CONTENTLANG}}|hi}}</span>]&nbsp;· [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|uselang=eo}}#top <span dir="ltr" LANG="eo" >{{#LANGUAGE:{{CONTENTLANG}}|eo}}</span>]&nbsp;· [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}}}#footer #footer]</span>}<!-- special:version --> : ^{<span dir "ltr" class="plainlinks" >[[special:version|local curent version]]: {{CURRENTVERSION}}&nbsp;· versions&nbsp;at&nbsp;[[b:special:version|b:]]&nbsp;·&nbsp;[[c:special:version|c:]]&nbsp;·&nbsp;[[d:special:version|d:]]&nbsp;·&nbsp;'''[[m:special:version|m:]]'''&nbsp;·&nbsp;[[mw:special:version|mw:]]&nbsp;·&nbsp;[[n:special:version|n:]]&nbsp;·&nbsp;[[q:special:version|q:]]&nbsp;·&nbsp;[[s:special:version|s:]]&nbsp;·&nbsp;'''[[testwiki:special:version|t:]]'''&nbsp;·&nbsp;[[v:special:version|v:]]&nbsp;·&nbsp;[[voy:special:version|voy:]]&nbsp;·&nbsp;[[w:special:version|w:]]&nbsp;·&nbsp;[[wikt:special:version|wikt:]]&nbsp;·&nbsp;[[w:en:special:version|w:en:]]&nbsp;·&nbsp;[[m:special:sitematrix#{{CONTENTLANG}}|m:special:sitematrix#{{CONTENTLANG}}]]&nbsp;·&nbsp;[[template:Wikivar]]&nbsp;·&nbsp;^{[[m:template:Wikivar|m:]]&lrm;}</span>} : ^{<span dir="ltr" class="plainlinks" >'''mediawiki:Sidebar'''&nbsp;'''[{{fullurl:mediawiki:Sidebar|uselang={{CONTENTLANG}}}}#top <span dir="ltr" LANG="{{CONTENTLANG}}" >{{#LANGUAGE:{{CONTENTLANG}}}}</span>]'''&nbsp;· &nbsp;[{{fullurl:mediawiki:Sidebar/en|uselang=en}}#top <span dir="ltr" LANG="en" >{{#LANGUAGE:{{CONTENTLANG}}|en}}</span>''']&nbsp;· [{{fullurl:mediawiki:Sidebar/de|uselang=de}}#top <span dir="ltr" LANG="de" >{{#LANGUAGE:{{CONTENTLANG}}|de}}</span>]&nbsp;· [{{fullurl:mediawiki:Sidebar/es|uselang=es}}#top <span dir="ltr" LANG="es" >{{#LANGUAGE:{{CONTENTLANG}}|es}}</span>]&nbsp;· [{{fullurl:mediawiki:Sidebar/fr|uselang=fr}}#top <span dir="ltr" LANG="fr" >{{#LANGUAGE:{{CONTENTLANG}}|fr}}</span>]&nbsp;· [{{fullurl:mediawiki:Sidebar/it|uselang=it}}#top <span dir="ltr" LANG="it" >{{#LANGUAGE:{{CONTENTLANG}}|it}}</span>]&nbsp;· [{{fullurl:mediawiki:Sidebar/ru|uselang=ru}}#top <span dir="ltr" LANG="ru" >{{#LANGUAGE:{{CONTENTLANG}}|ru}}</span>]&nbsp;· [{{fullurl:mediawiki:Sidebar/zh|uselang=zh}}#top <span dir="ltr" LANG="zh" >{{#LANGUAGE:{{CONTENTLANG}}|zh}}</span>]&nbsp;· [{{fullurl:mediawiki:Sidebar/ar|uselang=ar}}#top <span dir="ltr" LANG="ar" >{{#LANGUAGE:{{CONTENTLANG}}|ar}}</span>]&nbsp;· [{{fullurl:mediawiki:Sidebar/he|uselang=he}}#top <span dir="ltr" LANG="he" >{{#LANGUAGE:{{CONTENTLANG}}|he}}</span>]&nbsp;· [{{fullurl:mediawiki:Sidebar/hi|uselang=hi}}#top <span dir="ltr" LANG="hi" >{{#LANGUAGE:{{CONTENTLANG}}|hi}}</span>]&nbsp;· [{{fullurl:mediawiki:Sidebar/eo|uselang=eo}}#top <span dir="ltr" LANG="eo" >{{#LANGUAGE:{{CONTENTLANG}}|eo}}</span>]</span>} : ^{<span dir "ltr" class="plainlinks" >[{{fullurl:special:Preferences}}#top <span dir="ltr" LANG="en" >your]&nbsp;[{{fullurl:special:Preferences|uselang=en}}#top <span dir="ltr" LANG="en" >local preferences]&nbsp;· [{{fullurl:special:Preferences|uselang=de}}#mw-prefsection-personal <span dir="ltr" LANG="de" >Einstellungen</span>]&nbsp;· [{{fullurl:special:Preferences|uselang=es}}#mw-prefsection-rendering <span dir="ltr" LANG="es" >Preferencias</span>]&nbsp;· [{{fullurl:special:Preferences|uselang=fr}}#mw-prefsection-editing <span dir="ltr" LANG="fr" >Préférences</span>]&nbsp;· [{{fullurl:special:Preferences|uselang=it}}#mw-prefsection-rc <span dir="ltr" LANG="it" >Preferenze</span>]&nbsp;· [{{fullurl:special:Preferences|uselang=ru}}#mw-prefsection-watchlist <span dir="ltr" LANG="ru" >Настройки</span>]&nbsp;· [{{fullurl:special:Preferences|uselang=zh}}#mw-prefsection-gadgets <span dir="ltr" LANG="zh" >设置</span>]&nbsp;· [{{fullurl:special:Preferences|uselang=ar}}#mw-prefsection-betafeatures <span dir="ltr" LANG="ar" >تفضيلات</span>]&nbsp;· [{{fullurl:special:Preferences|uselang=he}}#mw-prefsection-betafeatures <span dir="ltr" LANG="he" >העדפות</span>]&nbsp;· [{{fullurl:special:Preferences|uselang=hi}}#top <span dir="ltr" LANG="hi" >मेरी वरीयताएँ</span>]&nbsp;· [{{fullurl:special:Preferences|uselang=eo}}#top <span dir="ltr" LANG="eo" >Preferoj</span>]</span>}<!-- user:{{BASEPAGENAME}} --> : ^{<span dir "ltr" class="plainlinks" >user&nbsp;/&nbsp;&lrm;'''<span dir="ltr" >{{ns:2}}</span>'''&lrm;:&nbsp;&lrm;'''<span dir="ltr" >[[user:{{BASEPAGENAME}}|{{BASEPAGENAME}}]]</span>&lrm;'''&nbsp;·&nbsp;[{{SERVER}}/?title=special:ListUsers&limit=1&username={{BASEPAGENAMEE}} rights]&nbsp;·&nbsp;[[special:Prefixindex/user:{{BASEPAGENAME}}|all subpages]]&nbsp;[[special:Prefixindex/user talk:{{BASEPAGENAME}}|T]]&nbsp;·&nbsp;[[user:{{BASEPAGENAME}}/common.css|&lrm;/common.css]]&nbsp;·&nbsp;[[user:{{BASEPAGENAME}}/common.js|/common.js]]&nbsp;·&nbsp;[[user:{{BASEPAGENAME}}/Archive/previous user page|/previous user page]]&nbsp;·&nbsp;[[special:Prefixindex/user:{{BASEPAGENAME}}/Archive|archives]]&nbsp;[[special:Prefixindex/user talk:{{BASEPAGENAME}}/Archive|archived talks]]&nbsp;·&nbsp;[[b:{{CONTENTLANG}}:user:{{BASEPAGENAME}}|b:]]&nbsp;·&nbsp;[[c:user:{{BASEPAGENAME}}|c:]]&nbsp;·&nbsp;[[d:user:{{BASEPAGENAME}}|d:]]&nbsp;·&nbsp;[[m:user:{{BASEPAGENAME}}|m:]]&nbsp;·&nbsp;[[mw:user:{{BASEPAGENAME}}|mw:]]&nbsp;·&nbsp;[[n:{{CONTENTLANG}}:user:{{BASEPAGENAME}}|n:]]&nbsp;·&nbsp;[[q:{{CONTENTLANG}}:user:{{BASEPAGENAME}}|q:]]&nbsp;·&nbsp;[[s:{{CONTENTLANG}}:user:{{BASEPAGENAME}}|s:]]&nbsp;·&nbsp;[[testwiki:user:{{BASEPAGENAME}}|t:]]&nbsp;·&nbsp;[[v:{{CONTENTLANG}}:user:{{BASEPAGENAME}}|v:]]&nbsp;·&nbsp;[[voy:{{CONTENTLANG}}:user:{{BASEPAGENAME}}|voy:]]&nbsp;·&nbsp;[[w:{{CONTENTLANG}}:user:{{BASEPAGENAME}}|w:]]&nbsp;·&nbsp;[[wikt:{{CONTENTLANG}}:user:{{BASEPAGENAME}}|wikt:]]&nbsp;·&nbsp;[[w:en:user:{{BASEPAGENAME}}|w:en:]]&nbsp;·&nbsp;[[w:user:{{BASEPAGENAME}}|w:]]&nbsp;·&nbsp;[[:en:user:{{BASEPAGENAME}}|:en:]]&lrm;</span>}<!-- special:foobar --> : ^{<span dir "ltr" class="plainlinks" >&nbsp;[{{fullurl:special:WhatLinksHere/{{FULLPAGENAME}}|uselang=en}}#top <span LANG="en" >'''local'''&nbsp;WLH]&lrm;&nbsp;· [{{fullurl:special:RecentChanges|uselang=en}}#top <span LANG="en" >'''local'''&nbsp;RC]&lrm;&nbsp;· [{{fullurl:special:Logs|uselang=en}}#top <span LANG="en" >'''local'''&nbsp;logs]&lrm;&nbsp;· [{{fullurl:special:WatchList|uselang=en}}#top <span LANG="en" >'''local'''&nbsp;watchlist]&lrm;&nbsp;· [{{fullurl:special:Contributions/{{BASEPAGENAME}}|uselang=en}}#top <span LANG="en" >'''local'''&nbsp;ontributions]&lrm;&nbsp;· [[mediawiki:Common.css|'''local'''&nbsp;mediawiki:Common.css]]&nbsp;· [[mediawiki:Common.js|'''local'''&nbsp;mediawiki:Common.js]]&nbsp;· [[mediawiki:Gadgets-definition|'''local'''&nbsp;mediawiki:Gadgets-definition]]&nbsp;· '''[[special:Notifications|local notifications]]'''<br />[[m:user:{{BASEPAGENAME}}/global.css|m:…'''/global.css''']]&nbsp;·&nbsp;[[m:user:{{BASEPAGENAME}}/global.js|m:…'''/global.js''']]&nbsp;·&nbsp;[[special:centralAuth/{{BASEPAGENAMEE}}|'''global'''&nbsp;account&nbsp;information]]&nbsp;· [https://tools.wmflabs.org/guc/?user={{URLENCODE:{{BASEPAGENAME}}|WIKI}} '''global'''&nbsp;user&nbsp;contributions]<!-- &nbsp;· [https://toolserver.org/~River/cgi-bin/count_edits?user={{BASEPAGENAMEE}}&dbname=wikidatawiki_p&machread=1] --></span>}<!-- PAGEID related links --> : ^{<span dir "ltr" class="plainlinks" >'''PAGEID:'''&nbsp;{{PAGEID}}&nbsp;· [https:{{SERVER}}/?curid={{PAGEID}}#top links&nbsp;'''here''']&nbsp;· ^{[https:{{SERVER}}/?curid={{PAGEID}}&action=purge# purge&nbsp;↺]&nbsp;· [https:{{SERVER}}/?curid={{PAGEID}}&action=edit&section=0# section=0]}&nbsp;· '''REVISIONID:'''&nbsp;{{REVISIONID}}&nbsp;· [https:{{SERVER}}/?oldid={{REVISIONID}}# permanent&nbsp;link]&nbsp;· (layout:&nbsp;2015-09-07…d&nbsp;[https://fi.wikipedia.org/?curid=468081#top LTR]&nbsp;[https://ug.wiktionary.org/?curid=5716#top RTL]&nbsp;short)&lrm;</span>}<!-- testing and validation links related languages / dialects --> : ^{<span dir "ltr" class="plainlinks" >'''testing and validation links:'''&nbsp;[[user:בײַ מיר ביסטו שיין#BiDi_issues|BiDi issues]]&nbsp;· [[user:I18n|gadget issues]]&nbsp;· '''related languages / dialects:'''&nbsp;[[w:foo:user:{{BASEPAGENAME}}|w:foo:]]&nbsp;·&nbsp;[[w:bar:user:{{BASEPAGENAME}}|w:bar:]]&lrm;</span>} </center> ---- <!-- <br clear="all" /> --> <p dir="ltr" style="font-size:12pt; color:black; border:1px; solid #000080; padding:2px; margin-top: 1em; background-color:#99B3FF; text-align:center; " >La [[w:eo:Transskribado (lingvoscienco)|transkribo]] de <!-- {{style/nowrap|nowrap= -->« <span class="plainlinks" >[{{fullurl:special:Userlogin|uselang=yi&wpName={{URLENCODE:לערי}}%20{{URLENCODE:ריינהארט}}&returnto={{FULLPAGENAMEE}}#top}} {{style/yid|yid=לערי ריינהארט}}]</span> »<!-- }} --> estas « {{style/IPA|IPA=lɛʁi ʁɑjnhɑʁt}} » .<br /> Paĝojn alidirektitajn ĉi tien: [[{{ns:3}}:Gangleri|{{style/ril|dir=ltr|ril={{ns:3}}}}:Gangleri]]</p> ---- '''[{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=edit&section=new}} Aldonu novan mesaĝon ...]'''<br> ''aŭ ĉe [[:de:user talk:{{PAGENAME}}|de]], [[:en:user talk:{{PAGENAME}}|en]], [[:eo:user talk:{{PAGENAME}}|eo]], [[:is:user talk:{{PAGENAME}}|is]], [[:ro:user talk:{{PAGENAME}}|ro]], '''[[meta:user talk|meta]]''''' ---- [[Dosiero:Satellite image of Romania in December 2001.jpg|thumb|400px|Uzu la dosierojn ĉe la [[commons:Ĉefpaĝo|Komunejo]]!]] __TOC__ == <span dir="ltr" >Welcome&lrm;&nbsp;<span id="Welcome" dir="ltr" >{{PAGENAME}}</span>&nbsp;to&nbsp;<span id="WelcomeToSITENAME" dir="ltr" >{{SITENAME}}</span>!</span> == : ‫·‏[[user:לערי ריינהארט|לערי ריינהארט]]‏·‏[[user talk:לערי ריינהארט|T]]‏·‏[[m:user:לערי ריינהארט|m]]‏:‏[//meta.wikimedia.org/wiki/user_talk:%D7%9C%D7%A2%D7%A8%D7%99_%D7%A8%D7%99%D7%99%D7%A0%D7%94%D7%90%D7%A8%D7%98?action=history Th]‏·‏[[m:user talk:לערי ריינהארט|T]]‏·‏[[m:special:Emailuser/לערי ריינהארט|email me]]‏·‏‬ 18:24, 26 Aŭg. 2015 (UTC) : ‫·‏[[user:לערי ריינהארט|לערי ריינהארט]]‏·‏[[user talk:לערי ריינהארט|T]]‏·‏[[m:user:לערי ריינהארט|m]]‏:‏[//meta.wikimedia.org/wiki/user_talk:%D7%9C%D7%A2%D7%A8%D7%99_%D7%A8%D7%99%D7%99%D7%A0%D7%94%D7%90%D7%A8%D7%98?action=history Th]‏·‏[[m:user talk:לערי ריינהארט|T]]‏·‏[[m:special:Emailuser/לערי ריינהארט|email me]]‏·‏‬ 09:44, 7 Sep. 2015 (UTC) : ‫·‏[[user:לערי ריינהארט|לערי ריינהארט]]‏·‏[[user talk:לערי ריינהארט|T]]‏·‏[[m:user:לערי ריינהארט|m]]‏:‏[//meta.wikimedia.org/wiki/user_talk:%D7%9C%D7%A2%D7%A8%D7%99_%D7%A8%D7%99%D7%99%D7%A0%D7%94%D7%90%D7%A8%D7%98?action=history Th]‏·‏[[m:user talk:לערי ריינהארט|T]]‏·‏[[m:special:Emailuser/לערי ריינהארט|email me]]‏·‏‬ 01:55, 12 Sep. 2015 (UTC) == Bonvenon! == [[Image:Vina vom Schloss Neubronn_2004-07-E-08-300.jpg|100px|thumb|right|[[commons:Image:Vina vom Schloss Neubronn_2004-07-E-08-300.jpg|Omaĝo]]]] {{Ŝablono:OraUrso|Gangleri|Mo}} {{Vikipediisto:Gangleri/talks}} *<!--- listo de vizitantoj ---> *[[:de:Benutzer Diskussion:Gangleri|de]], [[:en:User talk:Gangleri|en]], [[:eo:Vikipediista diskuto:Gangleri|eo]], [[:is:Notandaspjall:Gangleri|is]], [http://ro.wikipedia.org/wiki/Discu%C5%A3ie_Utilizator:Gangleri ro], ''[[test:User talk:Gangleri|test]]'', [[meta:User talk:Gangleri|meta]] == RK == Hallo, la hungara teksto pri la islanda ŝafhundo estas kopiaĵo (verŝajne ne GFDL-libera), mi celos kompletigi laŭ tio la artikolon. RK == Unukorno == Saluton Gangleri, ankaŭ mi kore bonvenigas vin. Mi legis viajn demandojn en mia diskutejo kaj ankaŭ viajn retleterojn. Pardonu, ke mi ne tuj respondis (estas amaso da aliaj aferoj nuntempe en mia vivo...), sed mi klopodas fari tion ene de malmultaj tagoj. Agrablan vikipediumadon deziras al vi --[[Vikipediisto:Unukorno|Unukorno]] 21:30, 26. Sep 2004 (UTC) == Ĉu misgvidaj ligoj ? == Jes laŭ vi "la unusola ligo "redaktu" estas misgvida", sed kiel plibonigi tion ? Kiam oni kutimas pri la vikipedio oni scias ke por redakti la paĝon oni uzu la butonon "redaktu" supre, kaj se aperas alia ligo "redaktu" ie en la paĝo tio koncernas nur iun parton. Via enmeto de ligoj kun ciferoj ŝajnas al mi pli konfuziga ol helpa. Bonvolu iom alkutimiĝi al la iloj de la vikipedio kaj eventuale proponi ŝanĝojn, kiujn ĉiuj konsideros kiel plibonigoj. Cetere mi ŝatus bonvenigi vin, novan alvenanton kiu jam multe kontribuadas. <div class="toccolours" style="background:#fafae2; width:90%; margin:0 auto;"> <div class="center" style="font-size:120%;">[[Dosiero:Gtk-dialog-info.svg|30px|i|ligilo=]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Vikipedio:Bonvenon al Vikipedio|Bonvenon]] al '''Vikipedio en Esperanto''', [[Uzanto:{{PAĜNOMO}}|{{PAĜNOMO}}]]!</div> Ĉi tio estas via [[Vikipedio:Diskutpaĝo|diskutpaĝo]], kiu utilos por ricevi mesaĝojn de la aliaj [[Vikipedio:Vikipediistoj|uzantoj]]. En Vikipedio ekzistas cetere [[Vikipedio:Diskutejo|diskutejo]], kie vi povas fari demandojn, sugestojn kaj proponojn. Se vi havas demandojn, rigardu jenajn paĝojn: * [[Portalo:Komunumo|Komunuma portalo]] * [[Helpo:Enhavo|Helpo]] * [[Helpo:Oftaj demandoj|Oftaj demandoj]] Antaŭ ol redakti, ni tre rekomendas tralegi [[Helpo:Redakti|kiel redakti paĝon]] kaj [[Helpo:Kiel verki bonan artikolon|kiel verki bonan artikolon]]. Konsideru, ke se viaj redaktoj ne respektas la [[Vikipedio:Regularo|regulojn]], tiam alia vikipediisto verŝajne rapide forigos aŭ malfaros ilin. Bonvolu lerni la [[Vikipedio:Kvin principoj|kvin principojn]] kiuj regas Vikipedion. Memoru [[Vikipedio:Aŭtorrajto|ne kopii]] tekstojn aŭ bildojn el libroj aŭ el interreto sen permeso, krom se estas via laboro! Bonvolu atenti, ke vi kiel novulo dum la unuaj kvar tagoj ne povas laŭlicence [[Helpo:Alinomi paĝon|alinomi artikolon]]. Do, bonvolu ne fari kopion sub nova titolo, ĉar tio ne estas la ĝusta maniero! Petu, ke pli spertajn uzantojn faru tion por vi sur la diskutopaĝo de la koncerna artikolo. Por respondi al mesaĝo de alia uzanto, iru al ties diskutpaĝo, alikaze tiu ne rimarkos la informilon "Vi havas novan mesaĝon"&nbsp;— kaj eblas ke vi ne ricevos respondon. Skribu vian mesaĝon en la fino de la diskutpaĝo kaj ne forgesu [[Helpo:Subskribo|subskribi]] ĝin tajpante <code> —~~<nowiki/>~~</code> aŭ uzante la butonon [[Dosiero:Insert-signature.png|Via subskribo kun tempstampo|ligilo=]]. Alternative, se vi preferas havi vian respondon en la sama loko kiel la demandon, respondu rekte sub la demando, sed komence metu la ŝablonon {{ŝ|Respondo al|…}} kun la nomo de la alia uzanto. Tiel li ricevos atentigon ke vi respondis. Metu komence de ĉiu alineo dupunkton (:) por dekstrenigi vian tekston. Ankaŭ tiuokaze bonvolu subskribi per ~~<nowiki>~~</nowiki>. Vi disponas ankaŭ [[Vikipedio:Uzantopaĝo|uzantopaĝon]], kie vi povas meti informojn pri vi mem kaj pri viaj interesoj aŭ listigi la lingvojn kiujn vi komprenas. Vi povas fari tion, tre elegante, enmetante en vian [[{{ns:2}}:{{PAĜNOMO}}|uzantopaĝon]] la kodon <code>{<nowiki/>{BabelLando}}</code>. Per tiu ŝablono via paĝo estos aŭtomate ordigita en la kategoriojn kiuj listigas la uzantoj laŭ [[:Kategorio:Vikipediistoj laŭ lingvo|lingvokapabloj]] kaj [[:Kategorio:Vikipediistoj laŭ landoj|devenlando]]. Pliajn klarigojn vi trovos rigardante {{Ŝ|BabelLando}}. </div> Agrablegan kunlaboradon deziras al vi&nbsp; [[Vikipediisto:ArnoLagrange|<font color="green">Arno</font> <font color="blue">Lagrange]]</font>&nbsp;[[Vikipediista_diskuto:ArnoLagrange|✉]] 06:17, 29. Sep 2004 (UTC) == Kategorio Islando == Mi pliampleksigis [[Vikipedio:Kategorio]] per sekcio pri geografio kaj landoj. Se vi havas aliajn ideojn (ankaŭ alternativajn) por strukturigi la kategori-sistemon, bv. enmeti ilin en tiun paĝon. --[[Vikipediisto:Schuetzm|Schuetzm]] 15:41, 2. Okt 2004 (UTC) :Dankon Schuetzm! Mi nun trovis [[:Kategorio:Islando]] ĉe [http://eo.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Speciala:Categories&limit=500&offset=0] kaj almetas ĝin al diversaj artikoloj. :Mi ĉiĉeronis rumanan e-iston [[Vikipediisto:Sergiuignat]] al Vikipedio kiam mi renkontis lin surrete. Poste mi rimarkis, ke mi kreis ankaŭ <strike><nowiki>[[Vikipedia diskuto:Sergiuignat]]</nowiki></strike> dum redaktado de [[Vikipediista diskuto:Sergiuignat]]. Ĉu vi povas forviŝi ĝin? Antaŭdankon! :Bv. noti ke la kategorio estas menciata ĉi tie kiel <nowiki>[[:Kategorio:Islando]]</nowiki> (kun komenca "''':'''"). Vidu ankaŭ [http://bugzilla.wikipedia.org/show_bug.cgi?id=613 bugzilla bug 613]. :Ĉu kategorion povas fari ''normala uzanto'' aŭ nur ''sysop'' aŭ ''administranto'' ? Salutas [[Vikipediisto:Gangleri|Gangleri]] 22:47, 2. Okt 2004 (UTC) == Resaluton! == Saluton al la sudo! Mi loĝas en Berlino kaj ĝis nun ne kontribuis al io bavara. (Kvankam kompreneble min ligas granda amo al la montoj :- ) )- Kaj ĉu vi povas malkovri al mi kion signifas Gangleri ? - [[Vikipediisto:Montanesko|Montanesko]] == Kie trovi jenajn erojn - ekrespondoj == *[[Vikipediisto:Schuetzm]] jam konsilis al mi meti al duoblajn artikolojn ĉe [[Vikipedio:Duoblaj artikoloj]], en la angla oni konsilis al mi meti duoblajn artikolojn al [[:en:Wikipedia:Duplicate articles]]. ** Mi ne vere komprenas la utilon de la paĝo. Mi preferus ke ekkiam iu trovas tiajn duoblajn tiu kunfandu la menciitajn duoblajn paĝojn. Une paĝo estu elektita kiel la ĝusta, alia fariĝu redirektilo se ĝi estas taŭga alivortigo aŭ estu forigita se ĝi estas fuŝa. Enteno de diversaj artikoloj estu kunfanditaj. :::Sed tio ne ĉiam eblas. Mi nek kompetentas pri greka mitologio nek pri regionoj en Finlando. Tial la interkonsento estu inter la ekverkintoj kaj ne de ''preterpasanto''. [[Vikipediisto:Gangleri|Gangleri]] 12:09, 6. Okt 2004 (UTC) *(Ĉu oni ligu tiujn ĉi artikolojn?) ** ne tre utilas tiunivele, sed eble jes interlingve ligi listojn da tiaj zorgiloj por povi facile inspiriĝi de la progresoj faritaj en la aliaj lingvoj. :::La ligoj al aliaj Vikipedioj nun enestas. [[Vikipediisto:Gangleri|Gangleri]] 12:09, 6. Okt 2004 (UTC) *Du rimarkojn pri la artikolo [[Gorbaĉevo]]: **la nomoj en la dekstra paro aperas kun demandosignoj "?" sur mia ekrano; *** Mi konstatas la samon : estas uzata objekto "timeline" kiu ŝajne kolizias kun nia x- Unikoda programo. ni devus atentigi la programistojn pri tio : estas cimo en la programo ! ****<strike>'''Nun solvita!'''</strike> [[Vikipediisto:Gangleri|Gangleri]] 00:45, 8. Okt 2004 (UTC) [[Vikipediisto:Gangleri|Gangleri]] 13:30, 8. Okt 2004 (UTC) ***** Uzi h-surogatan sistemon ebligas ĉirkaŭiri la obstaklon, sed tio laŭ mi ne estas solvo. Mi fakte provis anstataŭi la celitajn literojn per html-kodaĵoj, sed ne funkciis. Jes estas cimo de la viki-programo ĉar uzo de ''timeline''-objekto kolizias kun nia x-sitema/unikoda programo. Ankoraŭ estas solvenda de niaj programistoj. [[Vikipediisto:ArnoLagrange|<font color="green">Arno</font> <font color="blue">Lagrange]]</font>&nbsp;[[Vikipediista_diskuto:ArnoLagrange|✉]] 05:54, 8. Okt 2004 (UTC) **la artikolo ne obeas ''la indikon pri la familia nomo'' uzata en E-o mondo; *** Nur la titolo . Ĉar en la artikolo ja aperas [[Miĥail Sergejeviĉ GORBAĈOV]] kiu povus esti la titolo kaj kiun mi jen igas redirektilo al [[Gorbaĉevo]] *Ĉar mi ne povas interrompi laboron por korekti ĉion, mi almenaŭ ŝatus lasi noton en iu listo pri ''fuŝoj'' (?), ''stiloformoj'' ktp. Ĉu tiaj listoj jam ekzistas? Se jes bv. sciigi al mi la lokon, se ne ĉu vi povas krei ilin kaj diskonigi al (???) ? ** tiuj zorgiloj devus esti listigitaj kaj troveblaj el la [[Vikipedio:Redakta_subportalo|Redakta subportalo]] *Mi rimarkis ke en la '''[[Ĉefpaĝo]]''' enestas '''<nowiki>{{PriChiTiuPagho}}</nowiki>'''. Tiurilate mi rimarkis du erarojn: **'''<nowiki>{{PriChiTiuPagho}}</nowiki>''' (verŝajne) uzas '''<nowiki>[[Vikipedio:Despre această pagină|Despre această pagină]]</nowiki>''' kvankam ĝi devus ligi al jam ekzistanta artikolo [[Vikipedio:Despre aceasta pagina]]. **En la rumana lingvo oni uzas ĉefe la formon ''substantivo'' sekvata de ''adjektivo'' aŭ ''montra pronomo'' ktp. La ĝusta formo do estu '''Despre pagina aceasta'''. *** Ĉio tio estas do ordigenda. [[Vikipediisto:ArnoLagrange|<font color="green">Arno</font> <font color="blue">Lagrange]]</font>&nbsp;[[Vikipediista_diskuto:ArnoLagrange|✉]] 06:19, 6. Okt 2004 (UTC) - Mi do movis la paĝon al la de vi meniita titolo. AL **** Tamen mi ĵus trovis, ke la titolo restas [[Vikipedio:Despre această pagină]] do mi provis (ĉu sukcese?) movi ĝin al [[Vikipedio:Despre pagină această]]. 16:51, 10. Okt 2004 (UTC) Haruo *Mi pretus stile korekti la tradukon al la rumana. Ĉu tio eblas aŭ ĉu la paĝoj estas protektataj? ** Laŭ mia scio ili ne estas. [[Vikipediisto:ArnoLagrange|<font color="green">Arno</font> <font color="blue">Lagrange]]</font>&nbsp;[[Vikipediista_diskuto:ArnoLagrange|✉]] Amike salutas 21:02, 5. Okt 2004 (UTC) P.S. Ĉu vi ricevis mian retpoŝton? * Jes kaj mi respondis ĝin hodiaŭ matene. [[Vikipediisto:ArnoLagrange|<font color="green">Arno</font> <font color="blue">Lagrange]]</font>&nbsp;[[Vikipediista_diskuto:ArnoLagrange|✉]] == Hundaj Rasoj == ''respondoj al [[Vikipediista diskuto:Haruo#Via komento ĉe Diskuto:Hundaj rasoj]]:'' Saluton, Reinhard! Mi provos utili kontribui pri tiu temo. Ŝajnas al mi ke kvankam "vertago" kaj "vertrago" estas ambaŭ zamenhofaj, unu el ili devas esti literuma eraro. Sed kiu? ;-) 20:56, 7. Okt 2004 (UTC) Haruo == konvero inter .bmp kaj .jpg datumoj == Saluton, Antaŭ semajno mi povis savi bildojn de aliaj vikipedioj; nuntempe, se mi volas savi ilin (savu sub alia nomo), aperas ke la bildo estas „nekonata” kaj bmp-tipa, sed fakte temas pri jpg-bildoj. Ĉu vi havas similan sperton? RK == Verespatak == Saluton, Ĉu vi konas la vilaĝon ''Verespatak'' en Transilvanio, kie oni volas malfermi orminejon kaj malaperigi 3 vilaĝojn? Ĉu vi konas la rumanan nomon por tio? Mi ne trovis artikolon pri la vilaĝo en la vikipedioj, mi nun volas krei unu en la E-o. Antaŭdankon! [[Vikipediisto:Razilklingo|Razilklingo]] 12:26, 14. Okt 2004 (UTC) == Respondoj de [[Vikipediisto:Schuetzm|Schuetzm]] == Saluton, Gangleri! Unue mi devas pardonpeti pro mia malfrua respondo. Mi feriis la antaŭ-lastan semajnon kaj ankaŭ la lastan ne trovis multan da tempo. :*Saluton Schuetzm! Mi enmetis la du artikolojn. :*Mi krome havas jenajn demandojn: :**Ĉu Vi povas retpoŝte [http://eo.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Speciala:Emailuser&target=Gangleri] komuniki al mi Vian telefonnumeron? Ni povus dimanĉe iomete babili kaj pli rapide respondi (miajn) demandojn. :**Ĉu ekzistas maniero ekscii pri la artikoloj, kategorioj, specialaj paĝoj ... '''kiuj ne ligas''' al alilingva Vikipedio? :**Mi baldaŭ enskribos mian opinion pri la '''[[Vikipediisto:Gangleri/rimarkoj#Indiko al familia nomo en E-a Vikipediio|indiko al familia nomo en E-a Vikipediio]]''' uzataj en E-o mondo. Ekzistaj kaj argumentoj por kaj argumentoj kontraŭ. Tamen la ''ekstera mondo'' ne konsequence sekvas tiun indikon kaj eĉ ne la parolantoj de E-o mem. Mi neniam skribos en artikolo apud [[w:en:Johann Wolfgang von GOETHE]] aŭ [[w:en:Johann Wolfgang von GOETHE]] [[Lazaro Ludoviko ZAMENHOF]]. Ni ankaŭ devas pripensi kio estas ''interna'' uzo ene de E-a mondo kaj kie estas la limoj al altrudigo. E-o mondo iam volis esperantigi ĉiujn nomojn. Antaŭ jardekoj por tio ekzistis ankaŭ poraj argumentoj: a) oni povas imagi kiamaniere skribi la nomon; b) oni ne havis klavaron por skribi en la plej diversaj lingvoj ktp. Tamen la tempoj ŝanĝiĝas kaj ĉi tie temas pri Vikipedio kaj pri komputiloj kaj distingo inter majuslaj kaj malgrandaj literoj. Kiel estas skribita en [[Vikipediisto:Gangleri/rimarkoj#Indiko al familia nomo en E-a Vikipediio|(klaku)]] islandanoj ne kutimas esti alparolataj per [[patronomo]] aŭ [[familia nomo]]. Kaj oni ĉi tie ne verkas nur pri e-istoj sed ankaŭ pri aliaj personoj. :**Ĉu vi povas uzi MySQL por ekscii kiom da alidirektigoj mankas al nomoj uzantaj '''nur''' la ''E-an indikon''? Se ne kiu povus fari tion? :**Mi ankoraŭ serĉas liston pri (ĉiuj ?) parametroj por la uzo de '''''xx''.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Special(a)?...'''. Ĉu hazarde vi konas la lokon de tiu priskribo? :**''Persona demando: Ĉu oni povas starigi vikisistemon sur propra servilo? Mi jam de jaroj baraktas kontraŭ la senĉese malaktualiĝantaj informoj troviĝantaj rete por [[Islanda ŝafhundo|islandaj ŝafhundoj]]. Indus konsili al la islanda klubo ekstarigi tian sistemon. Kion oni bezonas por ekuzi ĝin? Kie ekzistas kromaj detaloj? ...'' :Amike salutas [[Vikipediisto:Gangleri|Gangleri]] 03:39, 3. Okt 2004 (UTC) Eblas elŝuti kaj la servil-programaron kaj la datumbazojn ĉe [http://download.wikipedia.org http://download.wikipedia.org]. Fakte mi faris tion antaŭnelonge, kaj ĉio funkciis bone. Estas pluaj klarigoj kaj priskriboj ie en la angla vikipedio. Nur estas bezonataj [[PHP]] kaj [[MySQL]], kaj per la aktuala versio oni eĉ povas la programaron instali sen administrantaj rajtoj. Mi kredas esti leginta, ke oni eĉ povas uzi [[IIS]]-on sur [[Vindozo]] kiel servilon. Post ke vi elŝutis la programaron, vi povas legi la dosieron "includes/SpecialPage.php". Ĝi enhavas liston de ĉiuj specialaj paĝoj konataj al la programo. Tamen, tiu nur estas listaĵo de la paĝoj, sene de priskriboj. Ankaŭ [[Speciala:Specialpages|ĉi tie]] bedaŭrinde ne troviĝas ĉiuj de ili. Al la servilo ĉe wikipedia.org nur administrantoj povas fari SQL-petojn; sed mi ĵus elŝutis la plej novan e-an datumbazon (de la 13-a de oktobro) kaj do povas peti mian propran servilon. La peto pri senintervikiaj paĝoj estus jena: SELECT cur_title FROM cur WHERE cur_namespace=0 AND cur_text NOT RLIKE '\\[\\[[a-zA-Z-]{2,5}:' ''trovu ĉiujn artikolojn kies teksto ne enhavas "<nowiki>[[</nowiki>", sekvata de ia literaro, kaj poste de ":" (kondiĉe ke la interligiloj longas 2-5 literojn - tokipona: havas 8, sed se oni trograndigas la supran limon, oni eble mise trafos "Diskuto:" ks.)'' Ĉi-tiu peto donas ĉe mi 10924 erojn. Se oni volas trovi ne-artikolojn (kategorioj, vikipediistoj ktp.), oni devas elŝanĝi la 'cur_namespace=0'. Via dua demando estas pli malfacila. Eble oni unue serĉu ĉiujn person-artikolojn: SELECT cur_title FROM cur WHERE cur_namespace=0 AND cur_title RLIKE '<nowiki>[[:upper:]]</nowiki>{4,}' ''trovu ĉiujn artikolojn kies titolo enhavas almenaŭ 4 sinsekvajn majusklaĵojn'' Mi ne certas, ĉu tio ankaŭ funkcias kun akcentitaj literoj ktp. Ĉe mi, la peto donas 3839 erojn, preskaŭ ĉiuj vere estas nomoj, do tro multaj por kompari permane... La sekva paŝo estus rekonstrui la ne-majusklajn formojn, kaj poste por ĉiu unuopa provi, ĉu artikolo tiel-nomata ekzistas kaj ĉu ĝi enhavas la ĝustan alidirekton. Mi skribos programeton por tio. --[[Vikipediisto:Schuetzm|Schuetzm]] 19:41, 19. Okt 2004 (UTC) == Listoj == Mi dankas pri la atentigo pri listoj de listoj, sed tio ne vekas grandan interesiĝon en mi. Mi ja trovas inda ordigi laŭ kategorioj ĉar tio faciligas traserĉadon. Sed listoj ŝajnas al mi ne tiom interesa. [[Vikipediisto:ArnoLagrange|<font color="green">Arno</font> <font color="blue">Lagrange]]</font>&nbsp;[[Vikipediista_diskuto:ArnoLagrange|✉]] 06:08, 21. Okt 2004 (UTC) == Kategorio : Hundaj rasoj == Ja ekzistas [[:fr:Catégorie:Chien]] ligita al respektivaj kategorioj en de en nl. Nu mi kreis [[:fr:Catégorie:Races de chien]] kiu respondu al [[eo:Hundaj rasoj]] [[Vikipediisto:ArnoLagrange|<font color="green">Arno</font> <font color="blue">Lagrange]]</font>&nbsp;[[Vikipediista_diskuto:ArnoLagrange|✉]] 09:07, 22. Okt 2004 (UTC) ==Saluton Reinhardt,== mi rimarkis vian laboron pri la urboj en Ĉeĥio. Mi tre estimas ĝin kaj mi petas vin, bonvolu rigardi '''Kategorion:Urboj de Ĉeĥio'''. Tie estas pli da urboj ol en Listo... Kiun vi pensas, kiam vi demandas min pri "ilia" helpo? Salutas vin [[Vikipediisto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]]. Saluton Reinhardt, pardonu, ke mi ne respondis tuj, io ne funkciis bone ĉe mi. Ankoraŭ mi volas demandi vin pri la urboj de Ĉeĥio. Se mi konjektas bone, ĉu vi tradukos la artikolojn pri urboj de Ĉeĥio en aliajn alingvojn? Kie mi trovos ŝablonojn, kiujn vi preparis? Mi ankaŭ permesis al mi korekti mian lastan alparolon. Esperante, ke vi ne koleras, restas [[Vikipediisto:Petr Tomasovsky|Petr]]. Salton Reinhardt, pri esperantigitaj nomoj de ĉeĥaj urboj mi povas skribi al vi, ke en la Listo... kaj en Urboj de Ĉeĥio troviĝas nomoj "originalaj", do ili estas uzitaj tiel, kiel oni skribas ilin en Ĉeĥio. Escepto estas jam la menciita urbo Prago kaj estas tie esperantigita nomo de urbo [[Krnov]], kiu estas nomata tie kiel Krnovo. Mi ne scias, ĉu oni komprenus, se iu skribus ekz. pri urbo kun jena esperantigita nomo: Malnova Urbo ĉe Hungara Burgejo, kio estas propre Staré Město u Uherského Hradiště (tiu urbo ankoraŭ ne estas en la Listo, tie estas Uherské Hradiště). Salutas vin [[Vikipediisto:Petr Tomasovsky|Petr]], kie skribu diskutmesaĝojn. Vidu ankaŭ [[Petr TOMAŠOVSKÝ]]. == Hallo, == Mi notas nur, ke mi rimarkis viajn mesaĝojn, sed nuntempe mi havas limtempan laboron. Kie vi vagadas nun? Kio pri hundoj:)? Amike Razilklingo == Prononcmaniero. == Mi sugestas ke vi turnu vin al [[Vikipediisto:Bertilow|Bertilo]] ''bertilow (ĉe) gmx.net''. Alternative rigardu kiu redaktis la artikolojn pri IPA kaj similaj temoj. Mi mem ne povas helpi ĉar mi ne enprofudiĝis en la temo. [[Vikipediisto:ArnoLagrange|<font color="green">Arno</font> <font color="blue">Lagrange]]</font>&nbsp;[[Vikipediista_diskuto:ArnoLagrange|✉]] 11:26, 26. Jan 2005 (UTC) == RK respondas == Huh, vi estas tre aktiva kaj vi demandis multe ĉe mia paĝo: do laŭvice: Hungariaj departementoj *''tie planas pri la 13.800 lokoj en [[Rumanio]]'''', ... mi eksperimentis pri aŭtomata generado de stumpoj. La metodo taŭgas por la genero en diversaj lingvoj.'' La senenhavaj aŭ unufrazaj stumpegoj ne estas bonvenitaj, ĉar ĝenas la aferon kaj malbonigas la statistikon. *''Ĵus mi vidis [[Ŝablono:Hungariaj departementoj]] belega.'' prunto el la angla :) Dankon! terminoj Vi pravas, sed mi ne estas spertulo por unuecigi la terminojn. La angla diras por la hungaraj departementoj la vorton ''county''. ===Kunligi, partopreni=== *Mi rimarkis ke ne estas tro da ligoj de [[:hu:]] ĝenerale kaj de [[:hu:Magyarország megyéi]] tomoj speciale al aliaj Vikipedio. Mi ĝojus se tie ekzistus la eo: ligoj. '''Mi faros''' *Mi ne certas kiomgrade vin interesas la geografia temo kaj kiuj partoj interesas vin. Ĝi certe estas multilingva kaj mi ĝojus, se vi dediĉos iomete da tempo por "trarigardi" la eo: / hu: objektojn. Antaŭdankon! '''La urboj aperas en ambaŭ vikipedioj kaj estas kunligite''' Mi ne havas energion, tempon traduki ĉion ajn, tiel mi devas (s)elekti inter la aferoj. la slovakaj (iam hungaraj) vilaĝoj ne tro interesas min, ĝis kiam mankas bone ellaboritaj artikoloj pri urbegoj de la mondo. Amike RK == [[Vikifontoj]], [[Vikipedio:Vikifontoj]] == Se mankas artikoloj pri [[Vikifontoj]], [[Vikipedio:Vikifontoj]], kompreneble ili estas kreindaj. Se ili ekzistas kaj ne troveblas ili estas renomendaj. Tia estas la vikia vojo --[[Vikipediisto:ArnoLagrange|<font color="green">Arno</font> <font color="blue">Lagrange]]</font>&nbsp;[[Vikipediista_diskuto:ArnoLagrange|✉]] 07:27, 28. Jan 2005 (UTC) Kompreneble hundorasoj, sed mi ne havis tempo refari la aferon (Ŝi kreis 30 unufrazajn artikolojn pir hundoj) Amike RK == pri Robotoj == Saluton! *Mi plibonigis [[:es:Wikipedia:Bot]]. Mi ne scias se mi skribis nomojn de ĉiuj robotoj. *Mi ne povas plibonigi [[Vikipedio:Roboto]]. Mi pensas ke estas bona paĝo. *Mi ne scias pri mankantaj aŭ fuŝaj ligoj inter [[:es:]] kaj [[:ro:]]. Mi pensas ke neniu scias tion. Oni devas manlibre revidi ĉiujn paĝojn. Dankon al vi! Vikipedo estas bonega projekto! [[Vikipediisto:Jordi Polo|Jordi]] | 31. Jan 2005 La sistemo estas nun treege malrapida, mi baldaŭ respondos, esploros la temon. Amike [[Vikipediisto:Razilklingo|Razilklingo]] 18:29, 2. Feb 2005 (UTC) == ĉefurboj == Mi korrektis [[Ĉefurbo]]-n. Bonvolu, vidu [[Kategoria_diskuto:Ĉefurboj]]. -- [[Vikipediisto:Jordi Polo|Jordi]]. 4. Feb 2005 == Kategorioj == Saluton, Gangleri, dankon pro via mesaĝo al mia diskutpaĝo. Mi devas konfesi, ke kategorioj estas unu el miaj (multaj) malfortaĵoj pri vikipedio; mi ne povas bone konsili pri ili. Rilate la nombron en la nomo de kategorioj oni certe devas distingi: *Se la nomo estas nomo de unuopaj objektoj en la kategorio, ĝi estu en pluralo. Ekzemploj estas [Kategorio:Apartigiloj], [Kategorio:Astronomoj], [Kategorio:Aŭstraj esperantistoj]. *Se la nomo estas supertemo, al kiu rilatas la temoj en la kategorio, ĝi estu en singularo. Ekzemploj: [Kategorio:Astronomio], [Kategorio:Aŭstrio]. Ĉi-lastaj okazoj estas preskaŭ ĉiam klaraj; ofte la vortoj eĉ ne posedas pluralon (kiel "astronomio" kaj "Aŭstrio"). Diskuti oni povas nur pri la unua speco de kategorioj, kaj tie mi persone favoras la pluralon. Vikipediajn salutojn, --[[Vikipediisto:Ismo|Ismo]] 20:08, 9. Feb 2005 (UTC) == Robbot == I am trying to get Robbot correctly with the interlanguage links, but it's almost undoable. Problem is that the bot mostly uses [[Speciala:Export]], and there the use or non-use of the x-convention is different than in edit pages. So I have to add the convention, then remove it, then add it again, then remove it again, then add it... All at the right moment. Blergh! - [[Vikipediisto:Andre Engels|Andre Engels]] 11:07, 12. Feb 2005 (UTC) :I *think* I have worked things correctly now, not 100% sure though. - [[Vikipediisto:Andre Engels|Andre Engels]] 12:13, 12. Feb 2005 (UTC) == Wiktionary und Fragen auf tech-l == Hallo Reinhardt, ich habe gesehen, dass ich Deutsch schreiben kann - ist angenehmer und einfacher denke ich 'mal. Also: bisher konnte das eo.wiktionary die Begriffe nur mit großem Anfangsbuchstaben anlegen, was aber zu Fehlern führen kann, denn man muss ja davon ausgehen, dass nicht jeder, der wiktionary benutzt weiss, dass der Titel der seite eigentlich immer groß geschrieben ist. Es besteht seit einiger Zeit die Möglichkeit, dies zu ändern - nl, it, tr, pl, hu, fr, es und noch viele andere verwenden inzwischen dieses feature. Da ich gesehen habe, dass das wiktionary in Esperanto im Moment nur 190 Wörter hat, war es nur logisch, die Umstellung zu machen. Desweiteren verwenden wir in den witkionaries oben eine Art Code, der es beim Übergang zum ultimate wiktionary leicht machen wird, die Inhalte der Seiten zu übertragen und heute erlaubt es uns sehr schnell ganze seiten von Wörtern zu übertragen - ein Beispiel hierfür ist ''itala''. Die Frage nach UTF-8 hatte ich nur gestellt, um sicher zu gehen, dass wir auch besondere Sprachen, wie Chinesisch, Japanisch usw. korrekt darstellen können. Es gibt noch einige wenige wiktionary die nicht auf TF-8 gesetzt sind. Sooo... und gerade habe ich bemerkt, dass ich nicht eingeloggt bin ... sigh ... Ciao, [[wikt:it:Utente:SabineCretella|Sabine]] --[[Vikipediisto:82.55.159.151|82.55.159.151]] 07:48, 13. Feb 2005 (UTC) : Mi persone ne ĝuste scias kio farendas. Ĉu roboto ne povas fari la bezonatan ŝanĝon ? --[[Vikipediisto:ArnoLagrange|<font color="green">Arno</font> <font color="blue">Lagrange]]</font>&nbsp;[[Vikipediista_diskuto:ArnoLagrange|✉]] 07:17, 15. Feb 2005 (UTC) == du petoj == Saluton, mi rimarkis, ke vi jam pli kaj pli spertiĝas ĉe uzo de robotoj. Bedaŭrinde mi ne povas savi la programon al la laboreja komputilo, ĉar tio estas tro granda. Mi volas vin peti por korekti la sekvajn per roboto: ĉie, kie aperas '''Listo da''' devus esti '''Listo de''' vidu ĉe [[imperiestro]]. Alia afero: ĉu vi povus analizi, kiel fari KD-jn el vikipedio kaj tion mallonge resumi ie tie ĉi. RK Ĉu ne pasis jam la tempo por via kandidatiĝo? (Mi ne vidas funkcion - kion mi vidis antaŭ du montaoj - ~''administrantigu vikipediiston''- Ĉu per la nova programo ni devintus korekti ian funkcion? [[Vikipediisto:Razilklingo|Razilklingo]] 23:16, 19. Feb 2005 (UTC) == ne tute familia! == == Kiel demandi? == Mi ne scias kiel respondi al via mesaĝo. Ĉu bone faris? Ĝis Kore Korin' Corinne == Demando == Mi havas demando: Ĉu mi rajtas ŝanĝi aŭ plibonigi tekston kiu estas el "EdE-C Gravaj esperantistoj>>Franca esperantisto" Aŭ ĉu mi devas verki alian tekston por aldoni aliajn informojn Ĝis Kore Korin' Corinne == Kemiaj elementoj == Gangleri, dankon pro via helpo kun la kemiaj elementoj! Mi rigardis la liston... La roboto diras, ke estas eraro en <nowiki>[[Germanio (elemento)]]</nowiki>, tamen tio ŝajnas kiel la ĝusta ligilo. Ankaŭ, la ligilo al <nowiki>[[Titano]]</nowiki> anstataŭe ligu al <nowiki>[[Titano (elemento)]]. La ceteraj ligiloj ŝajnas ĝustaj. Kiel mi povas korekti ĝin? Dankon! Amike, Yekrats</nowiki> == Saluton == Kara, mi vidis vin en Rumana vikio, mi pensis vin Rumano. Mi ne kuraĝas verki en la Rumana, sed mi libere legas ĝin. Alie, vere ne estas kutimo aldoni biografio al tia listo, ĉar, eble, estus tre teda, sed jam estas kategorio [Kategorio:Biografio], kiun neniu uzas! Eble vi povas kategorii la biografiojn. Pri Alexandre de GUSMÃO, mi serĉis en la Portugala vikipedio, sed ne trovis, eble estas sia tuta nomo, kaj ne la kutima maniero. Kiam mi estis adoleskanto, oni vendis pornografiaĵon apud lia tumulo (sed hodiaŭe oni havas interneto, mi pensas ke neniu plu faras tion), kaj mi tre bone konas la heroan pastron...[[Vikipediisto:Roberto|Roberto]] 06:42, 24. Feb 2005 (UTC) == helpu == Karulo, kiel mi povas vidi kompletan liston de kategorioj?[[Vikipediisto:Roberto|Roberto]] 07:32, 27. Feb 2005 (UTC) ==Szeged, Hungario== Se vi volas reuzeblajn bildojn pri la sinagogo de Szeged, vi devas iom atendi ĝis mi preparos kelkajn; sed se vi dezirus tiujn nur por propra ĝojo, mi serĉados sur la interreto... Váradi Zsolt 2005. március 4., 08:03 (CET) :Dear Gangleri, I made some photos you asked for, where could I send them? Váradi Zsolt ::Bonvolu rigardi hungaran paĝon de Szeged, vi trovos du fotojn. Amike, Váradi Zsolt == Komunejo == Hallo, mi bedaŭrinde estas hejme (ĝis 16-a de marto), ĉar miaj infanoj estas malsanaj. Mi havis tempon elkalkuli, ke mia retumo dehejme kostas ĉ. 2,2 eŭrocendojn je minuto:) kaj :(. Do, plenforte mi povos retumi nur en la plushoroj en mia laborejo ekde la 16-a :(. La vikipedio estas daŭre malrapida, daŭras kelkfoje unu minuton unu redakto. Ĉu oni tute malpermesis la aperigon de fremdaj fotoj krom el la propra stoko ol tiu de la komunejo (Commons). Ĉu tio estas provizora malpermeso aŭ mi povas ekde nun aperigi fotojn nur el alia vikipedio ne, nur el la komunejo? GRAVA demando: kiel serĉi en komunejo ian foton, eble pri [[korbopilko]] aŭ simila? Ĉu mi rajtas alŝuti al la komunejo eĉ dosierojn kun e-a nomo kun priskribo, permeso en mizera angla? Ĉu vi scias jam pli pri kompakta disko de Vikipedio? Se mi bone legis, komprenis la germanan KD helpis ekstera firmao (per mono aŭ evoluigo de softvero) (Mi ŝanĝis la nomon, ĉar ĝi estas pli bone elparolebla kaj ne aludas al naziismo. Oni unuafoje akuzis min pri naziismo pro tiu nomo:)) Amike Narvalo == Helmut Welger salutas == Saluton Gangleri, mi cerbumas, kiu estas malantaŭ via pseŭdonimo. Ie mi legis: Reinhardt - ĉu Reinhardt Wiewe? Ĉiukaze, elkorajn salutojn de --[[Vikipediisto:Helmut Welger|Helmut Welger]] 16:23, 15. Mar 2005 (UTC) == [[Aborigeno]] kaj [[Aborigenoj de Aŭstralio]] == Sal' Mi korektis ruslingvan artikolon pri aborigenoj (indiĝenoj, en la rusa "radik[igit]a loĝantaro"), do nun ĝi referencas al [[en:Indigenous peoples]]. Grandan dankon al vi ;) --[[Vikipediisto:.:Ajvol:.|.:Ajvol:.]] 21:52, 15. Mar 2005 (UTC) : Dankon! [[Vikipediisto:Gangleri|Gangleri]] | [{{SERVER}}{{localurl:{{ns:User_Talk}}:Gangleri|action=history}} Dh] | [[{{ns:User_Talk}}:Gangleri|D]] 07:33, 16. Mar 2005 (UTC) == [[:eo:Vikipedio diskuto:Administrantoj]] == * [[de:Wikipedia:Adminkandidaturen]] [[en:Wikipedia:Requests for adminship]] [[es:Wikipedia:Candidaturas a bibliotecario]] [[fa:ویکی‌پدیا:درخواست‌های مدیر شدن]] [[fo:Wikipedia:Áheitan um umboðsstjórastøðu]] [[it:Wikipedia:Amministratori/Candidati]] [[ja:Wikipedia:管理者への立候補]] [[la:Wikipedia:Petitio magistratus]] [[lb:Wikipedia:Adminkandidaturen]] [[nl:Wikipedia:Aanmelding moderators]] [[pl:Wikipedia:Przyznawanie uprawnień administratora]] [[sl:Wikipedija:Prošnje za administratorstvo]] [[sv:Wikipedia:Begäran om administratörskap]] [[vi:Wikipedia:Những người muốn quyền quản lý]] [[zh:Wikipedia:申请成为管理员]] * interwikiconflicts # eo:Vikipedio diskuto:Administrantoj --- other namespace (at [[:fr:]]) # fr:Wikipédia:Prise de décision/Administrateur --- other page<br />note: "This is not a mistake: fr.wikipedia keeps the RfAs on the fr equivalent of the en:Wikipedia:Administrators page at fr:Wikipédia:Administrateur" # simple:Wikipedia:Administrators#Nominations and requests for adminship --- anchor * Komprenu [[Speciala:Contributions/Template namespace initialisation script]] == Wikimania == Hi, Gangleri, have you heard [[m:Wikimania|Wikimania]]2005? We would like to have esperanto as one of official languages and if you help translation, it is very helpful for us. Already [[m:User:Marvin]] helps us, but he said he was not sure his esperanto. Therefore we need more skilled esperantisto. Already I asked Arno if he can help us too and if he would like to care for the translation in general. If you would like to help us, please give a look on [[m:Translation requests/Wikimania]], there I put material needed to translate. Cheers, --[[Vikipediisto:Aphaia|Aphaia]] 19:36, 21. Mar 2005 (UTC) == Rumaniaj distriktoj == Saluton, Gangleri, nu, estas facile kompreneble, kial mi alŝutis [[:Dosiero:sibiu (distrikto).png]]: Mi rigardis la rumanan vikipedion kaj trovis, ke ĝi havas propran ekzempleron de tiu mapo. El tio mi (malprave) konkludis, ke la mapo ne estas en la komunejo. Se vi volas okupiĝi pri la distriktaj artikoloj, mi certe ne ĝenos vin. Bonan sukceson! [[Vikipediisto:Ismo|Ismo]] 18:04, 31. Mar 2005 (UTC) :Kara Gangleri, tio estis miskompreno. Mi neniel koleris, estas ja klare, ke ne du homoj samtempe okupiĝu pri la sama afero (kun kelkaj esceptoj :-). Vere mi ĝojas, ke la distriktojn prizorgis homo, kiu ne nur kompetentas, sed ankaŭ pretas dediĉi la necesan laborforton. :Mi ja kutime klopodas trovi bildojn en la Komunejo (ankaŭ kelkfoje jam alŝutis al ĝi), sed estas malfacile trovi ion en ĝi. Estas malmulte da teksto kun la bildoj, la nomojn ne eblas diveni, la tekstlingvoj estas malsamaj kaj preskaŭ neniam "internaciaj". Tial mi kutime rigardas nur la "plej probablan" artikolon (ĉi-okaze la rumanan) kaj kontrolas, ĉu ĝia bild-materialo venas el la Komunejo. Se ne, mi kopias. La bild-ligado al alilingvaj vikipedioj ja ne plu funkcias. :Certe estas pli bone kontroli ĉiulingvajn artikolojn, sed tre tempokoste. :Je plua bona kunlaboro! :[[Vikipediisto:Ismo|Ismo]] 18:14, 1. Apr 2005 (UTC) == Islanda penismuzeo == Mi nun respondis al vi. Vidu je [[Diskuto:La islanda penismuzeo]]. Amike, [[Vikipediisto:Bab|Bab]] 13:04, 5. Apr 2005 (UTC) == paĝetoj == Saluton, ĉu vi scias kiom ofte rekalkulas la sistemo la paĝetojn (angle ...Shortpages)? Amike narvalo == Helpopeto == '''Saluton, Gangleri''' : Longe min detenis aliaj farendaĵoj, jen mi refoje invadas...eĉ per peto, temas pri tio:<br> Post kiam multaj bonvenigis (sed neniu faris) ŝanĝon de ''stumpo'' je ''ĝermo'', mi provis fine realigi tion. Por nenion fuŝi mi lasis ''[[:Kategorio:Stumpo]]'' (apud nova ''[[:Kategorio:Ĝermo]]''). Estus bonege se vi aŭ alia spertulo bonvolus kontroli kaj finaranĝi! Antaŭdankas [[Vikipediista Diskuto:Montanesko|Mo]], 8. Apr 2005 (UTC) Dume (pardonu la kaoson al kiu mi kontribuis) ekzistas do <nowiki>{{Stumpo}} {{Stub}} {{Ĝermo}}</nowiki> &mdash; [[Ŝablono:Stumpo]] [[Ŝablono:Stub]] [[Ŝablono:Ĝermo]]. == Ĉina Vikilibro == Saluton Gangleri, Ĉar mi komprenas ke vi scipovas la ĉinan lingvon, mi havas peton por helpo. En la ĉinlingva Vikilibro mi komencigis E-o kurson kiel en multaj aliaj Vikilibroj. Ĉar mi entute ne scipovas la ĉinan estas por mi tre malfacile redakti tiun libron. Ĝis nu mi kopiis kaj uzis aŭtomatan tradukilon sed eble la tradukoj estas tute eraraj. Ĉu vi bonvolas korekti kaj se vi havas tempon pluredakti la lernolibron? Amike, Verdulo : Dankon pro la flatega mesaĝo Verdulo. Mi bedaŭrinde ne komprenas la ĉinan. Mi vizitas ĝin nur por kunligi artikolojn. Se mi havas demandojn mi skribas ĉefe en la angla. Amike [[Vikipediisto:Gangleri|Gangleri]] | [{{SERVER}}{{localurl:User Talk:Gangleri|action=history}} Dh] | [[{{ns:User_Talk}}:Gangleri|D]] 19:55, 20. Apr 2005 (UTC) ==[[Antoni Grabowski]] [[meta:Translation of the week|(venkinto en traduko de la semajno)]]== Kara Gangleri, bonvolu rigardeti al (la nulfraza artikolo) [[:ro:Antoni Grabowski]] kaj laŭ eblo iomete ektraduki (?). Amike, pardonpete -- [[Vikipediisto:Montanesko|Montanesko]] 23:04, 30. Apr 2005 (UTC) : Ni kune tradukas la artikolon ĉe [[:ro:Antoni Grabowski]]. [[Vikipediisto:Gangleri|Gangleri]] | [{{SERVER}}{{localurl:User Talk:Gangleri|action=history}} Dh] | [[{{ns:User_Talk}}:Gangleri|D]] 20:25, 1. Maj 2005 (UTC) ==Artikolo de la semajno== Kara Gangleri, ĉu vi kiel administranto povus meti ligon de la Redakta subportalo al [[Vikipedio:Artikolo de la semajno]], tiel ke pli da homoj ekscios pri ĉi tiu plano kaj kunlaboros pri ĝi. Prefere metu la ligon en la keston "Por la redaktanto". Dankon! [[Vikipediisto:Marcos|Marcos]] 11:44, 2. Maj 2005 (UTC) == [[:os:User:IronBot]] == Ĉu vi povus helpi al mi? Mi ekhavis roboton ĉe [[:os:]], tamen ne plene kapablas ĝin uzi. Mi bezonas simplan skripton por generi jar-paĝoj kaj dat-paĝojn. Dankon! --[[Vikipediisto:Slavik IVANOV|Slavik IVANOV]] 04:31, 17. Maj 2005 (UTC) : Uzanto [[:ru:User:HedgeHog|HedgeHog]] jam helpas pri la skripto. Tamen mi dankos vian helpon en aliaj aferoj pri [[:os:User:IronBot]] --[[Vikipediisto:Slavik IVANOV|Slavik IVANOV]] 15:18, 17. Maj 2005 (UTC) == Kornvala vandalo == Sa! Ŝajne vandalo lasis "mesaĝon" (mesaĉon!) al vi ĉe [http://kw.wikipedia.org/wiki/User_talk:Gangleri]. [[Vikipediisto:Bab|Bab]] 16:55, 19. Maj 2005 (UTC) == Vikipedio:Babel == Mi ĵus kreis kelkajn "babel"-ajn katerogiojn kaj ŝablonojn por nia vikipedio. Kiel fari por ke la vikipediistoj vidu ilin kaj povu uzi ilin? {{babel-2|fr-D|eo-2}} [[Vikipediisto:KoreKorin'|Corinne Daudier]] 17:09, 1. Jun 2005 (UTC) == Stimmen == Hello Gangleri, thank you for your voting. If I understand correctly, you voted from two other wikis and Esperanto Wikipedia. As you know, every voter have only one vote by person. You can vote from anywhere you have over 400 edits, but you have to choose '''one''' project from which you would vote. I stroke the older vote(s) and left the latest one. If you would like to change your vote again, please vote from the wiki you have voted last time. Dankon! --[[Vikipediisto:Aphaia|Aphaia]] 03:31, 30. Jun 2005 (UTC) == Halo == Saluton, ĉu vi laciĝis aŭ agadas nun ĉfe en aliaj vikioj? Mi apenaŭ vidas vin tie ĉi. Do, mi havas teknikan problemon kaj mi petis vin helpi min, ĉu al kiu mi devas sciigi la aferon. Se mi redaktas, mi ne povas uzi la unuan 2 butonojn (dikiga kaj kursiviga butono). Kion vi opinias? Ankaŭ kontrolu la bildon ĉe [[levoforto]], ĉar mi ne povas vidi la dosieron de flugmaŝino- eble pro x-sistemo. Amike [[Vikipediisto:Narvalo|Narvalo]] 11:18, 22. Jul 2005 (UTC) == Esperantigado == Vikipediistoj [[Vikipediisto:Slavik IVANOV|Slavik]], [[Vikipediisto:Roberto|Roberto]], [[Vikipediisto:Narvalo|Narvalo]],[[Vikipediisto:Vikreykja|Vik Reykja]], [[Vikipediisto:Bab|Bab]], [[Vikipediisto:Lingvano|Lingvano]], [[Vikipediisto:Petr Tomasovsky|Petro]] kaj [[Vikipediisto:Le Hibou|Le Hibou]], post diskuto, REKOMENDAS: a) Ne ŝanĝi regulojn pri nomoj de titoloj kiuj aperas en [[Vikipedio:Nomoj de titoloj]], malgraŭ rekomendi ĝian pliprecizigadon, ĉefe pri prononchelpo kaj transalfabetigaj sistemoj; tio signifas, inter alie: # Kiel ĝenerala regulo ne esperantigi proprajn nomojn; ĉiuj nomoj troviĝu je la originala formo, kun alidirektiloj el la eventualaj esperantigoj; # Escepte al antaŭa regulo, esperantigu nomojn de landoj, subŝtatoj, historiaj regionoj kaj metropoloj (grandaj urboj) kiuj kutime estas esperantigataj. Ili troviĝu je la koncernaj titoloj, kun alidirektilo el la originala nomo. # Nepre klopodi klarigi per esperanta alfabeto (aŭ ankaŭ [[IFA]]-alfabeto) la prononcon de nomoj kiuj aperas nacilingve; b) Se iam nomo estis esperantigita, ĉefe en publikaĵoj, dum kongresoj aŭ de especifaj grupoj: # Klarigi tion per noto kiel ekzemple en artikolo pri [[Braziljo]]. Ankaŭ mi interkonsentas, ke ni povas uzi la vere esperantajn titol-ligojn en alilingvaj vikipedioj (per simpla kopiado de la titolo). Robotajn korektojn kaj similaĵojn mi ne kapablas fari. [[Vikipediisto:Narvalo|Narvalo]] 12:00, 5. Okt 2005 (UTC) == Helpu pri ŝablono, vi ja spertas == Saluton! Antaŭnelonge mi faris ŝablonon [[Ŝablono:Rusia urbo]] kaj tute bone uzis ĝin, sed aperis konsilo aperigi koordinatojn en tiu ŝablono laŭ la maniero de la ŝablono [[Ŝablono:Koordinatoj gm]]. Mi, do, faris ŝablonon [[Ŝablono:Rusia urbo 2]], sed ĝi komplete misfunkcias, vidu [[Ŝablona diskuto:Rusia urbo 2]]. Mi eble povus solvi la problemon, sed kredas, ke vi pli rapide faros tion. -- [[Vikipediisto:Slavik IVANOV|Slavik IVANOV]] 01:06, 26. Okt 2005 (UTC) == Babel-ŝablonoj == Reinhardt, bonvolu noti, ke en la e-lingva vikipedio oni uzas por Babel-ŝablonojn ne la nomon "User", sed "Vikipediisto". Lastatempe vi redaktis plurajn ŝablonojn kun tiu misa nomo, ekzemple [[Ŝablono:User yi-3]]. Bonvolu korekti tion al [[Ŝablono:Vikipediisto yi-3]] kaj analoge la reston, kaj ankaŭ ligi la ŝablonojn per kategorioj ene de si kaj la ĉefan kategorion de la lingvo al la kategorio [[:Kategorio:Vikipediistoj laŭ lingvo]]. Vidu ekzemple la Babel-ŝablonojn ĉe [[Vikipediisto:Blahma|mia vikipediista paĝo]] por ekscii, kiel ili nomas kaj kiel oni faras tiun ligadon. Dankon pro via kunlaboro! --[[Vikipediisto:Blahma|Blahma]] 01:01, 23. Nov 2005 (UTC) ===Ŝablonoj=== '''Saluton:''' Samidean'; mi volas inviti vin uzi la jenajn ŝablonojn <nowiki>{{dataro}}, {{loko|lando|urbo}} </nowiki> Se vi havas admonojn, aŭ ideojn, aŭ kritikojn pri la ŝablonoj ''[aŭ ne]'' Skribu min Bonvolu. [[Vikipediisto:kuartaseo|<font color="#fc8207">Kuartaseo</font>]]&nbsp;[[Vikipediista diskuto:kuartaseo|<font color="#009933">▓</font>]] 08:11, 3. Jan 2006 (UTC) == Mencheperre == Mi fakte ne trovas spurojn de Mencheperre, kiu iam aktive zorgadis pri la eo-vikivortaro kaj ŝajne nun tute malaperis. [[Vikipediisto:ArnoLagrange|<font color="green">Arno</font> <font color="blue">Lagrange]]</font>&nbsp;[[Vikipediista_diskuto:ArnoLagrange|✉]] 06:18, 14. Mar 2006 (UTC) == Specialaj signoj == Estadas diskuto (precipe kun rusaj eo-vikipediistoj) pri taŭgeco de enmeto de redaktilo por specialaj signoj. Mi laŭ la modelo en fr:wp enmetis ilin, sed kelkaj riproĉas ke tio tro kostas al ili (da tempo, da mono). Proponita solvo estas ke enmetuilin kiu bezonas en sian pesonan monobook.js Alai solvo estus ke ili estus elekteblaj el "preferoj". Ĉu vi povus iel sugesti tion al niaj evoluigistoj ? Dankas [[Vikipediisto:ArnoLagrange|<font color="green">Arno</font> <font color="blue">Lagrange]]</font>&nbsp;[[Vikipediista_diskuto:ArnoLagrange|✉]] 06:18, 14. Mar 2006 (UTC) : Ea vikipedio jes, estas internacia, sed dum redaktado reale oni uzas literojn kun supersignoj reale ege-ege malofte. Kiel multe foje vi mem uzis la signojn en Ea vikipedio? [[Vikipediisto:Maksim|Maksim]] 11:07, 15. Mar 2006 (UTC) :: Mi ofte serĉadas por certaj signoj multhore. Oni rimarkas la problemon nur kiam oni ne trovas ilin. [[Ŝablono:HTML Entity Names]] entenas nur kelkajn. Por fari [http://epov.org/wd-gemet/index.php/Special:Contributions/GangleriBot multkaraktrajn ŝanĝojn] oni bezonas plurajn horojn. Tiam ĉia helpilo bonvenas. Amike [[Vikipediisto:Gangleri|Gangleri]] | [http://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Vikipediista_diskuto:Gangleri&action=history Th] | [[Vikipediista_diskuto:Gangleri|T]] 14:31, 15. Mar 2006 (UTC) == Administaj rajtoj ĉe la kunprojektoj == Mi refoje atentigas vin (ĉar mia antaŭa atentigo ŝajne ne konserviĝis) ke ni ja ricevis la petitajn administrajn rajtojn ĉe la kunprojektoj El http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special%3ALog&type=rights : # 14 mars 2006 à 13:44 Romihaitza Changed group membership for User:ArnoLagrange@eowikiquote from sysop to sysop, bureaucrat # 14 mars 2006 à 13:43 Romihaitza Changed group membership for User:ArnoLagrange@eowiktionary from sysop to sysop, bureaucrat # 14 mars 2006 à 13:40 Romihaitza Changed group membership for User:ArnoLagrange@eowikibooks from to bureaucrat # 14 mars 2006 à 13:38 Romihaitza Changed group membership for User:Gangleri@eowiktionary from to sysop La 13-an [[:meta:User:Oscar|<font color="red">o</font><font color="orange">s</font><font color="yellow">c</font><font color="green">a</font><font color="blue">r</font>]] aldonis ke ni kreu petpaĝon por administraj rajtoj kaj subskribis ''done'', kaj la 14-an [[:meta:User:Romihaitza|Romihaitza]] ja faris ĝin resubskribis ''done'' kaj la peto estis [[:meta:Requests_for_permissions/Archive_2006/March|arkivita.]] Vidu mian komenton je http://eo.wikipedia.org/wiki/Vikipedio:Diskutejo#Administrantoj_por_la_kunprojektoj [[Vikipediisto:ArnoLagrange|<font color="green">Arno</font> <font color="blue">Lagrange]]</font>&nbsp;[[Vikipediista_diskuto:ArnoLagrange|✉]] 13:46, 18. Mar 2006 (UTC) : Mi aldonas ke mi krome, kia burokrato donis al vi adminstrajn rajtojn en la du aliaj projektoj.[[Vikipediisto:ArnoLagrange|<font color="green">A</font><font color="blue">L]] == Sprachfrage == Hallo Gangleri, Du hast in der schwedischen WP geschrieben, dass Du in Timisoara gelebt hast. Auf Deiner Vorstellungsseite steht, dass Deutsch Deine Muttersprache ist. Gibt es in Timisoara eine deutschsprachige Sprachinsel? Entschuldige, wenn diese Frage dämlich ist, aber ich habe leider keine Ahnung, nur ein Interesse. Viele Grüße von Krusbäret in der schwedischen und Elchjagd in der deutschen WP, Petra, [[Vikipediisto:217.208.29.52|217.208.29.52]] 17:18, 11. Maj 2006 (UTC) : Einst lebten Zehntausende deutschsprachige Bewohner in Temeswar. Zu Deiner Frage, die ich nicht dämlich finde, fällt mir sowohl der Abzählreim "Zehn kleine Negerlein" als auch "tsen brider zenen mir gevezn" &ndash; "{{dir rtl|text=<span style="font-size:16px; font-family: Times New Roman;" >צען ברידער זענען מיר געװעזן</span>}}" ein. Im Selbstverständnis waren viele Deutsche / bekannten sich als Deutsche. Die meisten sind weg ... Gruß aus München [[Vikipediisto:Gangleri|Gangleri]] · [http://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Vikipediista_diskuto:Gangleri&action=history Th] · [[Vikipediista_diskuto:Gangleri|T]] 21:40, 11. Maj 2006 (UTC) ::Vielen Dank für Deine Antwort! Mein Interesse rührt u.a. daher, dass ich in meiner Doktorarbeit zum Thema "deutschsprachige Migrantenliteratur", die ich vor zwei Jahren an der Universität Uppsala verteidigt habe, auch einen Roman von Catalin Dorian Florescu behandelt habe. Dabei bin ich davon ausgegangen, dass seine Muttersprache Rumänisch war und an die Möglichkeit seiner Verbindung zu einer deutschsprachigen Minorität gar nicht gedacht! Weißt Du zufälligerweise etwas darüber? Allerdings beschreibt er in seinen autobiographischen Romanen ja u.a. den Sprachlernprozess, den er in Zürich durchmachen musste. Er kommt aus Timisoara. Gruß aus Västerås![[Vikipediisto:217.208.29.52|217.208.29.52]] 09:08, 12. Maj 2006 (UTC) == my signature == <pre> [[{{SUBST:ns:user}}:Gangleri|Gangleri]] · [[{{SUBST:ns:user_talk}}:Gangleri|T]] · [[m:user:Gangleri|m:]] [{{SUBST:localurl:m:user talk:Gangleri|action=history}} Th] · [[m:user talk:Gangleri|T]] · [[m:special:Emailuser/Gangleri|email me]] · <br /> ~~~~ </pre> '''generates:'''&lrm;<br /> [[Vikipediisto:Gangleri|Gangleri]] · [[Vikipediista_diskuto:Gangleri|T]] · [[m:user:Gangleri|m:]] [http://meta.wikimedia.org/wiki/user_talk:Gangleri?action=history Th] · [[m:user talk:Gangleri|T]] · [[m:special:Emailuser/Gangleri|email me]] · <br /> [[Vikipediisto:Gangleri|Gangleri]] · [[Vikipediista_diskuto:Gangleri|T]] · [[m:user:Gangleri|m:]] [http://meta.wikimedia.org/wiki/user_talk:Gangleri?action=history Th] · [[m:user talk:Gangleri|T]] · [[m:special:Emailuser/Gangleri|email me]] · 23:40, 25. Okt 2007 (UTC) ==Helpalvoko por germana vikipedio== Estas grava la kunlaboro de germanlingvaj Esprantistoj ankau en la germanlingva Vikipedio, por eviti, ke malamikoj de Esperanto estingu artikolojn pri Esperanto. Jen eblaj kontribuoj: Longigu kaj Kompletigu esperanto-relevantajn artikolojn en la germanlingva enkciklopedio. Pripensu, en kiuj germanlingvaj artikoloj eblas aldoni informon pri Esperanto. Grava: Kiam oni scias pri personeco, kiu aperas en la vikipedio, ke temas pri Esprantisto, chiam aldoni chi-tiun informon. Aldoni ligojn al Esperanto-relevantaj paghoj. Precipe iu [[:de:user:Weissbier|Weissbier]] ^{[[:de:special:Contributions/Weissbier|kontribuoj]]} faras kvazau krucadon kontrau Esperanto-artikoloj en la vikipedio germana - helpu bremsi tiun personon kaj similajn! Amike -[[User:DidiWeidmann|DidiWeidmann]] 02:58, 21. Nov 2007 (UTC) == Salutnomŝanĝo == [[Dosiero:Gangleri_Salutnomo.png|thumb|400px|Ekranbildo de uzulpaĝoj de [[Vikipediisto:לערי ריינהארט|Gangleri]] en [[{{NS:2}}:{{PAGENAME}}|eo:Vikipedio]] [[wikt:{{NS:2}}:{{PAGENAME}}|eo:vikivortaro]] kaj [[:yi:User:Gangleri|yi:Vikipedio]]]] Estimata ! mi laŭ via peto ŝanĝis vian salutnomon ankaŭ ĉi tie. Ĉiuj viaj subpaĝoj estas ankaŭ [[Speciala:Log/move|movitaj]] sub via nova salutnomo. Sed strange la salutnomo ne aperas en la titola linio (vidu apudan ekranbildon) dum la ligilo aperas sub html-kodo : %D7%9C%D7%A2%D7%A8%D7%99_%D7%A8%D7%99%D7%99%D7%A0%D7%94%D7%90%D7%A8%D7%98 (ne tre legebla eĉ por tiuj kiuj kapablas legi hebreajn literojn). Nur ĉe ligiloj kaj en la foliumila titolo videblas [[Vikipediisto:לערי ריינהארט]]. Verŝajne estas problemo kun elteno de unikodaj signoj, sed vi verŝajne kapablos solvi tion. (La problemo ne aperas ĉe [[wikt:Vikipediisto:לערי ריינהארט]]). Se vi bezonas denove miajn burokratajn rajtojn por renomi vin denove, bonvolu nur peti. Laste : la klarigojn kiujn vi provizis al mi (" La transkribo de « {{style/yid|yid=לערי ריינהארט}} » estas « {{style/IPA|IPA=lɛʁi ʁɑjnhɑʁt}} » "), bonvolu enmeti en vian [[{{NS:2}}:{{PAGENAME}}|vikipediistan paĝon]]. [[Vikipediisto:ArnoLagrange|<font color="green">Arno</font> <font color="blue">Lagrange]]</font>&nbsp;[[Vikipediista_diskuto:ArnoLagrange|✉]] 08:32, 6. Dec 2007 (UTC) == Kantonoj de Usono == Mesaĝo por ĉiuj administrantoj: Mi pensas, ke estas bona ideo krei paĝon pri ĉiu [[Kantono]] de Usono (aŭ, en [[Luiziano]], ĉiu ''paroĥo''). Tre facilus fari ĉi tion per roboto, kiu povus preni informojn rekte el la anglalingva Vikipedio. Bedaŭrinde, mi ne scipovas konstrui robotojn, do mi petas ies helpon. Laŭ mi, bona stilo por titolo estus: '''Kantono Nomo (Ŝtato, se bezonata)'''. Bonvolu sciigi al mi viajn opiniojn pri ĉi tiu propono. Dankon! --[[Vikipediisto:Nick|Nick]], 11 Mar. 15:33 (UTC) == MediaWiki:Gadget-EoMagicalConversion.js == Vi skribis, ke eblas enŝalti la konvertigon de ekzemple cx al ĉ ankaŭ en la komunejo, simple en la personaj preferoj. Pardonu mian naivan demandon: Ĉu vi povus iom pli detale klarigi kiel fari tion??? [[Vikipediisto:Aidas|Aidas]] 20:47, 27. Mar 2008 (UTC) == Mia demando sur meta == Saluton, לערי ריינהארט. Vi havas demandon de mi sur [[meta:User talk:לערי ריינהארט|via diskutopaĝo de meta]]. Mi ĝojus, se vi povus helpi al mi resp. la suprasoraba vikipedio. Ĉar temas pri problemo pri la interfaco-aldonaj skriptoj (gadgets). Kore --[[Vikipediisto:Tlustulimu|Tlustulimu]] 15:22, 29. Maj 2008 (UTC) :Saluton. La problemo subite foriĝis. Kore --[[Vikipediisto:Tlustulimu|Tlustulimu]] 17:52, 30. Maj 2008 (UTC) == Igu uzantojn reviziantoj == {{Igu uzantojn reviziantoj}} --[[Vikipediisto:ArnoLagrange|<font color="green">Arno</font> <font color="blue">Lagrange</font>]] [[Vikipediista_diskuto:ArnoLagrange|✉]] [[Speciala:Emailuser/ArnoLagrange|^@]] [[Speciala:Contributions/ArnoLagrange|₪]] 21:12, 18. Nov 2008 (UTC) == Ŝablono:InterWiki == {{Forigu|Ŝablono:InterWiki}}--<small style="background:#f00">'''★ [[Vikipediisto:Airon90|<span style="color:#000">→ A</span>]][[Speciala:Kontribuoj/Airon90|<span style="color:#f00;background:#000">ir</span>]][[Vikipediista diskuto:Airon90|<span style="color:#000">on</span>]]'''</small> 22:00, 14. Apr 2010 (UTC) ==<big>Arbitra ago kontraŭ mi fare de administranto de angla vikipedio - '''Helpu min!'''</big>== Karaj, vi ĉiuj konas min bone, tial mi petas urĝan helpon de ĉiuj anglalingvaj vikipediistoj: [[:en:User:Tiptoety|Vikipediisto Tiptoety]] blokis [[:en:Uster DidiWeidmann|mian konton sur la angla vikipedio]] akzuante min arbitre, ke mia konto estas sokpupo de blokita vikipediisto, kio estas kompleta stultaĵo. Mi supozas, ke malantaŭ tio estas nur tragika eraro, tamen nemaleblas ankaŭ malica atako kontraŭ Esperanto (ekzemple de persono, kiu falsigis mian IP-adreson). Mi tial petas ĉiun uzantojn kun konto en la anglalingva vikipedio helpi al mi, ke tiu bloko estu forigita. (Precipe vi povas kontakti [[:en:User:Tiptoety|Vikipediiston Tiptoety]] kaj atesti, ke estas tute malevidenta, ke mi estas sokopupito, asertante, ke vi konas min!) [[Uzanto:DidiWeidmann|DidiWeidmann]] 21:42, 6. Nov 2010 (UTC) '''(Mi metis tiun-ĉi mesaĝon al la ĝenerala diskutejo. Respondu bonvolu [[Vikipedio:Diskutejo#Arbitra ago kontraŭ mi fare de administranto de angla vikipedio|tie]]. Dankon)''' == Ŝablono:Bibliotekoj == Saluton. Mi ĵus vidis, ke vi kreis la ŝablonon {{Ŝ|Bibliotekoj}}. Ĉu vi povus traduki la dokumentadon, uzante samtempe la ŝablonon {{ŝ|dok}} (inter &lt;noinclude&gt; kaj &lt;/noinclude&gt;)? Ne ĉiuj esperantistoj komprenas sufiĉe bone la anglan lingvon. Amike --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] 10:10, 18 Aŭg. 2011 (UTC) :(+) La ŝablonon {{ŝ|dok}} mi jam enmetis. Nun estas via vico traduki la anglaĵon. --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] 10:19, 18 Aŭg. 2011 (UTC) :: Mi preparis la ĝisnunan laboron dum pluraj monatoj. Paciencu!. Mi aldonos plurajn ekzemplojn surbaze de [http://www.librarything.com], [http://www.librarything.com/commonknowledge/search.php?f=17&exact=1&startNum=0&stepNum=999&q=%D0%AD%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%BE] kaj [http://www.librarything.com/commonknowledge/search.php?f=13&startNum=0&stepNum=999&q=VIAF] . Vidu ankaŭ [[commons:category:VIAF inter project linking]]. Bv. legi [[:de:projject talk:WikiConvention#Sprecher-Themen]]. Mi ne dormis lastajn du noktojn. Amike ‫·‏[[user:לערי ריינהארט|לערי ריינהארט]]‏·‏[[user talk:לערי ריינהארט|T]]‏·‏[[m:user:לערי ריינהארט|m]]‏:‏[http://meta.wikimedia.org/wiki/user_talk:%D7%9C%D7%A2%D7%A8%D7%99_%D7%A8%D7%99%D7%99%D7%A0%D7%94%D7%90%D7%A8%D7%98?action=history Th]‏·‏[[m:user talk:לערי ריינהארט|T]]‏·‏[[m:special:Emailuser/לערי ריינהארט|email me]]‏·‏‬ 10:29, 18 Aŭg. 2011 (UTC) : Kara mi provis ordigi iom aferojn ĉirkaŭ Bibliotekoj /Helpo /Projekto /Projekto/Enkonduko la ŝablono kaj ties subpaĝoj (/dokumentado /diskuto) Mi ekas orientiĝi. Mi faris sukcesan provon kun [[Tibor Sekelj]] pri kiu mi estas nun laboranta. Mi aldonis la kodon al mia vector.js : funkcias. Tamen ŝajnas ke worldCat estas tute malorda ccar per la identigilo estas nur 3 trafoj , dum per serĉo per la plen nomo estas 99 ! La projekto meritas maturiĝi por fariĝi alirebla se al ĉiuj, almenaŭ al pli multaj kontribuantoj. Ni bezonas bonajn klarigojn, por scii kiel elturniĝi paŝon post paŝo. Mi lasas tion nun kaj revenos pli poste. --[[Vikipediisto:ArnoLagrange|<span style="color:green;">Arno</span> <span style="color:blue;">Lagrange</span>]] [[Vikipediista diskuto:ArnoLagrange|✉]] ^{[[Speciala:Emailuser/ArnoLagrange|@]]} [[Speciala:Contributions/ArnoLagrange|₪]] 15:27, 21 Aŭg. 2011 (UTC) Mi atentigas vin ke {{ŝ|Vivtempo}} entenas <nowiki>{{DEFAULTORDIGO}}</nowiki>, sekve kiam ĝi ĉeestas vi ne bezonas aldoni la alian; {{ŝ|Vivtempo|<naskjaro>|<mortjaro>|<ordigŝlosilo>}} {{alss}} 15:43, 21 Aŭg. 2011 (UTC) : Mi denove venas kun demando pri paĝfinaj ŝablonoj: # kiel dirite ĵus supre {{ŝ|Vivtempo}} anstataŭas <nowiki>{{DEFAULTORDIGO}}</nowiki> kaj estu metita tuj antaŭ kategorioj # {{ŝ|LigoElstara}} kaj {{ŝ|LigoLeginda}} tuj anstataŭ interlingvaj ligiloj # {{ŝ|Biblioteko devus troviĝi tuj antaŭ {{ŝ|Vivtempo}}, ĉu ne ? Se vi konsentas, ni estonte sekvu la saman regulon, ĉu ? Mi per AWB estas aldoninta kaj aldonaonta al 400 ceteraj paĝoj {{ŝ|Projekto vizaĝoj}} kiujn mi foje devas kombini kun {{ŝ|projektoj}}. tion farante mi provas ordigi la paĝfinojn. Bonvlu sciigii ĉu miprave agas. Kore {{alss}} 16:31, 31 Aŭg. 2011 (UTC) : Dankon pro la respondo / reago Arno! Mi ne scias kio estas "''AWB''". Bv. legi [[:en:template talk:Authority control#known_bugs]] #002. Mi konsilas ordigi la kopieblajn objektoj are : : [[template:Bibliotekoj|Bibliotekoj]] (aŭ la ekvivalentoj) estu unu linio antaŭ la ekvivalentoj de "''Link GA''" kaj / aŭ "Link FA", kutime tie sekvos interwiki ligoj; alimaniere oni ne trovos la ŝablonon pro estonta amaso da tradukoj Bv. ne provu diskutegi pri tio. Certe estos baldaŭ diskutego ĉe de:. : Necesas jena helpo: Mi ne sukcesis kontakti Stano Marĉek ĉar mi movade forestis longtempe. Ĉu vi rimarkis [[Projekto:Bibliotekoj/Ekzemplo kiamaniere kunligi movadan bibliotekon]]? Mi volas prezenti tion en Nurembergo dum mia prelego / laborgrupe la 10an de Septembro. Stano estas la unusola kiu povos ŝanĝi bretaro.net. Vi povas vidi ankaŭ [[:de:user talk:GFHund#VIAF]] pri unuaj paŝoj ambaŭdirekti kunligi paĝojn per VIAF numeroj. : Mi bezonas helpon rilate specialigitan programon por robotoj. Mi trovis ke multaj datumoj estas fuŝaj kaj hodiau mi tovis novan cimon at no:. Ĉu Vi havas bonajn kontaktojn kun Ziko? Ĉu li ferias? Kiu povos traduki helpopaĝojn? / Kiu povos helpi poste? : Mi klopodos esti ĉe IRC [irc://irc.freenode.net/kavehoyz #kavehoyz]. Mi ĝis nun ne ricevis novan pasporton por Skype (uzantonomo "''irelgnag''". Unue daŭsis horojn ĝis ili sendis novan kaj kiam mi vekiĝis matene ĝi ne plu estas valida. La prozeduron oni nur post jarmiloj (?) povas uzi denove ... ‫·‏[[user:לערי ריינהארט|לערי ריינהארט]]‏·‏[[user talk:לערי ריינהארט|T]]‏·‏[[m:user:לערי ריינהארט|m]]‏:‏[http://meta.wikimedia.org/wiki/user_talk:%D7%9C%D7%A2%D7%A8%D7%99_%D7%A8%D7%99%D7%99%D7%A0%D7%94%D7%90%D7%A8%D7%98?action=history Th]‏·‏[[m:user talk:לערי ריינהארט|T]]‏·‏[[m:special:Emailuser/לערי ריינהארט|email me]]‏·‏‬ 17:11, 31 Aŭg. 2011 (UTC) AWB = [[Vikipedio:AutoWikiBrowser]]. Provu ĝin ! ĝi povas esti tre oportuna por duonaŭtomataj taskoj. Bv pardoni ke mi ne respondas ĉiujn viajn demandojn: mi jam faras multajn taskojn por Vikipedio (laste [[Vikipedio:Bildo de la tago]], [[Tibor Sekelj]]). Mi tute aprobas la iniciaton [[Projekto:Bibliotekoj]] sed nun tuje ne havas energion por partopreni. Post kelkaj tagoj mi iom eniĝos en la aferon, mi promesas! Mi tute ne havas apartan aliron al Stano nek al Ziko. Kun la lasta mi foje korespondis senprobleme. {{alss}} 05:36, 1 Sep. 2011 (UTC) == [[:Dosiero:2011-08-18 Bibliotekoj 01.jpg]] == {{Averto pri dosiero sen fontindiko|dosiero=2011-08-18 Bibliotekoj 01.jpg}} Kore salutas [[Uzanto:Yekrats|Yekrats]] 19:05, 18 Aŭg. 2011 (UTC). == Korekto == Nuntempe redaktitaj kategorioj kaj simile la korekta nomo estas [[aŭtoro]].--[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] 07:58, 20 Aŭg. 2011 (UTC) <!-- {{anchor|1=Vikipedio_kaj_LibraryThing}} --><span id="Vikipedio_kaj_LibraryThing"></span> ==Helpon!== Bonvolu helpi min, ĉar mi ne komprenas kial vi alidirektas el neartikola spaco al artikolo. (ekz. [[Vikipedio:Bibliotekoj/VIAF:58737551]])[[Uzanto:Narvalo|Narvalo]] ([[Uzanto-Diskuto:Narvalo|diskuto]]) 21:05, 22 Mar. 2012 (UTC) Tiutipaj alidirektiloj ne ekzistas en la angla vikipedio. [[Uzanto:Narvalo|Narvalo]] ([[Uzanto-Diskuto:Narvalo|diskuto]]) 21:10, 22 Mar. 2012 (UTC) : Saluton Narvalo kaj dankon pro la demando! : Bv. unue vidi http://epo.librarything.com/author/chagallmarc . Temas pri librokatalogo traduk'''at'''an ekde unu semajno al Esperanto. : Se vi sekvas la ligojn kemencantajn ĉe [http://epo.librarything.com/topic/134441 Kiamaniere traduki Librarything-on?] vi trovos kaj logojn al grupo [http://epo.librarything.com/groups/esperanto Esperanto!] kaj [http://epo.epo.librarything.com/translations.php Helpu traduki LibraryThing-on] kaj ligon al la paĝo de la ĉefa tradukanto [http://epo.librarything.com/profile/Annix Annix]. : Per [http://epo.librarything.com/commonknowledge/search.php?f=13&exact=1&q=VIAF%3A103953801 VIAF rilataj apartigilaj informoj] (vidu [[VIAF]]) kaj per la instalo de [[commons:commons:VIAF inter project linking]] (vidu '''''helpon en Esperanto''' [[commons:Commons:VIAF inter project linking/viaf.user.js Greasemonkey-Skript/eo]]'') oni povas kunligi ajnaj paĝojn '''do ankaŭ''' Vikipedion en Esperanto kaj LinraryThing-on. : Vi pravas ke anglalingva Vikipedio ne havas nuntempe tiujn alidirektojn de alinoma spaco al Vikipedio. Mi tamen tiajn vidis en pluraj Vikipedioj ĝis nun. Temas ĉi tie pri estonta funkcio en [[mw:Thread:Project:Support_desk/page_aliases|MediaWiki:'''page aliases''']]. :: Bv. noti la "eo.Vikipedia - epo" ligon ĉe [http://epo.librarything.com/author/tonkinhumphrey LT:Humphrey Tonkin] ĝi simple uzas nur la VIAF numeron VIAF:92739316 en [[project:Bibliotekoj/VIAF:92739316]] : Mi malsanis dum pluraj monatoj kaj ne aktivis. Finfine mi retrovis "''[[:de:Lebensfreude]]''" kaj daŭrigas [http://epo.librarything.com/profile/gangleri/stats/badges mian laboron] nun. : Simila kunligo de ttt-ejoj pere de VIAF numeroj okazas nuntempe ankaŭ rilate [[YIVO Encyclopedia]] vidu kaj http://www.yivoencyclopedia.org/ kaj gupon [http://epo.librarything.com/groups/yivoencyclopedia YIVO Encyclopedia] kaj [http://epo.librarything.com/topic/134611#aboutBox Group tags]. La lasta ligo montras (en la dekstra verda sekcio '''Pri''') LT paĝojn al personojn '''kun artikoloj''' en YIVO Encyclopedia, ĉiu el tiuj LT paĝoj havas mem kaj ligon al YIVO Encyclopedia kaj ligon al VIAF. :: listo de similaj personoj gravaj por la Esperanto mondo troviĝas (en la dekstra verda sekcio '''Pri''') ĉe [http://www.librarything.com/topic/134638#aboutBox '''Premioj kaj honoroj - unupaj ligiloj''' (#aboutBox)]. : Mi nun suprenŝutis amason da informoj. Mi esperas ke vi havos intereson por la afero kaj mem povas kunhelpi aŭ en la traduko aŭ rilate la kunligon de la ttt-ejoj. Bv. informi viajn amikojn pri la afero kaj inviti ilin. Ciu helpo estas bonvena! Kun elkoraj salutoj el Munkeno ‫·‏[[user:לערי ריינהארט|לערי ריינהארט]]‏·‏[[user talk:לערי ריינהארט|T]]‏·‏[[m:user:לערי ריינהארט|m]]‏:‏[//meta.wikimedia.org/wiki/user_talk:%D7%9C%D7%A2%D7%A8%D7%99_%D7%A8%D7%99%D7%99%D7%A0%D7%94%D7%90%D7%A8%D7%98?action=history Th]‏·‏[[m:user talk:לערי ריינהארט|T]]‏·‏[[m:special:Emailuser/לערי ריינהארט|email me]]‏·‏‬ 09:28, 23 Mar. 2012 (UTC) ::Mi ĝojas pri via resaniĝo, mi estimas vian entuziasmon, laboron, sed bonvolu noti, angla, germana vikipedio '''malpermesas''' similan alidirektadon http://de.wikipedia.org/wiki/Hilfe:Weiterleitung#Keine_Weiterleitung_zwischen_Namensr.C3.A4umen, http://en.wikipedia.org/wiki/Help:Redirect#Purposes_of_a_redirect. Mi plu ne komprenas kial tiu alidirekto, kial vi ne aldonas simple la koncernan retpaĝon ĉe fino de la artikolo? [[Uzanto:Narvalo|Narvalo]] ([[Uzanto-Diskuto:Narvalo|diskuto]]) 22:37, 23 Mar. 2012 (UTC) :::Iu el vi, לערי ריינהארט mi kredas, sendis min ĉi tien, sed mi ne komprenas la tutan diskuton/disputon. Mi ne vidas la de Narvalo menciitan malpermeson en la ligitan anglan alineon, sed mi ankaŭ ne komprenas, kial oni uzas katalognumeron el alia sistemo kiel artikoltitolon tie ĉi. Iu el vi skribis ke "Temas ĉi tie pri estonta funkcio en [[mw:Thread:Project:Support_desk/page_aliases|MediaWiki:'''page aliases''']]." Ĉu decidita estonta funkcio aŭ ĉu prognozata?--[[Uzanto:Haruo|Haruo]] ([[Uzanto-Diskuto:Haruo|diskuto]]) 01:36, 24 Mar. 2012 (UTC) <span id="Vikipedio_kaj_LibraryThing_2"></span> :: Dankon pro la reagoj! Unue mi volas substreki ke kutime oni preteratentas evoluojn el ekster sia ĉiutaga mondo. Mi mem ne estas bibliotekisto sed dum jaroj klopodis trovi taŭgan manieron kunligi nomojn de aŭtoroj kaj iliajn Vikipediajn artikoljn en diverslingvaj skribmanieoj (kiuj plurfoje uzas diversajn karaktrarojn). La grupo de diverslingvaj Vikipedio ĝis antaŭ duonjaro kaj verŝajne ĝis nun ne havas / trovis elegantan solvon por tiu ĉi problemo. :: Bv. alrigardi http://viaf.org/viaf/7524651/ paĝon rilate [[Aristotelo]]n kiu nun estas alidirektatta de [[Vikipedio:Bibliotekoj/VIAF:7524651]]. Ĉu dudeko da naciaj bibliotekoj kunlaboras vane dum jaroj? Verŝajne neniu demandis nin pri nia interkonsento, do ni devas malakcepti ilian laboron. :: [[:de:Vorlage:NORMDATENCOUNT#Parameter|de:Vorlage:NORMDATENCOUNT#Parameter]] montras kiom da bibliotekistaj informaoj haveblas en datumbazo ligitan al germanlingva Vikipedio. :: La bildo [[commons:Commons:VIAF inter project linking#eo:_redirects|commons:Commons:VIAF inter project linking#eo: redirects]] montras kiamaniere aspektas la alidirektoj en esperantlingva Vikipedio se oni uzas la ĉisupre menciatan [[commons:Commons:VIAF inter project linking/viaf.user.js Greasemonkey-Skript/eo|Greasemonkey skripton]] :: En mia [http://epo.librarything.com/profile/gangleri LibraryThing-a katalogo] ^{([http://epo.librarything.com/profile/gangleri/stats/library statistiko])} mi enhavas pli ol 17.000 de pli ol 7.000 aŭtoroj. Tie ĉirkaŭ du mil aŭtoroj jam havas ligojn al VIAF numeroj kaj aliaj bibliotekistaj informoj. La ĝisnuna helpilo estis farita lastsomere de amiko el Berlino. Bedaŭrinde ne troviĝis eblecoj antaŭenigi evoluon en MediaWiki verŝajne ĉar la temo estis tro speciala. :: La situacio ŝanĝiĝis, ĉar per la esperantigo de LibraryThing-o tiu paĝo estas uzebla por nia komunumo. La [http://epo.librarything.com/profile/LevGalicia kolego LevGalicia] enhavas pli ol tri mil titolojn kun la [http://epo.librarything.com/tag/Esperanto etikedo Esperanto]. Ni nun laboras rilate la scikolekton, kolektas informojn pri aŭtoroj, verkoj, serioj ktp. LibraryThing-o estas alia komunumo. Oni povas listigi siajn librojn kaj vidi kiuj amikoj havas la samajn verkojn. Tiu ne estas interesa por enciklopedio kiel Vikipedio. Tamen iagrade kaj la ttt-ejoj pritraktas la samajn temojn kaj la kunlaborantoj en ambaŭ komunumoj estas la samaj. Temas pri kompledigo de diversaj aspektoj. :: Vi pravas se Vi mencias "''entuziasmon''". Entuziasmon por nia lingvo kaj por niaj vivmaniero oni ne povas pezi. Esperanto sukcesis ankaŭ pro la granda toleremo okazinta dum ĝia vivdaŭro. Necesas montri la saman toleremon por aliaj ideoj venkontaj. Amike [[user:Gangleri|Gangleri]] ‫·‏[[user:לערי ריינהארט|לערי ריינהארט]]‏·‏[[user talk:לערי ריינהארט|T]]‏·‏[[m:user:לערי ריינהארט|m]]‏:‏[//meta.wikimedia.org/wiki/user_talk:%D7%9C%D7%A2%D7%A8%D7%99_%D7%A8%D7%99%D7%99%D7%A0%D7%94%D7%90%D7%A8%D7%98?action=history Th]‏·‏[[m:user talk:לערי ריינהארט|T]]‏·‏[[m:special:Emailuser/לערי ריינהארט|email me]]‏·‏‬ 03:02, 24 Mar. 2012 (UTC) ::: Kie oni uzas la VIAF numerojn? Malfacila demando. [http://www.google.com/search?num=100&q=viaf+73885295 google search q=viaf+73885295] trovas 529 paĝojn por [[L. L. Zamenhof]]. Por [http://www.google.com/search?num=100&q=viaf+7524651 google search q=viaf+7524651] la paĝo al [[Aristotelo]] aldonitan ĉi tie ĉi semajne oni trovas nur 60 paĝojn (ankaŭ ĉar la lasta VIAF numero nek estis aldonita al commons:, nek al en:, no, ru: ktp).. Amike ‫·‏[[user:לערי ריינהארט|לערי ריינהארט]]‏·‏[[user talk:לערי ריינהארט|T]]‏·‏[[m:user:לערי ריינהארט|m]]‏:‏[//meta.wikimedia.org/wiki/user_talk:%D7%9C%D7%A2%D7%A8%D7%99_%D7%A8%D7%99%D7%99%D7%A0%D7%94%D7%90%D7%A8%D7%98?action=history Th]‏·‏[[m:user talk:לערי ריינהארט|T]]‏·‏[[m:special:Emailuser/לערי ריינהארט|email me]]‏·‏‬ 05:50, 24 Mar. 2012 (UTC) ::Do, mi petas denove ne krei tiujn artikolajn titolojn por alidirekto, simple uzu la adreson de la koncerna retpaĝo ĉe la artikolfino. Mi ne volas plu priparoli viajn projektojn, sed se vi povas konvinki la uzantojn de la angla vikipedio pri similaj alidirektoj, ankaŭ mi akceptas tiujn. [http://eo.wikipedia.org/wiki/Helpo:Alidirekto bonvolu legi ankaŭ en aliaj lingvoj, kiuj estas la akceptitaj alidirektoj] [[Uzanto:Narvalo|Narvalo]] ([[Uzanto-Diskuto:Narvalo|diskuto]]) 17:48, 24 Mar. 2012 (UTC) === trovi solvon === Saluton Narvalo! Ĉu vi sugestas uzi alidirektigojn similaj al [[VIAF/96994048]]? Mi tre ĝojus pri tia sintakso por antaŭenigi la projekton [[Projekto:Bibliotekoj|Bibliotekoj]]. Vidu ankaŭ kategorion [[:Kategorio:Ligoj al bibliotekoj|Ligoj al bibliotekoj]] kaj la amason da similaj paĝoj pere de la ligo [[special:Prefixindex/project:Bibliotekoj/VIAF:]] .<br /> Por ligoj el aliaj ttt-ejoj al esperantlingva Vikipedio vidu ankaŭ http://epo.librarything.com/topic/134757#3309787 . Pluaj ekzemploj sekvos ĉi vespere.<br /> Amike ‫·‏[[user:לערי ריינהארט|לערי ריינהארט]]‏·‏[[user talk:לערי ריינהארט|T]]‏·‏[[m:user:לערי ריינהארט|m]]‏:‏[//meta.wikimedia.org/wiki/user_talk:%D7%9C%D7%A2%D7%A8%D7%99_%D7%A8%D7%99%D7%99%D7%A0%D7%94%D7%90%D7%A8%D7%98?action=history Th]‏·‏[[m:user talk:לערי ריינהארט|T]]‏·‏[[m:special:Emailuser/לערי ריינהארט|email me]]‏·‏‬ 13:36, 25 Mar. 2012 (UTC)<br /> P.S. Troviĝis pluraj gehelpantoj por la traduko de la libroemula paĝo LibraryThing-o esperanton. Oni povas sekvi la progreson ĉe: [http://epo.librarything.com/translations.php Helpu traduki LibraryThing-on]. Dankon al ĉiuj gehelpantoj kaj gehelp'''onto'''j! Utilas viziti krome: [http://epo.librarything.com/topic/134441 Kiamaniere traduki Librarything?] kaj la grupon [http://epo.librarything.com/groups/esperantlingvajtradu Esperantlingvaj tradukoj]. == [[Ŝablono-Diskusto:Bibliotekoj]] == Mi igis [[Ŝablono-Diskusto:Bibliotekoj]] alidirektilo al [[Ŝablono-Diskuto:Bibliotekoj#evoluigo de la .C5.9Dablono]] ĉar mi supozas ke "Diskusto" aperis pro mistajpo. amike --[[Vikipediisto:ArnoLagrange|<span style="color:green;">Arno</span> <span style="color:blue;">Lagrange</span>]] [[Vikipediista diskuto:ArnoLagrange|✉]] ^{[[Speciala:Emailuser/ArnoLagrange|@]]} [[Speciala:Contributions/ArnoLagrange|₪]] 19:26, 12 Maj. 2012 (UTC) == vikipediisto Eliott == Mi vidis kaj legis viajn afablajn komentojn de 2004 nur nun, pardonu. Mi ne plu kunlaboras en Vikipedio de jaroj. == Via maladminstrantigo == {{Malaktiva administranto|2012/03/20|Reinhard}} --[[Vikipediisto:ArnoLagrange|<span style="color:green;">Arno</span> <span style="color:blue;">Lagrange</span>]] [[Vikipediista diskuto:ArnoLagrange|✉]] ^{[[Speciala:Emailuser/ArnoLagrange|@]]} [[Speciala:Contributions/ArnoLagrange|₪]] 17:19, 10 Feb. 2013 (UTC) :לערי ריינהארט, ĉu vi povus ion diri rilate al la propono por maladministrantigo? --[[Uzanto:KuboF|KuboF]] ([[Uzanto-Diskuto:KuboF|diskuto]]) 18:21, 12 Mar. 2013 (UTC) ==Ĉu vi foje povas atenti la diskuton pri pedofilio, kiun mi malfermis== Kara, mi malfermis diskuton pri la artikolserio pri [[Vikipedio:Diskutejo/Diversejo#Pedofilio|pedofilio]], kiun ĉefe verkis Pangea lastatempe, kaj en kiu mi pli kaj pli vidas danĝeron por la reputacio de Esperanto-vikipedio, ĉar evidente la ĝenerala tono de tiuj artikoloj estas kvazaŭ, ke ĉe la pedofila movado temas pri grupo da bonvolaj homoj, miskomprenita kaj diskriminaciita de la societo. Fakto tamen estas, ke pedofilio estas nenio alia ol misuzo de potenco fare de plenkreskulo kontraŭ infano, kiu bezonas amon kaj protekton. Defendi la rajtojn de pedofiluloj estas simila al defendo de rajtoj de faŝistoj, sklavotenistoj ktp. Mi petas vin foje studi la problemon. Devas esti certa kontrolo de tiuj artikoloj kaj devas esti certigitaj, ke la Portalo Pedofilio ne fariĝos speco da propogandejo por pedofiluloj, kie la pedofila movado kvazaŭ povas renkontiĝi, ĉar Esperantujo troviĝas ekster la naciaj leĝodonaj instancoj.[[Uzanto:DidiWeidmann|DidiWeidmann]] ([[Uzanto-Diskuto:DidiWeidmann|diskuto]]) 17:36, 28 Dec. 2013 (UTC) ::Aldono: Mi devas diri, ke mi ĝis nun ne petis forbaron de Pangea. En sia lasta [[Vikipedio:Diskutejo#Cenzuro_kaj_persekutado|kontribuo Pangeoa]], kiu sin nun sentas atakita, komencas persone insulti min kiel fakatikulo, tio fakte estus kialo por forbaro, kaj se ne estus mia mem la celo de la atako kaj mi do ne devas agi kiel administranto en tiu afero, do se li tiel insultus alian personon, tiam mi forbarintus lin! Tiel mi tion devas lasi al la aliaj administrantoj.[[Uzanto:DidiWeidmann|DidiWeidmann]] ([[Uzanto-Diskuto:DidiWeidmann|diskuto]]) 20:59, 28 Dec. 2013 (UTC) ==Voĉdono pri forigo de la Portalo Pedofilio== Kara mi lanĉis ĉi-tie voĉdonon pri la forigo de tiu protalo: ''[[Vikipedio:Diskutejo/Diversejo#Baloto_por_forigo_de_la_Portalo_Pedofilio |Baloto pri forigo de la Portalo Peofilio]]''. Ĉu vi vere voĉdonis kontraŭ la forigo? Mi havas la impreson, ke vian voĉon vi donis kontraŭ la komenta propono ŝovi la voĉdonon al alia loko, dum vi ja ne voĉdoni pri la porpono mem?! - Ĉu vi rapide povas kontroli, kaj se necese tion korekti? Mi havas la impreson, ke iu simple ŝovis vian voĉon ĉi-tien![[Uzanto:DidiWeidmann|DidiWeidmann]] ([[Uzanto-Diskuto:DidiWeidmann|diskuto]]) 21:48, 29 Dec. 2013 (UTC) : Mi certe priatentos la portalon. One ne povas ŝanĝi la homojn. ''Subversive Aktionen kan man nicht verhindern, sie verwanden danach nur rafiniertere Methoden.'' Amike ‫·‏[[user:לערי ריינהארט|לערי ריינהארט]]‏·‏[[user talk:לערי ריינהארט|T]]‏·‏[[m:user:לערי ריינהארט|m]]‏:‏[//meta.wikimedia.org/wiki/user_talk:%D7%9C%D7%A2%D7%A8%D7%99_%D7%A8%D7%99%D7%99%D7%A0%D7%94%D7%90%D7%A8%D7%98?action=history Th]‏·‏[[m:user talk:לערי ריינהארט|T]]‏·‏[[m:special:Emailuser/לערי ריינהארט|email me]]‏·‏‬ 22:20, 29 Dec. 2013 (UTC) ::Do el la respondo al mia demando, devas konkludi, ke efektive iu falsigis vian voĉon, ke vi evidente ne voĉdonis kontraŭ mia propono? - Via kontraŭa voĉo rilatis do evidente nur al la propono trasigi la baloton al alia loko. Mi tion remetos en ordo: Mi jam kontrolis, estis PaŭloP, kiu ŝovis vian voĉaon al nea voĉo! Mi tamen invitas vin ankaŭ al la voĉdonado, esperante, ke vi apogas mian proponon. Se tiu portalo plu ekzistos, tiam ni devos eterne uzi grandan parto de nia laborenergio por okupiĝi pri pedofilio, ĉar Pangea ne povas esti lasita sen kontrolo. Almenaŭ mi ŝatus verki pri aliaj pli interezaj temoj. Amike [[Uzanto:DidiWeidmann|DidiWeidmann]] ([[Uzanto-Diskuto:DidiWeidmann|diskuto]]) 03:19, 30 Dec. 2013 (UTC) == [[Vikipedio:Diskutejo/Diversejo#Gravaj_faktoj_konsiderendaj_de_la_administrantaro|Kalumnio kontraŭ mia persono fare de Pangea]] – mi tial petas de vi lian forbaron == Kara samideano, la personaj atakoj kaj kalumnioj de Pangea kontraŭ mia persono nun prenis formon ne akcepteblan. Li publike akuzas min je '''krimaj agoj''' daŭre insultadas min, kvankam mi ja strikte obeis la regulojn de Vikipedio kaj en neniu momento mi insultis ĝis nun la personon de Pangea, mi diskutigis nur liajn kontribuojn! Oni eventuale povus al mi riproĉi, ke mi faris tre grandan bruon rialte al tiu-ĉi afero. Tamen en miaj tekstoj ne troveblas unu sola insulto aŭ falsa akuzo al la persono de Pangea. Oni devas ankaŭ sekvi la estiĝon de la tuta diskuto: Nome mi unue ja nur publike petis diskuton pri la enhavo de la kontribuoj kaj modifoj fare de Pangea en certaj tekstoj rilate al Pedofilio. Mi atentigis pri eraroj en tiuj tekstoj kaj pri la fakto ke certaj tekstoj liaj en la nuna formo estas simple politika propogando por afero, kiun almenaŭ mi konsideras fiaĵon. Estas evidenta, ke vikipedio malpermesas politikan propogandon kaj estas nature absurda, kiam poste tiu persono, kiu en tia maniero agas kontraŭ la regularo, akuzas, ke la interveno kotraŭ tia agitado estas politika propogando fare de tiu, kiu postulas la observon de vikiepdia neŭtraleco! Mi cetere en neniu momento postulis cenzuron de informoj, mi postulis nur ĉesigon de la politika propogando por pedofilia agitado (Pangea parolas pri pedofilia movado, tamen jam tio en si mem estas malkorekta esprimo, ĉar ne vere temas pri movado sed nur pri agitado de kelkaj individuoj) – kaj mi ne cenzuris ĝis nun ion, sed mi postulis en publika diskuto forigon aŭ korekton de certaj kontribuoj. La problemo estis, ke al miaj tute enhavaj argumentoj Panga reagis tuj nur per insultoj kaj atakoj kontraŭ mia persono. '''Fakte nur post tiuj ataktoj kaj inulstoj entute mi lanĉis la peton de la forigo de la Portalo Pedofilio!''' Mi en neniu memonto misuzis mian povon de administrano – se mi tion volus, mi ja simple povintus forbari Pangean. Malgraŭ gravaj insultoj, mi tion ĝis nun ne faris. Tamen nun pasis la limo kaj forbaro de Pangea post tiuj akuzoj – li publike akuzis min je krimaj agoj, kaj tio estas krima ago – nun objektive plenumiĝis la kondiĉoj por forbaro. Pangeo povintus per objektivaj argumentoj defendi siajn kontribuojn kaj la portalon, tion li en neniu momento faris, sed anstataŭe elektis dekomence kiel solaj argumentoj insultojn kaj falsajn akuzojn. Por montri, la diskuto komenciĝis per mia sekvanta interveno [[Vikipedio:Diskutejo/Diversejo#Pedofilio|Unua kontribuo al la diskuto pri pedofilio]]. Anstataŭ per argumentoj Pangea reagis per la sekvanta frazo: <small>''La gravaj akuzoj kaj atakoj, insinuoj, tono, demagogio, delirado, trompema argumentado, arogantesko, fanatikismo, cenzuristaj intencoj, senĉesa persekutado, kompleta neklereco pri la temo diskutata kaj sinsekvaj sensencaĵoj kiujn la uzanto DidiWeidmann senĉese vomas kaj tenas jam de du tagoj min devigas ne alparoli al li persone, sed ĝenerale.''</small>. Kaj nun li al mi vorte riproĉas ''deliktan konduton''. Oni ja rajtas ĉion esprimi en diskutejo, sed oni ne rajtas false akuzi kaj insulti personon. Li nomis min ''fanatikulo, demagogo, cenzuristo'' (kvankam mi ĝis nun nenion cenzuris – la forigo de la kandidatigo de la artikolo [[pedofilia movado]] kiel artikolo de la semajno estis laŭregulara bezono, pro la fakto, ke mi deprenis al la artikolo la kvaliton de leginda surbaze de pravaj mankoj rilate al neŭtraleco, objektiveco kaj kompleteco) – '''pro tiu konstanta kaj daŭra insultado mi tial petas vin en via funkcio kiel administranto, ke vi bonvolu forbari Pangean dum certa tempo de nia vikipedio. ''' Mi tian forbaron ne deziras plenumigi mem, kvankam mi povus, ĉar mi ne volas mem agi kiel administranto en afero, en kiu mi estas partio. Tial mi petas vian helpon respektive, se vi neas la forbaron, tiam mi petas de vi, ke vi unuflanke almenaŭ admonu Pangean, ke li bonvolu ĉesi la kalumniadon kaj insultadon. En tia kazo mi petas, ke vi respondu al mi, kial vi ne forbaras Pangean. '''La forbaropeto ne rilatas al la enhavo de la diskuto pri pedofilio sed nur al la insultoj de Pangea kontraŭ mia persono!''' Amike salutas vin. (La saman mesaĝon mi sendo al du aŭ tri aliaj administrantoj, kiujn mi persone konas) [[Uzanto:DidiWeidmann|DidiWeidmann]] ([[Uzanto-Diskuto:DidiWeidmann|diskuto]]) 15:47, 1 Jan. 2014 (UTC) ==Kion vi pretus fari por portalo pedofilio?== La baloto pri eventuala forigo de la [[Portalo:Pedofilio]] alvenos morgaŭ al ĝia limdato. Eĉ se oni ne nombras kelkajn malvalidajn voĉojn, grandega plimulto favoras nuntempe forigon, kaj tiu rezulto supozeble ne multe ŝanĝiĝos ĝis morgaŭ. Tamen antaŭ procedi al simpla forigo mi emas serĉi alian vojon, kiu eble permesus interkonsenton inter la poruloj kaj la kontraŭuloj de la portalo. Antaŭ ol malfermi novan diskuton, mi tamen deziras informiĝi pri ĝia utilo. Tial jen mia konkreta demando, kiun mi faras al vi, ĉar vi ja voĉdonis kontraŭ la forigo do por la konservado: Se oni konservus la portalon aŭ ĝin enmetus (kiel estis kompromisa propono mia) en kadron de pli vasta ol pure pedofilia portalo: '''ĉu vi persone promesus aktive kunlabori por la flegado de tiu-ĉi portalo?''' (Aktive signifas regule kontribui kaj kunredakti – ne nur unu foje per redakteto en duona jaro, sed almenaŭ unufoje semajne.) Se vi pretas al tio, tiam mi petas respondi al tiu demando per '''jes'''. (Cetere: Mankanta aŭ malklara respondo signifas simple „ne“.) [[Uzanto:DidiWeidmann|DidiWeidmann]] ([[Uzanto-Diskuto:DidiWeidmann|diskuto]]) 19:02, 11 Jan. 2014 (UTC) : Jes mi pretos kunlabori pri la flegado de la portalo almenaŭ unufoje semajne. ‫·‏[[user:לערי ריינהארט|לערי ריינהארט]]‏·‏[[user talk:לערי ריינהארט|T]]‏·‏[[m:user:לערי ריינהארט|m]]‏:‏[//meta.wikimedia.org/wiki/user_talk:%D7%9C%D7%A2%D7%A8%D7%99_%D7%A8%D7%99%D7%99%D7%A0%D7%94%D7%90%D7%A8%D7%98?action=history Th]‏·‏[[m:user talk:לערי ריינהארט|T]]‏·‏[[m:special:Emailuser/לערי ריינהארט|email me]]‏·‏‬ 21:18, 11 Jan. 2014 (UTC) ==Averto== Saluton. Mi vidas, ke en sia kampanjo kontraŭ Portalo:Pedofilio, la uzanto-administranto DidiWeidmann nun estas sendanta novan serion da mesaĝoj al uzantoj, ĉi-foje al tiuj, kiuj voĉdonis kontraŭ la forigon de la portalo. En tiuj mesaĝoj li demandas se vi ĉiuj estas pretaj regule kunlabori kaj kunredakti en la portalo ("ne nur unu foje per redakteto en duona jaro, sed almenaŭ unufoje semajne" unufoje semajne! -!!!-), kiel speco de ĉantaĝo aŭ kondiĉo altrudita de li mem por ne forigi la portalon, kiu ĉiuokaze li klopodus manipuli kaj cenzuri laŭ sia fajfilo. Nu, antaŭ tio mi devas averti, ke: UNUE: Ekde la komenco, '''la portalo estas farita tiamaniere, ke ĝi tute ne bezonas ian flegadon'''. Ĝi ne entenas, kiel oni povas konstati, sekciojn kiaj "Novaĵoj" aŭ "Aktualaĵoj", sed nuraj artikoloj, biografioj, historiaj eventoj, naskiĝoj, kiuj rotacias ĉiumonate. Tiaj enhavoj, memkompreneble, '''ne bezonas ian ĝisdatigon... des pli plurfoje po semajno!''' La propono flegi ĝin konstante, plurfoje po semajno, estas do sensenca kaj absurda. DUE: '''DidiWeidmann ja scias ke neniu pretos regule flegi la portalon.''' Sciante tion, li esperas atingi '''ekskuzon, kiu permesu al li libere cenzuri, forigi aŭ manipuli''' la portalon. Pardonu la ĝenon, sed mi ne povis resti silenta antaŭ tiu nova manipulado. Amike.--[[Uzanto:Pangea|Pangea]] ([[Uzanto-Diskuto:Pangea|diskuto]]) 09:13, 13 Jan. 2014 (UTC) == Diskuto pri la definita artikolo == Saluton, kara! Ĉu vi povus espimi vian opinion en la diskuto pri [[Vikipedio:Diskutejo/Lingvejo#Uzado_de_la_definita_artikolo|uzado de la definita artikolo]]? La afero estas sufiĉe grava, ĉar temas pri fundamenta lingvoprincipo.--[[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 06:12, 17 Dec. 2014 (UTC) == Stevardelektoj 2015 == [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo#.C4.88u_unu_el_niaj_aktivaj_administrantoj_kandidati.C4.9Du_kiel_stevardo.3F|Ĉu iun el ni kandidatiĝu]]?[[Uzanto:DidiWeidmann|DidiWeidmann]] ([[Uzanto-Diskuto:DidiWeidmann|diskuto]]) 12:49, 16 Jan. 2015 (UTC) == Via gantopupo == Saluton. Mi ĵus skribis al via gantopupo sur [[Uzanto-Diskuto:I18n]]. Bonvolu respondi tie. --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 18:58, 25 Dec. 2015 (UTC) == Diskriminacio lingva pro la nova ilo por montri la intervikiajn ligilojn al aliaj lingvoj== Vidu la diskuton kaj partoprenu la voĉdonon en teknikejo [[Vikipedio:Diskutejo/Teknikejo#Listo_de_lingvoj|ĉi tie]]! [[Uzanto:DidiWeidmann|DidiWeidmann]] ([[Uzanto-Diskuto:DidiWeidmann|diskuto]]) 16:19, 4 aŭg. 2016 (UTC) == Via aktiveco == Estimata kolego! Per ĉi tiu uzantokonto vi ne [[Specialaĵo:Kontribuoj/לערי ריינהארט|redaktis]] post la 12-a de septembro 2015 kaj ne [[Specialaĵo:Protokolo/לערי ריינהארט|administris]] post la 13-a de marto 2014. Ĉu vi intencas restarigi vian aktivecon kaj resti administranto? [[Uzanto:Gamliel Fishkin|Gamliel Fiŝkin]] 01:26, 13 sep. 2016 (UTC) Estimata kolego! Mi ripete demandas: ĉu vi intencas restarigi vian aktivecon kaj resti administranto? Mi [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo#Neaktiva administranto לערי ריינהארט (Leri Rejnhart)|atentigis la komunumon]] pri via neaktiveco. [[Uzanto:Gamliel Fishkin|Gamliel Fiŝkin]] 05:46, 20 sep. 2016 (UTC) : Kara kolego, hodiaŭ estas la lasta tago por via reapero aŭ reago al niaj mesaĝoj. Se tio ne okazos dum sekvaj 24 horoj mi devos peti stivardon pri senigo je la rajtoj de administranto en nia Vikipedio. Amike, <font color="#003366"> Alaŭdo </font> [[Vikipediisto:Alaŭdo|۩]] [[Vikipediista_diskuto:Ala%C5%ADdo|✉]] [[Speciala:Contributions/Alaŭdo|₪]] 17:10, 27 okt. 2016 (UTC) toal3pubwak5glkg7keij26j05o6qbe 0 26710 9378233 9289159 2026-05-20T09:04:21Z ~2026-30367-55 257207 /* Vidindaĵoj */ 9378233 wikitext text/x-wiki {{Ne konfuzu|Budapeŝto}} {{Geokesto | Urbo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Bukareŝto | devena_nomo = | alia_nomo = {{Lang-ro|București}} | kategorio = Ĉefurbo <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Bucharest collage.jpg <!-- laŭ mi nun estis tro multaj fotokolektoj informkeste {{Pluraj bildoj | pozicio = centre | direkto = vertikala | larĝeco = 300 | dosiero1 = Bucharest collage 02.jpg | dosiero2 = | dosiero3 = Bukarest montázs.jpg | dosiero4 = Bucharest.jpg | piedlinio = Fotomontaĵo }} --> | dosiero_grandeco = 300px | dosiero_priskribo = <!-- *** Simboloj *** --> | flago = ROU Bucharest Flag.png | blazono = ROU Bucharest CoA.svg <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = {{lang|ro|București}} | moto = | kromnomo = Parizo de Oriento, Malgranda Parizo | kromnomo_tipo = Kromnomoj <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Rumanio | lando_flago = 1 | ŝtato = | regiono = ĉefurbo {{Bukareŝto}} | regiono_tipo = | histregiono_faldo = | histregiono = {{rumania Valaĥio}} | histregiono1 = | histregiono2 = | histregiono3 = | distrikto_faldo = 1 | distrikto_tipo = Sektoroj | distrikto = Sektoro 1 (Bukareŝto) | distrikto1 = Sektoro 2 (Bukareŝto) | distrikto2 = Sektoro 3 (Bukareŝto) | distrikto3 = Sektoro 4 (Bukareŝto) | distrikto4 = Sektoro 5 (Bukareŝto) | distrikto5 = Sektoro 6 (Bukareŝto) | limo = | limo_noto = | municipo = | memorindaĵo_faldo = | memorindaĵo = Parko Herăstrău | memorindaĵo1 = | memorindaĵo2 = | memorindaĵo3 = | memorindaĵo4 = | memorindaĵo5 = | memorindaĵo6 = | memorindaĵo7 = | ŝoseo = | ŝoseo_tipo = <!-- *** Familio *** --> | parto = | rivero = Dâmbovița | rivero1 = | rivero2 = <!-- *** Situo *** --> | situo = Bukareŝto | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = | lat_d = 44 | lat_m = 25 | lat_s = 57 | lat_NS = N | long_d = 26 | long_m = 06 | long_s = 14 | long_EW = E | plej_alta = | plej_alta_leviĝo = 90 | plej_alta_lat_d = | plej_alta_long_d = | plej_malalta = | plej_malalta_leviĝo = 60 | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_long_d = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 238.0 | areo_urbo = 285.0 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = 1944367 | loĝantaro_dato = 01.01.2009 | loĝantaro_denseco = auto | loĝantaro_urbo = 2000000 | loĝantaro_metropolo = 3090880 <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = 1459 | establita_tipo = Unua skribmencio | urbestro = {{#invoke:Wikidata|claim|P6|parameter=link}}<br /><small>(ekde {{#invoke:Wikidata|claim|P6|qualifier=P580}})</small> | ĉefulo = | ĉefulo_noto = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[Orient-Eŭropa tempo|OET]] | utc_offset =+2 | horzono_DST = [[Orient-Eŭropa tempo|OEST]] | utc_offset_DST =+3 | poŝtkodo = 0xxxxx | areo_kodo = +40 x1 | areo_kodo_tipo = Tel. antaŭkodo | kodo = | kodo_tipo = | kodo1 = B | kodo1_tipo = Aŭtokodoj <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = <!-- *** Unesko *** --> | unesko_nomo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo = | mapo_priskribo = Situo enkadre de Eŭropo | mapo_lokumilo = Eŭropo | mapo1 = | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = Situo de la urbo enkadre de Rumanio | mapo1_lokumilo = Rumanio | mapo2 = Bucuresti location map.png | mapo2_fono = | mapo2_priskribo = Urba mapo | mapo2_lokumilo = <!-- *** Retpaĝoj *** --> | commons = Bucharest | statistiko = | retpaĝo = [http://www.pmb.ro/ www.pmb.ro] <!-- *** Notoj *** --> | notoj = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=10|frame-align=center|frame-width=260}} }} '''Bukareŝto'''<ref>[https://vortaro.net/#Bukareŝto_kd artikolo ''Bukareŝto'' en la] [[Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto]] (PIV), eldono de 2020, reta versio</ref> ({{lang-ro|București}} {{prononco|bukuREŜTJ|}} {{prononco|buku'reʃtʲ}}) estas la ĉefurbo de [[Rumanio]]. Kun {{formatnum:1921753}} loĝantoj laŭ la censo de 2002 kaj kun areo de {{unuo|228|km²}} ĝi estas la plej granda urbo de la lando, kaj ĝia industria kaj komerca centro. Kun siaj antaŭurboj ĝi havas 2,3 – 2,4 milionojn da loĝantoj. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en Bukareŝto vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². == Geografio == [[dosiero:Sectoare Bucureşti.png|maldekstre|eta|Bukareŝtaj sektoroj 1 - 6]] Bukareŝto situas je 26,1° de orienta longitudo kaj 44,4° de norda latitudo. Ĝia tempo estas du horojn antaŭ UTC, somere tri. Ĝi situas en 50-kilometra distanco de la rivero [[Danubo]], trafluas ĝin la rivero Dâmbovița {{prononco|dımboVIca}} {{prononco|ˈdɨmbovit͡sa}}. Ĝi estas ĉirkaŭata de [[distrikto Ilfov]]. == Historio == Laŭ duba legendo [[paŝtisto]] ''Bucur'' fondis la urbon. La unua dokumenta mencio de Bukareŝto okazis en la jaro [[1459]]. En [[1465]] la [[princo]] Radu cel Frumos havis tie rezidejon. En [[1559]] kortego kaj impona preĝejo konstruiĝis. En [[1659]] Gheorge Ghica igis ĝin ĉefurbo de [[Valaĥio]]. En [[1661]] la unua pavimita strato konstruiĝis, en [[1694]] altlernejo fondiĝis. En [[1812]] pakto okazis inter [[turkoj]] kaj [[rusoj]]. En [[1847]] pro [[incendio]] unu triono de la urbo cindriĝis. Nur en [[1861]] ĝi iĝis ĉefurbo de Rumanio, formita el la unuiĝo de Valaĥio kaj [[Moldavio]]. En [[1869]] [[stacidomo]], en [[1872]] [[Tramtransporto en Bukareŝto|tramo]], en [[1912]] [[flughaveno]] ekfunkciis. En [[1916]] la [[germanoj]] okupis la urbon. Dum la [[2-a mondmilito]] fronto ne estis en la ĉefurbo. En [[1977]] [[tertremo]] okazis, La unua [[Radio Libera Eŭropo]] helpis en komunikado de la travivantoj. En [[1989]] [[revolucio]] okazis kun pafadoj. == Klimato == Bukareŝto havas kontinentan [[klimato]]n. Jare pluvas po 595mm (en ĉiuj [[monato]]j pluvas, vintre foje neĝas). La [[temperaturo]] estas somere {{GdC|23}}, vintre proksimume ĉe frostopunkto. == Vidindaĵoj == * [[Katedralo de Sankta Jozefo (Bukareŝto)]] * [[Katedralo de Sankta Bazilo (Bukareŝto)]] * [[preĝejo]]j Stavropoleos, Bucur, Colțea, Crețulescu kaj [[Armena preĝejo de Bukareŝto]] * [[palaco]]j Lenș-Vernescu, Cantacuzino kaj Suțu * nacia [[teatro]] * triumfa [[arko]] * parlamentejo * [[Nacia Muzeo de Arto de Rumanio]] * [[Nacia Biblioteko de Rumanio]] * [[Placo Universitata]] * [[Placo de la Unio (Bukareŝto)|Placo de la Unio]] * [[Placo de la Revolucio (Bukareŝto)|Placo de la Revolucio]] == Servoj == * [[Bukareŝta universitato]] == Amaskomunikiloj == * ĵurnalo ''[[Adevărul]]'' == Ĝemelurboj == * {{Flago|Albanio}} [[Tirano]], [[Albanio]] * {{Flago|Brazilo}} [[Rio de Janeiro]], [[Brazilo]] * {{Flago|Brazilo}} [[São Paulo]], Brazilo * {{Flago|Usono}} [[Atlanta]], [[Usono]] * {{Flago|Bulgario}} [[Sofio]], [[Bulgario]] * {{Flago|Kanado}} [[Montrealo]], [[Kanado]] * {{Flago|Ĉinio}} [[Pekino]], [[Ĉinio]] * {{Flago|Kipro}} [[Nikozio]], [[Kipro]] * {{Flago|Grekio}} [[Ateno]], [[Grekio]] * {{Flago|Jordanio}} [[Amano]], [[Jordanio]] * {{Flago|Hungario}} [[Budapeŝto]], [[Hungario]] * {{Flago|Moldavio}} [[Chișinău]], [[Moldavio]] * {{Flago|Niĝerio}} [[Lagoso]], [[Niĝerio]] * {{Flago|Filipinoj}} [[Manilo]], [[Filipinoj]] * {{Flago|Rusio}} [[Moskvo]], [[Rusio]] * {{Flago|Turkio}} [[Istanbulo]], [[Turkio]] * {{Flago|Turkio}} [[Ankaro]], Turkio * {{Flago|Britio}} [[Londono]], [[Britio]] * {{Flago|Ĉeĥio}} [[Most]], [[Ĉeĥio]] == Famaj urbanoj == * [[István Buda (pentristo)]] * [[Alexandru Teodor Cisar]], romkatolika ĉefepiskopo * [[Rajmund Csányi]], gimnastikisto * [[Luminița Dumitrescu]], dancistino kaj koreografino * [[Petro Firu]], esperantisto * [[Ion Ionescu-Căpăţână]], eldonisto * [[Nora Iuga]], verkistino kaj tradukistino * [[Mihály Kosztarab]], entomologo * [[Elina Löwensohn]], aktorino * [[Sigismundo Pragano]], esperantisto * [[I. M. Ștefan]], furorverkisto == Bildaro == <gallery> Dosiero:BucharestOldCity.JPG|Malnova strato en Bukareŝto </gallery> == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Metroo de Bukareŝto]] * [[Tramtransporto en Bukareŝto]] * [[Trolebusa transporto en Bukareŝto]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=bukaresxt}} * [http://www.harta-bucuresti.com Interaga mapo de Bukareŝto] * [http://nepszamlalas.adatbank.transindex.ro/ Popolnombrado 2002] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080614234332/http://nepszamlalas.adatbank.transindex.ro/ |date=2008-06-14 }} * [http://harta.infoturism.ro/romania/Bucuresti/harta_Bucuresti.php Urboplano] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060218162616/http://harta.infoturism.ro/romania/bucuresti/harta_Bucuresti.php |date=2006-02-18 }} * [http://www.panoramax.ro/bucuresti-panorame-virtuale.php Bildoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060411205845/http://www.panoramax.ro/bucuresti-panorame-virtuale.php |date=2006-04-11 }} {{Eŭropaj ĉefurboj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Bukareŝto| ]] [[Kategorio:Municipoj de Rumanio|Bukareŝto]] [[Kategorio:Milionurboj]] [[Kategorio:Ĉefurboj de Eŭropo]] e6zgnl3i9glbv2e5x2cgoq8sr8466s6 0 29102 9378172 9281592 2026-05-20T07:12:40Z Filozofo 3592 /* */ Lingvaj alĝustigoj 9378172 wikitext text/x-wiki {{Geokesto | urbo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Novosibirsko | devena_nomo = Novonikolajevsk | alia_nomo = {{lang-ru|''Новосибирск''}} | alia_nomo1 = | kategorio = urbo <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Новосибирск | moto = | kromnomo = Novosib <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = {{Pluraj bildoj | pozicio = centre | direkto = vertikala | larĝeco = 300 | dosiero1 = NSK Montage 2017.png | dosiero2 = Metro NSK Collage 2017.png | dosiero3 = Новокузнецк Коллаж.jpg | piedlinio = Fotomuntaĵo }} | dosiero_grandeco = 300px | dosiero_priskribo = Katedralo de Aleksandro Nevskij, teatro de Opero kaj Ballet, ĉefa fervoja stacidomo, ludilo fervojo, komerca korpo, cirko <!-- *** Simboloj *** --> | flago = Flag of Novosibirsk.svg | blazono = Coat of Arms of Novosibirsk.svg <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Rusio | lando_tipo = | lando_flago = 1 | ŝtato = Siberio | ŝtato_tipo = Teritorio | regiono = Siberia federacia distrikto | regiono_tipo = | distrikto = {{Novosibirska provinco}} | distrikto_tipo = Provinco | municipo = | municipo_tipo = | histregiono_faldo = | histregiono = | histregiono1 = | histregiono2 = | histregiono3 = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | parto = | rivero = Obo | rivero1 = | memorindaĵo = | memorindaĵo_tipo = | ŝoseo = - | ŝoseo_tipo = Transporto | ŝoseo1 = [[Transsiberia fervojo]] | ŝoseo1_tipo = fervojo | ŝoseo2 = [[Metroo de Novosibirsko]] | ŝoseo2_tipo = metroo | montaro = <!-- *** Situo *** --> | situo = Novosibirsko | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = 150 | lat_d = 55 | lat_m = 01 | lat_s = 10 | lat_NS = N | long_d = 82 | long_m = 55 | long_s = 22 | long_EW = E | plej_alta = | plej_alta_lat_d = | plej_alta_long_d = | plej_malalta = | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_long_d = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 503.1 | areo_rondumo = 1 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = 1473737 | loĝantaro_dato = 2010 | loĝantaro_denseco = auto <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = 1893 | establita_tipo = Fondita | establita1 = | establita1_tipo = | urbestro = Anatolij Lokot | ĉefulo = | ĉefulo_tipo = | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[UTC]] | utc_offset =+7 | horzono_DST = | poŝtkodo = 630000–630992, 901073, 901077 | areo_kodo = +7 383 | areo_kodo_tipo = | kodo = 50 401 | kodo_tipo = OKATO | kodo1 = 54, 154 | kodo1_tipo = Aŭtokodoj | kodo2 = | kodo2_tipo = <!-- *** UNESCO ktp. *** --> | unesko_nomo = <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = | libera_tipo = | libera1 = | libera1_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo = | mapo_fono = | mapo_priskribo = Situo enkadre de Rusio | mapo_lokumilo = Rusio | mapo1 = Russia Novosibirsk Districts.jpg | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = Urbaj partoj de Novosibirsko | mapo1_lokumilo = | mapo2 = | mapo2_priskribo = Situo enkadre de Novosibirska provinco | mapo2_lokumilo = Novosibirska provinco <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = [http://www.novo-sibirsk.ru/ www.novo-sibirsk.ru] | commons = Novosibirsk <!-- *** Notoj *** --> | notoj = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=2|stroke-color=#000000|zoom=10|frame-align=center|frame-width=260}} }} '''Novosibirsko''' ({{Lang-ru|Новосибирск}}) estas la plej granda urbo de [[Siberio]], kaj la tria plej granda urbo de [[Rusio]]. Novosibirsko estas ĉefurbo de [[Novosibirska provinco]] kaj de [[Siberia federacia distrikto]] ĉe la rivero [[Obo]] sur la [[Transsiberia fervojo]]. En Novosibirsko troviĝas internacia flughaveno, enlanda ŝipa [[haveno]], bushaveno kaj [[Novosibirsk-Glavnij (stacidomo)|haltejo]] de la [[Transsiberia fervojo]]. La urbo estas la krucpunkto de la okcident-siberia nacia kaj internacia komerco, financaj kaj industriaj rilatoj. Tie troviĝas multaj universitatoj kaj altlernejoj (sume 13). Energion provizas interalie la granda [[Novosibirska hidroelektra centralo]]. La urbo estis fondita en la jaro [[1893]] pro konstruado de ponto de la [[trasiberia fervojo]] tra la rivero [[Obo]]. Tiam ĝi estis nomita '''Novaja Derevnja''' ''(Новая Деревня).'' Jam en [[1894]] ĝi ricevis la novan nomon, '''Aleksandrovskij''' ''(Александровский).'' Sed ankaŭ ĝi validis nur unu jaron. En 1895 venis la tria nomo: '''Novonikolajevskij''' ''(Новониколаевский).'' En [[1903]] Novonikolajevskij ekhavis la statuson de urbo — kaj jam denove iom alian nomon: '''Novonikolajevsk''' ''(Новониколаевск).'' En [[1925]] finfine oni donis la kvinan kaj ĝis nun lastan nomon, Novosibirsko. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la urbo {{paĝonomo}} vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Kompare, en [[2004]] estis jam 1.434.000 homoj, kaj en [[1959]] la urbo havis 885.000 loĝantojn. La municipo havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. La interurba telefona kodo estas 383, la enurbaj telefonnumeroj estas sepciferaj (ekde la jaro 2005). Diferenco de la loka kaj [[moskva tempo|moskva]] tempoj estas 4 horoj. Kodo de [[OKATO]] de la urbo (en la jaro [[2005]]) estas 50401. Inter plej famaj firmaoj de la urbo estas [[2GIS]], kiu nun agadas tra la tuta Rusio kaj deko de aliaj landoj, tamen ĝia ĉefsidejo plu troviĝas en Novosibirsko. == Esperanto-movado en Novosibirsko == {{Citaĵo|En 1977 Novosibirska centra urba klubo de esperantistoj festis tri jubileojn: la 10-an jaron de oficialiĝo, la 20-an de ekzisto, kaj la 90-an de Esperanto<ref>[[Kurte (informilo)]] №11</ref>}} === Esperantistoj de Novosibirsko === * [[Sergio Pokrovskij]] * [[Katerina Arbekova]] * [[Jevgenij Tiĥonov]] == Bildaro == [[Dosiero:Novosibirsk Glavny Station 07-2016 img1.jpg|centra|300ra|eta|[[Novosibirsk-Glavnij (stacidomo)|Novosibirska stacidomo]] de Transsiberia fervojo]] [[Dosiero:Novosibirsk ANevsky Cathedral 07-2016 img1.jpg|centra|300ra|eta|Katedralo de Aleksandro Nevskij]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Metroo de Novosibirsko]] * [[Novosibirsk-Glavnij (stacidomo)]] * [[Novosibirska hidroelektra centralo]] * [[Tramtransporto en Novosibirsko]] * [[Trolebusa transporto en Novosibirsko]] == Eksteraj ligiloj == * [https://web.archive.org/web/20210416083854/http://novosibirsko.retejo.info/ informoj pri Esperanto en Novosibirsko, arkivigite en aprilo 2021], [https://web.archive.org/web/20210416075241/http://novosibirsko.retejo.info/e-klubo interalie pri la Esperanto-klubo "Sciureto"] (esperante) {{Projektoj|n=Kategorio:Novosibirsko|ReVo=novosib}} [[Kategorio:Novosibirsko| ]] [[Kategorio:Milionurboj]] 3v2cmdl8xve4aocelxshj2ur66p6ug0 0 29343 9378277 9377524 2026-05-20T09:48:44Z HaleBopp 52251 Kompletigo, konstruanta 9378277 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Tiranedoj |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |dosiero = Eastern Kingbird (34190350870).jpg |dosiero larĝo = 240ra |priskribo de dosiero = La [[eosta tirano]] (''Tyrannus tyrannus'') |regno = [[Animalia]] - [[animaloj]] |filumo = [[Chordata]] - [[ĥorduloj]] |klaso = [[Aves]] - [[birdoj]] |ordo = [[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] |familio = '''Tyrannidae''' - '''tiranedoj''' |familio aŭtoritato = [[Vigors, NA]], 1825 |specioj de subdivizio = Genroj |subdivizio2 = 104 genroj, vidu tekston. |mapo de vivoteritorioj = Tyrannen.png |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240ra |priskribo de mapo de vivoteritorioj = <div style="text-align:left;margin-left:25px;"> {{Priskribo|#FF0000|Natura arealo de tiranedoj}} </div> |vikispecio = |komunejo = }} La '''tiranedoj'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> (Tyrannidae) estas [[familio (biologio)|familio]] el la [[ordo (biologio)|ordo]] de [[paseroformaj birdoj]]. Laŭ la nuna sistematiko<ref name="AviList">[https://www.avilist.org/ AviList v2025], konsultita la 21-an de mar. 2026.</ref>, ĝi estas la [[birdoj|birda]] familio kiu enhavas la plej grandan nombron da specioj, kun 441 [[specio]]j en 104 [[Genro (biologio)|genro]]j. La [[tipa genro]] de tiu familio estas ''[[Tyrannus]]'', esperantigita "tirano", sed [[komunlingve]] plej multaj tiranedoj estas nomataj "'''[[tiranoj]]'''"<ref name="OT"/>. La tiranedoj troviĝas nur sur la [[Amerika kontinento]]. Ili ege varias je grando, formo kaj koloro de [[plumaro]]. Pluraj specioj aspekte kaj ekologie similas al [[muŝkaptuledoj]], kvankam ne estas proksime parencaj al ili. Kiel ĉiuj aliaj anoj de la [[subordo]] [[Tyranni]], tiranedoj havas pli simplajn kaj mallongajn [[birdokanto|kantojn]] ol aliaj [[kantobirdoj]]<ref name="HBW9">del Hoyo, J. Elliott, A. & Christie, D. (editors). (2004) ''Handbook of the Birds of the World. Volume 9: Cotingas to Pipits and Wagtails''. Lynx Edicions. {{ISBN|84-87334-69-5}}</ref>. Antaŭe tiu ĉi familio estis eĉ pli granda ol nun; iujn speciojn oni movis de Tyrannidae al [[Tityridae]]. En [[1990]] oni proponis sistematikon, laŭ kiu la genroj ''[[Mionectes]]'', ''[[Leptopogon]]'', ''[[Pseudotriccus]]'', ''[[Poecilotriccus]]'', ''[[Taenotriccus]]'', ''[[Hemitriccus]]'', ''[[Todirostrum]]'' kaj ''[[Corythopis]]'' estas disigitaj en aparta familio Pipromorphidae<ref name=rheindt2008>{{cite journal | last1=Rheindt | first1=F.E. | last2=Norman | first2=J.A. | last3=Christidis | first3=L. | year=2008 | title=Phylogenetic relationships of tyrant-flycatchers (Aves: Tyrannidae), with an emphasis on the elaeniine assemblage | journal=Molecular Phylogenetics and Evolution | volume=46 | issue=1 | pages=88–101 | doi=10.1016/j.ympev.2007.09.011 | pmid=18042406 | url=http://www.bio-nica.info/biblioteca/Rheindt2007Aves.pdf | access-date=2012-08-05 | archive-date=2014-12-10 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141210022843/http://www.bio-nica.info/biblioteca/Rheindt2007Aves.pdf | url-status=live }}</ref>. Tia ĉi familio, tamen, estus [[parafiletika]], ĉar la movindaj genroj ne estas tre parencaj unu al la alia<ref name=rheindt2008/>. ==Etimologio== La [[scienca nomo]] Tyrannidae deriviĝas de la genro ''[[Tyrannus]]'', kiu estas [[latina]] vorto pruntita de la [[antikva greka]] ''τύραννος'' kaj signifanta "[[Tirano (reganto)|tirano]]". La natursciencistoj kiuj nomis tiun genron (precipe [[Linnaeus]] en la 18-a jarcento), elektis ĉi tiun terminon pro la tre agresema kaj domina konduto de ĉi tiuj birdoj, kiuj estas konataj por furioze defendi sian teritorion, ataki birdojn multe pli grandajn ol ili mem kaj kuraĝe forpeli entrudiĝintojn<ref>[https://birdsoftheworld.org/bow/species/easkin/cur/introduction Birds of the World], Eastern Kingbird.</ref>. ==Priskribo== La plimulto de specioj el la familio aspektas sufiĉe kutime kun [[plumaro]]j de brunaj, grizaj kaj blankaj kolornuancoj, ofte donantaj certan gradon de [[kamuflado]]. Ekzistas, tamen, tre drastaj esceptoj, kiel la brile ruĝa [[vermiljona muŝtirano]], blua-nigra-flava [[multkolora tiraneto]], certaj specioj el [[genro (biologio)|genroj]] ''[[Todirostrum]]'', ''[[Hemitriccus]]'' kaj ''[[Poecilotriccus]]'' ktp. Kelkaj specioj havas brile flavajn subajn partojn de plumaro, ekzemple la [[ornamita muŝtirano]] aŭ la [[sulfura tirano]]. Certaj specioj havas moviĝemajn [[Kresto (plumoj)|krestojn]]. Iuj specioj de la plej grandaj genroj de tiranedoj (ekz. ''[[Elaenia]]'', ''[[Myiarchus]]'' aŭ ''[[Empidonax]]'') aspektas sufiĉe similaj unu al la alia por esti malfacile distingeblaj laŭ aspekto en naturo; ili, tamen, bone distingeblas laŭ la [[birdokanto|voĉo]]. Laŭ konduto, tiranedoj ankaŭ varias, de [[platbekulo]]j, kiuj estas etaj, timidaj kaj preferas densajn arbarajn [[habitato]]jn, ĝis [[tirano|veraj tiranoj]] — relative grandaj, kuraĝaj, scivolemaj kaj kutimaj en malfermaj areoj en kaj apud homaj setlejoj. Plejparto de tiranedoj estas [[insektovora]]j kaj [[insekto]]j formas absolutan plejparton de iliaj dietoj, sed ili malofte specialiĝas je iu aparta speco de insektoj. Plej ofte ili estas oportunistaj ĉionvoruloj, ili kaptas kaj manĝas ĉion, kion ili povas kapti. Pli grandaj specioj, ekzemple la [[sulfura tirano]], okaze fortigas sian dieton per malgrandaj [[vertebrulo]]j (ekz. [[rano]]j) kaj ankaŭ per [[frukto]]j kaj aliaj plantaĵoj. Plej kutimaj [[Nordameriko|Nordamerikaj]] tiranedoj ĉasas per "embuska" maniero, en kiu la birdo sidas senmove surbranĉe kaj, vidinte predon, plonĝas al ĝi kaj kaptas ĝin, kaj poste revenas al la sama branĉo. [[Tropiko|Tropikaj]] specioj malofte ĉasas tiumaniere kaj pli ofte prenas insektojn de arbobranĉoj kaj arbotrunkoj. Tropikaj tiranedoj iam partoprenas en plurspeciaj [[birdaro]]j kun aliaj malgrandaj birdoj de la samaj lokoj. La plej malgrandaj birdoj de la familio estas du tre parencaj specioj: la [[kurtvosta nantirano]] kaj la [[nigraĉapa nantirano]] el la genro ''[[Myiornis]]'' (la unua estas averaĝe pli malgranda, sed je neglektebla kvanto), ili estas 6,5–7&nbsp;cm longaj kaj 4–5&nbsp;g peza. Laŭ longo, tiuj ĉi du specioj estas la plej malgrandaj [[paseroformaj birdoj]], kvankam laŭ pezo iuj malgrandaj [[silviedoj]] povas konkuri kun ili<ref name = "CRC">''CRC Handbook of Avian Body Masses, 2nd Edition'' by John B. Dunning Jr. (Editor). CRC Press (2008), {{ISBN|978-1-4200-6444-5}}.</ref>. Pro sia malgrandeco kaj mallongaj vostoj anoj de genro ''Myiornis'' similas al malgrandaj lanugozaj pilkoj aŭ grandaj insektoj. La plej granda tiranedo estas la [[granda hoktirano]], kiu estas 29&nbsp;cm longa kaj averaĝe 99,2&nbsp;g peza. Kelkaj specioj, ekzemple la [[rubandvosta tirano]], [[tondilvosta tirano]] aŭ [[forkvosta tirano]] estas konsiderinde pli longaj, ĝis 41&nbsp;cm, sed tio ĉi estas nur pro iliaj longegaj vostoj. Relative al grando de korpo, la forkvosta tirano havas la plej longan voston el ĉiuj birdoj (almenaŭ laŭ la longo de veraj vostaj plumoj, ne aldonaj plumoj kiel ĉe kelkaj birdoj el familio ''[[Phasianidae]]'')<ref name = "BirdAlmanac">{{cite book | title = The Bird Almanac: A Guide to Essential Facts and Figures of the World's Birds | first = David Mitchell | last = Bird | year = 2004 | publisher = Firefly Books | location = Buffalo, NY, USA | page = 70 | url = https://books.google.com/books?id=HTX6BatQFDgC&pg=PA70 | isbn = 978-1-55297-925-9 | access-date = 2016-11-24 | archive-date = 2019-12-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191229101542/https://books.google.com/books?id=HTX6BatQFDgC&pg=PA70 | url-status = live }}</ref>. ==Distribuo kaj habitato== Preskaŭ ĉiu [[habitato]] de [[Amerikoj]] havas almenaŭ kelkajn speciojn de tiranedoj, sed la speciriĉeco grave varias inter diversaj tipoj de habitato. La plej grandan variecon de tiranedoj havas [[montano (ekologio)|montanaj]] {{J|ĉiamverda arbaro}} kaj malaltaĵaj tropikaj ĉiamverdaj arbaroj, dum {{J|ĉerivera arbaro}}, [[palmoj|palmaj]] arbaroj, [[sabloarbaro]]j, [[Tropikaj kaj subtropikaj sekaj foliarbaroj|tropikaj foliarbaroj]] kaj iliaj marĝenoj, sudaj [[modera klimato|moderklimataj]] arbaroj kaj iliaj marĝenoj, humidaj montanaj [[arbustaro]]j, kaj nordaj moderklimataj [[herbejo]]j havas la plej malaltajn kvantojn de distingaj specioj. Diferenco inter la plej granda kaj la plej malgranda speciriĉeco estas drasta: en tropikaj malaltaĵaj ĉiamverdaj arbaroj renkonteblas pli ol 90 specioj de tiranedoj, dum la ĉi-supre listitaj habitatoj havas na nur po malpli ol 10. Eble en tiuj ĉi habitatoj estas malpli da {{J|ekologia niĉo}} taŭgaj por tiranedoj. Multaj tiranedoj specialiĝas por vivo en tropikaj malaltaĵaj ĉiamverdaj arbaroj kaj montanaj ĉiamverdaj arbaroj. En tropikaj malaltaĵaj ĉiamverdaj arbaroj estas 49 [[endemia]]j specioj de tiranedoj, kaj en montanaj ĉiamverdaj arbaroj 46 endemiaj specioj. Oni povas supozi en ambaŭ habitatoj nivelo de specialiĝo de tiranedoj estas simila. Laŭ regiono, la plej grandan speciriĉecon de tiranedoj havas [[Atlantikaj arbaroj]], kaj [[El Chocó]] estas en la proksima dua loko. ==Statuso== Multaj specioj de tiranedoj ne estas minacataj kaj [[IUCN]] listas ilin [[malplej zorgiga]]j. Iuj, tamen, estas en danĝero kaj havas diversan leĝan protekton. Ekzemple, la [[senbarba tiraneto]] (''Camptostoma imberbe'') estas protektita laŭ [[Traktato de Migrantaj Birdoj de 1918]]<ref>[http://www.fws.gov/migratorybirds/RegulationsPolicies/mbta/MBTANDX.HTML "List of Migratory Bird Species Protected by the Migratory Bird Treaty Act as of December 2, 2013"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190607000000/https://web.archive.org/web/20190607221124/https://www.fws.gov/migratorybirds/RegulationsPolicies/mbta/mbtandx.html |date=2019-06-07 }} U.S. Fish and Wildlife Service</ref>. Tiu ĉi specio estas malofta en Usono, sed relative kutimas pli sude. Kelkaj specioj el Suda kaj Centra Ameriko estas en pli granda danĝero. Laŭ listo de [[2007]], [[BirdLife International]] (kaj do [[IUCN]]) deklaris la {{N|minasĝerajsa tiraneto}} kaj la {{N|sanktakatarina todotirano}} [[draste endanĝerita]]j. Ambaŭ tiuj ĉi specioj estas [[endemia]]j en [[Brazilo]]. Krome, 7 specioj estas deklaritaj [[endanĝerita]]j kaj 18 [[vundebla]]j<ref>BirdLife International (2007). Species factsheets. Accessed 12 December 2007 [http://www.birdlife.org/ available online] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20240911172512/https://www.birdlife.org/ |date=2024-09-11 }}</ref>. ==Sistematiko== La familion unue priskribis [[Karolo Lineo]]. La nomon li prenis el verkoj far [[Mark Catesby]] de la [[1730-aj jaroj]], kie li priskribis la {{N|eosta tirano}} kaj nomis ĝin "[[tirano]]". Ĉar Lineo admiris verkojn de Catesby, li adaptis la nomon ''Tyrannidae'' por la tuta familio, kaj ĝis nun multaj ĝiaj genroj kaj specioj havas en siaj kutimaj nomoj vorton "tirano"<ref>{{cite web | url =https://tucson.com/lifestyles/home-and-garden/naturally-curious-tyrant-flycatchers-have-enjoyed-their-name-since-1700s/article_167d9b20-d667-5a98-a35d-f1e32c65fc0a.html|title=Naturally curious: Tyrant flycatchers have enjoyed their name since 1700s|work=[[Arizona Daily Star]]| date=| accessdate =11 July 2024}}</ref>. Laŭ [[AviList]]<ref name="AviList"/>, la familio enhavas 441 [[specio]]jn en 104 [[genro (biologio)|genroj]]. Antaŭe al tiranedoj ankaŭ apartenis la genroj ''[[Tityra]]'', ''[[Pachyramphus]]'', ''[[Laniocera]]'' kaj ''[[Xenopsaris]]'', sed en [[2007]] [[South American Classification Committee|SACC]] movis ilin al ilia propra familio ''[[Tityridae]]''<ref>[http://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCprop313.htm Adopt the Family Tityridae] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080508000000/https://web.archive.org/web/20080508083837/http://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCprop313.html |date=2008-05-08 }} – South American Classification Committee (2007)</ref>. {| class="wikitable collapsible" |- ! Bildo !! Genro !! Specioj |- |[[File:Piprites pileata - Black-capped Piprites (Male) 01.JPG|eta|centre|175ra|''Piprites pileata'']] || '''''[[Piprites]]''''' <small>[[Cabanis, JL]], 1847</small> - '''[[piprito]]''' || * ''[[Piprites chloris]]'' - [[striflugila piprito]] * ''[[Piprites griseiceps]]'' - [[grizkapa piprito]] * ''[[Piprites pileata]]'' - [[nigraĉapa piprito]] |- |[[File:Neopipo cinnamomea - Cinnamon neopipo.jpg|centre|175ra]] || '''''[[Neopipo]]''''' <small>[[Sclater, PL]]; [[Salvin, O]], 1869</small> - '''[[manaktirano]]''' || * ''[[Neopipo cinnamomea]]'' - [[cinama manaktirano]] |- |[[File:Procura-se ( Calyptura cristata ) (12482704514).jpg|centre|175ra]] || '''''[[Calyptura]]''''' <small>[[Swainson, WJ]], 1832</small> - '''[[kalipturo]]''' || * [[Calyptura cristata]] - [[regoleca kalipturo]] |- |[[File:Platyrinchus coronatus - Golden-crowned spadebill.jpg|eta|centre|175ra|''Platyrinchus coronatus'']] || '''''[[Platyrinchus]]''''' <small>[[Desmarest, A-G]], 1805</small> - '''[[ŝpatbekulo]]''' || * ''[[Platyrinchus saturatus]]'' - [[cinamkresta ŝpatbekulo]] * ''[[Platyrinchus cancrominus]]'' - [[kurtvosta ŝpatbekulo]] * ''[[Platyrinchus mystaceus]]'' - [[blankagorĝa ŝpatbekulo]] * ''[[Platyrinchus coronatus]]'' - [[orkrona ŝpatbekulo]] * ''[[Platyrinchus flavigularis]]'' - [[flavgorĝa ŝpatbekulo]] * ''[[Platyrinchus platyrhynchos]]'' - [[blankakresta ŝpatbekulo]] * ''[[Platyrinchus leucoryphus]]'' - [[rufaflugila ŝpatbekulo]] |- |[[File:Tachuris rubrigastra - Many-coloured rush-tyrant.JPG|centre|175ra]] || '''''[[Tachuris]]''''' <small>[[de Lafresnaye, NFAA]], 1835</small> || * ''[[Tachuris rubrigastra]]'' - [[multkolora tiraneto]] |- |[[File:Corythopis delalandi -Piraju, Sao Paulo, Brazil-8.jpg|eta|centre|175ra|''Corythopis delalandi'']] || '''''[[Corythopis]]''''' <small>[[Sundevall, CJ]], 1836</small> - '''[[formiktirano]]''' || * ''[[Corythopis delalandi]]'' - [[suda formiktirano]] * ''[[Corythopis torquatus]]'' - [[norda formiktirano]] |- |[[File:Pseudotriccus ruficeps -NBII Image Gallery-a00198.jpg|eta|centre|175ra|''Pseudotriccus ruficeps'']] || '''''[[Pseudotriccus]]''''' <small>[[Taczanowski, W]]; [[Berlepsch, HHCL]], 1885</small> || * ''[[Pseudotriccus pelzelni]]'' - [[bronza tiraneto]] * ''[[Pseudotriccus simplex]]'' - [[brunfrunta tiraneto]] * ''[[Pseudotriccus ruficeps]]'' - [[rufkapa tiraneto]] |- |[[File:Leptopogon amaurocephalus -Piraju, Sao Paulo, Brazil-8.jpg|eta|centre|175ra|''Leptopogon amaurocephalus'']] || '''''[[Leptopogon]]''''' <small>[[Cabanis, JL]], 1844</small> || * ''[[Leptopogon amaurocephalus]]'' - [[brunĉapa muŝtirano]] * ''[[Leptopogon superciliaris]]'' - [[ardezĉapa muŝtirano]] * ''[[Leptopogon rufipectus]]'' - [[rufbrusta muŝtirano]] * ''[[Leptopogon taczanowskii]]'' - [[inkaa muŝtirano]] |- |[[File:Mionectes rufiventris.jpg|eta|centre|175ra|''Mionectes rufiventris'']] || '''''[[Mionectes]]''''' <small>[[Cabanis, JL]], 1844</small> || * ''[[Mionectes striaticollis]]'' - [[stribrusta muŝtirano]] * ''[[Mionectes olivaceus]]'' - [[olivstria muŝtirano]] * ''[[Mionectes oleagineus]]'' - [[okraventra muŝtirano]] * ''[[Mionectes macconnelli]]'' - [[rufoliva muŝtirano]] * ''[[Mionectes roraimae]]'' - [[tepuja muŝtirano]] * ''[[Mionectes rufiventris]]'' - [[grizkapa muŝtirano]] |- |[[File:Phylloscartes poecilotis (Atrapamoscas variegado) - Flickr - Alejandro Bayer (1).jpg|eta|centre|175ra|''Pogonotriccus poecilotis'']] || '''''[[Pogonotriccus]]''''' <small>[[Cabanis, JL]]; [[Heine, F]], 1860</small> - '''[[hartirano]]''' || * ''[[Pogonotriccus difficilis]]'' - [[blankokula hartirano]] * ''[[Pogonotriccus eximius]]'' - [[suda hartirano]] * ''[[Pogonotriccus ophthalmicus]]'' - [[marmora hartirano]] * ''[[Pogonotriccus lanyoni]]'' - [[antjokia hartirano]] * ''[[Pogonotriccus paulista]]'' - [[sanpaŭla hartirano]] * ''[[Pogonotriccus poecilotis]]'' - [[bunta hartirano]] * ''[[Pogonotriccus venezuelanus]]'' - [[venezuela hartirano]] * ''[[Pogonotriccus orbitalis]]'' - [[okulvitra hartirano]] * ''[[Pogonotriccus chapmani]]'' - [[tepuja hartirano]] |- |[[File:Phylloscartes ventralis - Mottle-checked tyrannulet; Monteiro Lobato, São Paulo, Brazil.jpg|eta|centre|175ra|''Phylloscartes ventralis'']][[File:Phylloscartes sylviolus.jpeg|eta|centre|175ra|''Phylloscartes sylviolus'']] || '''''[[Phylloscartes]]''''' <small>[[Cabanis, JL]]; [[Heine, F]], 1860</small> || * ''[[Phylloscartes oustaleti]]'' - [[orokula tiraneto]] * ''[[Phylloscartes flavovirens]]'' - [[panama tiraneto]] * ''[[Phylloscartes virescens]]'' - [[oliveca tiraneto]] * ''[[Phylloscartes ventralis]]'' - [[makulvanga tiraneto]] * ''[[Phylloscartes beckeri]]'' - [[bahia tiraneto]] * ''[[Phylloscartes kronei]]'' - [[restingaa tiraneto]] * ''[[Phylloscartes sylviolus]]'' - [[brunokula tiraneto]] * ''[[Phylloscartes ceciliae]]'' - [[alagoasa tiraneto]] * ''[[Phylloscartes roquettei]]'' - [[minasĝerajsa tiraneto]] * ''[[Phylloscartes superciliaris]]'' - [[rufbrova tiraneto]] * ''[[Phylloscartes nigrifrons]]'' - [[nigrafrunta tiraneto]] * ''[[Phylloscartes flaviventris]]'' - [[rufbrida tiraneto]] * ''[[Phylloscartes gualaquizae]]'' - [[ekvadora tiraneto]] * ''[[Phylloscartes parkeri]]'' - [[cinamomaska tiraneto]] |- |[[File:Rhynchocyclus fulvipectus - Fulvous-breasted Flatbill - 3.jpg|eta|centre|175ra|''Rhynchocyclus fulvipectus'']] || '''''[[Rhynchocyclus]]''''' <small>[[Cabanis, JL]]; [[Heine, F]], 1860</small> || * ''[[Rhynchocyclus brevirostris]]'' - [[okulringa platbekulo]] * ''[[Rhynchocyclus aequinoctialis]]'' - [[napa platbekulo]] * ''[[Rhynchocyclus olivaceus]]'' - [[oliveca platbekulo]] * ''[[Rhynchocyclus pacificus]]'' - [[pacifika platbekulo]] * ''[[Rhynchocyclus fulvipectus]]'' - [[rufbrusta platbekulo]] |- |[[File:Tolmomyias flaviventris - Yellow-breasted Flycatcher.JPG|eta|centre|175ra|''Tolmomyias flaviventris'']] || '''''[[Tolmomyias]]''''' <small>[[Hellmayr, CE]], 1927</small> || * ''[[Tolmomyias sulphurescens]]'' - [[flavoliva platbekulo]] * ''[[Tolmomyias traylori]]'' - [[oranĝokula platbekulo]] * ''[[Tolmomyias flavotectus]]'' - [[flavaflugila platbekulo]] * ''[[Tolmomyias assimilis]]'' - [[flavborderita platbekulo]] * ''[[Tolmomyias poliocephalus]]'' - [[grizkrona platbekulo]] * ''[[Tolmomyias viridiceps]]'' - [[olivkapa platbekulo]] * ''[[Tolmomyias flaviventris]]'' - [[flavbrusta platbekulo]] |- |[[File:Taeniotriccus andrei - Black-chested Tyrant (male), Parauapebas, Pará, Brazil.jpg|centre|175ra]] || '''''[[Taeniotriccus]]''''' <small>[[Berlepsch, HHCL]]; [[Hartert, EJO]], 1902</small> || * ''[[Taeniotriccus andrei]]'' - [[nigrabrusta todotirano]] |- |[[File:Cnipodectes subbrunneus - Brownish twistwing, Careiro, Amazonas, Brazil.jpg|eta|centre|175ra|''Cnipodectes subbrunneus'']] || '''''[[Cnipodectes]]''''' <small>[[Sclater, PL]]; [[Salvin, O]], 1873</small> || * ''[[Cnipodectes superrufus]]'' - [[rufa todotirano]] * ''[[Cnipodectes subbrunneus]]'' - [[bruna todotirano]] |- |[[File:Todirostrum poliocephalum3.jpg|eta|centre|175ra|''Todirostrum poliocephalum'']] || '''''[[Todirostrum]]''''' <small>[[Lesson, RP]], 1831</small> || * ''[[Todirostrum maculatum]]'' - [[makula todotirano]] * ''[[Todirostrum poliocephalum]]'' - [[flavbrida todotirano]] * ''[[Todirostrum cinereum]]'' - [[ordinara todotirano]] * ''[[Todirostrum viridanum]]'' - [[marakaiba todotirano]] * ''[[Todirostrum nigriceps]]'' - [[nigrakapa todotirano]] * ''[[Todirostrum pictum]]'' - [[pentrita todotirano]] * ''[[Todirostrum chrysocrotaphum]]'' - [[flavbrova todotirano]] |- |[[File:Poecilotriccus ruficeps (Tiranuelo capirrufo) (14450043293).jpg|eta|centre|175ra|''Poecilotriccus ruficeps'']] || '''''[[Poecilotriccus]]''''' <small>[[Berlepsch, HHCL]], 1884</small> || * ''[[Poecilotriccus ruficeps]]'' - [[rufkrona todotirano]] * ''[[Poecilotriccus luluae]]'' - [[rufkapuĉa todotirano]] * ''[[Poecilotriccus albifacies]]'' - [[blankvanga todotirano]] * ''[[Poecilotriccus capitalis]]'' - [[nigrablanka todotirano]] * ''[[Poecilotriccus senex]]'' - [[okravanga todotirano]] * ''[[Poecilotriccus russatus]]'' - [[rusta todotirano]] * ''[[Poecilotriccus plumbeiceps]]'' - [[okragorĝa todotirano]] * ''[[Poecilotriccus fumifrons]]'' - [[grizfrunta todotirano]] * ''[[Poecilotriccus latirostris]]'' - [[rufbrida todotirano]] * ''[[Poecilotriccus sylvia]]'' - [[ardezkapa todotirano]] * ''[[Poecilotriccus calopterus]]'' - [[orflugila todotirano]] * ''[[Poecilotriccus pulchellus]]'' - [[nigradorsa todotirano]] |- |[[File:Hemitriccus striaticollis - Stripe-necked Tody Tyrant; Arari; Maranhão, Brazil.jpg|eta|centre|175ra|''Hemitriccus striaticollis'']][[File:Hemitriccus griseipectus - White-bellied Tody-Tyrant.JPG|eta|centre|175ra|''Hemitriccus griseipectus'']][[File:Hemitriccus cohnhafti - Acre Tody-Tyrant; Rio Branco, Acre, Brazil.jpg|eta|centre|175ra|''Hemitriccus cohnhafti'']] || '''''[[Hemitriccus]]''''' <small>[[Cabanis, JL]]; [[Heine, F]], 1860</small> || * ''[[Hemitriccus minor]]'' - [[eta todotirano]] * ''[[Hemitriccus spodiops]]'' - [[bolivia todotirano]] * ''[[Hemitriccus cohnhafti]]'' - [[akra todotirano]] * ''[[Hemitriccus flammulatus]]'' - [[flama todotirano]] * ''[[Hemitriccus diops]]'' - [[grizbrusta todotirano]] * ''[[Hemitriccus obsoletus]]'' - [[brunbrusta todotirano]] * ''[[Hemitriccus josephinae]]'' - [[ŝipbeka todotirano]] * ''[[Hemitriccus zosterops]]'' - [[blankokula todotirano]] * ''[[Hemitriccus griseipectus]]'' - [[blankventra todotirano]] * ''[[Hemitriccus orbitatus]]'' - [[okulringa todotirano]] * ''[[Hemitriccus iohannis]]'' - [[johana todotirano]] * ''[[Hemitriccus striaticollis]]'' - [[strikola todotirano]] * ''[[Hemitriccus nidipendulus]]'' - [[pendonesta todotirano]] * ''[[Hemitriccus margaritaceiventer]]'' - [[perloventra todotirano]] * ''[[Hemitriccus inornatus]]'' - [[pelzelna todotirano]] * ''[[Hemitriccus minimus]]'' - [[nana todotirano]] * ''[[Hemitriccus granadensis]]'' - [[nigragorĝa todotirano]] * ''[[Hemitriccus cinnamomeipectus]]'' - [[cinambrusta todotirano]] * ''[[Hemitriccus mirandae]]'' - [[okrabrusta todotirano]] * ''[[Hemitriccus kaempferi]]'' - [[sanktakatarina todotirano]] * ''[[Hemitriccus rufigularis]]'' - [[rufgorĝa todotirano]] * ''[[Hemitriccus furcatus]]'' - [[forkvosta todotirano]] |- |[[File:Myiornis auricularis - Enéas V. Gouvêa Junior - 441678853 (cropped).jpeg|eta|centre|175ra|''Myiornis auricularis'']] || '''''[[Myiornis]]''''' <small>[[Bertoni, AW]], 1901</small> || * ''[[Myiornis auricularis]]'' - [[orela nantirano]] * ''[[Myiornis albiventris]]'' - [[blankventra nantirano]] * ''[[Myiornis atricapillus]]'' - [[nigraĉapa nantirano]] * ''[[Myiornis ecaudatus]]'' - [[kurtvosta nantirano]] |- |[[File:Pale-eyed Pygmy-Tyrant.jpg|175ra]] || '''''[[Atalotriccus]]''''' <small>[[Ridgway, R]], 1905</small> || * ''[[Atalotriccus pilaris]]'' - [[palokula nantirano]] |- |[[File:Lophotriccus galeatus - Helmeted Pygmy Tyrant, Presidente Figueiredo, Amazonas, Brazil 02.jpg|eta|centre|175ra|''Lophotriccus galeatus'']] || '''''[[Lophotriccus]]''''' <small>[[Berlepsch, HHCL]], 1884</small> || * ''[[Lophotriccus pileatus]]'' - [[skvamkresta nantirano]] * ''[[Lophotriccus vitiosus]]'' - [[dustria nantirano]] * ''[[Lophotriccus eulophotes]]'' - [[longkresta nantirano]] * ''[[Lophotriccus galeatus]]'' - [[kaska nantirano]] |- |[[File:Southern Bentbill.jpg|eta|centre|175ra|''Oncostoma olivaceum'']] || '''''[[Oncostoma]]''''' <small>[[Sclater, PL]], 1862</small> - '''[[kurbabekulo]]''' || * ''[[Oncostoma cinereigulare]]'' - [[norda kurbabekulo]] * ''[[Oncostoma olivaceum]]'' - [[suda kurbabekulo]] |- |[[File:Gibão de couro.jpg|175ra]] || '''''[[Hirundinea]]''''' <small>[[d'Orbigny, ACVMD]]; [[de Lafresnaye, NFAA]], 1837</small> || * ''[[Hirundinea ferruginea]]'' - [[klifa muŝtirano]] |- |[[File:Cinnamon Flycatcher (Pyrrhomyias cinnamomeus).jpg|175ra]] || '''''[[Pyrrhomyias]]''''' <small>[[Cabanis, JL]]; [[Heine, F]], 1860</small> || * ''[[Pyrrhomyias cinnamomeus]]'' - [[cinama muŝtirano]] |- |[[File:Ornate Flycatcher - South Ecuador S4E0633.jpg|175ra]] || '''''[[Myiotriccus]]''''' <small>[[Ridgway, R]], 1905</small> || * ''[[Myiotriccus ornatusa]]'' - [[ornamita muŝtirano]] |- |[[File:Myiophobus pulcher (Atrapamoscas musguero) - Flickr - Alejandro Bayer.jpg|eta|centre|175ra|''Nephelomyias pulcher'']] || '''''[[Nephelomyias]]''''' <small>(Ohlson, JI; Fjeldså, J; Ericson, PGP, 2009)</small> || * ''[[Nephelomyias pulcher]]'' - [[orbrusta muŝtirano]] * ''[[Nephelomyias lintoni]]'' - [[oranĝbenda muŝtirano]] * ''[[Nephelomyias ochraceiventris]]'' - [[okrabrusta muŝtirano]] |- |[[File:Golden-faced Tyrannulet - Colombia S4E9917.jpg|eta|centre|175ra|''Zimmerius chrysops'']] || '''''[[Zimmerius]]''''' <small>[[Traylor, MA]], 1977</small> || * ''[[Zimmerius cinereicapilla]]'' - [[ruĝbeka tiraneto]] * ''[[Zimmerius villarejoi]]'' - [[miŝana tiraneto]] * ''[[Zimmerius chicomendesi]]'' - [[verda tiraneto]] * ''[[Zimmerius acer]]'' - [[gujana tiraneto]] * ''[[Zimmerius vilissimus]]'' - [[gvatemala tiraneto]] * ''[[Zimmerius parvus]]'' - [[viska tiraneto]] * ''[[Zimmerius albigularis]]'' - [[ĉokoa tiraneto]] * ''[[Zimmerius improbus]]'' - [[okulvitra tiraneto]] * ''[[Zimmerius chrysops]]'' - [[ormaska tiraneto]] * ''[[Zimmerius viridiflavus]]'' - [[perua tiraneto]] * ''[[Zimmerius bolivianus]]'' - [[bolivia tiraneto]] * ''[[Zimmerius petersi]]'' - [[venezuela tiraneto]] * ''[[Zimmerius gracilipes]]'' - [[stretpieda tiraneto]] |- |[[File:Stigmatura budytoides - Greater wagtail tyrant.JPG|eta|centre|175ra|''Stigmatura budytoides'']] || '''''[[Stigmatura]]''''' <small>[[Sclater, PL]]; [[Salvin, O]], 1866</small> - '''[[vostotirano]]''' || * ''[[Stigmatura napensis]]'' - [[eta vostotirano]] * ''[[Stigmatura bahiae]]'' - [[bahia vostotirano]] * ''[[Stigmatura budytoides]]'' - [[granda vostotirano]] |- |[[File:Rufous-sided Pygmy-tyrant Euscarthmus rufomarginatus.jpg|eta|centre|175ra|''Euscarthmus rufomarginatus'']] || '''''[[Euscarthmus]]''''' <small>[[Wied-Neuwied, M]], 1831</small> || * ''[[Euscarthmus fulviceps]]'' - [[rufmaska tiraneto]] * ''[[Euscarthmus meloryphus]]'' - [[rufkrona tiraneto]] * ''[[Euscarthmus rufomarginatus]]'' - [[rufaflanka tiraneto]] |- |[[File:Inezia subflava - Amazonian inezia, Anavilhanas National Park, Novo Airão, Amazonas, Brazil.jpg|eta|centre|175ra|''Inezia subflava'']] || '''''[[Inezia]]''''' <small>[[Cherrie, GK]], 1909</small> || * ''[[Inezia tenuirostris]]'' - [[stretbeka tiraneto]] * ''[[Inezia inornata]]'' - [[grizkapa tiraneto]] * ''[[Inezia subflava]]'' - [[amazonia tiraneto]] * ''[[Inezia caudata]]'' - [[palpinta tiraneto]] |- |[[File:Phyllomyias burmeisteri - Rough-legged tyrannulet; Extrema, Minas Gerais, Brazil.jpg|eta|centre|175ra|''Acrochordopus burmeisteri'']] || '''''[[Acrochordopus]]''''' <small>[[Berlepsch, HHCL]]; [[Hellmayr, CE]], 1905</small> || * ''[[Acrochordopus burmeisteri]]'' - [[raspakrura tiraneto]] * ''[[Acrochordopus zeledoni]]'' - [[blankfrunta tiraneto]] |- |[[File:Phyllomyias nigrocapillus Tiranuelo cabecinegro Black-capped Tyrannulet (8750731500).jpg|eta|centre|175ra|''Tyranniscus nigrocapillus'']] || '''''[[Tyranniscus]]''''' <small>[[Cabanis, JL]]; [[Heine, F]], 1860</small> || * ''[[Tyranniscus nigrocapillus]]'' - [[nigraĉapa tiraneto]] * ''[[Tyranniscus cinereiceps]]'' - [[cindrokapa tiraneto]] * ''[[Tyranniscus uropygialis]]'' - [[cinampuga tiraneto]] |- |[[File:Brown-capped Tyrannulet (Ornithion brunneicapillus) (8079747729).jpg|eta|centre|175ra|''Ornithion brunneicapillus'']] || '''''[[Ornithion]]''''' <small>[[Hartlaub, KJG]], 1853</small> || * ''[[Ornithion semiflavum]]'' - [[flavaventra tiraneto]] * ''[[Ornithion brunneicapillus]]'' - [[brunĉapa tiraneto]] * ''[[Ornithion inerme]]'' - [[blankbrida tiraneto]] |- |[[File:Camptostoma obsoletum obsoletum - Southern beardless tyrannulet.jpg|eta|centre|175ra|''Camptostoma obsoletum'']] || '''''[[Camptostoma]]''''' <small>[[Sclater, PL]], 1857</small> || * ''[[Camptostoma imberbe]]'' - [[senbarba tiraneto]] * ''[[Camptostoma obsoletum]]'' - [[fajfa tiraneto]] |- |[[File:Tyrannulus elatus Tiranuelo coronado Yellow-crowned Tyrannulet (6515681957) (cropped).jpg|175ra]] || '''''[[Tyrannulus]]''''' <small>[[Vieillot, LJP]], 1816</small> || * ''[[Tyrannulus elatus]]'' - [[flavkrona tiraneto]] |- |[[File:Myiopagis cotta 1.jpg|eta|centre|175ra|''Myiopagis cotta'']] || '''''[[Myiopagis]]''''' <small>[[Salvin, O]]; [[Godman, FD]], 1888</small> || * ''[[Myiopagis gaimardii]]'' - [[arbara elenio]] * ''[[Myiopagis parambae]]'' - [[ĉokoa elenio]] * ''[[Myiopagis cinerea]]'' - [[amazonia elenio]] * ''[[Myiopagis olallai]]'' - [[antaŭmonta elenio]] * ''[[Myiopagis caniceps]]'' - [[grizkapa elenio]] * ''[[Myiopagis subplacens]]'' - [[pacifika elenio]] * ''[[Myiopagis flavivertex]]'' - [[flavkrona elenio]] * ''[[Myiopagis cotta]]'' - [[jamajka elenio]] * ''[[Myiopagis viridicata]]'' - [[verdeta elenio]] |- |[[File:PIOLHINHO (Phyllomyias fasciatus).jpg|175ra]] || ''[[Phyllomyias]]'' {{small|Cabanis & Heine, 1859}} || * [[Altebenaĵa tiraneto]], ''Phyllomyias fasciatus'' * [[Jungaa tiraneto]], ''Phyllomyias weedeni'' * [[Verdeca tiraneto]], ''Phyllomyias virescens'' * [[Tiraneto de Reiser]], ''Phyllomyias reiseri'' * [[Tiraneto de Urich]], ''Phyllomyias urichi'' * [[Tiraneto de Sclater]], ''Phyllomyias sclateri'' * [[Grizĉapa tiraneto]], ''Phyllomyias griseocapilla'' * [[Fulgokapa tiraneto]], ''Phyllomyias griseiceps'' * [[Plumbkrona tiraneto]], ''Phyllomyias plumbeiceps'' |- |[[File:Elaenia spectabilis-Large Elaenia.JPG|175px]] || ''[[Elaenia]]'' {{small|Sundevall, 1836}} || * [[Flavventra elenio]], ''Elaenia flavogaster'' * [[Karibia elenio]], ''Elaenia martinica'' * [[Granda elenio]], ''Elaenia spectabilis'' * [[Noronha-insulara elenio]], ''Elaenia ridleyana'' * [[Blankkresta elenio]], ''Elaenia albiceps'' * [[Ĉilia elenio]], ''Elaenia chilensis'' * [[Malgrandbeka elenio]], ''Elaenia parvirostris'' * [[Olivkolora elenio]], ''Elaenia mesoleuca'' * [[Ardeza elenio]], ''Elaenia strepera'' * [[Korna elenio]], ''Elaenia gigas'' * [[Bruneca elenio]], ''Elaenia pelzelni'' * [[Simplakresta elenio]], ''Elaenia cristata'' * [[Malgranda elenio]], ''Elaenia chiriquensis'' * [[Elenio de Coopmans]], ''Elaenia brachyptera'' * [[Rufkrona elenio]], ''Elaenia ruficeps'' * [[Monta elenio]], ''Elaenia frantzii'' * [[Altaĵa elenio]], ''Elaenia obscura'' * [[Malgrandkapa elenio]], ''Elaenia sordida'' * [[Giganta elenio]], ''Elaenia dayi'' * [[Anda elenio]], ''Elaenia pallatangae'' * [[Tepuja elenio]], ''Elaenia olivina'' * [[Grand-Antila elenio]], ''Elaenia fallax'' |- |[[File:Suiriri suiriri - Suiriri flycatcher Argentina.jpg|175px]] || ''[[Suiriri]]'' {{small|d'Orbigny, 1840}} || * [[Sujririo]], ''[[Suiriri suiriri]]'' |- |[[File:Mecocerculus hellmayri - Buff-banded tyrannulet.jpg|175px]] || ''[[Mecocerculus]]'' {{small|P.L. Sclater, 1862}} || * [[Blankgorĝa tiraneto]], ''Mecocerculus leucophrys'' * [[Blankavosta tiraneto]], ''Mecocerculus poecilocercus'' * [[Sablobenda tiraneto]], ''Mecocerculus hellmayri'' * [[Rufflugila tiraneto]], ''Mecocerculus calopterus'' * [[Sulfurventra tiraneto]], ''Mecocerculus minor'' * [[Blankabenda tiraneto]], ''Mecocerculus stictopterus'' |- |[[File:Tufted Tit-Tyrant.jpg|175px]] || ''[[Anairetes]]'' {{small|Reichenbach, 1850}} || * [[Cindrabrusta parutirano]], ''Anairetes alpinus'' * [[Nigrakresta parutirano]], ''Anairetes nigrocristatus'' * [[Buntakresta parutirano]], ''Anairetes reguloides'' * [[Flavbeka parutirano]], ''Anairetes flavirostris'' * [[Fernandeza parutirano]], ''Anairetes fernandezianus'' * [[Tufa parutirano]], ''Anairetes parulus'' |- |[[File:Anairetes agilis.jpg|175px]] || ''[[Uromyias]]'' {{small|Hellmayr, 1927}} || * [[Lerta parutirano]], ''Uromyias agilis'' * [[Solidkolora parutirano]], ''Uromyias agraphia'' |- |[[File:Serpophaga subcristata -Piraju, Sao Paulo, Brazil-8.jpg|175px]] || ''[[Serpophaga]]'' {{small|Gould, 1839}} || * [[Torenta tiraneto]], ''Serpophaga cinerea'' * [[Rivera tiraneto]], ''Serpophaga hypoleuca'' * [[Nigreca tiraneto]], ''Serpophaga nigricans'' * [[Blankakresta tiraneto]], ''Serpophaga subcristata'' * [[Tiraneto de Straneck]], ''Serpophaga griseicapilla'' |- |[[File:Phaeomyias murina1.jpg|175px]] || ''[[Nesotriccus]]'' {{small|Townsend, CH, 1895}}|| * [[Suda muskolora tiraneto]], ''Nesotriccus murinus'' * [[Norda muskolora tiraneto]], ''Nesotriccus incomtus'' * [[Kokosa tiraneto]], ''Nesotriccus ridgwayi'' * [[Tumbesa tiraneto]], ''Nesotriccus tumbezanus'' * [[Maranjona tiraneto]], ''Nesotriccus maranonicus'' |- |[[File:Capsiempis flaveola -Costa Rica-8 (1).jpg|175px]] || ''[[Capsiempis]]'' {{small|Cabanis & Heine, 1859}} || * [[Flava tiraneto]], ''Capsiempis flaveola'' |- |[[File:Polystictus superciliaris - Grey-backed Tachuri.JPG|175px]] || ''[[Polystictus]]'' {{small|Reichenbach, 1850}} || * [[Barba taĉurio]], ''Polystictus pectoralis'' * [[Grizdorsa taĉurio]], ''Polystictus superciliaris'' |- |[[File:Pseudocolopteryx dinelliana - Dinelli's doradito.jpg|175px]] || ''[[Pseudocolopteryx]]'' {{small|Lillo, 1905}} || * [[Kresta doradito]], ''Pseudocolopteryx sclateri'' * [[Subtropika doradito]], ''Pseudocolopteryx acutipennis'' * [[Doradito de Dinelli]], ''Pseudocolopteryx dinelliana'' * [[Pepanta doradito]], ''Pseudocolopteryx flaviventris'' * [[Tiktakanta doradito]], ''Pseudocolopteryx citreola'' |- |[[File:Pseudelaenia leucospodia - Gray-and-white Tyrannulet (cropped).jpg|175px]]|| ''[[Pseudelaenia]]'' {{small|W. Lanyon, 1988}} || * [[Griza-blanka tiraneto]], ''Pseudelaenia leucospodia'' |- |[[File:Suiriri islerorum - Chapada Flycatcher.JPG|175px]] || ''[[Guyramemua]]'' {{small|Lopes et al., 2017}} || *[[Ĉapada muŝkaptulo]], ''[[Guyramemua affine]]'' |- |[[File:Sublegatus modestus - Southern scrub flycatcher.JPG|175px]] || ''[[Sublegatus]]'' {{small|Sclater & Salvin, 1868}} || * [[Norda arbusta muŝkaptulo]], ''Sublegatus arenarum'' * [[Suda arbusta muŝkaptulo]], ''Sublegatus modestus'' * [[Amazonia arbusta muŝkaptulo]], ''Sublegatus obscurior'' |- |[[File:Myiophobus fasciatus 54670465.jpg|175px]] || ''[[Myiophobus]]'' {{small|Reichenbach, 1850}} || * [[Olivbrusta muŝkaptulo]], ''Myiophobus cryptoxanthus'' * [[Flaveca muŝkaptulo]], ''Myiophobus flavicans'' * [[Senornama muŝkaptulo]], ''Myiophobus inornatus'' * [[Oranĝkresta muŝkaptulo]], ''Myiophobus phoenicomitra'' * [[Roraima muŝkaptulo]], ''Myiophobus roraimae'' * [[Rusta muŝkaptulo]], ''Myiophobus fasciatus'' * [[Muskolora muŝkaptulo]], ''Myiophobus crypterythrus'' * [[Rufeca muŝkaptulo]], ''Myiophobus rufescens'' |- |[[File:Culicivora caudacuta Sharp-tailed Tyrant.JPG|175px]] || ''[[Culicivora]]'' {{small|Swainson, 1827}} || * [[Akravosta herbotirano]], ''[[Culicivora caudacuta]]'' |- |[[File:Gray-breasted Flycatcher - South Ecuador S4E9465.jpg|175px]] || ''[[Lathrotriccus]]'' {{small|Lanyon,W & Lanyon,S, 1986}} || *[[Muŝtirano de Euler]], ''Lathrotriccus euleri'' *[[Grizbrusta muŝtirano]], ''Lathrotriccus griseipectus'' |- |[[File:Aphanotriccus capitalis -near Rancho Naturalista, Cordillera de Talamanca, Costa Rica-8.jpg|175px]] || ''[[Aphanotriccus]]'' {{small|Ridgway, 1905}} || *[[Oĥrabrusta muŝkaptulo]], ''Aphanotriccus capitalis'' *[[Nigrabeka muŝkaptulo]], ''Aphanotriccus audax'' |- |[[File:Cnemotriccus fuscatus - Fuscous Flycatcher; Bodoquena, Mato Grosso do Sul, Brazil.jpg|175px]] || ''[[Cnemotriccus]]'' {{small|Hellmayr, 1927}} || * [[Malhela muŝkaptulo]], ''[[Cnemotriccus fuscatus]]'' |- |[[File:Pileated Flycatcher - Mexico S4E9492 (16251012834).jpg|175px]] || ''[[Xenotriccus]]'' {{small|Dwight & Griscom, 1927}} || * [[Zonata muŝkaptulo]], ''Xenotriccus callizonus'' * [[Meksika muŝkaptulo]], ''Xenotriccus mexicanus'' |- |[[File:Sayornis phoebe -Owen Conservation Park, Madison, Wisconsin, USA-8.jpg|175px]] || ''[[Sayornis]]'' – [[feboj]] {{small|Bonaparte, 1854}} || * [[Orienta febo]], ''Sayornis phoebe'' * [[Nigra febo]], ''Sayornis nigricans'' * [[Ruĝeca febo]], ''Sayornis saya'' |- |[[File:Mitrephanes phaeocercus -Costa Rica-8a.jpg|175px]] || ''[[Mitrephanes]]'' {{small|Coues, 1882}} || * [[Norda tufmuŝkaptulo]], ''Mitrephanes phaeocercus'' * [[Olivkolora tufmuŝkaptulo]], ''Mitrephanes olivaceus'' |- |[[File:Tropical Pewee - Rio Tigre - Costa Rica.jpg|175px]] || ''[[Contopus]]'' {{small|Cabanis, 1855}} || * [[Olivflanka arbartirano]], ''Contopus cooperi'' * [[Granda arbartirano]], ''Contopus pertinax'' * [[Malhela arbartirano]], ''Contopus lugubris'' * [[Fuma arbartirano]], ''Contopus fumigatus'' * [[Oĥreca arbartirano]], ''Contopus ochraceus'' * [[Okcidenta arbartirano]], ''Contopus sordidulus'' * [[Orienta arbartirano]], ''Contopus virens'' * [[Norda tropika arbartirano]], ''Contopus bogotensis'' * [[Suda tropika arbartirano]], ''Contopus cinereus'' * [[Tumbesa arbartirano]], ''Contopus punensis'' * [[Blankgorĝa arbartirano]], ''Contopus albogularis'' * [[Nigreca arbartirano]], ''Contopus nigrescens'' * [[Kuba arbartirano]], ''Contopus caribaeus'' * [[Hispaniola arbartirano]], ''Contopus hispaniolensis'' * [[Jamajka arbartirano]], ''Contopus pallidus'' * [[Malgrand-Antila arbartirano]], ''Contopus latirostris'' |- |[[File:Black-capped Flycatcher - Central Highlands - Costa Rica MG 7063 (26603418092).jpg|175px]] || ''[[Empidonax]]'' — [[muŝtiranoj]] {{small|Cabanis, 1855}} || *[[Flavventra muŝtirano]], ''Empidonax flaviventris'' *[[Verdeca muŝtirano]], ''Empidonax virescens'' *[[Alna muŝtirano]], ''Empidonax alnorum'' *[[Salika muŝtirano]], ''Empidonax traillii'' *[[Blankgorĝa muŝtirano]], ''Empidonax albigularis'' *[[Malgranda muŝtirano]], ''Empidonax minimus'' *[[Abia muŝtirano]], ''Empidonax hammondii'' *[[Griza muŝtirano]], ''Empidonax wrightii'' *[[Arbusta muŝtirano]], ''Empidonax oberholseri'' *[[Pina muŝtirano]], ''Empidonax affinis'' *[[Marborda muŝtirano]], ''Empidonax difficilis'' *[[Flaveca muŝtirano]], ''Empidonax flavescens'' *[[Brunecbrusta muŝtirano]], ''Empidonax fulvifrons'' *[[Nigrakapa muŝtirano]], ''Empidonax atriceps'' |- |[[File:Pyrocephalus rubinus Titiribí pechirrojo Vermilion Flycatcher (male) (17321352426).jpg|175px]] || ''[[Pyrocephalus]]'' {{small|Gould, 1839}} || * [[Skarlata muŝtirano]] ''Pyrocephalus rubinus'' * [[Vermiljona muŝtirano]], ''Pyrocephalus obscurus'' * [[Nana muŝtirano]] ''Pyrocephalus nanus'' * ✝[[San-Cristóbal-insula muŝtirano]] ''Pyrocephalus dubius'' |- |[[File:Ochthornis littoralis - Drab Water-Tyrant.jpg|175px]] || ''[[Ochthornis]]'' {{small|P.L. Sclater, 1888}} || * [[Litorala akvotirano]], ''[[Ochthornis littoralis]]'' |- |[[File:Satrapa icterophrys -Argentina-8.jpg|175px]] || ''[[Satrapa]]'' {{small|Strickland, 1844}} || * [[Flavbrova muŝtirano]], ''[[Satrapa icterophrys]]'' |- |[[File:LittleGround-Tyrant.jpg|175px]] || ''[[Syrtidicola]]'' {{small|Chesser et al, 2020}} || * [[Malgranda tertirano]], ''[[Syrtidicola fluviatilis]]'' |- |[[File:Spot-billed Ground-Tyrant.jpg|175px]] || ''[[Muscisaxicola]]'' – [[tertiranoj]] {{small|Orbigny & Lafresnaye, 1837}} || *[[Makulbeka tertirano]], ''Muscisaxicola maculirostris'' *[[Blankbrusta tertirano]], ''Muscisaxicola albifrons'' *[[Oĥranuka tertirano]], ''Muscisaxicola flavinucha'' *[[Parama tertirano]], ''Muscisaxicola alpinus'' *[[Tertirano de Taczanowski]], ''Muscisaxicola griseus'' *[[Cindra tertirano]], ''Muscisaxicola cinereus'' *[[Rufnuka tertirano]], ''Muscisaxicola rufivertex'' *[[Malhelvizaĝa tertirano]], ''Muscisaxicola maclovianus'' *[[Blankbrova tertirano]], ''Muscisaxicola albilora'' *[[Cinamventra tertirano]], ''Muscisaxicola capistratus'' *[[Rufkapa tertirano]], ''Muscisaxicola juninensis'' *[[Nigrabrusta tertirano]], ''Muscisaxicola frontalis'' |- |[[File:Andean Negrito (Lessonia oreas) on the ground, side view.jpg|175px]] || ''[[Lessonia]]'' — [[negritoj]] {{small|Swainson, 1832}} || * [[Anda negrito]], ''Lessonia oreas'' * [[Rufa negrito]], ''Lessonia rufa'' |- |[[File:Hymenops perspicillatus Argentina.jpg|175px]] || ''[[Hymenops]]'' {{small|Lesson, 1828}} || * [[Okulvitra tirano]], ''[[Hymenops perspicillatus]]'' |- |[[File:Knipolegus cyanirostris -Reserva Guainumbi, Sao Luis do Paraitinga, Sao Paulo, Brasil-8.jpg|175px]] || ''[[Knipolegus]]'' {{small|F. Boie, 1826 }} || * [[Blubeka nigra tirano]], ''Knipolegus cyanirostris'' * [[Nigra tirano de Jelski]], ''Knipolegus signatus'' * [[Plumba tirano]], ''Knipolegus cabanisi'' * [[Cindra tirano]], ''Knipolegus striaticeps'' * [[Blankflugila nigra tirano]], ''Knipolegus aterrimus'' * [[Nigra tirano de Hudson]], ''Knipolegus hudsoni'' * [[Rufvosta tirano]], ''Knipolegus poecilurus'' * [[Riverborda tirano]], ''Knipolegus orenocensis'' * [[Amazonia nigra tirano]], ''Knipolegus poecilocercus'' * [[Kresta nigra tirano]], ''Knipolegus lophotes'' * [[Velura nigra tirano]], ''Knipolegus nigerrimus'' * [[Kaatinga nigra tirano]], ''Knipolegus franciscanus'' |- |[[File:Red-rumped-Bush-tyrant.jpg|175px]] || ''[[Cnemarchus]]'' {{small|Ridgway, 1905}} || * [[Ruĝpuga arbusta tirano]], ''Cnemarchus erythropygius'' * [[Monta arbusta tirano]], ''Cnemarchus rufipennis'' |- |[[File:White Monjita (Xolmis irupero)-8.jpg|175px]] || ''[[Xolmis]]'' {{small|F. Boie, 1826}} || * [[Blankpuga monĵito]], ''Xolmis velatus'' * [[Blanka monĵito]], ''Xolmis irupero'' |- |[[File:Fire-eyed Diucon RWD.jpg|175px]] || ''[[Pyrope]]'' {{small|Cabanis & Heine, 1860}} || * [[Flamokululo]] (''[[Pyrope pyrope]]'') |- |[[File:Xolmis cinereus -Fazenda Campo de Ouro, Piraju, Sao Paulo, Brasil-8.jpg|175px]] || ''[[Nengetus]]'' {{small|Swainson, 1827}} || * [[Griza monĵito]], ''[[Nengetus cinereus]]'' |- |[[File:Xolmis coronatus - Black-crowned Monjita; San Javier, Río Negro, Uruguay.jpg|175px]] || ''[[Neoxolmis]]'' {{small|Hellmayr, 1927}} || * [[Nigrakrona monĵito]], ''Neoxolmis coronatus'' * [[Rustdorsa monĵito]], ''Neoxolmis rubetra'' * [[Salinasa monĵito]], ''Neoxolmis salinarum'' * [[Rufventra monĵito]], ''Neoxolmis rufiventris'' |- |[[File:Myiotheretes striaticollis Atrapamoscas chiflaperro Streak-throated Bush-Tyrant (13975951386).jpg|175px]] || ''[[Myiotheretes]]'' {{small|Reichenbach, 1850}} || * [[Striatgorĝa arbustotirano]], ''Myiotheretes striaticollis'' * [[Rufventra arbustotirano]], ''Myiotheretes fuscorufus'' * [[Sankta-Marta arbustotirano]], ''Myiotheretes pernix'' * [[Fuma arbustotirano]], ''Myiotheretes fumigatus'' |- |[[File:Agriornis montanus - Black-billed shrike-tyrant.jpg|175px]] || ''[[Agriornis]]'' – [[lanitiranoj]] {{small|Gould, 1839}} || * [[Nigrabeka lanitirano]], ''Agriornis montanus'' * [[Malgranda lanitirano]], ''Agriornis murinus'' * [[Blankvosta lanitirano]], ''Agriornis albicauda'' * [[Grizventra lanitirano]], ''Agriornis micropterus'' * [[Granda lanitirano]], ''Agriornis lividus'' |- |[[File:Gubernetes yetapa -Piraju, Sao Paulo, Brasil-8.jpg|175px]] || ''[[Gubernetes]]'' {{small|Such, 1825}} || * [[Jetapo]], ''[[Gubernetes yetapa]]'' |- |[[File:Muscipipra vetula 1.jpeg|175px]] || ''[[Muscipipra]]'' {{small|Lesson, 1831}} || * [[Tondilvosta griza tirano]] (''[[Muscipipra vetula]]'') |- |[[File:Black-backed Water-Tyrant - Brazil MG 8606 (16730865190).jpg|175px]] || ''[[Fluvicola]]'' {{small|Swainson, 1827}} || * [[Piga akvotirano]], ''Fluvicola pica'' * [[Nigradorsa akvotirano]], ''Fluvicola albiventer'' * [[Maska akvotirano]], ''Fluvicola nengeta'' |- |[[File:Arundinicola leucocephala -Piraju, Sao Paulo, Brazil -male-8.jpg|175px]] || ''[[Arundinicola]]'' {{small|d'Orbigny, 1840}} || * [[Blankkapa marĉa tirano]], ''[[Arundinicola leucocephala]]'' |- |[[File:Heteroxolmis dominicana -Rocha, Uruguay -male-8.jpg|175px]] || ''[[Heteroxolmis]]'' {{small|Lanyon, W, 1986}} || * [[Nigra-blanka monĵito]], ''[[Heteroxolmis dominicana]]'' |- |[[File:Alectrurus risora - Strange-tailed tyrant (male) 03.jpg|175px]] || ''[[Alectrurus]]'' {{small|Vieillot, 1816}} || * [[Trikolora tirano]], ''Alectrurus tricolor'' * [[Strangvosta tirano]], ''Alectrurus risora'' |- |[[File:Tumbes Tyrant - South Ecuador S4E9643 (16666065997).jpg|175px]] || ''[[Tumbezia]]'' {{small|Chapman, 1925}} || * [[Tumbesa tirano]], ''[[Tumbezia salvini]]'' |- |[[File:Yellow-bellied Chat-Tyrant - Colombia S4E2594 (16687224919).jpg|175px]] || ''[[Silvicultrix]]'' {{small|Lanyon, W, 1986}} || * [[Krona saksikoltirano]], ''Silvicultrix frontalis'' * [[Saksikoltirano de Kalinowski]], ''Silvicultrix spodionota'' * [[Orbrova saksikoltirano]] ''Silvicultrix pulchella'' * [[Flavventra saksikoltirano]] ''Silvicultrix diadema'' * [[Saksikoltirano de Jelski]] ''Silvicultrix jelskii'' |- |[[File:Ochthoeca fumicolor (Pitajo ahumado) (15321450129).jpg|175px]] || ''[[Ochthoeca]]'' {{small|Cabanis, 1847}} || * [[Ardezdorsa saksikoltirano]], ''Ochthoeca cinnamomeiventris'' * [[Nigreca saksikoltirano]], ''Ochthoeca nigrita'' * [[Grenatzona saksikoltirano]], ''Ochthoeca thoracica'' * [[Rufbrusta saksikoltirano]], ''Ochthoeca rufipectoralis'' * [[Brundorsa saksikoltirano]], ''Ochthoeca fumicolor'' * [[Rufbrova saksikoltirano]], ''Ochthoeca superciliosa'' * [[Saksikoltirano de D'Orbigny]], ''Ochthoeca oenanthoides'' * [[Blankbrova saksikoltirano]], ''Ochthoeca leucophrys'' * [[Pjura saksikoltirano]], ''Ochthoeca piurae'' |- |[[File:Viudita (Colorhamphus parvirostris)-4056-1500px-Ignacio-Azocar.jpg|175px]] || ''[[Colorhamphus]]'' {{small|Sundevall, 1872}} || * [[Patagonia tirano]], ''[[Colorhamphus parvirostris]]'' |- |[[File:Colonia colonus Atrapamoscas rabijunco Long-tailed Tyrant (11876830773).jpg|175px]] || ''[[Colonia (birdo)|Colonia]]'' || * [[Longvosta tirano]], ''[[Colonia colonus]]'' |- |[[File:Short-tailed Field-Tyrant - South Ecuador S4E8007 (16710944637).jpg|175px]] || ''[[Muscigralla]]'' {{small|Orbigny & Lafresnaye, 1837}} || * [[Mallongvosta kampa tirano]], ''[[Muscigralla brevicauda]]'' |- |[[File:Cattle Tyrant - Pantanal - Brazil H8O0107 (16298240983).jpg|175px]] || ''[[Machetornis]]'' {{small|G.R. Gray, 1841}} || * [[Bruta tirano]], ''[[Machetornis rixosa]]'' |- |[[File:Legatus leucophaius Atrapamoscas pirata Piratic Flycatcher (6230421252).jpg|175px]] || ''[[Legatus (bird)|Legatus]]'' {{small|P.L. Sclater, 1859}} || * [[Pirata muŝkaptulo]], ''[[Legatus leucophaius]]'' |- |[[File:Phelpsia inornata White-bearded Flycatcher (6515680991) (cropped).jpg|175px]] || ''[[Phelpsia]]'' {{small|W. Lanyon, 1984}} || * [[Blankbarba muŝkaptulo]], ''[[Phelpsia inornata]]'' |- |[[File:Rusty-margined flycatcher (25954179317).jpg|175px]] || ''[[Myiozetetes]]'' {{small|P.L. Sclater, 1859}} || *[[Rustflanka muŝkaptulo]], ''Myiozetetes cayanensis'' *[[Sociema muŝkaptulo]], ''Myiozetetes similis'' *[[Grizĉapa muŝkaptulo]], ''Myiozetetes granadensis'' *[[Malhelbrusta muŝkaptulo]], ''Myiozetetes luteiventris'' |- |[[File:Great Kiskadee on Branch.png|175px]] || ''[[Pitangus]]'' {{small|Swainson, 1827}} || * [[Granda kiskadio]], [[Pitango]] aŭ [[Sulfurpitango]], ''[[Pitangus sulphuratus]]'' |- |[[File:Lesser kiskadee (Pitangus lictor panamense).jpg|175px]] || ''[[Philohydor]]'' {{small|Lanyon, W, 1984}} || * [[Malgranda kiskadio]], ''[[Philohydor lictor]]'' |- |[[File:Conopias trivirgatus-Three-striped Flycatcher.JPG|175px]] || ''[[Conopias]]'' {{small|Cabanis & Heine, 1859}} || * [[Blankringa muŝkaptulo]], ''Conopias albovittatus'' * [[Tristria muŝkaptulo]], ''Conopias trivirgatus'' * [[Flavgorĝa muŝkaptulo]], ''Conopias parvus'' * [[Limonbrova muŝkaptulo]], ''Conopias cinchoneti'' |- |[[File:Myiodynastes chrysocephalus-2.jpg|175px]] || ''[[Myiodynastes]]'' {{small|Bonaparte, 1857}} || * [[Orventra tirano]], ''Myiodynastes hemichrysus'' * [[Orkrona tirano]], ''Myiodynastes chrysocephalus'' * [[Tirano de Baird]], ''Myiodynastes bairdii'' * [[Sulfurventra tirano]], ''Myiodynastes luteiventris'' * [[Striata tirano]], ''Myiodynastes maculatus'' |- |[[File:Megarynchus pitangua Bichofué picudo Boat-billed Flycatcher (16282096299).jpg|175px]] || ''[[Megarynchus]]'' {{small|Thunberg, 1824}} || * [[Megarinko]], ''Megarynchus pitangua'' |- |[[File:Tyrannopsis sulphurea - Sulphury Flycatcher.JPG|175px]] || ''[[Tyrannopsis]]'' {{small|Ridgway, 1905}} || * [[Sulfurkolora muŝtirano]], ''[[Tyrannopsis sulphurea]]'' |- |[[File:Empidonomus varius-2.jpg|175px]] || ''[[Empidonomus]]'' {{small|Cabanis & Heine, 1859}} || * [[Varia muŝtirano]], ''[[Empidonomus varius]]'' |- |[[File:Griseotyrannus aurantioatrocristatus - Crowned slaty flycatcher.JPG|175px]] || ''[[Griseotyrannus]]'' {{small|W.E. Lanyon, 1984}} || * [[Kronata ardeztirano]], ''[[Griseotyrannus aurantioatrocristatus]]'' |- |[[File:Tyrannus-verticalis-001.jpg|175px]] || ''[[Tyrannus]]'' {{small|Lacépède, 1799}} || * [[Neĝgorĝa reĝtirano]], ''Tyrannus niveigularis'' * [[Blankgorĝa reĝtirano]], ''Tyrannus albogularis'' * [[Tropika reĝtirano]], ''Tyrannus melancholicus'' * [[Meksika reĝtirano]], ''Tyrannus couchii'' * [[Norda reĝtirano]], ''Tyrannus vociferans'' * [[Dikbeka reĝtirano]], ''Tyrannus crassirostris'' * [[Maldikbeka reĝtirano]], ''Tyrannus verticalis'' * [[Tondilvosta reĝtirano]], ''Tyrannus forficatus'' * [[Forkvosta reĝtirano]], ''Tyrannus savana'' * [[Orienta reĝtirano]], ''Tyrannus tyrannus'' * [[Griza reĝtirano]], ''Tyrannus dominicensis'' * [[Kuba reĝtirano]], ''Tyrannus cubensis'' * [[Grandkapa reĝtirano]], ''Tyrannus caudifasciatus'' |- |[[File:Rufous Mourner - Panama H8O0032.jpg|175px]] || ''[[Rhytipterna]]'' {{small|Reichenbach, 1850}} || * [[Palventra plorulo]] (''Rhytipterna immunda'') * [[Grizeca plorulo]] (''Rhytipterna simplex'') * [[Rufa plorulo]] (''Rhytipterna holerythra'') |- |[[File:Sirystes albocinereus - White-rumped Sirystes; Rio Branco, Acre, Brazil.jpg|175px]] || ''[[Sirystes]]'' {{small|Cabanis & Heine, 1859}} || * [[Siblanta siristo]], ''Sirystes sibilator'' * [[Uesta siristo]], ''Sirystes albogriseus'' * [[Blankpuga siristo]], ''Sirystes albocinereus'' * [[Siristo de Todd]], ''Sirystes subcanescens'' |- |[[File:Casiornis rufus -Piraju, Sao Paulo, Brazil-8.jpg|175px]] || ''[[Casiornis]]'' {{small|Des Murs , 1856}} || * [[Rufa kasiorno]], ''Casiornis rufus'' * [[Cindragorĝa kasiorno]], ''Casiornis fuscus'' |- |[[File:Myiarchus tyrannulus 1.jpg|175px]] || ''[[Myiarchus]]'' {{small|Cabanis, 1844}} || * [[Rufa tuftirano]], ''Myiarchus semirufus'' * [[Jukatana tuftirano]], ''Myiarchus yucatanensis'' * [[Malgaja tuftirano]], ''Myiarchus barbirostris'' * [[Malhelĉapa tuftirano]], ''Myiarchus tuberculifer'' * [[Tuftirano de Swainson]], ''Myiarchus swainsoni'' * [[Venezuela tuftirano]], ''Myiarchus venezuelensis'' * [[Panama tuftirano]], ''Myiarchus panamensis'' * [[Mallongkresta tuftirano]], ''Myiarchus ferox'' * [[Anda tuftirano]], ''Myiarchus cephalotes'' * [[Cindrakrona tuftirano]], ''Myiarchus phaeocephalus'' * [[Kolumbia tuftirano]], ''Myiarchus apicalis'' * [[Cindragorĝa tuftirano]], ''Myiarchus cinerascens'' * [[Tuftirano de Nutting]], ''Myiarchus nuttingi'' * [[Grandkresta tuftirano]], ''Myiarchus crinitus'' * [[Brunkresta tuftirano]], ''Myiarchus tyrannulus'' * [[Grenada tuftirano]], ''Myiarchus nugator'' * [[Galapaga tuftirano]], ''Myiarchus magnirostris'' * [[Rufvosta tuftirano]], ''Myiarchus validus'' * [[Tuftirano de La Sagra]], ''Myiarchus sagrae'' * [[Stultuma tuftirano]], ''Myiarchus stolidus'' * [[Malgrand-Antila tuftirano]], ''Myiarchus oberi'' * [[Puertorika tuftirano]], ''Myiarchus antillarum'' |- |[[File:Ramphotrigon megacephalum - Large-headed Flatbill.jpg|175px]] || ''[[Ramphotrigon]]'' {{small|G.R. Gray, 1855}} || * [[Grandkapa platbekulo]], ''Ramphotrigon megacephalum'' * [[Flameta platbekulo]], ''Ramphotrigon flammulatum'' * [[Malhelvosta platbekulo]], ''Ramphotrigon fuscicauda'' * [[Rufvosta platbekulo]], ''Ramphotrigon ruficauda'' |- |[[File:Attila torridus - Ochraceous Attila 2.jpg|175px]] || ''[[Attila (birdo)|Attila]]'' {{small|Lesson, 1831}} || * [[Rufvosta atilo]], ''Attila phoenicurus'' * [[Cinama atilo]], ''Attila cinnamomeus'' * [[Oĥreca atilo]], ''Attila torridus'' * [[Citronventra atilo]], ''Attila citriniventris'' * [[Blankokula atilo]], ''Attila bolivianus'' * [[Grizkapuĉa atilo]], ''Attila rufus'' * [[Helpuga atilo]], ''Attila spadiceus'' |- |} ==Referencoj== {{projektoj|commonscat=Tyrannidae}} {{Portalo Birdoj}} {{Referencoj}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Tiranedoj]] [[Kategorio:Paseroformaj]] [[Kategorio:Nearktisa faŭno]] [[Kategorio:Neotropisa faŭno]] efit65nfbl44k1arvxny41f0d3hwurm 0 29624 9378095 8600749 2026-05-20T05:05:42Z Sj1mor 12103 9378095 wikitext text/x-wiki {{Informkesto aktoro | priskribo de dosiero = brita aktoro | loko de naskiĝo = [[Londono]], [[Anglio]], {{GBR}} }} '''Hugh John Mungo GRANT''' (naskiĝis la [[9-a de septembro|9-an de septembro]] [[1960]] en [[Londono]]) estas [[Britio|brita]] [[aktoro]] kaj [[produktoro]]. Sian unuan filmrolon li ricevis en ''Privileged'' en la jaro [[1982]]. Mondfamon li gajnis 12 jarojn poste, per la romantika komedio ''Four Weddings and a Funeral''. En [[1995]] li kune kun sia vivpartnerino [[Elizabeth Hurley]] fondis la firmaon ''Simian Films'', la unua komuna produkto estis la filmo ''Extreme Measures''. Samjare li per seks-skandalo nutris la klaĉ-ĵurnalojn: Kaptita kun putino en publika loko, li devis pasigi unu tagon en aresto. Lia amrilato kun [[Elizabeth Hurley|Liz Hurley]] post ioma tempo rompiĝis, sed post publika pardonpeto li sukcesis regajni sian popularecon. == Filmaro == {| class="wikitable sortable" ! Jaro !! Titolo !! Rolo |- | 1982 || Privileged || Lordo Adrian |- | 1987 || Maurice || Clive Durham |- | 1987 || White MisĈefo || Hugh Cholmondeley |- | 1988 || Rowing with the Wind || Lordo Byron |- | 1988 || The Lair of the White Worm || Lordo James D'Ampton |- | 1988 || The Dawning || Harry |- | 1988 || The Bengali Night || Allan |- | 1988 || Nocturnes || Chopin |- | 1990 || The Big Man || Gordon |- | 1991 || Impromptu || Frédéric Chopin |- | 1992 || [[Bitter Moon]] || Nigel Dobson |- | 1993 || The Remains of the Day || Reginald Cardinal |- | 1993 || Night Train to Venice || Martin Gamil |- | 1994 || [[Four Weddings and a Funeral]] || Charles |- | 1994 || [[Sirens]] || Anthony Campion |- | 1995 || Restoration || Elias Finn |- | 1995 || [[Sense_and_Sensibility_(filmo)|Sense and Sensibility]] || Edward C. Ferrars |- | 1995 || Nine Months || Samuel Faulkner |- | 1995 || The Englishman Who Went Up a Hill But Came Down a Mountain || Reginald Anson |- | 1995 || An Awfully Big Adventure || Meredith Potter |- | 1996 || Extreme Measures || Dr. Guy Luthan |- | 1999 || Mickey Blue Eyes || Michael Felgate |- | 1999 || Notting Hill || William Thacker |- | 2000 || Small Time Crooks || David Perrette |- | 2001 || Bridget Jones's Diary || Daniel Cleaver |- | 2002 || Two Weeks Notice || George Wade |- | 2002 || About a Boy || Will Freeman |- | 2003 || [[Love Actually]] || David |- | 2004 || Bridget Jones: The Edge of Reason || Daniel Cleaver |- | 2006 || American Dreamz || Martin Tweed |- | 2007 || Music and Lyrics || Alex Fletcher |- | 2009 || Did You Hear About the Morgans? || Paul Morgan |- | 2012 || The Pirates! In an Adventure with Scientists! || Pirato |- | 2012 || Cloud Atlas || Giles Horroxm / Hotel Heavy / Lloyd Hooks / Denholme Cavendish / Seer Rhee |- | 2014 || The Rewrite || Keith Michaels |- | 2015 || The Man from U.N.C.L.E. || Mr. Waverly |- | 2016 || Florence Foster Jenkins || St. Clair Bayfield |- | 2017 || Paddington 2 || Phoenix Buchanan |- | 2019 || The Gentlemen || Fletcher |- | 2022 || Five Eyes |- | 2023 || Dungeons & Dragons || Forge Fletcher |} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.screenonline.org.uk/people/id/481336 Hugh Grant] en la retejo de la brita instituto de kino ([[angle]]). * {{Twitter}} * {{IMDb nomo}} * {{Amg nomo}} * {{Box Office Mojo nomo}} * {{Rotten Tomatoes nomo}} {{Portalstrio|Biografio|Filmo|Televido}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Grant, Hugh}} [[Kategorio:Britaj aktoroj]] hym0x03j2ylmpzuw22np6lugfolinae 0 33404 9378026 9322326 2026-05-19T22:32:24Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9378026 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo| urbo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Karaĉio | devena_nomo = {{lang-sd|{{nastaliq|ڪراچي}}}}, {{Lang-ur|{{nastaliq|وزیر مینشن}}}} | alia_nomo = {{Lang-en|Karachi}} | alia nomo2 = | kategorio = [[Urbo]] <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = {{Pluraj bildoj | pozicio = centre | direkto = vertikala | larĝeco = 300 | dosiero1 = Karachi_Pak_collage.jpg | dosiero2 = Karachi Montage 02.PNG | piedlinio = <div>'''Dekstrume de supre:<br />''' ''[[Mazar-e-Quaid]]'', [[Plaĝo de Hawke|Plaĝo de ''Hawke'']], [[Halo Frejr]], ''[[Karachi Port Trust Building]]'', [[Palaco Mohata]], [[Haveno de Karaĉio]]</div> }} | dosiero_priskribo = Fotomontaĵo | dosiero_grandeco = 300 <!-- *** Simboloj *** --> | flago = | blazono = Dosiero:CDGKlogo.png | blazono priskribo = Blazono <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = | moto = | kromnomo = Urbo de la ''[[Muhammad Ali Jinnah|Quaid]]''{{sfn|Sarina Singh|2008|p=164}}, [[Parizo]] de la Oriento<ref name="nadeemf.paracha" /><ref>{{cite news|last1=Ghosh|first1=Palash|title=Karachi, Pakistan: Troubled, Violent Metropolis Was Once Called 'Paris Of The East'|url=http://www.ibtimes.com/karachi-pakistan-troubled-violent-metropolis-was-once-called-paris-east-1396265|access-date=[[8-a de januaro]] [[2017]]|work= International Business Times |date={{dato|2013-08-22}}|ref=However, decades ago, Karachi was a very different place{{snd}}so different, in fact, that in 1942 the city charmed American soldiers enough they dubbed it the "Paris of the East".|language=en}}</ref>, Urbo de la lumoj<ref name="nadeemf.paracha" />, Fianĉino de la urboj{{sfn|Hunt Janin|Scott A. Mandia|2012|p=98}}{{sfn|Sind Muslim College|1965}} <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = [[Pakistano]] | lando_flago = 1 | ŝtato = [[Sindo]] | ŝtato_tipo = Provinco | regiono = Dividaĵo Karaĉio | regiono tipo = Dividaĵo | histregiono = | histregiono_noto = | distrikto = <!-- *** Familio *** --> | parenco = | rivero = <!-- *** Situo *** --> | situo = | direkcio_situo = | direkcio_municipo = | leviĝo = |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} | regiono-ISO = PK-SD <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = | loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} | loĝantaro_dato = {{WikidataLoĝantaroDato}} <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = {{#invoke:Wikidata|claim|P571}} | establita_tipo = Setlo | establita1 = 1880 <!-- ne funkcias! --> | establita_tipo1 = Metropola konsilio <!-- ne funkcias! --> | urbestro = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}}<br> <small>(ekde {{#invoke:Wikidata|claim|P6|qualifier=P580}})</small> <!-- Adinistrado --> | parto = 7 | parto tipo = Distriktoj<ref name="govt">{{cite web |url=http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84 |title=District in Karachi |publisher=Karachi Metropolitan Corporation |access-date=2014-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530194440/http://kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84 |archive-date=2014-05-30 |url-status=dead |language=en }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140530194440/http://kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84 |date=2014-05-30 }}</ref> <!-- | p1 = [[Distrikto Centra Karaĉio|Centra Karaĉio]] | p2 = [[Distrikto Orienta Karaĉio|Orienta Karaĉio]] | p3 = [[Distrikto Suda Karaĉio|Suda Karaĉio]] | p4 = [[Distrikto Okcidenta Karaĉio|Okcidenta Karaĉio]] | p5 = [[Distrikto Korangi|Korangi]] | p6 = [[Distrikto Malir|Malir]] | p7 = [[Distrikto Kemari|Kemari]] --> <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[Pakistana Norma Tempo|PKT]] | utc_offset = +05:00 | horzono_DST = | utc_offset_DST = | poŝtkodo = 74XXX – 75XXX | areo_kodo = | areo_kodo_tipo = | kodo = | kodo1 = | kodo1_tipo = <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = | libera_tipo = | libera1 = | libera1_tipo = | libera2 = | libera2_tipo = | libera3 = | libera3_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> |Mapo en angulo= | mapo = | mapo_priskribo = Situo en provinco [[Sindo]] de Pakistano. | mapo_lokumilo = iso | mapo1 = | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = Situa mapo de la urba areo de Karaĉio | mapo1_lokumilo = Karaĉio (urba areo) | mapo2 = | mapo2_fono = | mapo2_priskribo = Situa mapo de centra Karaĉio | mapo2_lokumilo = Centra Karaĉio |mapligilo = jes |zomo=7 <!-- *** Retpaĝoj *** --> | commons = | statistiko = | retpaĝo = {{URL|www.kmc.gos.pk/}} | portalo = <!-- *** Notoj *** --> | notoj = <!-- *** Trajtoj *** --> | materialo = | arkitekto = | stilo = <!-- *** Trajtoj de biblioteko, muzeo, ktp *** --> | stoko = | lingvoj = }} '''Karaĉio'''<ref name=PIV2020>{{citaĵo el la reto|url=https://vortaro.net/#Kara%C4%89io_kd|titolo=''Karaĉio'' en PIV 2020|jaro=2020|alirdato={{dato|2023-02-05}}|lingvo=eo}}</ref> aŭ fojfoje '''Karaĉo''' ({{Lang-sd|{{Nastaliq|ڪراچي}}}}; {{Lang-ur|{{Nastaliq|کراچی}}}} [karaĉi] {{aŭdigo|Karachi_pronunciation.ogg}}; {{Lang-en|Karachi}}, {{IFA|/kəˈrɑːtʃi/}}) estas la plej loĝata urbo en [[Pakistano]] kaj la 12-a plej loĝata urbo en la mondo, kun loĝantaro de pli ol 20 milionoj.<ref name="pt28Aug2017">{{Citaĵo el la reto|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2017/08/28/ten-major-cities-population-up-by-74pc/|titolo=Ten major cities' population up by 74pc|alirdato={{dato|2017-10-21}}|lingvo=en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |title=Population size and growth of major cities |publisher= Pakistana Servo de Statistiko |year=1998 |access-date=2016-02-18 |archive-date=2018-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20181114132327/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |url-status=dead |language=en}}</ref><ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://tribune.com.pk/story/614409/population-explosion-put-an-embargo-on-industrialisation-in-karachi/|titolo=Population explosion: Put an embargo on industrialisation in Karachi|alirdato=2017-06-16|familia nomo=Amer|persona nomo=Khawaja|dato=2013-06-10|lingvo=en|verkaĵo=The Express Tribune}}</ref> Ĝi troviĝas ĉe la suda parto de la lando, laŭlonge de la bordo de la [[Araba Maro]]. Ĝi estas la eks-ĉefurbo de Pakistano kaj la hodiaŭa ĉefurbo de la provinco [[Sindo]]. Rangita kiel [[Mondurbo|tutmonda urbo de kategorio «beta»]],<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html|titolo=GaWC&nbsp;– The World According to GaWC 2008|alirdato=2009-09-14|dato=2009-06-03|eldoninto=Lboro.ac.uk|lingvo=en|arkivurl=https://web.archive.org/web/20160811203314/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html|arkivdato=2016-08-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.diserio.com/gawc-world-cities.html|title=GAWC World Cities Ranking List|publisher=Diserio.com|access-date=2009-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20100222031432/http://www.diserio.com/gawc-world-cities.html|archive-date=2010-02-22|url-status=dead|language=en}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100222031432/http://www.diserio.com/gawc-world-cities.html |date=2010-02-22 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.diserio.com/gawc-world-cities.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2023-02-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100222031432/http://www.diserio.com/gawc-world-cities.html |arkivdato=2010-02-22 }}</ref> ĝi estas la ĉefa industria kaj [[financa centro]] de Pakistano,<ref name="PIGJE">{{Cite web|url=http://www.pigje.com.pk/about_karachi.html|title=PIGJE|website=pigje.com.pk|access-date=2016-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20140930024229/http://www.pigje.com.pk/about_karachi.html|archive-date=2014-09-30|url-status=dead|language=en}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140930024229/http://www.pigje.com.pk/about_karachi.html |date=2014-09-30 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.pigje.com.pk/about_karachi.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2023-02-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140930024229/http://www.pigje.com.pk/about_karachi.html |arkivdato=2014-09-30 }}</ref> produktanta [[MEP (ekonomio)|MEP]]-on de pli ol 200 miliardoj [[Usona dolaro|USD]] ([[Aĉetpova egaleco|APE]]), en 2021.<ref name="nation.com.pk">{{Citaĵo el la reto|url=https://nation.com.pk/01-Sep-2020/karachi-the-backbone-of-pakistan?version=amp|titolo=Karachi: The backbone of Pakistan|jaro=2020|monato=septembro|lingvo=en}}</ref><ref name="finance.gov.pk">{{Citaĵo el la reto|url=http://finance.gov.pk/|titolo={{!}} Finance Division {{!}} Government of Pakistan {{!}}|lingvo=en|alirdato=2023-02-05|arkivurl=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/|arkivdato=2022-01-27}}</ref> Laŭ raporto de la registara organizo ''FBR'', la urbo Karaĉio pagis 9 miliardojn da USD (25% el tuta lando) kiel impostoj dum la fiska jaro inter julio 2021 kaj majo 2022. Karaĉio estas la plej [[Kosmopolitismo|kosmopolita]] urbo de Pakistano, kaj la plej malsama en terminoj de lingvoj, etnoj kaj religioj;<ref name="Penguin Publishing Group">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=bbjaCwAAQBAJ&q=Instant%20City%3A%20Life%20and%20Death%20in%20Karachi|titolo=Instant City: Life and Death in Karachi|alirdato=2016-10-30|familia nomo=Inskeep|persona nomo=Steve|jaro=2012|eldoninto=Penguin Publishing Group|ISBN=978-0-14-312216-6|paĝoj=284|lingvo=en}}</ref> ĝi ankaŭ estas unu el la plej [[Socialliberalismo|socie liberalaj]] urboj de Pakistano.<ref name="autogenerated3">{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/1134284|title=Visual Karachi: From Paris of Asia, to City of Lights, to Hell on Earth|first=Nadeem F.|last=Paracha|website=[[Dawn (gazeto)|Dawn]]|date=2014-09-26|access-date=2016-03-08|language=en}}</ref><ref name="India Today">{{Citaĵo el novaĵo|url=http://indiatoday.intoday.in/story/worlds-most-dangerous-country/1/149333.html|titolo=Karachi: World's most dangerous city|alirdato=2016-10-24|familia nomo=Abbas|persona nomo=Qaswar|lingvo=en|citaĵo=Karachi, Pakistan's largest city, with a population of approx. 3.0 [[crore]] (Mumbai has 2{{nbsp}}crore people) is the country's most educated, liberal and secular metropolis.|verkaĵo=[[India Today]]}}</ref><ref name="dw.com">{{Citaĵo el novaĵo|url=http://www.dw.com/en/pakistani-journalists-face-threats-from-islamists/a-16221061|titolo=Pakistani journalists face threats from Islamists|alirdato=2016-10-24|eldoninto=Deutsche Welle|lingvo=en|citaĵo=This all happened in the heart of Karachi{{snd}}a relatively liberal city with a population of more than 15 million.}}</ref> Karaĉio servas kiel transportada [[nabo]] kaj enhavas du el la plej grandaj havenoj de Pakistano, t.e., la [[haveno de Karaĉio]] kaj la [[haveno Kasim]], kaj ankaŭ la plej trafika flughaveno de Pakistano: la [[Internacia Flughaveno Ĝinah]].<ref>{{Cite web|title=Details – The World Factbook|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/pakistan/images/10|access-date=2021-07-10|website=www.cia.gov|archive-date=2021-07-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210710205815/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/pakistan/images/10|url-status=dead|language=en}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210710205815/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/pakistan/images/10 |date=2021-07-10 }} {{Citaĵo el la reto |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/pakistan/images/10 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2023-02-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20210710205815/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/pakistan/images/10 |arkivdato=2021-07-10 }}</ref> Karaĉio estas ankaŭ amaskomunikila centro, kaj gastigas sciigajn elsendojn kaj industriojn pri filmoj kaj modo. Multaj el la [[Plurnacia kompanio|plurnaciaj firmaoj]] kaj bankoj de Pakistano havas siajn ĉefsidejon en Karaĉio. La urbo eĉ altiras al si turistojn, dank'al al siaj pitoreskaj plaĝoj, historiaj konstruaĵoj kaj butikcentroj. La ĉirkaŭa regiono estas loĝata ekde miljaroj,<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://tribune.com.pk/story/626458/the-flintstones-karachis-stone-age-proves-history-didnt-start-with-the-muslims/|titolo=Karachi's Stone Age proves history didn't start with the Muslims|alirdato=2016-10-16|familia nomo=Mahim|persona nomo=Maher|dato=2013-11-03|lingvo=en|verkaĵo=The Express Tribune}}</ref> sed la urbo estis formale fondita kiel fortikigita vilaĝo nome ''Kolaĉi'' nur en 1729.<ref name="Studies on Karachi">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=mSbXCgAAQBAJ&q=Studies%20on%20Karachi%3A%20Papers%20Presented%20at%20the%20Karachi%20Conference%202013&pg=PR11|titolo=Studies on Karachi: Papers Presented at the Karachi Conference 2013|alirdato=2016-10-30|familia nomo=Askari|persona nomo=Sabiah|jaro=2015|eldoninto=Cambridge Scholars Publishing|ISBN=978-1-4438-7744-2|lingvo=en}}</ref><ref name="HarperCollins Publishers">{{Cite book|last1=Gayer|first1=Laurent|url=https://books.google.com/books?id=9xIDBAAAQBAJ&q=Karachi%3A%20Ordered%20Disorder%20and%20the%20Struggle%20for%20City|title=Karachi: Ordered Disorder and the Struggle for City|year=2014|publisher=HarperCollins Publishers|isbn=9789351160861|pages=368|access-date=2016-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20161223071518/https://books.google.com/books?id=9xIDBAAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q=Karachi%3A%20Ordered%20Disorder%20and%20the%20Struggle%20for%20City|archive-date=2016-12-23|url-status=live|language=en}}</ref> La kolonio fariĝis tre pli grava kun la alveno de la [[Brita Orienthinda Kompanio|Orienthinda Kompanio]] meze de la 19-a jarcento. La britaj administrantoj starigis grandajn projektojn por transformi la urbon en gravan [[havenurbo]]n kaj konekti ĝin kun la vasta fervoja reto de la [[Hinda subkontinento]].<ref name="HarperCollins Publishers" /> Ĉe la tempo de la [[Dispartigo de Hindio]] en 1947, la urbo estis la plej granda en Sindo, kun loĝantaro de {{Ĉirkaŭ|400 000}} homoj.<ref name="Penguin Publishing Group" /> Post la [[Tago de la Sendependeco de Pakistano|sendependeco de Pakistano]], la urbo spertis egan ŝanĝon pri loĝantaro kaj [[demografio]] kun la alveno de centoj de miloj de [[Muhajir popolo|Muhaĝiroj]], [[urdua]]-parolantoj islamanaj rifuĝintoj kiu enmigris en Karaĉion el [[Barato]];<ref name="Port Qasim &#124; About Karachi">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.pqa.gov.pk/about_karachi.php|titolo=Port Qasim &#124; About Karachi|alirdato=2014-02-10|eldoninto=Port Qasim Authority|lingvo=en}}</ref> samtempe okazis amasa elirado de la tiamaj hinduaj loĝantoj, kiuj malkreskiĝis de {{nombro|51.1}}% ĝis {{nombro|1.7}}% de la totala loĝantaro.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/7435/1/40138_1941_TAB.pdf|titolo=CENSUS OF INDIA, 1941 VOLUME XII SIND|alirdato=2021-12-06|lingvo=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/7452/1/1422_1951_POP.pdf|title=Population According to Religion|work=Census of Pakistan, 1951|page=8,22|language=en}}</ref> La urbo spertis rapidan ekonomian kreskon post la sendependeco, altirante al si migrantojn el tuta Pakistano kaj ankaŭ el aliaj regionoj en [[suda Azio]].<ref name="Rowman & Littlefield">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=0mQ4tc5QpQcC&q=Cities%20of%20the%20World%3A%20World%20Regional%20Urban%20Development |last1=Brunn |first1=Stanley |title=Cities of the World: World Regional Urban Development |year=2008 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-0-7425-5597-6 |pages=647 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161223064712/https://books.google.com/books?id=0mQ4tc5QpQcC&printsec=frontcover#v=onepage&q=Cities%20of%20the%20World%3A%20World%20Regional%20Urban%20Development |archive-date=2016-12-23 |access-date=2016-10-30 |language=en}}</ref> Laŭ la censo de Pakistano de [[2017]], la totala loĝantaro de Karaĉio estis {{nombro|16051521}}, kun {{nombro|14.9}} milionoj el tiuj homoj loĝantaj en la urbaj areoj. Karaĉio estas unu el la plej rapide-kreskantaj urboj de la mondo<ref name="Kotkin">{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/joelkotkin/2013/04/08/the-worlds-fastest-growing-megacities/|title=The World's Fastest-Growing Megacities|first=Joel|last=Kotkin|website=Forbes|language=en}}</ref> kaj havas gravajn komunumojn reprezentantaj preskaŭ ĉiujn [[Etnoj en Pakistano|etnajn grupojn en Pakistano]]. En Karaĉio loĝas pli ol du milionoj da [[Bengaloj en Pakistano|Bengalaj enmigrintoj]], miliono da [[Afganoj en Pakistano|Afganaj rifuĝintoj]] kaj ĝis {{nombro|400000}} [[Rohinĝoj]] el [[Birmo|Mjanmao]].<ref name="Falling back">{{Cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2006\12\17\story_17-12-2006_pg12_3 |title=Falling back |website=Daily Times |access-date=2010-08-24 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805231755/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2006%5C12%5C17%5Cstory_17-12-2006_pg12_3 |archive-date=2011-08-05|language=en}}</ref><ref name="cidcm.umd.edu">{{cite web |url=http://www.cidcm.umd.edu/mar/chronology.asp?groupId=77103 |title=Chronology for Biharis in Bangladesh |publisher=Center for International Development and Conflict Management, University of Maryland |date=2007-01-10 |access-date=2010-05-06 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100602055513/http://www.cidcm.umd.edu/mar/chronology.asp?groupId=77103 |archive-date=2010-06-02 |language=en }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100602055513/http://www.cidcm.umd.edu/mar/chronology.asp?groupId=77103 |date=2010-06-02 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.cidcm.umd.edu/mar/chronology.asp?groupId=77103 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2023-02-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100602055513/http://www.cidcm.umd.edu/mar/chronology.asp?groupId=77103 |arkivdato=2010-06-02 }}</ref><ref>{{cite news|last1=Craig|first1=Time|title=Pakistan cracks down on Afghan immigrants, fearing an influx as U.S. leaves Afghanistan|url=https://www.washingtonpost.com/world/pakistan-cracks-down-on-afghan-immigrants-fearing-an-influx-as-us-leaves-afghanistan/2014/05/12/74057f62-cfa9-11e3-b812-0c92213941f4_story.html|access-date=2016-10-24|newspaper=The Washington Post|quote=Qaim Ali Shah, the chief minister of Sindh province in southern Pakistan, said at a news conference in February that there were already more than 1{{nbsp}}million illegal Afghan immigrants living in Karachi, a rapidly growing city of 22&nbsp;million people.|language=en}}</ref> La industria kaj financa centro de Karaĉio havas formalan ekonomion kun taksita valoro de 190 miliardoj da USD en 2021, la plej grava en la lando.<ref>{{Cite web|url=http://finance.gov.pk/|title=&#124; Ministrejo pri Financoj &#124; Registaro de Pakistano &#124;|website=finance.gov.pk|language=en|accessdate=2023-02-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/|archivedate=2022-01-27}}</ref><ref name="Lloyd's">{{Cite web|url=http://www.lloyds.com/cityriskindex/locations/fact_sheet/Karachi|title=Karachi factsheet: Lloyd's City Risk Index|website=Lloyd's City Risk Index 2015–2025|publisher=Lloyd's|author1=Centre for Risk Studies at the University of Cambridge Judge Business School|access-date=2016-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20161124092115/http://www.lloyds.com/cityriskindex/locations/fact_sheet/Karachi|archive-date=2016-11-24|url-status=dead|language=en}}</ref> Karaĉio kolektas 35% el la [[Impostoj en Pakistano|impostoj de Pakistano]]<ref>{{Cite web|url=http://tribune.com.pk/story/971188/the-importance-of-karachi/|title=The importance of Karachi – The Express Tribune|date=2015-10-12|website=The Express Tribune|access-date=2016-06-13|language=en}}</ref> kaj produktas proksimume 25% el [[Ekonomio de Pakistano|tuta MEP de Pakistano]].<ref name="adb">{{Cite web|url=http://www.adb.org/Documents/Produced-Under-TA/38405/38405-PAK-DPTA.pdf|title=Karachi Mega-Cities Preparation Project|author=Asian Development Bank|access-date=2009-01-01|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110806043153/http://www.adb.org/Documents/Produced-Under-TA/38405/38405-PAK-DPTA.pdf|archive-date=2011-08-06|language=en}} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.adb.org/Documents/Produced-Under-TA/38405/38405-PAK-DPTA.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2023-02-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110806043153/http://www.adb.org/Documents/Produced-Under-TA/38405/38405-PAK-DPTA.pdf |arkivdato=2011-08-06 }}</ref><ref name="coastline">{{Cite web|url=http://www1.american.edu/TED/karachi.htm|title=The Karachi Coastline Case|author=The Trade & Environment Database|access-date=2009-01-01|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811023331/http://www1.american.edu/TED/karachi.htm|archive-date=2011-08-11|language=en}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110811023331/http://www1.american.edu/TED/karachi.htm |date=2011-08-11 }}</ref> Ĉirkaŭ 30% el Pakistana industria produktado devenas de Karaĉio,<ref name="stepmother">{{Cite web|url=http://www.pakistaneconomist.com/database2/cover/c99-15.asp|title=Karachi: Step-motherly treatment|author=Pakistan and Gulf Economist|access-date=2007-10-15|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721021435/http://www.pakistaneconomist.com/database2/cover/c99-15.asp|archive-date=2011-07-21|language=en}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110721021435/http://www.pakistaneconomist.com/database2/cover/c99-15.asp |date=2011-07-21 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.pakistaneconomist.com/database2/cover/c99-15.asp |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2023-02-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110721021435/http://www.pakistaneconomist.com/database2/cover/c99-15.asp |arkivdato=2011-07-21 }}</ref> dum la havenoj de Karaĉio pritraktas {{Ĉirkaŭ|95%}} el [[eksterlanda komerco de Pakistano]].<ref name="a">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=sSZRBgAAQBAJ&pg=PA18|titolo=Drivers of Long-Term insecurity and Instability in Pakistan: Urbanization|jaro=2014|eldoninto=[[Rand Corporation]]|ISBN=978-0-8330-8750-8|paĝoj=18,88|lingvo=en}}</ref> Ĉirkaŭ 90% el la plurnaciaj kompanioj kaj 100% el bankoj laborantaj en Pakistano havas ĉefsidejon en Karaĉio.<ref name="a" /> Karaĉio estas konsiderata kiel la ĉefurbo de la modo en Pakistano<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1026258|title=Fashion through the ages|last=Isani|first=Aamna Haider|date=2013-05-05|work=[[Dawn (gazeto)|Dawn]]|location=Pakistan|access-date=2018-11-23|language=en}}</ref><ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=https://www.theglobeandmail.com/life/fashion-and-beauty/fashion/karachi-the-next-fashion-capital/article597194/|titolo=Karachi the next fashion capital?|alirdato=2018-11-23|lingvo=en}}</ref> kaj gastigas la ĉiujaran [[Moda semajno de Karaĉio|Modan semajnon de Karaĉio]], ekde 2009.<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://edition.cnn.com/2010/WORLD/asiapcf/02/23/pakistan.lahore.fashion.weel/index.html|titolo=Pakistan's fashionistas: We aren't revolutionaries – CNN|alirdato=2018-11-23|familia nomo=Khalid|persona nomo=Kiran|lingvo=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1937708,00.html|title=Fashion Week Comes to Pakistan Amid Mayhem|last=Waraich|first=Omar|date=2009-11-11|magazine=Time|access-date=2018-11-23|issn=0040-781X|language=en}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190707074743/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1937708,00.html |date=2019-07-07 }}</ref> Konata kiel la «urbo de la lumoj» ({{Lang-ur|{{nastaliq|روشنين جو شهر}}}}) dum la [[1960-aj jaroj|1960-aj]] kaj [[1970-aj jaroj]] pro sia vigla [[dumnokta vivo]],<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Karachi: Ordered Disorder and the Struggle for the City|familia nomo=Gayer|persona nomo=Laurent|jaro=2014|eldoninto=[[Oxford University Press]]|ISBN=978-0-19-023806-3|paĝoj=18,256|lingvo=en}}</ref> Karaĉio estis ankaŭ plagita de akra etna, sekta kaj politika konflikto en la [[1980-aj jaroj]] kun la grand-skala alveno de armiloj dum la [[Sovetia-afgana milito|Sovetia-Afgania milito]].<ref name="violentEnd">{{cite news|title=2011 brings a violent and bloody year of ethnic conflict to Karachi, Pakistan|url=http://www.pri.org/stories/2012-01-19/2011-brings-violent-and-bloody-year-ethnic-conflict-karachi-pakistan|access-date=2016-10-16|agency=Public Radio International|date=2012-01-19|language=en}}</ref> La urbo fariĝis malfeliĉe fama pro ties oftaj perfortaj krimoj; tamen lastatempe la nombro de registritaj krimoj tre malpliiĝis dank'al la programo de la [[politika partio MQM]] kontraŭ la krimuloj kaj la [[Islamismo|Islamismaj]] radikaluloj kaj al la sekva agado de la [[Pakistanaj Gardistoj]] ({{Lang-en|Pakistani Rangers}}), ekde 2013.<ref name="New York TImes">{{cite news|last1=ur-Rehman|first1=Zia|title=Crime Down in Karachi, Paramilitary in Pakistan Shifts Focus|url=https://www.nytimes.com/2015/11/08/world/asia/crime-down-in-karachi-paramilitary-in-pakistan-shifts-focus.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220103/https://www.nytimes.com/2015/11/08/world/asia/crime-down-in-karachi-paramilitary-in-pakistan-shifts-focus.html |archive-date=2022-01-03 |url-access=subscription |url-status=live |access-date=2016-10-22|work=[[The New York Times]]|date=2015-11-07|language=en}}{{cbignore}}</ref> Kiel rezulto de tiu ĉi operacio, Karaĉio ĉesis esti la 6-a plej danĝera urbo de la mondo (takso 2014), kaj iĝis la 128-a (takso 2022).<ref name=":14">{{Cite web|title=Karachi's ranking improves on World Crime Index|url=https://www.geo.tv/latest/347857-karachis-ranking-improves-on-world-crime-index|access-date=2021-05-02|website=www.geo.tv|language=en}}</ref> == Etimologio == Antaŭ ol la sendependeco, la urbo estis ordinare nomata ''Karanĉi'' en la [[Urduo|urdua]], kvankam la anglalingva literumo ''Karachi'' («Karaĉi») fariĝis pli populara post iom da tempo.<ref>{{cite web |title=Pakistan Emergency Situational Analysis – District Karachi |url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/PESA_DP_Karachi.pdf |publisher=Alhasan Systems |page=14 |year=2015|language=en}}</ref> Moderna Karaĉio estis laŭdire fondita en 1729 kiel la kolonio de Kolaĉi-ĝo-Got dum la regado de la [[Kalhora dinastio]].<ref name="Studies on Karachi" /> La nova kolonio ricevis tiun nomon laŭdire honore de [[Mai Kolaĉi]], kies filo —laŭ rakonto— mortigis viro-manĝantan krokodilon en la vilaĝo post ke la besto jam mortigis siajn pliaĝajn fratojn.<ref name="Studies on Karachi" /> La nomo «Karaĉi», mallongigita kaj koruptita versio de la originala nomo ''Kolachi-jo-Goth'', estis uzita por la unuafoje en nederlanda raporto de 1742 pri ŝippereo proksime al la kolonio.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> == Historio == {{Ĉefa artikolo|Historio de Karaĉio}} === Antikva historio === [[Dosiero:PK_Chaukhandi_Necropolis_near_Karachi_asv2020-02_img08.jpg|eta|La tombejo Ĉauĥandi (15a‒18-a jarcentoj) estas kandidato kiel [[Monda heredaĵo de Unesko|monda heredaĵa situo]] de UNESKO.]] La regionon ĉirkaŭ Karachi ekloĝis homoj miljaroj antaŭe. Situoj de [[malfrua Paleolitiko]] kaj de [[Mezolitiko]] estis eltrovitaj sur la [[montetoj Mulri]] ĉe la norda periferio de Karaĉio. Laŭ la arĥeologoj, ĉi tiu unuaj loĝantoj estis [[ĉasistoj-kolektistoj]], de kiuj oni trovis antikvajn [[Ŝtona ilo|ilojn el ŝtono]]. Oni supozas, ke la vasta regiono de Karaĉio estis jam konata inter la [[Antikva Grekio|antikvaj grekoj]], kaj eble ĝi estis la ejo de la [[Barbarikon]], t.e., de la antikva havenurbo kiu troviĝis ĉe la apuda delto de la [[Induso|rivero Induso]].<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=cHBdDwAAQBAJ&pg=PT118|titolo=Silk, Slaves, and Stupas: Material Culture of the Silk Road|familia nomo=Whitfield|persona nomo=Susan|aŭtoroligilo=Susan Whitfield|jaro=2018|eldoninto=[[University of California Press]]|ISBN=978-0-520-95766-4|paĝo=118|lingvo=en}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Tan|first1=Chung|last2=Geng|first2=Yinzeng|title=India and China: twenty centuries of civilization interaction and vibrations|url=https://books.google.com/books?id=Wx1uAAAAMAAJ|year=2005|publisher=Project of History of Indian Science, Philosophy and Culture, Centre for Studies in Civilizations|isbn=978-81-87586-21-0|language=en}}</ref><ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=QkAaAQAAIAAJ&pg=PA159|titolo=The Month|jaro=1912|lingvo=en}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Sun|first1=Zhixin Jason|author-link1=Zhixin Jason Sun|last2=Hsing|first2=I-tien|author-link2=I-tien Hsing|last3=Liu|first3=Cary Y.|author-link3=Cary Y. Liu|last4=Lu|first4=Pengliang|last5=Tseng|first5=Lillian Lan-ying|last6=Hong|first6=Yang|last7=Yates|first7=Robin D. S.|last8=Zhang|first8=Zhonglin Yukina|title=Age of Empires: Art of the Qin and Han Dynasties|url=https://books.google.com/books?id=X6RODgAAQBAJ&pg=PR14|year=2017|publisher=Metropolitan Museum of Art|isbn=978-1-58839-617-4|page=14|language=en}}</ref> Verŝajne, Karaĉio estas la situo nome Ramja, priskribita en antikvaj grekaj tekstoj.<ref>{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/archive/print/174828-from-rambagh-to-arambagh|title=From Rambagh to Arambagh|last1=Hasan|first1=Arif|date=2009-05-07|website=[[The News International]]|location=Karachi|access-date=2020-04-17|archive-date=2020-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200802193927/https://www.thenews.com.pk/archive/print/174828-from-rambagh-to-arambagh|url-status=dead|language=en}}</ref> La antikva ejo de Krokola, [[natura haveno]] okcidente de la Induso kie [[Aleksandro la Granda]] kondukis sian floton kontraŭ [[Aĥemenida Asirio]], eble troviĝis proksime al la delto de la [[rivero Malir]] de Karaĉio,<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=JggZAQAAIAAJ&q=krokola|titolo=Encyclopaedia of Ancient Indian Geography|familia nomo=Kapoor|persona nomo=Subodh|jaro=2002|eldoninto=Cosmo Publications|ISBN=978-81-7755-298-0|lingvo=en}}</ref><ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=rlrlBTOs2jUC|titolo=An Introduction to Karachi: Its Environs and Hinterland|familia nomo=Pithawalla|persona nomo=Maneck B.|jaro=1950|eldoninto=Times Press|lingvo=en}}</ref><ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=rKA9AAAAMAAJ|titolo=A Physical and Economic Geography of Sind: The Lower Indus Basin|familia nomo=Pithawalla|persona nomo=Maneck B.|jaro=1959|eldoninto=Sindhi Adabi Board|lingvo=en}}</ref> kvankam kelkaj kredas, ke ĝi troviĝis proksime al [[Gizri]].<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=QAxuAAAAMAAJ&q=krokola|titolo=The Greeks in ancient Pakistan|familia nomo=Samad|persona nomo=Rafi U.|jaro=2002|eldoninto=Indus Publications|ISBN=978-969-529-001-9|lingvo=en}}</ref><ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=ioE2AAAAMAAJ&q=alexander+great+karachi&pg=PR22|titolo=The Invasion of India by Alexander the Great as Described by Arrian, Q. Curtius, Diodoros, Plutarch and Justin: Being Translations of Such Portions of the Works of These and Other Classical Authors as Describe Alexander's Campaigns in Afghanistan, the Punjâb, Sindh, Gedrosia and Karmania|familia nomo=McCrindle|persona nomo=John Watson|jaro=1896|eldoninto=A. Constable and Company|lingvo=en}}</ref> Neniu alia natura haveno ekzistas proksime al la riverdelto de la Induso kiu povintus gastigis tiel grandan floton.<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=HFA1AQAAIAAJ&q=bibakta|titolo=Identification and description of some old sites in Sind and their relation with the physical geography of the region|familia nomo=Pithawalla|persona nomo=Maneck B.|jaro=1938|lingvo=en}}</ref> [[Nearĥo]], kiu komandis la mararmeon de Aleksandro, ankaŭ menciis montan insulon nome «[[Morontobara]]» kaj apuda ebena insulo nome «''Bibakta''», kiu kolonia-epokaj historiistoj identigis kiel la situoj de [[Manora (Karaĉio)|Manora]] kaj [[Kiamari (ejo)|Kiamari]] (aŭ eble [[Klifton (Karaĉio)|Klifton]]), respektive, surbaze de grekaj priskriboj.<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=S5deAAAAcAAJ&pg=PA180|titolo=The Voyage of Nearchus from the Indus to the Euphrates, Collected from the Original Journal Preserved by Arrian ...: Containing an Account of the First Navigation Attempted by Europeans in the Indian Ocean|familia nomo=Vincent|persona nomo=William|aŭtoroligilo=William Vincent (priest)|jaro=1797|eldoninto=T. Cadell jun. and W. Davies|paĝo=180|lingvo=en}}</ref><ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&pg=PA729|titolo=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936|familia nomo=Houtsma|persona nomo=M. Th|jaro=1993|eldoninto=BRILL|ISBN=978-90-04-09790-2|lingvo=en}}</ref><ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=lFFJAAAAIAAJ&q=bibakta|titolo=Sind: A General Introduction|familia nomo=Lambrick|persona nomo=H. T.|jaro=1975|eldoninto=Sindhi Adabi Board|ISBN=9780195772203|lingvo=en}}</ref> Ambaŭ la areoj daŭre estis insulo ĝis plejparto de la kolonia epoko, kiam detritaj sedimentoj fine konektis ilin kun la kontinento.<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=rlrlBTOs2jUC&q=manora+island+silting|titolo=An Introduction to Karachi: Its Environs and Hinterland|familia nomo=Pithawalla|persona nomo=Maneck B.|jaro=1950|eldoninto=Times Press|lingvo=en}}</ref> En 711 n.e., [[Muhammad bin Kasim|Mahometo bin Kasim]] konkeris la valojn de [[Sindo]] kaj de la Induso, kune kun la haveno de [[Debal]], de kie li puŝis siajn armeojn cetere en la valon de Induso en 712.<ref>{{cite web |url=http://www.houstonkarachi.org/index.php?option=com_content&view=article&id=44%3Akarachi-history&catid=3%3Aabout-hksca&Itemid=11 |title=A Karachi history |website=www.houstonkarachi.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20130924033016/http://www.houstonkarachi.org/index.php?option=com_content&view=article&id=44%3Akarachi-history&catid=3%3Aabout-hksca&Itemid=11 |archive-date=2013-09-24 |language=en }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.houstonkarachi.org/index.php?option=com_content&view=article&id=44%3Akarachi-history&catid=3%3Aabout-hksca&Itemid=11 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2023-02-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130924033016/http://www.houstonkarachi.org/index.php?option=com_content&view=article&id=44%3Akarachi-history&catid=3%3Aabout-hksca&Itemid=11 |arkivdato=2013-09-24 }}</ref> Kelkaj identigis la havenon kun Karaĉio, kvankam kelkaj aliaj rebatis, ke la lokon estis ie inter Karaĉio kaj la apuda urbo [[Thatta|Tata]].<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=kT5JvRZCixQC&q=karachi+debal&pg=PA297|titolo=The Ancient Geography of India: The Buddhist Period, Including the Campaigns of Alexander, and the Travels of Hwen-Thsang|familia nomo=Cunningham|persona nomo=Alexander|dato=2013-03-28|eldoninto=Cambridge University Press|ISBN=978-1-108-05645-8|lingvo=en}}</ref><ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=nZ2SHSk3k6cC&pg=PA222|titolo=Appendix to the Arabs in Sind, Vol.III, Part 1, of the Historians of India &#91;sic&#93;|familia nomo=Elliot|persona nomo=Henry Miers|aŭtoroligilo=Henry Miers Elliot|jaro=1853|eldoninto=S. Solomon & Company|paĝo=222|lingvo=en}}</ref> [[Mirza Ghazi Petegas|Mirza Gazi Petegas]], la [[Mogola Imperio|Mogola]] administranto de Sindo, sukcese promotis evoluadon de marborda Sindo kaj de la areo apud la [[Indusa Riverdelto|Indusa riverdelto]]. Sub lia regado, la fortifikaĵoj en la regiono servis kiel bastionoj kontraŭ la [[Portugala lingvo|portugalaj]] trudeniroj en [[Sindo]]n. En 1553–54, [[Otomana Imperio|Otomana]] [[admiralo]] ''[[Seydi Ali Reis]]'', menciis malgrandan havenon laŭ la Sinda marbordo nome «Koraŝi» kiu eble estis hodiaŭa Karaĉio.<ref>{{Cite book|last1=Bloom|first1=Jonathan|author-link1=Jonathan Bloom|last2=Blair|first2=Sheila|author-link2=Sheila Blair|title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set|url=https://books.google.com/books?id=i4LrAAAAMAAJ|year=2009|publisher=OUP USA|isbn=978-0-19-530991-1|language=en}}</ref><ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=7tIwAQAAMAAJ&q=kaurashi+karachi&pg=PA20|titolo=Kurrachee: (Karachi) Past, Present and Future|familia nomo=Baillie|persona nomo=Alexander Francis|jaro=1890|eldoninto=Thacker, Spink|lingvo=en}}</ref><ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=7PZtAAAAMAAJ&q=kaurashi+karachi|titolo=Sindh, Studies Historical|familia nomo=Balocu|persona nomo=Nabī Bak̲h̲shu K̲h̲ānu|jaro=2002|eldoninto=Pakistan Study Centre, University of Sindh|ISBN=978-969-8135-13-3|lingvo=en}}</ref> La [[tombejo Ĉauĥandi]] en la modernaj antaŭurboj de Karaĉi estis konstruita ĉirkaŭ je ĉi tiu tempo, t.e., inter la 15-a kaj 18-a jarcentoj. === Loĝejoj ĉe Kolaĉi === [[Dosiero:Manora_Beach,_Karachi_Pakistan.jpg|eta|La fortikaĵo Manora, konstruita-en 1797 por defendi Karaĉion, estis kaptita de la britoj la 3-an de februaro 1839 kaj plifortigita dum 1888–1889.]] La Karaĉia historiisto ''[[Seth Naomal Hotchand]]'', kiu verkis en la 19-a jarcento, registris ke malgranda kolonio de 20–25 kabanoj ekzistis laŭ la haveno de Karaĉio kun la nomo «Dibro»; ĝi situis laŭlonge de surfaco da akvo nome ''Kolaĉi-ĝo-Kun''.<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=xA0rAAAAMAAJ&q=karachi+1729|titolo=History of Karachi: With Special Reference to Educational, Demographical, and Commercial Developments, 1839–1900|familia nomo=Haider|persona nomo=Azimusshan|jaro=1974|eldoninto=Haider|lingvo=en}}</ref> En 1725, grupo de [[Baluĉoj|Baluĉaj]] setlantoj el [[Makran]] kaj el la [[Ĥanejo de Kalat|Kalat]] ekloĝis en la vilaĝeto post fuĝi el la aridoj kaj tribaj venĝoj.<ref name=":10">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=BklRBAAAQBAJ&q=manora+fort+karachi&pg=PA128|titolo=Karachi: Ordered Disorder and the Struggle for the City|familia nomo=Gayer|persona nomo=Laurent|jaro=2014|eldoninto=[[Oxford University Press]]|ISBN=978-0-19-935444-3|lingvo=en}}</ref> Nova setlejo estis konstruita en 1729 ĉe la ejo nome Dibro, kiu baldaŭ fariĝis konata kiel ''Kolaĉi-ĝo-Got'' («La vilaĝo Kolaĉi»).<ref name="Studies on Karachi" /> La nova kolonio ricevis tiun nomon laŭdire en honoro de [[Mai Kolaĉi]], loĝanto de la malnova setlejo kies filo laŭ rakonto perforte mortigis viro-manĝantan krokodilon.<ref name="Studies on Karachi" /> Kolaĉi grandis {{Ĉirkaŭ|40}} hektarojn, kun kelkaj malgrandaj fiŝkaptadaj vilaĝoj disigitaj en ties proksimo.<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=IEErAAAAMAAJ&q=karachi+denso+hall|titolo=Brief Sketch of Karachi, the Nerve Center of Pakistan|familia nomo=Karachi (Pakistan)|jaro=1984|eldoninto=The Corporation|lingvo=en}}</ref> La fondintoj de la nova fortikigita kolonio estis Sindaj [[Banioj (kasto)|Banioj]]<ref name=":10" /> kaj probable devenis de la apuda urbo Ĥarak-Bandar, el kie ili fortiris post ke la haveno tie ŝlimiĝis en 1728 kaŭze de fortaj pluvoj.<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=Ap8IAAAAQAAJ&q=karachi+kharak+bandar&pg=PA396|titolo=A Gazetteer of the Province of Sindh|jaro=1874|eldoninto=G. Bell and Sons|lingvo=en}}</ref> Kolachi estis fortikigita kaj defendita kun kanonoj importitaj de [[Maskato]], en [[Omano]]. Sub la Talpuroj, la vojo ''Rah-i-Bandar'' estis konstruita kaj konektis la havenon de la urbo al la karavanaj stacioj.<ref name=":13">{{Cite web|title=Preserving cultural assets|url=http://beta.dawn.com/news/826915/preserving-cultural-assets|date=2008-02-10|website=DAWN.COM|access-date=2020-04-13|language=en}}</ref> Ĉi tiu vojon poste cetere evoluigis la britoj kaj iĝis la vojo Bandar; finfine, ĝi ŝanĝis denove sian nomon kiel strato Mahometo Ali Ĝinah.<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=tixuAAAAMAAJ&q=karachi+%22Rah-i-Bunder%22|titolo=Sampark: Journal of Global Understanding|jaro=2004|eldoninto=Sampark Literary Services|lingvo=en}}</ref><ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=URnrr_A5wZ8C&q=karachi+%22Rah-i-Bunder%22|titolo=The Herald|jaro=1993|eldoninto=Pakistan Herald Publications.|lingvo=en}}</ref> La nomo «Karaĉi» estis uzita unuafoje en nederlanda dokumento de 1742, en kiu negocista ŝipo nome «''de Ridderkerk''» estas ŝiprompiĝis apud la setlejo.<ref name=":1">''The Dutch East India Company (VOC) and Diewel-Sind (Pakistan) in the 17th and 18th centuries'', Floor, W. Institute of Central & West Asian Studies, University of Karachi, 1993–1994, p. 49.</ref><ref name=":2">{{Citaĵo el la reto|url=http://resources.huygens.knaw.nl/das/detailVoyage/95544|titolo=The Dutch East India Company's shipping between the Netherlands and Asia 1595–1795|alirdato=2015-06-14|dato=2015-02-02|lingvo=en}}</ref> Dum la 1770-aj jaroj, Karaĉio iĝis sub la kontrolo de la [[Ĥanejo de Kalat|Ĥano de Kalat]], kiu allogis duan moviĝon de Baluĉiaj setlantoj.<ref name=":10" /> En 1795, Karaĉio estis aneksita fare de la [[Talpura dinastio|Talpuroj]], ekkaŭzanta trian moviĝon de Baluĉiaj setlantoj kiu alvenis de centra Sindo kaj suda Panĝabio.<ref name=":10" /> La Talpuroj konstruis la [[Fortikaĵo Manora|Fortikaĵon Manora]] en 1797,<ref name=":03">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=Vg0IAAAAQAAJ&pg=PA475|titolo=A handbook for India. Part ii. Bombay|familia nomo=Murray (publishers.)|persona nomo=John|jaro=1859|lingvo=en}}</ref><ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=HpKhAAAAMAAJ&pg=PA20|titolo=The Persian Gulf Pilot|jaro=1875|eldoninto=J. D. Potter.|lingvo=en}}</ref> kiu estis uzita por protekti la havenon de Karaĉio de [[Al-Qasimi|al-Kasimaj]] piratoj.<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=tGboFK2QPUwC&pg=PA162|titolo=The Blood-red Arab Flag: An Investigation Into Qasimi Piracy, 1797–1820|familia nomo=Davies|persona nomo=Charles E.|jaro=1997|eldoninto=University of Exeter Press|ISBN=978-0-85989-509-5|lingvo=en}}</ref> En 1799 aŭ 1800, la fondinto de la Talpura dinastio, Mir Fateh Ali Ĥan, permesis al la [[Brita Orienthinda Kompanio|Orienthinda Firmao]] sub ''Nathan Crow'' establi komercan poŝton en Karaĉio.<ref>{{Cite book|last=Huttenback|first=Robert A.|url=https://archive.org/details/britishrelations0000hutt|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/britishrelations0000hutt/page/3 3]|title=British Relations with Sind, 1799–1843: An Anatomy of Imperialism|year=1962|publisher=University of California Press|language=en}}</ref> Li estis permesita konstrui domon por li mem en Karaĉio ĉe tiu tempo, sed en 1802 li ricevis ordonon forlasi la urbon.<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=XcpmDwAAQBAJ&q=nathan+crow+sindh&pg=PT138|titolo=British Rule in India|familia nomo=Sunderlal|persona nomo=Pandit|dato=2018-08-01|eldoninto=SAGE Publishing India|ISBN=978-93-5280-803-8|lingvo=en}}</ref> La urbo daŭre esti regita de la Talpuroj ĝis ĝi estis okupota de armeoj sub la komando de [[John Keane]], en februaro 1839.{{Mallonga piednoto|Laurent Gayer|2014}} === Brita kontrolo === [[Dosiero:A_street_in_Old_Town,_Karachi,_India._Photograph,_1897._Wellcome_V0029261.jpg|eta|Bildo de 1897 pri la strato Rampart de Karaĉio, en [[Mitadar]]]] [[Dosiero:FrereHall_Karachi.jpg|eta|Kelkaj el la plej famaj konstruaĵoj de Karaĉio, kiel [[Frere Halo|Halo Frejr]], datiĝas je la [[brita Raĝlando]].]] [[Dosiero:Karachi_Municipal_Corporation_(KMC)_Head_Office_at_M.A_Jinnah_Road_-_Photo_By_Aliraza_Khatri.jpg|alternative=|eta|Karaĉio oferas plurajn ekzemplojn de kolonia-epoka [[Hindo-Saracena arĥitekturo]], kiel la [[Karachi Urba Kompania Konstruaĵo|Konstruaĵo KMC]].]] La [[Brita Orienthinda Kompanio|Orienthinda Kompanio]] konkeris Karaĉion la 3-an de februaro 1839, post kiam la armeo de {{HMS|Wellesley|1815|6}} ekpafis kaj rapide detruis la [[Fortikaĵo Manora|Fortikaĵon Manora]], kiu gardis la havenon de Karaĉio ĉe la [[Manora (Karaĉio)|duoninsulo Manora]].<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://archive.org/details/recollectionsoff00neilrich|titolo=Recollections of Four Years' Service in the East with H.M. Fortieth Regiment|alirdato=2009-11-27|familia nomo=Neill|persona nomo=John Martin Bladen|jaro=1846|lingvo=en}}</ref> La loĝantaro de Karachi ĉe la tempo estis {{Ĉirkaŭ|{{nombro|8000}}|{{nombro|14000}}}}<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=7tIwAQAAMAAJ&q=denso+hall+sandstone+1886+rupees|titolo=Kurrachee: (Karachi) Past, Present and Future|familia nomo=Baillie|persona nomo=Alexander Francis|jaro=1890|eldoninto=Thacker, Spink|lingvo=en}}</ref> kaj estis limigita al la urbomuro de [[Mithadar|Mitadar]], kun kelkaj antaŭurboj ĉe la hodiaŭa [[kvartalo Serai]].<ref name=":12">{{Cite web|url=http://beta.dawn.com/news/826915/preserving-cultural-assets|title=Preserving cultural assets|date=2008-02-10|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=2020-04-13|language=en}}</ref> La Britaj trupoj, uzante la nomon «kompanio Bahadur» establis tendaron je la oriento de la venita urbo, kiu fariĝis la antaŭirinto de la moderna [[Kantonmento Karaĉio]]. La britoj poste transformis la kampadejon en militistan garnizono por helpi la britan militan penon dum la [[Unua Angl-Afgana Milito]].<ref name="Oxford University Press" /> La [[Malnova Goao|portugala Goaa]] komunumo ekmigris al Karaĉio en la 1820-aj jaroj kiel negocistoj. La plimulto de la {{Ĉirkaŭ|{{nombro|100000}}}} kiu decidis migri [[Pakistano]]n koncentriĝis en urbo Karaĉio.<ref name=":32">{{Cite web |date=2022-04-16 |title=Celebrating Karachi's Goan connection {{!}} The Express Tribune |url=https://tribune.com.pk/story/2352894/celebrating-karachis-goan-connection |access-date=2022-04-24 |website=tribune.com.pk |language=en}}</ref> La ĉefurbo de Sindo estis movita de [[Hajderabado (Pakistano)|Hajderabado]] al Karaĉio en 1840, kiam Karaĉio estis aneksita al la [[Brita imperio|brita Imperio]] post Grava Generalo [[Charles James Napier]] kaptis la ceteron de Sindo kun sia venko kontraŭ la [[Talpura dinastio|Talpuroj]] ĉe la [[Batalo de Miani]]. Dank'al la 1843 aneksado, la 17-an de februaro la tuta provinco estis amalgamata kun la [[Prezidanteco Bombajo]] por la sekvantaj 93 jaroj kaj Karaĉio restis la sekcia ĉefsidejo. Kelkaj jaroj poste, en 1846, Karaĉio suferis grandan ĥoleran ekinfestiĝon, kiu igis la kreadon de la Ĥolera Komisiono de Karaĉio (kiu poste iĝis la civita registaro de la urbo).<ref name=":11">{{Cite book|url=http://shehri.org/img/Local%20&%20City%20Govt%20FINAL%20File.pdf|title=LOCAL AND CITY GOVERNMENT HANDBOOK – PROVINCE OF SINDH AND KARACHI CITY|year=2018|editor-last=Anwar|editor-first=Farhan|website=Shehri|isbn=978-969-9491-14-6|language=en}}</ref> La urbo disvolviĝis sub la administro de sia nova Komisionestro, [[Henry Bartle Frere|Henry Bartle Edward Frere]], kiu estis nomumita dum la 1850-aj jaroj. La britoj rekonis la stretgian gravecon de Karaĉio kaj starigis la [[Haveno de Karaĉio|havenon de Karaĉio]] en 1854. Karaĉio rapide iĝis transportnabo por brita Hindio pro la lastatempe-konstruita haveno kaj fervojinfrastrukturo, kaj ankaŭ pro la pliiĝo en agrikulturaj eksportaĵoj ekde la malfermo de produktivaj terpecoj de lastatempe-irigaciita tero en [[Panĝabo (Pakistano)|Panĝabio]] kaj [[Sindo]].<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Pakistan: A Country Study|familia nomo=Blood|persona nomo=Peter R.|jaro=1996|eldoninto=DIANE Publishing|ISBN=978-0-7881-3631-3|paĝo=96|lingvo=en}}</ref> En 1856, la valoro de varoj komercitaj tra Karaĉio atingis £{{nombro|855103}}, kaj plugvidis la starigon de negocistaj oficejoj kaj staploj.<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=prF_ZLZKtggC&q=%22Indus+steam+flotilla%22+%22orient+inland%22&pg=PA35|titolo=Settlements of the Indus River|familia nomo=Bowden|persona nomo=Rob|jaro=2005|eldoninto=Capstone Classroom|ISBN=978-1-4034-5723-3|lingvo=en}}</ref> Laŭ takso, la loĝantaro en 1856 estis {{nombro|57000}}.<ref name=":3">{{Cite book|last=Heitzman|first=James|url=https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit/page/129 129]|title=The City in South Asia|date=2008-03-31|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-28963-9|language=en}}</ref> Dum la [[Hindia ribelo de 1857|Sipaja ribelo]] de 1857, la 21-a Indiĝena Infanterio, tiam postenigita ĉe Karaĉio, ribelis kaj deklaris la aliĝon al la ribela armeo en septembro 1857, kvankam la britoj kapablis rapide venki la ribelulojn kaj repreni la kontrolon de la urbo. Post la ribelo, la britaj koloniaj administrantoj daŭre disvolvis la infrastrukturon de la urbo, sed daŭre neglektis lokojn kiel [[Lyari|Ljari]], kiu estis la hejmo de la urba origina loĝantaro de Sindaj fiŝkaptistoj kaj Baluĉiaj nomadoj.<ref name=":5">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=dwUBCwAAQBAJ&q=post+partition+karachi&pg=PT242|titolo=Religion and Urbanism: Reconceptualising sustainable cities for South Asia|familia nomo=Narayanan|persona nomo=Yamini|dato=2015-11-19|eldoninto=Routledge|ISBN=978-1-317-75541-8|lingvo=en}}</ref> Kun la eko de la [[Usona Enlanda Milito]], la haveno de Karaĉio fariĝis grava katuno-eksportanta havenon,<ref name=":3" /> kaj la starigo de la firmaoj ''Indus Steam Flotilla'' kaj ''Orient Inland Steam Navigation Company'' kiuj transportis katunon el la cetero de Sindo al la haveno de Karaĉio kaj poste al teksaĵaj mietiejoj en Anglio.<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=iew2AQAAMAAJ&q=Indus+steam+flotilla&pg=PA41|titolo=The Scinde Railway and Indus Flotilla Companies: Their Futility and Hollowness Demonstrated, Also an Exposure of the Delusion which Exists Respecting the Five Per Cent Guarantee, which Insures No Dividend Whatever to the Respective Shareholders|familia nomo=Clarke|persona nomo=S. H.|jaro=1858|eldoninto=Richardson Brothers|lingvo=en}}</ref> Dank'al la pliigitaj ekonomiajn ŝancojn, ekonomia migrantoj de pluraj etnecoj kaj religioj, inkluzive de Angloj-Britoj, [[Parsioj]], [[Maratoj]] kaj [[Kristianismo en Goao|Goaaj kristanoj]], inter la aliaj, venis loĝi en Karaĉion, kaj starigis multajn komercojn en la nova komerca distrikto [[Saddar|Sadar]].<ref name=":3" /> [[Muhammad Ali Jinnah|Mahometo Ali Ĝinah]], la fondinto de Pakistano, naskiĝis en la [[domego Vazir]] de Karaĉio en 1876 el tiuj migrantoj el [[Guĝarato]]. Publikaj konstruaĵaj dum tiu tempo sekvis [[Novgotiko|gotikan]] kaj [[Hindo-Saracena arĥitekturo|Hindo-Saracenan]] stilojn, inkluzive de la konstruo de [[Frere Halo|Halo Frejr]] en 1865 kaj de la [[Merkato Imperiestrino]] en 1889. Kun la kompletiĝo de la [[Sueza Kanalo]] en 1869, la posizio de la haveno de Karaĉio fariĝis eĉ pli grava.<ref name=":3" /> En 1878, la brita Raĝlando konektis Karaĉion kun la reto de la [[Brita Raĝlando|vasta fervoja sistemo de brita Hindio]]. En 1887, la haveno de Karaĉio estis radikale plibonigita per konekto al la fervojoj, kune kun vastigo kaj dragado de la haveno kaj konstruo de ondrompilo.<ref name=":3" /> La [[Sinagogo Magain Shalome|unua sinagogo de Karaĉio]] estis starigita en 1893.<ref>{{Cite book|title=Studies on Karachi: Papers Presented at the Karachi Conference 2013|year=2015|publisher=Cambridge Scholars Publishing|isbn=978-1-4438-8450-1|editor1-last=Askari|editor1-first=Sabiah|pages=325|language=en}}</ref> En 1899, Karaĉio fariĝis la plej granda eksportanta haveno de tritiko en la oriente de Eŭropo.<ref>[Herbert Feldman [1970]: ''Karachi Through a Hundred Years: The Centenary History of the Karachi Chamber of Commerce and Industry 1860–1960''. 2. ed. Karachi: Oxford University Press (1960).]</ref> En 1901, la loĝantaro de Karaĉio estis 117000 kun ceteraj 109000 se oni inkluzivis la [[Municipa Komisio de Karaĉio|municipan areon]]<ref name=":3" />. La britoj, sum ilia regado, starigis la [[Municipa Komisiono de Karaĉio|urban registaron de la municipo]]. La urbestro [[Seth Harchandrai Vishandas|Set Harĉandrai Viŝandas]], ankaŭ konata kiel la «Patro de moderna Karaĉio», stimulis la urban registaron por ke ili plibonigu purigajn kondiĉojn en la malnova urbo, kaj ankaŭ por konstrui gravajn infrastrukturajn en la nova urbo post lia balotado en 1911.<ref name="nadeemf.paracha">{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/1134284|title=Visual Karachi: From Paris of Asia, to City of Lights, to Hell on Earth|first=Nadeem F.|last=Paracha|website=Dawn|date=2014-09-26|location=Pakistan|access-date=2016-03-10|language=en}}</ref> En 1914, Karaĉio fariĝis la plej granda haveno pri eksportado de tritiko el la tuta brita Imperio,<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=UgMeAQAAMAAJ&q=karachi+1914+largest+port|titolo=Ansari's Trade & Industrial Directory of Pakistan|eldoninto=Ansari Publishing House.|lingvo=en}}</ref> dank'al grandaj irigaciaj laboroj en [[Sindo]], kiuj pliigis la produktokvantojn de tritiko kaj katuno .<ref name=":3" /> En 1924, la Aerodromo Strato Drig estis establita,<ref name=":3" /> nun nomata [[PAFa Bazo Faisal|Aerarmea Bazo Fajsal]]. La kreskanta graveco de Karaĉio kiel kosmopolita transportnabo kreskis la influon de ne-Sindanoj en la administro de Sindo. Jam en 1921, duono de la urbo naskiĝis ekstere de Karacîo.<ref name=":6">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=L0BeBAAAQBAJ&q=post+partition+karachi&pg=PA23|titolo=Karachi: Ordered Disorder and the Struggle for the City|familia nomo=Gayer|persona nomo=Laurent|dato=2014-07-01|eldoninto=Oxford University Press|ISBN=978-0-19-023806-3|lingvo=en}}</ref> Indiĝenaj Sindoj ĉagrenis pro ĉi tiu influo,<ref name=":3" /> kaj tiel plu ekde la 1-a de aprilo 1936, Sindo iĝis provinco sendependa el la Prezidanteco Bomajo, kun Karaĉio kiu denove iĝis ĉefurbo. En 1941, la loĝantaro de la urbo kreskiĝis ĝis 387000.<ref name=":3" /> === Post la sendependeco === [[Dosiero:Lord_Mountbatten_and_his_wife_Advena_in_Karachi_14_August_1947.jpg|eta|La [[Louis Mountbatten|lordo ''Mountbatten'']] kaj sia edzino [[Edwina Mountbatten|Edwina]] en Karaĉio la 14-an de aŭgusto 1947]] Kun la sukceso de la [[Pakistana Movado]] kaj la sendependeco de la lando en 1947, la 15-an de aŭgusto 1947 la ĉefurbo de Sindo estis movita de Karaĉio al Hajderabado, kaj Karaĉio fariĝis la nacia ĉefurbo de Pakistano. Karaĉio estis la plej granda urbo de Sindo, kun pli ol {{nombro|400000}} loĝantoj.<ref name="Penguin Publishing Group" /> La urbo havis iometan hinduan plimulton, ĉar ĉirkaŭ 51% el la loĝantaro estis hinduoj. La [[Dispartigo de Hindio|dispartigo]] kaŭzis la eliradon de multaj el la hinduaj loĝantoj de la urbo, kvankam Karaĉio, kiel plejparto de Sindo, restis relative paca kompare al la urboj en Panĝabio..<ref name=":7">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=M2vu7Odjz6kC&q=karachi+riots+1948+muslim+refugees&pg=PA278|titolo=The Global World of Indian Merchants, 1750–1947: Traders of Sind from Bukhara to Panama|familia nomo=Markovits|persona nomo=Claude|dato=2000-06-22|eldoninto=[[Cambridge University Press]]|ISBN=978-1-139-43127-9|lingvo=en}}</ref> Tumultoj ekis la 6-an de januaro 1948, post kiam plejparto de la hinduaj loĝantoj de Sindo fuĝis al Barato,<ref name=":7" /> kun la helpo de la Barata registaro.<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=2u_IU-aoNhwC&q=karachi+riots+1948+muslim+refugees&pg=PA53|titolo=The Long Partition and the Making of Modern South Asia: Refugees, Boundaries, Histories|familia nomo=Zamindar|persona nomo=Vazira Fazila-Yacoobali|dato=2007-11-14|eldoninto=Columbia University Press|ISBN=978-0-231-51101-8|lingvo=en}}</ref> Karaĉio fariĝis la plej ŝatata centro por la novaj loĝejoj de la burĝaj [[Islamano|islamaj]] [[Muhajir popolo|Muhaĝiroj]], rifuĝintoj kiu fuĝis el Barato; en majo de 1948, kun siaj novaj {{nombro|470000}} rifuĝintoj,<ref name=":8">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=n5c9ta97GeoC&q=post+partition+karachi|titolo=The Long Partition and the Making of Modern South Asia: Refugees, Boundaries, Histories|familia nomo=Zamindar|persona nomo=Vazira Fazila-Yacoobali|jaro=2010|eldoninto=Columbia University Press|ISBN=978-0-231-13847-5|lingvo=en}}</ref> Karaĉio spertis treegan ŝanĝon pri demografio. En 1941, la islamanoj estis 42% el la loĝantoj de Karaĉio, sed en 1951 ili fariĝis pli ol 96% el la loĝantaro de la urbo.<ref name=":6" /> La loĝantoj triobligis inter 1941 kaj 1951.<ref name=":6" /> La [[urdua]] anstataŭis la [[Sinda lingvo|sindan]] kiel la plej parolata lingvo de Karaĉio; la [[Sinda lingvo|sinda]] estis la denaska lingvo de 51% el Karaĉio en 1941, sed nur de {{nombro|8.5}}% en 1951, dum la [[Urduo|urdua]] kreskiĝis kaj fariĝis la denaska lingvo de 51% el la loĝantaro de Karaĉio.<ref name=":6" /> Po {{nombro|100000}} Muhaĝiraj rifuĝintoj alvenis ĉiujare en Karaĉion ĝis 1952. La Muhaĝiroj daŭre alvenis el malsamaj partoj de [[Barato]] ĝis {{nombro|2000}}.<ref name=":6" /> Karaĉio estis elektita kiel la unua ĉefurbo de Pakistano kaj estis administrita kiel federala distrikto aŭtonoma el Sindo ekde 1948,<ref name=":8" /> kaj la ĉefurbo de Sindo moviĝis denove el Hajderabado al Karaĉio, ĝis la nacia ĉefurbo estis movita al [[Rawalpindi|Ravalpindi]] en 1958.<ref>{{citation |first=Barbara A.|last=Weightman|title=Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia|url=https://books.google.com/books?id=qeBfed17zxEC&pg=PA187|date=2011-06-15|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-13998-1|ref={{sfnref|Barbara A. Weightman|2011}}|language=en}}</ref> Dum fremdaj ambasadejoj moviĝis for de Karaĉio, la urbo hodiaŭ gastigas multenombrajn konsulejojn, foje honoraj.<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Party, Government and Freedom in the Muslim World: Three Articles Reprinted from the Encyclopaedia of Islam, 2d Ed., V. 3, Parts 49–50|jaro=1968|eldoninto=Brill Archive|paĝo=37|lingvo=en}}</ref> Inter 1958 kaj 1970, la rolo de Karaĉio kiel ĉefurbo de Sindo ĉesis, pro la programo «Unu Unuo» ({{Lang-en|One Unity}}) leĝigita de Prezidanto [[Iskander Mirza]].<ref name="nadeemf.paracha" /> Karaĉio de la [[1960-aj jaroj]] estis rigardita kiel ekonomia modelo tra la mondo, kaj [[Seulo]], en Sud-Koreio, depruntis la duan «kvin-jara plano» de la urbo.<ref>Planning Commission, The Second Five Year Plan: 1960–65, Karachi: Govt. Printing Press, 1960, p. 393</ref><ref>Planning Commission, Pakistan Economic Survey, 1964–65, Rawalpindi: Govt. Printing Press, 1965, p. 212.</ref> Pluraj ekzemploj pri [[moderna arĥitekturo]] estis konstruitaj en Karaĉio dum ĉi tiu periodo, inkluzive de la maŭzoleo [[Mazar-e-Kaid]], la rekonebla [[Masjid e Tooba|Masĝid-e-Tuba]] kaj la ''[[Habib Banka Placo|Habib Bank Plaza]]'' (la tiama plej alta konstruaĵo el tuta suda Azio). La loĝantoj de la urbo de 1961 kreskiĝis je 369% komparite al 1941.<ref name=":6" /> Ekde la mezo de la 1960-aj jaroj, Karaĉio ekallogis grandajn nombrojn de [[Paŝtunoj]], [[Panĝabaj islamanoj|Panĝaboj]] kaj [[Kaŝmiroj]] el norda Pakistano.<ref name=":6" /> La 1970-aj jaroj vidis rapidegan kreskon de konstruaĵoj, financita per monsendaĵoj kaj investoj de la [[Arabaj ŝtatoj de la Persa golfo|Golfaj ŝtatoj]] kaj la apero de apartamentaj konstruaĵoj en la urbo.<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=BklRBAAAQBAJ&q=karachi+1970s&pg=PA40|titolo=Karachi: Ordered Disorder and the Struggle for the City|familia nomo=Gayer|persona nomo=Laurent|jaro=2014|eldoninto=[[Oxford University Press]]|ISBN=978-0-19-935444-3|lingvo=en}}</ref> La prezoj de nemoveblaĵoj tre plialtiĝis dum ĉi tiu periodo, ĝenerante krizon pri loĝejoj.<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=rurrAAAAMAAJ&q=karachi+1970s+boom|titolo=Population Growth and Policies in Mega-cities: Karachi|jaro=1988|eldoninto=UN|lingvo=en}}</ref> La periodo ankaŭ vidis [[Laboristaj tumultoj en Karaĉio de 1972|laboristajn tumultojn]] en industrioj de Karaĉio ekde 1970, kiuj estis perforte subpremitaj de la registaro de Prezidanto [[Zulfikar Ali Bhutto|Zulfikar Ali Buto]] ekde 1972 pluen.<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=C28sDwAAQBAJ&q=karachi+1970s&pg=PT205|titolo=Cityscapes of Violence in Karachi: Publics and Counterpublics|familia nomo=Khan|persona nomo=Nichola|dato=2017-07-15|eldoninto=[[Oxford University Press]]|ISBN=978-0-19-086978-6|lingvo=en}}</ref> Por pacigi konservativajn fortojn, Buto malpermesis alkoholon en Pakistano kaj limigis la diskotekojn de Karaĉio kaj la kabaredojn; tiel ĉesis la antaŭe vigla dumnokta vivo de Karaĉio.<ref name=":9">{{Cite book|last1=Udupa|first1=Sahana|url=https://books.google.com/books?id=_jwlDwAAQBAJ&q=karachi+1970s+zia&pg=PA41|title=Media as Politics in South Asia|last2=McDowell|first2=Stephen D.|date=2017-07-14|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-351-97221-5|language=en}}</ref> La artaj agadoj de la urbo sceno estis cetere subpremitaj dum la regado de la diktatora generalo Zia-ul-Hak.<ref name=":9" /> Pro la islamigaj politikoj de Zia, la okcidentemaj alt-burĝoj de Karaĉio plejparte retiriĝis el la publikaj agadoj kaj, male, formis iliajn proprajn sociajn klubojn kiu fariĝis nealireblaj al la malriĉuloj.<ref name=":9" /> Ĉi tiu jardeko ankaŭ vidis enfluon de pli ol unu miliono de Beharaj enmigrintoj en Karaĉion el la lastatempe-fondita lando [[Bangladeŝo]] kiu apartigis el Pakistano ekde 1971. En 1972, la distrikto Karaĉio dividiĝis en tri distriktojn: [[Distrikto Orienta Karaĉio|orienta]], [[Distrikto Okcidenta Karaĉio|okcidenta]] kaj [[Distrikto Suda Karaĉio|suda]]. La 1980-aj kaj 1990-aj jaroj spertis enfluon de preskaŭ unu miliono da [[Afganoj|Afganaj]] rifuĝintoj en Karaĉion, kiuj fuĝis el la Sovetia-Afgana milito.<ref name=":6" /> Post tio, aliaj rifuĝintoj enmigris el post-revolucia [[Irano]].<ref>{{Cite journal|url=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract;jsessionid=C8D0B7394F7D074D6832875766C3D91E.tomcat1?fromPage=online&aid=1636848|title=Afghan refugees population in Pakistan|journal= Journal of Biosocial Science|month=julio|year= 1990|volume=22|issue=3|pages=269–279|publisher=Journals.cambridge.org|doi=10.1017/S0021932000018654|access-date=2010-05-06|last1=Yusuf|first1=Farhat|pmid=2169475|s2cid=33827916|language=en}}</ref> Ĉe ĉi tiu tempo, Karaĉio estis ankaŭ skuita de politika konflikto, dum la nombro de krimoj tre altiĝis kun la alveno de armiloj de la [[Enlanda milito en Afganio|milito en Afganio]].<ref name="violentEnd" /> La konflikto inter la [[MQM (Pakistana partio)|partio MQM]] kaj etnaj [[Sindoj]], [[Paŝtunoj]], [[Panĝaboj]] kaj [[Baluĉoj]] iĝis akra.<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=lSCMAgAAQBAJ&q=mqm+pashto+punjabi+sindhi+conflict|titolo=Mohajir Militancy in Pakistan: Violence and Transformation in the Karachi Conflict|familia nomo=Khan|persona nomo=Nichola|dato=2010-04-05|eldoninto=Routledge|ISBN=9781135161927|lingvo=en}}</ref> La partio kune kun sia vasta reto de subtenantoj iĝis la celo de Pakistanaj sekurecaj fortoj kiel parto de la polemika «[[Operacio Pura-supre|operacio purigo]]» en 1992, klopodo por restarigi pacon en la urbo kiu daŭris ĝis 1994.<ref name="Minahan">{{Citaĵo el libro|titolo=Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World|familia nomo=Minahan|persona nomo=James|jaro=2002|volumo=3|eldoninto=Greenwood|ISBN=978-0-313-32111-5|paĝoj=1277–78|lingvo=en}}</ref> Eĉ anti-hinduaj tumultoj naskiĝis en Karaĉio en 1992 sekve de la malkonstruo de la [[Babri Moskeo|moskeo Babri]] en Barato fare de grupo de hinduaj naciistoj antaŭe tiun saman jaron.<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=https://www.nytimes.com/1992/12/08/world/pakistanis-attack-30-hindu-temples.html|titolo=PAKISTANIS ATTACK 30 HINDU TEMPLES|alirdato=2017-12-01|dato=1992-12-08|lingvo=en|verkaĵo=The New York Times}}</ref> En 1996, du novaj diskritoj estis kreitaj en la [[dividiĝo Karaĉio]], nome distriktoj [[Distrikto Centra Karaĉio|centra]] kaj [[Distrikto Malir|Malir]]. Dum la 2010-aj jaroj aliaj centoj de miloj de Paŝtunaj rifuĝintoj alvenis post ke li fuĝis el [[konflikto en nord-okcidenta Pakistano]] kaj el la [[Pakistanaj inundoj de 2010]].<ref name=":6" /> Tiam Karachi fariĝis ĝenerale konata pro ties altaj indicoj de perfortaj krimoj, kune kun krimaj agadoj, militfarado de bandaĉoj, sektaj perfortoj kaj eksterleĝaj mortigoj.<ref name=":5" /> La registritaj krimoj tre malpliiĝis post polemika subpremada operacio kontraŭ krimuloj, la partio MQM kaj islamaj radikaluloj, iniciatita en 2013 de la [[Pakistanaj Gardistoj|Pakistanaj gardistoj]].<ref name="New York TImes" /> Rezulte de la operacio, Karaĉio pasis el la 6-a plej danĝera urbo pro krimoj el la mondo (en 2014), al nur la 128-a (en 2022).<ref name=":4">{{Cite web|last=Dawn.com|first=Imtiaz Ali {{!}}|date=2020-02-07|title=Karachi jumps 22 points since last year on global crime index|url=https://www.dawn.com/news/1533023|access-date=2020-03-04|website=Dawn|location=Pakistano|language=en}}</ref> En 2022 almenaŭ unu miliono da [[Pakistanaj inundoj de 2022|inundataj loĝantoj]] el [[Sindo]] kaj el [[Baluĉio]] trovis rifuĝon en Karaĉio.{{mankas fonto}} == Geografio == {{Ĉefa artikolo|Geografio de Karaĉio}} Karaĉio troviĝas ĉe la marbordo de provinco Sindo en suda Pakistano, laŭlonge de la [[haveno de Karaĉio]], [[natura haveno]] ĉe la [[Araba Maro]]. Karaĉio staras sur marborda ebenaĵo kun disigitaj rokaj, montetoj kaj marĉoj. [[Mangrovo|Mangrovaj]] arbaroj kreskiĝas en la saletaj akvoj ĉirkaŭ la haveno de Karaĉio kaj pli for, sudoriente, ĉe la vasta [[Indusa Riverdelto|Indusa riverdelto]]. Okcidente de Karachi urbo estas la [[Kabo Monze]], loke sciita kiel [[Ras Muari]], kiu estas areo karakterizita de maraj krutaĵoj, roka sandstone promontories kaj plaĝoj. Karaĉio situas tre proksime al grava faŭlta linio, kie la [[Hindia plato]] renkontas la [[Arabia plato|arabian platon]].<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.dawn.com/news/162899/karachi-karachi-s-earthquake-history|titolo=KARACHI: Karachi's earthquake history|dato=2005-10-26|lingvo=en}}</ref> Ene de la urbo de Karaĉio estas du malgrandaj vicoj da montoj: la [[montetoj Ĥasa]] kaj la [[montetoj Mulri]], kiuj troviĝas nordokcidente kaj prezentas baron inter [[Norda Nazimabad]] kaj [[Orangi]].<ref>{{Cite web|url=http://www.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=204319&Cat=4&dt=10/18/2009|title=A story behind every name|date=2009-10-21|website=The News International, Pakistan|access-date=2015-06-14|archive-date=2015-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20151007115813/http://www.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=204319&Cat=4&dt=10%2F18%2F2009|url-status=dead|language=en}}</ref> La montetoj de Karachi estas senplantaj kaj estas parto de la pli granda [[Montoj Kirtar|montovico Kirtar]] kaj havas maksimuman altecon de 528 metroj (1732 piedoj).{{Mankas fonto}} Inter la montetoj situas larĝaj marbordaj ebenaĵoj intermetitaj per sekaj riveraj litoj kaj akvaj kanaloj. Karaĉio disvolviĝis ĉirkaŭ la [[rivero Malir]] kaj la [[rivero Ljari]]; fakte, la plaĝo de Ljari estis la ejo de la setlejo nome «Kolaĉi». Oriente de Karaĉio troviĝas la inundaj ebenaĵoj de la [[Induso|rivero Induso]].<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.ucl.ac.uk/dpu-projects/Global_Report/pdfs/Karachi.pdf|titolo=The case of Karachi, Pakistan|alirdato=2016-06-01|eldoninto=University College London|lingvo=en|arkivurl=https://web.archive.org/web/20130915074410/http://www.ucl.ac.uk/dpu-projects/Global_Report/pdfs/Karachi.pdf|arkivdato=2013-09-15}}</ref> === Klimato === {{Ĉefa artikolo|Klimato de Karaĉio}} [[Dosiero:Karachi_beach_panorama.jpg|eta|La [[araba Maro]] influas la klimaton de Karaĉio, provizanta la urbon per pli moderaj temperaturoj kompare al aliaj areoj de provinco [[Sindo]].]] Karaĉio havas [[Arida klimato|varman dezertan klimaton]] ([[Klimata klasifiko de Köppen|Köppen]]: ''BWh'') superregita de longa «somera sezono» dum moderigita fare de oceana influo el la [[Araba Maro]]. La urbo havas ĉiujare pluvokvanton po malmulte (po {{Ĉirkaŭ|174}} mm ĉiujare), kun plejparto de la pluvoj okaze de musona sezono dum julio-aŭgusto. La somaroj estas varmaj kaj humidaj kaj Karaĉio ofte suferas pro mortigaj varmigoj.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/cities/2015/jul/22/where-world-hottest-city-kuwait-karachi-ahvaz|title=Where is the world's hottest city? |first=Hayley |last=Birch |date=2015-07-22|newspaper=The Guardian|access-date=2016-03-03|language=en}}</ref> Aliflanke, freŝaj maraj brizoj kutimas provizi malvarmon dum varmaj someraj monatoj. Sistemo de tekstaj mesaĝoj frue sendas atentigojn al la civitanoj, por ke ili sekvu antaŭgardajn mezurojn, kaj tio helpas preventi mortiĝojn okaze de nekutime-fortaj varmigoj aŭ fulmotondroj.<ref name="heatwave">{{Citaĵo el novaĵo|url=https://www.voanews.com/a/early-warning-pakistan-heat-wave-threat/4115662.html|titolo=With Early Warning, Karachi Cools a Heat Wave Threat|alirdato=2017-12-01|dato=2017-11-14|lingvo=en|verkaĵo=Voice of America}}</ref> La vintra klimato estas seka kaj daŭras ekde decembro ĝis februaro. Ĝi estas seka kaj agrabla vintre kompare al la sekvanta varmeta sezono, kiu ekas en marto kaj daŭras ĝis oktobro. La proksimeco de la maro konservas la nivelojn de humideco je niveloj ĉirkaŭ konstantaj dum la tuta jaro. Tiel, la klimato similas al humida tropika klimato esceptas de malgranda pluvokvanto kaj foje de temperaturoj tre super 100 F ({{GdC|38}}) pro influo el la seka kontinento. La monato kun la plej granda pluvokvanto, 19 in (480&nbsp;mm), estis julio 1967.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2020/09/27/opinion/pakistan-climate-change.html?action=click&module=Opinion&pgtype=Homepage |title=Pakistan's Most Terrifying Adversary Is Climate Change |date=2020-09-27|newspaper=[[The New York Times]] |first=Fatima |last=Bhutto |access-date=2021-05-25|language=en}}</ref><ref name="pakmet">{{Cite web|url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/KARACHI.htm |title=Climate data&nbsp;– Karachi |publisher=Pakistan Meteorological Department, Government of Pakistan |access-date=2010-08-24 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100422011000/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/KARACHI.htm |archive-date=2010-04-22|language=en}}</ref> La plej granda pluvo en 24 horoj okazis la 7-an{{Spaceto}}de aŭgusto 1953, kiam {{Ĉirkaŭ|{{nombro|280.1}}}} mm ({{nombro|10.95}} in) de pluvo falis sur la urbon, kaŭzante grandajn inundojn.<ref>{{Cite web|url=http://beta.dawn.com/news/206412/rain-havoc-in-karachi|archive-url=https://web.archive.org/web/20101026221139/http://www.dawn.com/2006/08/18/top2.htm|url-status=dead|title=Rain havoc in Karachi|first=Dawn|last=Report|date=2006-08-18|archive-date=2010-10-26|website=DAWN.COM|language=en}}</ref> La plej alta temperaturo iam registrita en Karaĉio estas {{nombro|47.8}} {{GdC}} ({{nombro|118.0}} {{GdF}}), okaze de la 9-a de majo 1938;<ref>{{Cite web|url=http://www.pmd.gov.pk/cdpc/extrems/karachi.htm|title=Karachi Extremes|publisher=Pakistan Meteorological Department|location=Pakistano|access-date=2020-11-01|language=en}}</ref> la plej malalta iam ajn estis {{GdC|0}} ({{GdF|32}}) registrita la 21-an de januaro 1934.<ref name=pakmet /> {{Informkesto jara klimato |width = auto <!-- NE HAVEBLA --> |Charte=commune |nomo=Klimataj datumoj en Karaĉio. |metric first = Y <!-- NE HAVEBLA --> |single line = Y <!-- NE HAVEBLA --> <!-- la plej altaj --> |absaltatemp01 = 32.8 |absaltatemp02 = 36.5 |absaltatemp03 = 42.5 |absaltatemp04 = 44.4 |absaltatemp05 = 47.8 |absaltatemp06 = 47.0 |absaltatemp07 = 42.2 |absaltatemp08 = 41.7 |absaltatemp09 = 42.8 |absaltatemp10 = 43.3 |absaltatemp11 = 38.5 |absaltatemp12 = 35.5 <!-- Plej altaj monataj temperaturoj ({{GdC}}), ekde januaro (01) ĝis decembro (12) -->|altatemp01 = 25.9 |altatemp02 = 27.9 |altatemp03 = 31.7 |altatemp04 = 34.5 |altatemp05 = 35.3 |altatemp06 = 35.2 |altatemp07 = 33.1 |altatemp08 = 31.9 |altatemp09 = 32.8 |altatemp10 = 35.1 |altatemp11 = 32.2 |altatemp12 = 27.9 <!-- Averaĝaj monataj temperaturoj ({{GdC}}), ekde januaro (01) ĝis decembro (12) --> |avtemp01 = 20.4 |avtemp02 = 21.2 |avtemp03 = 25.4 |avtemp04 = 28.8 |avtemp05 = 31.0 |avtemp06 = 31.8 |avtemp07 = 30.4 |avtemp08 = 29.2 |avtemp09 = 28.7 |avtemp10 = 27.8 |avtemp11 = 24.6 |avtemp12 = 20.4 <!-- Plej malaltaj monataj temperaturoj ({{GdC}}), ekde januaro (01) ĝis decembro (12) --> |malaltatemp01 = 10.8 |malaltatemp02 = 13.0 |malaltatemp03 = 17.7 |malaltatemp04 = 22.5 |malaltatemp05 = 26.2 |malaltatemp06 = 28.1 |malaltatemp07 = 27.5 |malaltatemp08 = 26.2 |malaltatemp09 = 25.4 |malaltatemp10 = 21.4 |malaltatemp11 = 16.3 |malaltatemp12 = 12.2 <!-- Absolutaj plej altaj monataj temperaturoj ({{GdC}}), ekde januaro (01) ĝis decembro (12) --> |absmalaltatemp01 = 0.0 |absmalaltatemp02 = 3.3 |absmalaltatemp03 = 7.0 |absmalaltatemp04 = 12.2 |absmalaltatemp05 = 17.7 |absmalaltatemp06 = 22.1 |absmalaltatemp07 = 22.2 |absmalaltatemp08 = 20.0 |absmalaltatemp09 = 18.0 |absmalaltatemp10 = 10.0 |absmalaltatemp11 = 6.1 |absmalaltatemp12 = 1.3 <!-- Monata pluveco (en mm), ekde januaro (01) ĝis decembro (12) --> <!--|precipitation colour = green ??? --> |pluvo01 = 8.4 |pluvo02 = 7.4 |pluvo03 = 5.3 |pluvo04 = 3.0 |pluvo05 = 0.1 |pluvo06 = 10.8 |pluvo07 = 60.0 |pluvo08 = 60.9 |pluvo09 = 11.0 |pluvo10 = 2.6 |pluvo11 = 0.4 |pluvo12 = 4.8 <!-- Pluvaj tagoj, ekde januaro (01) ĝis decembro (12) --> |pluvatago01 = 0.7 |pluvatago02 = 0.8 |pluvatago03 = 0.7 |pluvatago04 = 0.2 |pluvatago05 = 0.1 |pluvatago06 = 0.9 |pluvatago07 = 8.0 |pluvatago08 = 3.3 |pluvatago09 = 0.7 |pluvatago10 = 0.3 |pluvatago11 = 0.1 |pluvatago12 = 0.7 <!-- Averaĝaj monataj sunumadoj NE HAVEBLA --> |Jan sun = 269.7 |Feb sun = 251.4 |Mar sun = 272.8 |Apr sun = 276 |May sun = 297.6 |Jun sun = 231 |Jul sun = 155 |Aug sun = 148.8 |Sep sun = 219 |Oct sun = 282.1 |Nov sun = 273 |Dec sun = 272.8 <!-- Averaĝaj tagaj sunumadoj, ĉiumonate (en horoj), ekde januaro (01) ĝis decembro (12) --> |suno01 = 8.7 |suno02 = 8.9 |suno03 = 8.8 |suno04 = 9.2 |suno05 = 9.6 |suno06 = 7.7 |suno07 = 5 |suno08 = 4.8 |suno09 = 7.3 |suno10 = 9.1 |suno11 = 9.1 |suno12 = 8.8 <!-- Elcentoj de suno NE HAVEBLA --> |Jan percentsun = 81 |Feb percentsun = 79 |Mar percentsun = 73 |Apr percentsun = 72 |May percentsun = 72 |Jun percentsun = 56 |Jul percentsun = 37 |Aug percentsun = 37 |Sep percentsun = 59 |Oct percentsun = 78 |Nov percentsun = 83 |Dec percentsun = 83 <!-- Ultraviola radiado NE HAVEBLA! --> |Jan uv=6 |Feb uv=8 |Mar uv=10 |Apr uv=12 |May uv=12 |Jun uv=12 |Jul uv=12 |Aug uv=12 |Sep uv=11 |Oct uv=9 |Nov uv=6 |Dec uv=5 |fonto =PMD (1991–2020),<ref name= PMD>{{Cite web |url = http://ffd.pmd.gov.pk/cp/ffd.php |title = Flood Forecasting Division Lahore |access-date = 2020-02-25 |language = en |archiveurl = https://web.archive.org/web/20200223210209/http://ffd.pmd.gov.pk/cp/ffd.php |archivedate = 2020-02-23 }}</ref> ''Weather Atlas'',<ref name=weather-atlas.com>{{Cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/pakistan/karachi-climate |title=Weather Atlas |publisher=Weather Atlas |access-date=2020-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200228202014/https://www.weather-atlas.com/en/pakistan/karachi-climate |archive-date=2020-02-28 |url-status=dead |language=en }}</ref> kaj ''Karachi Extremes'' (1931–2018)<ref name= PMDE>{{Cite web |url = http://www.pmd.gov.pk/cdpc/extrems/karachi.htm |title = Karachi Extremes |publisher = Pakistan Meteorological Department |access-date = 2020-11-01 |language =en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=41780&ano=2022&mes=3&day=30&hora=12&min=0&ndays=30|title= 41780: Karachi Airport (Pakistan)|author=<!--Not stated--> |date= 2022-03-29|website=ogimet.com |publisher=OGIMET |access-date= 2022-03-30|language=en}}</ref> }} === Urba pejzaĝo === La urbo unue disvolviĝis ĉirkaŭ la haveno de Karaĉio, kaj multo el sia kresko okazis dank'al al ties rolo kiel havenurbo fine de la 18-a jarcento,<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Karachi: Ordered Disorder and the Struggle for the City|familia nomo=Gayer|persona nomo=Laurent|jaro=2014|eldoninto=[[Oxford University Press]]|paĝo=33|lingvo=en}}</ref> male de la miljaraj malnovaj urboj de Pakistano kiel [[Lahoro]], [[Multano]] kaj [[Peŝavaro]]. La kvartalo [[Mithadar|Mitadar]] de Karaĉio estas la etendon de Kolaĉi antaŭ la alveno de la britoj. Brita Karaĉio estis disigita inter la «nova urbo» kaj la «malnova urbo», kaj la britaj investoj koncentris plejparte en la nova urbo.<ref name="Oxford University Press">{{Citaĵo el libro|titolo=Karachi: Ordered Disorder and the Struggle for the City|familia nomo=Gayer|persona nomo=Laurent|jaro=2014|eldoninto=[[Oxford University Press]]|ISBN=978-0-19-935444-3|lingvo=en}}</ref> La malnova urbo estis plejparte neplanita kvartalo kiu gastigis multajn el la indiĝenaj loĝantoj de Karaĉio kaj havis neniujn kloakajn sistemojn, elektron aŭ akvon.<ref name="Oxford University Press" /> La nova urbo konsistis el loĝdoma, komerca kaj militista areoj.<ref name="Oxford University Press" /> Pro la strategia valoro de la urbo, la britoj disvolvigis la [[Kantonmento de Karaĉio|kantonmenton de Karaĉio]] kiel militista depoto en la nova urbo por helpo la britaj militaj armeoj dum la [[Unua Angl-Afgana Milito]]<ref name="Oxford University Press" /> La evoluado de la urbo estis plejparte limigita ĉe la areo norde de la Ĉina Rivereto antaŭ la sendependeco, kvankam la ĉemara areo de [[Klifton (Karaĉio)|Klifton]] ankaŭ disvolviĝis kiel mez-klasana ejo sub la britoj kaj ties grandaj bangaloj kaj domegoj daŭre hodiaŭ estas inter la plej dezirindaj nemoveblaĵoj el la urbo. Tiuj historiaj areoj formas la plej malnovajn partojn de Karaĉio kaj enhavas ties plej gravajn monumentojn kaj registarajn konstruaĵojn; la strato I. I. Ĉundrigar gastigas plejparton de la bankoj de Pakistano, inkluzive de la ''[[Habib Bank Plaza]]'' kiu estis plej alta konstruaĵo de Pakistano ekde 1963 ĝis la komenco de la 2000-aj jaroj.<ref name="nadeemf.paracha" /> Sur marborda ebenaĵo nordokcidente de la historia kerno de Karaĉio situas la vasta distrikto [[Orangi]]. Norde de la historia kerno estas plejparte de la burĝa distrikto [[Nazimabad]] kaj alta-burĝa [[Norda Nazimabad]], kiuj disvolviĝis dem la 1950-aj jaroj. Oriente de la historia kerno estas la areo konata kiel Defendo, vasta burĝa antaŭurbo evoluigita kaj administrita fare de la [[Pakistana Armeo]]. La marbordaj ebenaĵoj de Karachi laŭlonge de la [[Araba Maro]] sude de Klifton ankaŭ disvolviĝis tre pli malfrue kiel parto de projekto de la aŭtoritato pri defendo ({{Lang-en|Defence Housing Authority}}). La urbolimoj de Karaĉio ankaŭ inkluzivas plurajn insulojn, kiel la [[insuloj Baba kaj Bit]], Ostraj Rokoj kaj [[Manora, Karachi|Manora]], eks-insulo kiu estas nun konektita al la metropolo per maldika [[sablobenko]] longa 12 kilometrojn kaj konata kiel [[Sandspit Plaĝo|Sandspit]]. La ĉiuj areoj nome [[Gulistan-e-Ĝohar]], [[Gulŝan-e-Ikbal]], [[Federala B. Areo]], [[Malir]], [[Landi]] kaj [[Korangi Urbo|Korangi]] disvolviĝis post 1970. La urbo estis priskribita kiel disigita en sekcioj, por disigi homojn kiuj vivas en laŭplanaj kvartaloj kun aliro al urbaj servoj kaj, aliflanke, homojn kiuj vivas en naplanataj komunumoj kun neadekvata aliro al tiaj servoj.<ref name="e">{{Cite book|editor1-last=Askari|editor1-first=Sabiah|title=Studies on Karachi: Papers Presented at the Karachi Conference 2013|year=2015|publisher=Cambridge University Scholars|isbn=978-1-4438-8450-1|language=en}}</ref> 35% el la loĝantoj de Karaĉio vivas en neplanataj komunumoj.<ref name="e" /> == Ekonomio == {{Ĉefa artikolo|Ekonomio de Karaĉio}} [[Dosiero:Pakistan Karachi-cobbler.jpg|eta|dekstra|200px|Tradicia metio en la bazaro de Karaĉio.]] [[Dosiero:Karachi - Pakistan-market.jpg|eta|dekstra|200px|Dimanĉa teksaĵa merkato en Karaĉio.]] Karaĉio estas la financa kaj komerca ĉefurbo de Pakistano.<ref>{{cite web |url=http://14.192.147.139/CDGK/Portals/0/Department/Master%20Plan/App%20KSDP-2020%20VERSION%20ANNEXURE1.pdf |title=Annexures |publisher=City District Government Karachi |access-date=2014-02-10 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130916070947/http://14.192.147.139/CDGK/Portals/0/Department/Master%20Plan/App%20KSDP-2020%20VERSION%20ANNEXURE1.pdf |archive-date=2013-09-16 |language=en }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130916070947/http://14.192.147.139/CDGK/Portals/0/Department/Master%20Plan/App%20KSDP-2020%20VERSION%20ANNEXURE1.pdf |date=2013-09-16 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://14.192.147.139/CDGK/Portals/0/Department/Master%20Plan/App%20KSDP-2020%20VERSION%20ANNEXURE1.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2023-02-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130916070947/http://14.192.147.139/CDGK/Portals/0/Department/Master%20Plan/App%20KSDP-2020%20VERSION%20ANNEXURE1.pdf |arkivdato=2013-09-16 }}</ref> Ekde la sendependeco de Pakistano, Karaĉio estas la centro de la ekonomio de la lando kaj restis la plej granda ekonomia urbo malgraŭ la ekonomia stagnado kaŭzita de socio-politika tumulto dum la lastaj 1980-aj kaj la 1990-aj jaroj. La urbo formas la centron de ekonomia koridoro etendiĝante de Karaĉio ĝis la apudaj [[Hajderabado (Pakistano)|Hajderabado]] kaj [[Thatta|Tata]].<ref name="wb">{{Citaĵo el gazeto|url=http://documents.worldbank.org/curated/en/935241478612633044/pdf/109961-WP-PUBLIC-disclosed-11-9-16-5-pm-Pakistan-Development-Update-Fall-2016-with-compressed-pics.pdf|titolo=Karachi City Diagnostic: livability, sustainability and growth in the city of Karachi|alirdato=2017-11-29|jaro=2016|monato=novembro|lingvo=en|gazeto=Pakistan Development Update|paĝoj=45–49}}</ref> En 2021, Karaĉio havis MEP-on (PPP) de 190&nbsp;miliardoj de USD kun jara kresko de {{nombro|5.5}}%.<ref name="Lloyd's"/><ref name="pwc1">{{Cite web|url=https://www.ukmediacentre.pwc.com/Content/Detail.asp?ReleaseID=3421&NewsAreaID=2 |title=Global city GDP rankings 2008–2025 |publisher=PricewaterhouseCoopers |access-date=2010-02-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513194342/https://www.ukmediacentre.pwc.com/Content/Detail.asp?ReleaseID=3421&NewsAreaID=2 |archive-date=2011-05-13|language=en}}</ref> Karaĉio kontribuas je 90% al MEP de Sindo<ref name="gdp4">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.spdc-pak.com/pubs/pubdisp.asp?id=nps5|titolo=Provincial Accounts of Pakistan: Methodology and Estimates|alirdato=2009-01-01|aŭtoro=Social Policy and Development Center|lingvo=en|arkivurl=https://web.archive.org/web/20080410155311/http://spdc-pak.com/pubs/pubdisp.asp?id=nps5|arkivdato=2008-04-10}}</ref><ref name="dawngdp2">{{Cite web|url=http://www.dawn.com/2006/02/21/ebr3.htm |title=Sindh, Balochistan's share in GDP drops |author=Dawn Group of Newspapers |access-date=2009-01-01 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604174526/http://www.dawn.com/2006/02/21/ebr3.htm |archive-date=2011-06-04|language=en}}</ref><ref name="dawngdp1">{{Cite web|url=http://www.dawn.com/2007/06/16/ebr3.htm |title=Sindh's GDP estimated at Rs 240&nbsp;billion |website=Dawn |access-date=2009-01-01 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080614200105/http://www.dawn.com/2007/06/16/ebr3.htm |archive-date=2008-06-04|language=en}}</ref><ref name="dawngdp3">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.dawn.com/2004/12/02/ebr1.htm|titolo=Sindh share in GDP falls by 1pc|alirdato=2009-01-01|aŭtoro=Dawn Group of Newspapers|dato=2004-12-02|lingvo=en}}</ref> kaj respondecas pri {{Ĉirkaŭ|25%}} de la tuta MEP de Pakistano.<ref name="adb" /><ref name="coastline" /> La grandurbo havas grandan [[Neformala ekonomio|neformalan ekonomion]] kiun oni kutimas ne inkluzivi en MEP-taksoj.<ref name="cipe.org">{{Citaĵo el gazeto|url=http://www.cipe.org/blog/2013/08/22/when-karachi-bleeds-pakistans-economy-bleeds/|titolo=When Karachi Bleeds, Pakistan's Economy Bleeds|alirdato=2016-11-02|dato=2013-08-22|lingvo=en|gazeto=Center for International Private Enterprise}}</ref> La neformala ekonomio povas konsistigi ĝis 36% de la totala ekonomio de Pakistano, kontraŭ nur 22% de la ekonomio de Barato, kaj 13% de la Ĉinia ekonomio.<ref>{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2012-04-05/the-secret-strength-of-pakistans-economy|title=The Secret Strength of Pakistan's Economy|date=2012-04-12|access-date=2016-11-02|agency=Bloomberg|language=en}}</ref> La neformala sektoro laborigas ĝis 70% el la laborantistoj de la grandurbo.<ref name="SAGE">{{Cite journal|last1=Hasan|first1=Arif|date=April 2015|title=Land contestation in Karachi and the impact on housing and urban development|journal=Environment and Urbanization|volume=27|issue=1|pages=217–230|doi=10.1177/0956247814567263|pmc=4540218|pmid=26321797|language=en|issn=0956-2478 }}</ref> En 2018 La Tutmonda Monitora Raporto pri Metropoloj ({{Lang-en|Global Metro Monitor Report}}) taksis la ekonomion de Karaĉio kiel la plej rendimenta metropola ekonomio en Pakistano.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.brookings.edu/wp-content/uploads/2018/06/Brookings-Metro_Global-Metro-Monitor-2018.pdf|titolo=Global Metro Monitor 2018|alirdato=2018-11-23|aŭtoro=Bouchet, Max; Liu, Sifan; and Parilla, Joseph; with Kabbani, Nader|jaro=2018|monato=junio|eldoninto=[[Brookings Institution]]|lingvo=en}}</ref> Hodiaŭ, dank'al la daŭra ekonomia vastigo de Pakistano, Karaĉio estas nun rangordita triona en la mondo laŭ kresko de elspezo de konsumantoj.<ref>{{Cite web|url=https://blog.euromonitor.com/2018/03/cities-consumer-expenditure-asia.html|title=Euromonitor 2018 research|website=Euromonitor research|access-date=2018-05-13|archive-date=2018-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180625104231/https://blog.euromonitor.com/2018/03/cities-consumer-expenditure-asia.html|url-status=dead|language=en}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180625104231/https://blog.euromonitor.com/2018/03/cities-consumer-expenditure-asia.html |date=2018-06-25 }} {{Citaĵo el la reto |url=https://blog.euromonitor.com/2018/03/cities-consumer-expenditure-asia.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2023-02-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20180625104231/https://blog.euromonitor.com/2018/03/cities-consumer-expenditure-asia.html |arkivdato=2018-06-25 }}</ref> Ĝin ankaŭ inkluzivis inter la plej bonaj urboj en la mondo laŭ pliigo de nombro de familioj ({{nombro|1.3}} milionoj da familioj) kun ĉiujara enspezo de pli ol {{nombro|20000}} usonaj dolaroj mezurita laŭ taksataj PPP-indicoj de 2025.<ref>{{Citaĵo el gazeto|url=https://www.mckinsey.com/~/media/McKinsey/Global%20Themes/Urbanization/Urban%20world/MGI_urban_world_mapping_economic_power_of_cities_full_report.ashx|titolo=Mckinsey Urban Mapping (cities)|lingvo=en|gazeto=Mckinsey (Urban Maping)}}</ref> La tutmonda gazeta raporto de ''FDI Intelligence'' (2017/2018) publikigita en ''[[Financial Times]]'' taksis Karaĉion inter la 10 plej bonaj ĉemaraj urboj de Azio por la estonta ''fDi''-a strategio.<ref>{{Cite web|url=https://www.fdiintelligence.com/Rankings/fDi-s-Asia-Pacific-Cities-of-the-Future-2017-18-the-winners|title=fDi's Asia-Pacific Cities of the Future 2017/18 – the winners|last=Intelligence|first=fDi|website=fdiintelligence.com|access-date=2018-11-23|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181123201119/https://www.fdiintelligence.com/Rankings/fDi-s-Asia-Pacific-Cities-of-the-Future-2017-18-the-winners|archivedate=2018-11-23}}</ref> Laŭ Anatol Lieven, la ekonomia kresko de Karaĉio estas rezulto de la enfluo de [[Muhaĝiroj]] al Karaĉio dum la lastaj 1940-aj kaj la komenco de la 1950-aj jaroj.<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://www.worldcat.org/oclc/710995260|titolo=Pakistan : a hard country|familia nomo=Lieven|persona nomo=Anatol|jaro=2011|eldono=1|loko=Nov-Jorko|eldoninto=PublicAffairs|ISBN=978-1-61039-021-7|OCLC=710995260|lingvo=en}}</ref> === Financo kaj bankado === Plejparto de la publikaj kaj privataj bankoj de Pakistano havas siajn ĉefsidejojn laŭlonge de la [[strato I. I. Ĉundrigar]] de Karaĉio, kiu estas konata kiel la «Pakistana [[Wall Street|Murstrato]]»<ref name="nadeemf.paracha" /> kaj, pro tio, granda elcento de la mona fluo en la Pakistana ekonomio okazas ĉe la strato I. I. Ĉundrigar. La plej grava fremdaj [[Transnacia firmao|transnaciaj firmaoj]] laborantaj en Pakistano havas ilian sidejon en Karaĉio. Karaĉio eĉ gastigas la [[Borso de Pakistano|Pakistana borso]], kiu estis taksita kiel la plej rendimenta borso de Azio en 2015, konfermante la altgradigon de Pakistano kiel emerĝanta merkato de [[MSCI]].<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-10-20/what-s-next-for-asia-s-best-performing-stock-market|titolo=What's Next For Asia's Best-Performing Stock Market?|alirdato=2016-11-01|dato=2016-10-20|eldoninto=[[Bloomberg L.P.]]|lingvo=en}}</ref> === Amaskomunikiloj kaj teĥnologio === Karaĉio estis pioniro pri per-kablaj interkonektoj en Pakistano, kun la plej altnivela per-kabla reto de ajna urbo de Pakistano kaj spertis vastigon de [[Informa teknologio|informa kaj komunikada teĥnologio]] kaj elektronikaj amaskomunikiloj. La urbo fariĝis Pakistana nabo por laŭdemanda programaro. Pluraj sendependaj [[Televido en Pakistano|televidoj]] kaj radiaj stacioj havas ĉefsidejon en Karaĉio, inkluzive de ''[[Business Plus]]'', ''[[AAJ News]]'', ''[[Geo TV]]'', ''[[KTN (televida kanalo)|KTN]]'',<ref name="ktn">{{Cite web|url=http://www.ktn.com.pk|title=Welcome to KTN TV|publisher=KTN|access-date= 2008-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20070117020638/http://www.ktn.com.pk/|archive-date=2007-01-17|url-status=dead|language=en}}</ref> ''[[Sindh TV]]'',<ref name="sindhtv">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.thesindh.tv/contact.htm|titolo=Sindh TV|alirdato=2008-02-20|eldoninto=Sindh TV|lingvo=en|arkivurl=https://web.archive.org/web/20080102071108/http://www.thesindh.tv/contact.htm|arkivdato=2008-01-02}} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.thesindh.tv/contact.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2023-02-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080102071108/http://www.thesindh.tv/contact.htm |arkivdato=2008-01-02 }}</ref> ''[[CNBC Pakistan]]'', ''[[TV ONE]]'', ''[[Express TV]]'',<ref>{{Cite web|url=http://www.express.com.pk/|title=Daily Express Urdu Newspaper – Latest Pakistan News – Breaking News|website=express.com.pk|access-date=2017-08-05|language=en}}</ref> ''[[ARY Digital]]'', ''[[Indus Television Network]]'', ''[[Samaa TV]]'', ''[[Abb Takk News]]'', ''[[Bol TV]]'', kaj ''[[Dawn News]]'', tiel kiel multenombraj lokaj stacioj. === Industrio === La industrio kontribuas al granda parto de la ekonomio de Karaĉio kaj la urbo gastigas plurajn el la plej grandaj firmaoj de Pakistano kiuj laboras kun teksaĵoj, cemento, ŝtalo, peza maŝinaro, ĥemiaĵoj kaj manĝaĵaj produktoj.<ref name="dawn4">{{Cite web|url=http://www.dawn.com/2007/02/14/ebr1.htm |title=World Bank report: Karachi termed most business-friendly |author=Dawn Group of Newspapers |access-date=2007-10-15 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011155147/http://dawn.com/2007/02/14/ebr1.htm |archive-date=2007-10-11|language=en}}</ref> La urbo gastigas {{Ĉirkaŭ|30}} elcenton de la fabrikada sektoro de Pakistano<ref name="stepmother" /> kaj produktas {{Ĉirkaŭ|42}} elcenton de la [[aldonita valoro]] de Pakistano en grand-skala fabrikado.<ref>{{cite news|title=How important is Karachi to Pakistan?|url=http://www.brecorder.com/weekend-magazine/0:/1186182:how-important-is-karachi-to-pakistan/?date=2012-05-05|access-date=2016-11-02|work=Business Recorder|date=2012-05-05|archive-date=2016-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20160921083953/http://www.brecorder.com/weekend-magazine/0:/1186182:how-important-is-karachi-to-pakistan/?date=2012-05-05|url-status=dead|language=en}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160921083953/http://www.brecorder.com/weekend-magazine/0:/1186182:how-important-is-karachi-to-pakistan/?date=2012-05-05 |date=2016-09-21 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.brecorder.com/weekend-magazine/0:/1186182:how-important-is-karachi-to-pakistan/?date=2012-05-05 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2023-02-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20160921083953/http://www.brecorder.com/weekend-magazine/0:/1186182:how-important-is-karachi-to-pakistan/?date=2012-05-05 |arkivdato=2016-09-21 }}</ref> Almenaŭ 4500 industria unuoj konstituas la formalan industrian ekonomion de Karaĉion.<ref>{{Cite web|last1=Hasan|first1=Arif|title=The case of Karachi, Pakistan|url=http://www.ucl.ac.uk/dpu-projects/Global_Report/pdfs/Karachi.pdf|access-date=2016-11-02|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130915074410/http://www.ucl.ac.uk/dpu-projects/Global_Report/pdfs/Karachi.pdf|archivedate=2013-09-15}}</ref> La neformala fabrikada sektoro de Karaĉio utiligas ege pli da homoj ol la formala sektoro, kvankam takso sugestas, ke la cirkulada mono kaj la aldonita valoro de tiaj neformalaj entreprenoj estas ege pli malgranda ol tio de la entreprenoj de formalaj sektoroj<ref>{{Cite web|last1=Sayeed|first1=Asad|last2=Husain|first2=Khurram|last3=Raza|first3=Syed Salim|title=INFORMALITY IN KARACHI'S LAND, MANUFACTURING, AND TRANSPORT SECTORS|url=https://www.usip.org/sites/default/files/PW114-Informality-in-Karachis-Land-Manufacturing-and-Transport-Sectors.pdf|publisher=United States Institute for Peace|access-date=2016-11-02|quote=Informal manufacturing is more prevalent than formal manufacturing in terms of the number of people employed, land area covered by informal enterprises, and a number of enterprises. Output data are unavailable, but proxy data suggest that informal manufacturing is far smaller in terms of capital employed and value-added.|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160903025624/http://www.usip.org/sites/default/files/PW114-Informality-in-Karachis-Land-Manufacturing-and-Transport-Sectors.pdf|archivedate=2016-09-03}}</ref> Ĉirkaŭ 63% el la laborantaro de Karaĉio laboras en komerco kaj fabrikado.<ref name="wb" /> La Karaĉia eksporta pretigzono, SITE, Korangi, la nord-pretervoja industria zono, Bin-Kasim kaj norda Karaĉio funkcias kiel grandaj industrizonoj en Karaĉio.<ref>{{Cite web |url=http://www.fpcci.com.pk/industrialzone.asp |title=The Federation of Pakistan Chambers of Commerce & Industry |publisher=Federation of Pakistan Chambers of Commerce & Industry |access-date=2014-02-10 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110907204417/http://www.fpcci.com.pk/industrialzone.asp |archive-date=2011-09-07 |language=en }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110907204417/http://www.fpcci.com.pk/industrialzone.asp |date=2011-09-07 }}</ref> La [[Karachi Ekspozicia Centro|Karaĉia Ekspozicia Centro]] ankaŭ subtenas la industrian ekonomion de Karaĉio, gastigante regionajn kaj internaciajn ekspoziciojn.<ref>{{cite web |url=http://www.epb.gov.pk/v1/expocenter/ |title=Full Service Interactive Agency&nbsp;– MAGSNET LIMITED |publisher=Epb.gov.pk |access-date=2014-02-10 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140112132910/http://www.epb.gov.pk/v1/expocenter/ |archive-date=2014-01-12 |language=en }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140112132910/http://www.epb.gov.pk/v1/expocenter/ |date=2014-01-12 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.epb.gov.pk/v1/expocenter/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2023-02-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140112132910/http://www.epb.gov.pk/v1/expocenter/ |arkivdato=2014-01-12 }}</ref> {| class="wikitable sortable" !Nomo de la nemoveblaĵo !Loko !Establita !Areo en akreoj |- |''[[SITE Karachi]]'' |[[SITE Town|Urbeto ''SITE'']] |1947 |4700<ref>{{cite web |url=http://www.site-association.org/Background_and_Profile.html |title=Welcome To S.I.T.E Association of Industry of Karachi |publisher=Site-association.org |access-date=2014-02-10 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151001154743/http://site-association.org/Background_and_Profile.html/ |archive-date=2015-10-01 |language=en }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20151001154743/http://site-association.org/Background_and_Profile.html/ |date=2015-10-01 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://site-association.org/Background_and_Profile.html/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2023-02-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20151001154743/http://site-association.org/Background_and_Profile.html/ |arkivdato=2015-10-01 }}</ref> |- |[[Industria areo de Korangi]] |[[Urbeto Korangi]] |1960 |8500<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.kati.pk/|titolo=Welcome|alirdato=2014-02-10|eldoninto=Korangi Association of Trade & Industry|lingvo=en}}</ref> |- |[[Industria areo de Langi]] |[[Urbeto Langi]] |1949 |11000<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://landhi.org/aboutus/landhifacts.php|titolo=Landhi.Org|alirdato=2014-02-10|eldoninto=Landhi Association of Trade and Industry|lingvo=en}}</ref> |- |[[Industria areo de norda Karaĉio]] |[[Nova urbeto Karaĉio]] |1974 |725<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://nkati.org/|titolo=North Karachi Association of Trade & Industry|alirdato=2014-02-10|eldoninto=North Karachi Association of Trade & Industry|lingvo=en|arkivurl=https://web.archive.org/web/20180307102359/http://nkati.org/|arkivdato=2018-03-07}}</ref> |- |[[Federala industria areo B]] |[[Urbeto Gulberg]] |1987 |<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.fbati.com/|titolo=Federal B Area Association of Trade & Industry|alirdato=2014-02-10|dato=2013-12-17|eldoninto=Federal B Area Association of Trade & Industry|lingvo=en}}</ref> |- |[[Industria parko Rivereto Korangi]] |[[Kantonmento Rivereto Korangi]] |2012 |250<ref>{{Cite web|author=APP |url=http://tribune.com.pk/story/634069/construction-approved-korangi-creek-industrial-park-land-up-for-grabs/ |title=Construction approved: Korangi Creek Industrial Park land up for grabs |website=The Express Tribune |date=2013-11-20 |access-date=2014-02-10|language=en}}</ref> |- |[[Industriaro Bin-Kasim]] |[[Urbeto Bin-Kasim]] |1970 |25000<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.bqati.com.pk/|titolo=BQATI {Bin Qasim Association of Trade & Industry}|alirdato=2014-02-10|eldoninto=Bin Qasim Association of Trade & Industry|lingvo=en}}</ref> |- |[[Eksporto-Pretiganta zono de Karaĉio]] |[[Urbeto Landi]] |1980<ref>{{cite web |url=http://www.pakistaneconomist.com/issue2000/issue13/etc6.htm |title=Export Processing Zone Authority |publisher=Pakistaneconomist.com |access-date=2014-02-10 |archive-date=2017-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171001011256/http://www.pakistaneconomist.com/issue2000/issue13/etc6.htm |url-status=dead |language=en }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20171001011256/http://www.pakistaneconomist.com/issue2000/issue13/etc6.htm |date=2017-10-01 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.pakistaneconomist.com/issue2000/issue13/etc6.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2023-02-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20171001011256/http://www.pakistaneconomist.com/issue2000/issue13/etc6.htm |arkivdato=2017-10-01 }}</ref> |315<ref>{{cite web |url=http://www.epza.gov.pk/karachi.html |title=Welcome To EPZA |publisher=Epza.gov.pk |access-date=2014-02-10 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140217185414/http://www.epza.gov.pk/karachi.html |archive-date=2014-02-17 |language=en }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140217185414/http://www.epza.gov.pk/karachi.html |date=2014-02-17 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.epza.gov.pk/karachi.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2023-02-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140217185414/http://www.epza.gov.pk/karachi.html |arkivdato=2014-02-17 }}</ref> |- |[[Pakistana teksaĵa urbo]] |[[Urbeto Bin-Kasim]] |2004 |1250<ref>{{cite web |url=http://www.textilecity.com.pk/ |title=Textile City |publisher=Textile City |access-date=2014-02-10 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140212111901/http://www.textilecity.com.pk/ |archive-date=2014-02-12 |language=en }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140212111901/http://www.textilecity.com.pk/ |date=2014-02-12 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.textilecity.com.pk/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2023-02-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140212111901/http://www.textilecity.com.pk/ |arkivdato=2014-02-12 }}</ref> |- |[[Industria areo Okcidenta Wharf|Industria areo Okcidenta ''Wharf'']] |[[Urbeto Kimari]] | |430 |- |[[Super-aŭtovoja SITE 1-a fazo]] |[[Super-aŭtovojo SITE]] |1983 |300<ref name=site /> |- |[[Super-aŭtovoja SITE 2-a fazo]] |[[Super-aŭtovojo SITE]] |1992 |1000<ref name=site>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.site.com.pk/|titolo=site.com.pk|alirdato=2014-02-10|eldoninto=Sindh Industrial Trading Estates|lingvo=en}}</ref> |} === Enspezo-kolekto === [[Dosiero:Old_building_of_State_Bank_of_Pakistan,_Now_its_known_as_State_Bank_Museum.jpg|eta|La eksa Ŝtata Banko de Pakistano estis konstruita dum la kolonia epoko.]] Kun la plej granda haveno kaj granda parto de la fabrikantaj industrioj de Pakistano, Karaĉio ege kontribuas al la kolekto de impostaj enspezoj en la lando. Ĉar plejparto de la grandaj transnaciaj kompanioj en Pakistano havas ĉefsidejon en Karaĉio, la enspezaj impostoj estas pagataj en la urbo eĉ kiam la varoj povas esti produktitaj de aliaj regionoj de la lando.<ref>{{cite news|last1=Janjua|title=Karachi contributing 70% of federal tax revenue – a myth|url=http://www.brecorder.com/articles-a-letters/187:articles/1185461:karachi-contributing-70-of-federal-tax-revenue-a-myth/|access-date=2016-11-02|work=Business Recorder|date={{dato|2015-10-13}}|archive-date={{dato|2016-11-4}}|archive-url=https://web.archive.org/web/20161104033351/http://www.brecorder.com/articles-a-letters/187:articles/1185461:karachi-contributing-70-of-federal-tax-revenue-a-myth/|url-status=dead|language=en}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20161104033351/http://www.brecorder.com/articles-a-letters/187:articles/1185461:karachi-contributing-70-of-federal-tax-revenue-a-myth/ |date=2016-11-04 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.brecorder.com/articles-a-letters/187:articles/1185461:karachi-contributing-70-of-federal-tax-revenue-a-myth/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2023-02-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20161104033351/http://www.brecorder.com/articles-a-letters/187:articles/1185461:karachi-contributing-70-of-federal-tax-revenue-a-myth/ |arkivdato=2016-11-04 }}</ref> Kun la du plej grandaj havenoj de la lando, la Pakistanaj doganaj oficialuloj kolektas plejparton de federala tributojn kaj tarifojn ĉe la havenoj de Karaĉio, eĉ kiam tiuj importaĵoj estas destinitaj al aliaj provincoj de Pakistano.<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://tribune.com.pk/story/971188/the-importance-of-karachi/|titolo=The importance of Karachi|alirdato=2016-11-02|dato=2015-10-12|lingvo=en|verkaĵo=The Express Tribune}}</ref> Oni taksas, ke ĉirkaŭ 25% el nacia enspezo de Pakistano estas ''produktita'' en Karaĉio mem.<ref name="adb" /> Laŭ la ĉiujara libro de 2006-07 de la [[federala estraro pri enspezoj]], la impostoj kaj doganoj en Karaĉio respondecis por {{nombro|46.75}}% el la direktaj impostoj, {{nombro|33.65}}% el federala akcizoj, kaj {{nombro|23.38}}% el hejma venda imposto.<ref name="fbr0607">{{Cite web|url=http://www.cbr.gov.pk/YearBook/2006-2007/FBRyearbook2006-2007.pdf|title=Federal Board of Revenue Year Book 2006–2007|access-date=2009-04-12|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100925013600/http://www.cbr.gov.pk/YearBook/2006-2007/FBRyearbook2006-2007.pdf|archive-date=2010-09-25|language=en}}</ref> Karaĉio respondecas por {{nombro|75.14}}% el la doganaj impostoj kaj 79% el la vendaj impostoj pri importaĵoj,<ref name="fbr0607" /> kaj kolektas {{nombro|53.38}}% el la totalaj tributoj de la Federala Estraro pri Enspezo, de kiu {{nombro|53.33}}% estas doganaj akcizoj kaj vendaj impostoj pri importaĵoj.<ref name="fbr0607" /><ref>note: Revenue collected from Karachi includes revenue from some other areas since the Large Tax Unit (LTU) Karachi and Regional Tax Offices (RTOs) Karachi, Hyderabad, Sukkur & Quetta cover the entire province of Sindh and Balochistan {{Dead link|month=januaro|year= 2022}}</ref> == Demografio == {{Ĉefa artikolo|Demografio de Karaĉio|Etnaj grupoj en Karaĉio|Religio en Karaĉio}} [[Dosiero:Bahadurabad_Area_Karachi_City.jpg|eta|La areo Bahadurabad havas altan loĝdenson.]] Karaĉio estas la plej lingve, etne kaj religie diversa urbo en Pakistano.<ref name="Penguin Publishing Group" /> La urbo estas [[fandopoto]] de etnolingvaj grupoj de tuta Pakistano, tiel kiel de migrantoj de aliaj regionoj de Azio. La censo de Pakistano de 2017 taksis, ke Karaĉio havu 14,910,352 loĝantojn, kun kresko de po 2.49% ĉiujare ekde la censo de 1998, kiu taksis {{Ĉirkaŭ|9.3}} milionojn de loĝantoj.<ref name="ETT"/> La loĝantoj de la urbo estas nomataj ''Karāchīwālā'' en la urdua kaj ''Karachiite'' en la angla. === Lingvoj === {{Tortdiagramo|etikedo1=[[Urdua]]|etikedo2=[[Paŝtuna]]|etikedo3=[[Panĝaba]]|etikedo4=[[Sinda]]|etikedo5=[[Saraika lingvo|Saraika]]|etikedo6=[[Baluĉa]]|etikedo7=Ceteraj|koloro1=green|koloro2=orange|koloro3=skyblue|koloro4=red|koloro5=blue|koloro6=gold|koloro7=Grey|valoro1=42.30|valoro2=15.01|valoro3=10.73|valoro4=10.67|valoro5=4.98|valoro6=4.04|valoro7=12.25|apudskribo=}} Karaĉio havas la plej grandan nombron de [[urdua]]-parolantoj en Pakistano.{{Mallonga piednoto|Amos Owen Thomas|2005}} Laŭ la censo de 2017, la jena estas la lingva situacio en la [[dividaĵo Karaĉio]]: {| class="wikitable" !Rangordo !Lingvoj !Censo de 2017<ref name="pbscensus2">{{cite web |author=Pakistan Bureau of Statistics |title=TABLE 11 – POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/ URBAN |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/census_2017_tables/sindh/Table11p.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210807175349/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/census_2017_tables/sindh/Table11p.pdf |archive-date=2021-08-07|access-date=2021-07-28|language=en}}</ref> !Parolantoj !Censo de 1998{{sfn|Jonah Blank|Christopher Clary|Brian Nichiporuk|2014}} !Parolantoj !Censo de 1981{{sfn|Stephen P. Cohen|2004}} !Parolantoj |- |1 ![[Urduo|urdua]] |{{nombro|42.30}}% |{{nombro|6779142}} |{{nombro|48.52}}% |{{nombro|4497747}} |{{nombro|54.34}}% |{{nombro|2830098}} |- |2 ![[Paŝtuna lingvo|paŝtuna]] |{{nombro|15.01}}% |{{nombro|2406011}} |{{nombro|11.42}}% |{{nombro|1058650}} |{{nombro|8.71}}% |{{nombro|453628}} |- |3 ![[Panĝaba lingvo|panĝaba]] |{{nombro|10.73}}% |{{nombro|1719636}} |{{nombro|13.94}}% |{{nombro|1292335}} |{{nombro|13.64}}% |{{nombro|710389}} |- |4 ![[Sinda lingvo|sinda]] |{{nombro|10.67}}% |{{nombro|1709877}} |{{nombro|7.22}}% |{{nombro|669340}} |{{nombro|6.29}}% |{{nombro|327591}} |- |5 !saraika |{{nombro|4.98}}% |{{nombro|798031}} |{{nombro|2.11}}% |{{nombro|195681}} |{{nombro|0.35}}% |{{nombro|18228}} |- |6 ![[Baluĉa lingvo|baluĉa]] |{{nombro|4.04}}% |{{nombro|648964}} |{{nombro|4.34}}% |{{nombro|402386}} |{{nombro|4.39}}% |{{nombro|228636}} |- |7 !Ceteraj |{{nombro|12.25}}% |{{nombro|1963233}} |{{nombro|12.44}}% |{{nombro|1153126}} |{{nombro|12.27}}% |{{nombro|639560}} |- | !Ĉiuj |100% |{{nombro|16024894}} |100% |{{nombro|9269265}} |100% |{{nombro|5208132}} |} La kategorio «ceteraj» inkluzivas la hindkan<!--ne konfuziĝu kun la hindia-->, la brahvian, la kaŝmiran, la [[Guĝarata lingvo|guĝaratan]], la memonan, la marvaran, la [[Daria lingvo|darian]], la [[Braŭia lingvo|braŭian]], la makranan, la [[Hazaroj|hazaran]], la ĥovaran, la gilgitan, la [[Buruŝa lingvo|buruŝan]], la [[Balta lingvo|baltan]], la [[Araba lingvo|araban]], la [[Persa lingvo|persan]], la hindian, la [[Bengala lingvo|bengalan]] kaj la [[Tamila lingvo|tamilan]].<ref name="demographics">{{cite web |title=Karachi |url=http://www.findpk.com/cities/html/karachi.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014142856/http://www.findpk.com/cities/html/karachi.html |archive-date=2013-10-14 |access-date=2014-02-10 |publisher=Findpk.com|language=en}}</ref> === Loĝantaro === Fine de la 19a jarcento, Karaĉio havis loĝantaron de {{Ĉirkaŭ|105000}} homoj.<ref name="c">{{Cite web|url=http://worldpopulationreview.com/world-cities/karachi-population/|title=Karachi Population 2016|website=World Population Review|access-date=2016-02-25|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160219014636/http://worldpopulationreview.com/world-cities/karachi-population/|archivedate=2016-02-19}}</ref> Je la tempo de la [[sendependeco de Pakistano]] en 1947, la urbo havis jam loĝantaron de {{Ĉirkaŭ|400000}}.<ref name="Penguin Publishing Group" /> La loĝantaro de la urbo kreskiĝis draste kun la alveno de centoj de miloj da [[Muhaĝiroj|islamaj rifuĝintoj]] de la lastatempe sendependa [[Barato|Respubliko Barato]].<ref name="Port Qasim &#124; About Karachi" /> La rapide-kreskanta ekonomio kiu sekvis la sendependecon allogis kromajn migrantojn el tuta Pakistano kaj suda Azio.<ref name="Rowman & Littlefield" /> Laŭ la censo de 2017, la loĝantoj de Karaĉio estis {{nombro|14910352}}, kun kresko de po {{nombro|2.49}}% ĉiujare ekde la 1998-a censo, kiu taksis loĝantaron de {{Ĉirkaŭ|9.3}} milionoj.<ref name="ETT"/> La loĝantaraj ciferoj de la censo, pli malaltaj ol la atenditaj, sugestas ke la malriĉa infrastrukturo de Karaĉio, sia leĝa kaj orda situacio, kaj la malfortigita ekonomio kompare al aliaj regionoj de Pakistano igis la urbon malpli alloga por enmigrado ol antaŭe.<ref name="ETT"/> La ciferoj estas disputitaj fare de ĉiuj gravaj politikaj partioj en [[Sindo]].<ref>{{Cite web|url=https://www.samaa.tv/social-buzz/2017/08/karachiites-lash-census-results-social-media/|title=Karachiites lash out against census results on social media – Samaa TV|website=samaa.tv|access-date=2018-01-24|language=en}}</ref><ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=https://nation.com.pk/03-Nov-2017/assembly-rejects-initial-census-results|titolo=Assembly rejects initial census results|alirdato=2018-01-24|lingvo=en|verkaĵo=The Nation}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2|title=After PPP and PSP, MQM-Pakistan rejects census 2017 results|date=2017-08-29|work=NewsOne|access-date=2018-01-24|archive-date=2018-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20180122001204/https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2|url-status=dead|language=en}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180122001204/https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2 |date=2018-01-22 }} {{Citaĵo el la reto |url=https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2023-02-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20180122001204/https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2 |arkivdato=2018-01-22 }}</ref> La loĝantaro de Karaĉio kreskiĝis de {{nombro|59.8}}% ekde la {{nombro|14.9}} milionoj de la censo de 1998, dum urbo [[Lahoro]] kreskiĝis je {{nombro|75.3}}%.<ref name=stats/> Tamen, la provinca registaro ne ŝanĝis la censan distrikton de Karaĉio ekde 1998, dum la panĝaba registaro grandigis la censan distrikton de Lahoro, tiel parto de la kresko de Karaĉio okazis en la periferia areo ekster la limoj de la censita urbo.<ref name="ETT"/> La loĝantaro de Karaĉio kreskiĝis je indico de {{nombro|3.49}}% inter la censoj de 1981 kaj de 1998 censo, tiel multaj analizistoj antaŭtaksis {{Ĉirkaŭ|18}} loĝantojn por la censo de 2017, surbaze de kresko de po {{nombro|3.49}}% ĉiujare. Kelkaj eĉ atendis, ke la loĝantaro de la urbo estu inter 22 kaj 30 milionoj,<ref name="ETT">{{Citaĵo el novaĵo|url=https://tribune.com.pk/story/1505657/karachis-population-fiction-reality/|titolo=Karachi's population – fiction and reality|alirdato=2017-12-01|dato=2017-09-14|lingvo=en|verkaĵo=The Express Tribune}}</ref> kiu postulus ĉiujaran kreskan indicon de inter {{nombro|4.6}}% kaj {{nombro|6.33}}%.<ref name="ETT"/> <!-- Tabelo titole «Nombro de loĝantoj laŭjare» --> {| class="toccolours collapsible collapsed" align="right" cellpadding="1" cellspacing="0" style="margin:0 0 1em 1em; clear:right; text-align:right" |- ! colspan="4" style="background-color:LightGreen; padding-right:3px; padding-left:3px; font-size:110%; text-align:center" | Nombro de loĝantoj laŭjare |- |- style="font-size:95%" ! style="text-align:center; border-bottom:1px solid black" | Year ! style="text-align:center; border-bottom:1px solid black" | Pop. ! style="text-align:center; border-bottom:1px solid black" | ! style="text-align:center; border-bottom:1px solid black" | %± |- | style="text-align:center" | '''[[1729]]''' | style="padding-left:8px" | {{formatnum: 250 }} | | style="padding-left:8px" | {{centre|1=—}} |- | style="text-align:center" | '''[[1838]]''' | style="padding-left:8px" | {{formatnum: 14000}} | | style="padding-left:8px" | {{formatnum:5500.0}}% |- | style="text-align:center" | '''[[1842]]''' | style="padding-left:8px" | {{formatnum: 15000}} | | style="padding-left:8px" | {{formatnum:7.1}}% |- | style="text-align:center" | '''[[1850]]''' | style="padding-left:8px" | {{formatnum: 16773}} | | style="padding-left:8px" | {{formatnum:11.8}}% |- | style="text-align:center" | '''[[1856]]''' | style="padding-left:8px" | {{formatnum: 22227}} | | style="padding-left:8px" | {{formatnum:32.5}}% |- | style="text-align:center" | '''[[1861]]''' | style="padding-left:8px" | {{formatnum: 56859}} | | style="padding-left:8px" | {{formatnum:155.8}}% |- | style="text-align:center" | '''[[1881]]''' | style="padding-left:8px" | {{formatnum: 73560}} | | style="padding-left:8px" | {{formatnum:29.4}}% |- | style="text-align:center" | '''[[1891]]''' | style="padding-left:8px" | {{formatnum: 105199}} | | style="padding-left:8px" | {{formatnum:43.0}}% |- | style="text-align:center" | '''[[1901]]''' | style="padding-left:8px" | {{formatnum: 136297}} | | style="padding-left:8px" | {{formatnum:29.6}}% |- | style="text-align:center" | '''[[1911]]''' | style="padding-left:8px" | {{formatnum: 186771}} | | style="padding-left:8px" | {{formatnum:37.0}}% |- | style="text-align:center" | '''[[1921]]''' | style="padding-left:8px" | {{formatnum: 244162}} | | style="padding-left:8px" | {{formatnum:30.7}}% |- | style="text-align:center" | '''[[1931]]''' | style="padding-left:8px" | {{formatnum: 300779}} | | style="padding-left:8px" | {{formatnum:23.2}}% |- | style="text-align:center" | '''[[1941]]''' | style="padding-left:8px" | {{formatnum: 435887}} | | style="padding-left:8px" | {{formatnum:44.9}}% |- | style="text-align:center" | '''[[1951]]''' | style="padding-left:8px" | {{formatnum: 1137667}} | | style="padding-left:8px" | {{formatnum:161.0}}% |- | style="text-align:center" | '''[[1961]]''' | style="padding-left:8px" | {{formatnum: 2044044}} | | style="padding-left:8px" | {{formatnum:79.7}}% |- | style="text-align:center" | '''[[1972]]''' | style="padding-left:8px" | {{formatnum: 3606744}} | | style="padding-left:8px" | {{formatnum:76.5}}% |- | style="text-align:center" | '''[[1981]]''' | style="padding-left:8px" | {{formatnum: 5437984}} | | style="padding-left:8px" | {{formatnum:50.8}}% |- | style="text-align:center" | '''[[1986]]''' | style="padding-left:8px" | {{formatnum: 7443663}} | | style="padding-left:8px" | {{formatnum:36.9}}% |- | style="text-align:center" | '''[[1998]]''' | style="padding-left:8px" | {{formatnum: 9802134}} | | style="padding-left:8px" | {{formatnum:31.7}}% |- | style="text-align:center" | '''[[2017]]''' | style="padding-left:8px" | {{formatnum: 14910352}} | | style="padding-left:8px" | {{formatnum:52.1}}% |- | colspan=4 style="border-top:1px solid black; font-size:85%; text-align:left" | Fonto:<ref name="pt28Aug2017" />{{sfn|Laurent Gayer|2014|pp=26}}<ref name="statpak">{{Cite web|url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/pop_major_cities/pop_major_cities.html|title=Population size and growth of major cities|publisher=Population Census Organization, Government of Pakistan|access-date=2010-08-24|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101222175007/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/pop_major_cities/pop_major_cities.html|archive-date=2010-12-22|language=en}}<br />Note: The 1998 census showed a population of about nine million but this did not include workers living in Karachi but registered as living elsewhere in Pakistan by the [[National Database and Registration Authority]] as well as large numbers of [[Afghan refugees]], Bangladeshis, Indians, Nepalis and others (incl. Filipinos, Iranians, Iraqis, Burmese).</ref><ref name=npr>{{Citaĵo el novaĵo|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=91009748|titolo=The Urban Frontier – Karachi|alirdato=2010-01-17|dato=2008-06-02|eldoninto=NPR|lingvo=en}}</ref><br />† Granda loĝantarkresko inter 1941 kaj 1951 pro<br />granda migrado post sendependiĝo en 1947. |} Politikaj partioj en la provinco sugestis, ke la loĝantaro de la urbo estu subtaksita laŭ intenca volo de insidi la politikajn rolojn de la urbo kaj de sia provinco.<ref name="taj" /> La senatano ''[[Taj Haider]]'' de la [[Pakistana Popola Partio|PPP]] asertis, ke li posedu oficialajn dokumentojn rivelantajn censon de 2013 kun {{nombro|25.6}} milionoj da loĝantoj,<ref name=taj>{{Citaĵo el novaĵo|url=https://www.dawn.com/news/1369642|titolo=Census commissioner rejects political parties' concerns|alirdato=2017-12-01|dato=2017-11-10|lingvo=en|verkaĵo=Dawn}}</ref> dum la Sinda Buroo pri Statistiko, kiu estas parto de la provinca administrado gvidata de PPP mem, taksis ke en 2016 Karaĉio havu loĝantaron de {{nombro|19.1}} milionoj.<ref>{{Cite web|title=Sindh at a Glance – 2016|url=http://sindhbos.gov.pk/wp-content/uploads/2013/08/Sindh-at-Glance-2016.pdf|website=Sindh Bureau of Statistics|publisher=Government of Sindh|access-date=2017-12-01|page=3|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201131518/http://sindhbos.gov.pk/wp-content/uploads/2013/08/Sindh-at-Glance-2016.pdf|archive-date=2017-12-01|url-status=dead|language=en}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20171201131518/http://sindhbos.gov.pk/wp-content/uploads/2013/08/Sindh-at-Glance-2016.pdf |date=2017-12-01 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://sindhbos.gov.pk/wp-content/uploads/2013/08/Sindh-at-Glance-2016.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2023-02-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20171201131518/http://sindhbos.gov.pk/wp-content/uploads/2013/08/Sindh-at-Glance-2016.pdf |arkivdato=2017-12-01 }}</ref> === Distrikta loĝdenso laŭ km² === Laŭ la censo de 2017 , kun siaj po {{nombro|43063.51}} loĝantoj por kvadrata kilometro, [[Distrikto Centra Karaĉio|Centra Karaĉio]] estis la plej dense loĝita distrikto el la ses distriktoj de Karaĉio kaj, pli ĝenerale, de tuta Pakistano. {| class="wikitable" style="text-align: right;" !Rango !Distrikto !Loĝantaro (2017 censo)<ref name="pbscensus-District wise - Sindh">{{Cite web|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/District%20wise%20Sindh%20TABLE%201%202017%20FINAL.pdf|title=TABLE – 4 AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN PROPORTION,HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE OF SINDH|author=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=2021-10-22|archive-date=2021-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20211118090211/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/District%20wise%20Sindh%20TABLE%201%202017%20FINAL.pdf|url-status=dead|language=en}}</ref> !Areo (km²) !Denseco |- | style="text-align: left;" |1 !Centra |{{nombro|2971382}} |69 |{{nombro|43063.51}} |- | style="text-align: left;" |2 !Korangi |{{nombro|2577556}} |108 |{{nombro|23866.26}} |- | style="text-align: left;" |3 !Orienta |{{nombro|2875315}} |139 |{{nombro|20685.72}} |- | style="text-align: left;" |4 !Suda |{{nombro|1769230}} |122 |{{nombro|14501.89}} |- | style="text-align: left;" |5 !Okcidenta |{{nombro|3907065}} |929 |{{nombro|4205.67}} |- | style="text-align: left;" |6 !Malir |{{nombro|1924364}} |{{nombro|2160}} |{{nombro|890.90}} |- | style="text-align: left;" | !Ĉiuj |'''{{nombro|16024894}}''' |'''{{nombro|3527}}''' |'''{{nombro|4543.49}}''' |- |} === Etnoj === La plej malnovaj kvartaloj de moderna Karaĉio reflektas la etnan komponaĵo de la unua setlejo, kun Baluĉoj kaj Sindoj kiuj daŭre konsistigas grandan parton de la kvartalo Ljari,<ref name="autogenerated3" /> kvankam multaj de la loĝantoj estas relative lastatempaj migrantoj. Post la dispartigo, grandaj nombroj de hinduoj forlasis Pakistanon por la lastatempe sendependa [[Dominio de Barato|Dominio de Hindio]] (poste, la Respubliko Barato), dum pli granda elcento da islamanaj migrantoj kaj rifuĝantoj el Barato alvenis al Karaĉio. La urbo kreskiĝis je 150% dum la dekjaro inter 1941 kaj 1951 kun la novaj alvenoj el Barato,<ref name="Pakistan: A Country Study">{{Citaĵo el libro|titolo=Pakistan: A Country Study|familia nomo=Blood|persona nomo=Peter R.|jaro=1986|eldoninto=DIANE Publishing|ISBN=978-0-7881-3631-3|paĝo=96|lingvo=en}}</ref> kiu konsistigis pli ol 57% el la loĝantaro de Karaĉio en 1951.<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=The Zoroastrian Diaspora: Religion and Migration|familia nomo=Hinnells|persona nomo=John|jaro=2005|eldoninto=[[Oxford University Press]]|ISBN=978-0-19-151350-3|paĝo=193|lingvo=en}}</ref> La urbo estas nun konsiderata fandopoto de Pakistano kaj estas la plej diversa urbo de la lando.<ref name="autogenerated3" /> Ekzemple, Karaĉio estas la plej granda [[Bengala lingvo|Bengala-parolanta]] urbo ekster regiono Bengalio. En 2011, {{Ĉirkaŭ|2.5}} milionoj da fremdaj migrantoj vivis en la urbo, plejparte el [[Afganio]], [[Bangladeŝo]], [[Birmo|Mjanmao]] kaj [[Srilanko]].<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Karachi: Ordered Disorder and the Struggle for City|familia nomo=Gayer|persona nomo=Laurent|jaro=2014|eldoninto=HarperCollins Publishers India|ISBN=9789351160861|lingvo=en}}</ref> [[Dosiero:PK_Karachi_asv2020-02_img88_Charminar_Chowrangi.jpg|eta|Karaĉio gastigas grandan kvanton de posteuloj de rifuĝintoj kaj migrintoj el [[Hajderabado]], en suda Barato, kiu konstruis malgrandan kopion de la Hajderabada fama monumento [[Kvar-Minaretoj]] en areo Bahadurabade de Karaĉio.]] Multaj el la civitanaro de Karaĉio devenas de urdu-parolantaj migrintoj kaj rifuĝintoj el norda Barato, kiu fariĝis konataj per la araba termino por «miigranto»: [[Muhaĝiroj|Muhaĝiro]]. La unua Muhaĝiroj de Karaĉio alvenis en 1946 kaŭze de la [[Grandaj Mortigoj de Calcutta|Grandaj Mortigoj de ''Calcutta'']] kaj de la sekvaj [[Biharaj tumultoj de 1946]].<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=THE MAKING OF EXILE: SINDHI HINDUS AND THE PARTITION OF INDIA|familia nomo=BHAVNANI|persona nomo=NANDITA|jaro=2014|ĉapitro=3|eldoninto=Westland|ISBN=9789384030339|paĝoj=434|lingvo=en}}</ref> La riĉaj hinduoj de la urbo oponis la re-setlo de rifuĝintoj proksime al iliaj hejmoj, kaj multe da rifuĝintoj estis gastigataj en la plej malnovaj kaj loĝdensaj kvartaloj de Karaĉio.<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=The Making of Exile: Sindhi Hindus and the Partition of India|familia nomo=Bhavnani|persona nomo=Nandita|jaro=2014|eldoninto=Westland|citaĵo=In June 1947, it was initially proposed to settle the muhajirs on a large plot of land in Bunder Road Extension, a well-heeled suburb of Karachi. This was, however, a residential area dominated by affluent Sindhi Hindus, who became nervous about such a large number of discontented lower-class Muslim refugees living in such close proximity to them. Given their influence, the Hindus were able to sway the government into transferring the proposed resettlement site to Lyari, a more congested and lower middle-class area.|ISBN=9789384030339|paĝoj=39–40|lingvo=en}}</ref> La urbo spertis grandan enfluon de Muhaĝiroj post la dispartigo, kiujn altiris al si la havena urbo kaj la lastatempe-nomumita federala ĉefurbo pro ties ŝancoj por oficejaj laborpostenoj.<ref>{{cite book |last1=Tan |first1=Tai Yong |author-link1=Tan Tai Yong |last2=Kudaisya |first2=Gyanesh |author-link2=Gyanesh Kudaisya |year=2000 |title=The Aftermath of Partition in South Asia |url=https://archive.org/details/aftermathpartiti00kuda |url-access=limited |publisher=Routledge |pages=[https://archive.org/details/aftermathpartiti00kuda/page/n248 234]–235 |isbn=978-0-415-17297-4 |quote=In 1947, as the new Federal Government of Pakistan struggled to establish itself in Karachi, a large number of Muslim refugees from northern India came and settled down in the city{{nbsp}}... Karachi became the preferred destination of northern Indian Urdu-speaking Muslims who hoped to find white-collar employment opportunities in the cosmopolitan commercial and port city.|language=en}}</ref> Muhaĝiroj daŭre migris al Pakistano dum la 1950-aj kaj la komenco de la 1960-aj jaroj,<ref>{{cite journal |last=Khalidi |first=Omar |date=Aŭtumno de 1998 |title=From Torrent to Trickle: Indian Muslim Migration to Pakistan, 1947–97 |journal=Islamic Studies |volume=37 |number=3 |pages=339–352 |jstor=20837002|language=en}}</ref> do Karaĉio restis la unuaranga celloko de barataj islamanaj migrantoj dum tiuj jardekoj.<ref name=":0">{{cite journal |last=KHALIDI|first=OMAR|title=From Torrent to Trickle: Indian Muslim Migration to Pakistan, 1947—97|date=1998-01-01|jstor=20837002 |journal=Islamic Studies|volume=37|issue=3|pages=339–352|language=en}}</ref> La Muhaĝira urdu-parolanta komunumo en la censo de 2017 formis iomete malpli ol 45% el la loĝantaro de la urbo.<ref name=stats>{{Citaĵo el novaĵo|url=https://www.dawn.com/news/1356681|titolo=STATISTICS: THE KARACHI-LAHORE CENSUS CONUNDRUM|alirdato=2017-12-01|dato=2017-09-10|lingvo=en|verkaĵo=Dawn}}</ref> La Muhaĝiroj konsistigas plejparton de la burĝaro de Karaĉio,<ref name="autogenerated3" /> kaj ili estas rigarditaj kiel la plej laika komunumo de la urbo; pli kaj pli, aliaj malplimultoj, kiel kristanoj kaj hinduoj, rigardas sin kiel Muhaĝiroj.<ref name="autogenerated3" /> Karaĉio gastigas multajn ne-urdu-parolantajn islamanojn kiuj devenas de regionoj en la hodiaŭa [[Barato|Respubliko Barato]]. Fakte, la urbo havas grandajn komunumojn de [[Guĝarataj islamanoj|guĝarata-]], [[Marataj islamanoj|marata-]], kaj konkana-parolantaj rifuĝintoj.<ref name="autogenerated3" /> En Karaĉio ankaŭ loĝas pluraj miloj de membroj de la forta komunumo de [[Mapilaj islamanoj|Malabaraj islamanoj]] el [[Keralo]] en [[suda Barato]].<ref>{{Cite web|author=M R Narayan Swamy |url=http://www.dnaindia.com/world/report_where-malayalees-once-held-sway_4610 |title=Where Malayalees once held sway & Updates at |website=Daily News and Analysis |date=2005-10-05 |access-date=2014-02-10|language=en}}</ref> Ĉi tiuj etnolingvaj grupoj estas nun [[Kultura asimilado|asimilataj]] en la urdu-parolantan komunumon.<ref name="http">{{Cite web|url=http://www.merinews.com/article/political-and-ethnic-battles-turn-karachi-into-beirut-of-south-asia/15875445.shtml|title=Political and ethnic battles turn Karachi into Beirut of South Asia " Crescent|publisher=Merinews.com|access-date=2012-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20121130080304/http://www.merinews.com/article/political-and-ethnic-battles-turn-karachi-into-beirut-of-south-asia/15875445.shtml|archive-date=2012-11-30|url-status=dead|language=en}} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.merinews.com/article/political-and-ethnic-battles-turn-karachi-into-beirut-of-south-asia/15875445.shtml |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2023-02-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20121130080304/http://www.merinews.com/article/political-and-ethnic-battles-turn-karachi-into-beirut-of-south-asia/15875445.shtml |arkivdato=2012-11-30 }}</ref> Dum la periodo de rapida ekonomia kresko en la 1960-aj jaroj, grandaj nombroj de [[Paŝtunoj]] el la [[Nordokcidenta Limprovinco]] migris al Karaĉio, kaj tiel Afganaj Paŝtunaj rifuĝintoj setlis en Karaĉio dum la 1980-aj.<ref name=pbs>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.pbs.org/frontlineworld/rough/2009/07/karachis_invisi.html|titolo=Karachi's Invisible Enemy|alirdato=2010-08-24|familia nomo=Obaid-Chinoy|persona nomo=Sharmeen|dato=2009-07-17|eldoninto=PBS|lingvo=en}}</ref><ref name="The National">{{cite web |url=http://www.thenational.ae/apps/pbcs.dll/article?AID=/20090825/FOREIGN/708249931 |title=In a city of ethnic friction, more tinder |website=The National |date=2009-08-24 |access-date=2010-08-24|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100116211443/http://www.thenational.ae/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20090825%2FFOREIGN%2F708249931 |archive-date=2010-01-16|language=en}}</ref><ref name="tribune.com.pk">{{cite magazine|url=http://tribune.com.pk/story/43827/the-pakhtun-in-karachi/ |title=Columnists &#124; The Pakhtun in Karachi |magazine=Time |date=2010-08-28 |access-date=2011-09-08|language=en}}</ref><ref name="thefridaytimes.com">http://www.thefridaytimes.com/beta2/tft/article.php?issue=20110715&page=5 {{Webarchiv|url=https://archive.is/20121209085408/http://www.thefridaytimes.com/beta2/tft/article.php?issue=20110715&page=5 |date=2012-12-09 }}, thefridaytimes</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://archives.dawn.com/2009/02/10/local9.htm|titolo=UN body, police baffled by minister's threat against Afghan refugees|alirdato=2012-01-24|dato=2009-02-10|lingvo=en}}</ref> Pro tiu kialo, hodiaŭ Karaĉio estas la metropolo kun la plej granda paŝtuna loĝantaro en la mondo;<ref name="Crossroads">{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=A791CwAAQBAJ&pg=PA128|titolo=Pakistan at the Crossroads: Domestic Dynamics and External Pressures|familia nomo=Jaffrelot|persona nomo=Christophe|jaro=2016|eldoninto=Columbia University|ISBN=978-0-231-54025-4|paĝoj=128,384|lingvo=en}}</ref> ĝi, ekzemple, havas pli paŝtunajn civitanojn ol [[Peŝavaro]].<ref name="nadeemf.paracha" /><ref name="Crossroads" /> La paŝtunoj el Afganio estas taksata kiel la plej konservativa komunumo.<ref name="nadeemf.paracha" /> La Paŝtunoj el la Pakistana [[valo de Svat]], kontraste, estas ĝenerale rigarditaj kiel pli liberalemaj laŭ socia perspektivo.<ref name="nadeemf.paracha" /> La Paŝtuna komunumo formas plejparto de per-manaj laboristoj kaj transportistoj.{{Mallonga piednoto|Laurent Gayer|2014}} Anatol Lieven el la [[Universitato Georgetown en Kataro|Universitato ''Georgetown'' en Kataro]] skribis ke, pro la ekloĝo de Paŝtunoj en la urbo, «Karaĉio (ne Kabulo, Kandaharo aŭ Peŝavaro) estas la plej granda paŝtuna urbo el la mondo».<ref>{{Cite journal|last=Lieven|first=Anatol|title=An Afghan Tragedy: The Pashtuns, the Taliban and the State|journal=[[Survival (journal)|Survival: Global Politics and Strategy]]|volume=63|year=2021|issue=3 |pages=7–36|doi=10.1080/00396338.2021.1930403|doi-access=free|language=en}}</ref> Migrantoj el Panĝabio ekloĝis en Karaĉio en grandaj nombroj en la 1960-aj jaroj kaj nuntempe konsistigas {{Ĉirkaŭ|14}}% el la loĝantaro de Karaĉio.<ref name="nadeemf.paracha" /> La komunumo formas plejparton de la policistoj de la urbo.<ref name="nadeemf.paracha" /> Plejparto de la kristana komunumo de Karaĉio — {{Ĉirkaŭ|2.5}}% de la loĝantaro — estas Panĝaboj.<ref name="pakistanchristianpost.com">[http://www.pakistanchristianpost.com/viewarticles.php?editorialid=272 Pakistan Christian Post] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160303000000/https://web.archive.org/web/20160303194247/http://www.pakistanchristianpost.com/viewarticles.php?editorialid=272 |date=2016-03-03 }} accessed 5 August 2017</ref> Malgraŭ ĝi estas la ĉefurbo de provinco Sindo, nur 6–8% el la urbo estas Sindanoj.<ref name="nadeemf.paracha" /> Multaj el la Sindoj laboras kiel urbaj kaj provincaj burokratoj.<ref name="nadeemf.paracha" /> 4% el laloĝantaro de Karaĉio parolas la Baluĉan kiel denaska lingvo, kvankam plejparto el la baluĉa-parolantoj havas [[Sidoj|Sidan]] devenon: ili estas komunumo kiu devenas el Afriko.<ref name="nadeemf.paracha" /> Post la [[Barata-Pakistana milito je 1971|Barata-Pakistana milito de 1971]] kaj la sendependeco de [[Bangladeŝo]], miloj da urdua-parolantaj [[Biharoj]] alvenis en la urbon, preferante daŭre resti Pakistananoj anstataŭ ol vivi en la nova sendependa lando. Ankaŭ grandaj nombroj de [[Bengaloj]] migris de Bangladeŝo al Karaĉio dum periodoj de ekonomia kresko de la 1980-aj kaj 1990-aj jaroj. Karaĉio nun loĝigas {{Ĉirkaŭ|2.5|3}} milionojn da etnaj [[Bengaloj en Pakistano|Bengaloj]].<ref name="Falling back" /><ref name="cidcm.umd.edu" /> En la urbo eĉ loĝas [[Rohinĝoj|Rohingaj]] rifuĝintoj el [[Birmo|Mjanmao]], kiu parolas dialekton de la bengala kaj estas foje erare rigardataj kiel Bengaloj; en Karaĉio la Rohingoj estas {{Ĉirkaŭ|400000}}.<ref>{{Cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/derek-flood/from-south-to-south-refug_b_100387.html|title=From South to South: Refugees as Migrants: The Rohingya in Pakistan|website=HuffPost|date=2008-05-12|access-date=2010-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20110606233229/http://www.huffingtonpost.com/derek-flood/from-south-to-south-refug_b_100387.html|archive-date=2011-06-06|url-status=dead|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-4-333213-Bengali-and-Rohingya-leaders-gearing-up-for-LG-polls|title=Bengali and Rohingya leaders gearing up for LG polls|website=The News|access-date=2015-12-18|archive-date=2015-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20150814203153/http://www.thenews.com.pk/Todays-News-4-333213-Bengali-and-Rohingya-leaders-gearing-up-for-LG-polls|url-status=dead|language=en}}</ref> Grandskala Rohinĝa migrado faris Karaĉion unu el la grandaj loĝantaraj centroj de [[Rohinĝoj|Rohingoj]] en la mondo ekstere de Mjanmao.<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://www.dawn.com/news/1165299|titolo=Identity issue haunts Karachi's Rohingya population|alirdato=2016-12-26|familia nomo=Rehman|persona nomo=Zia Ur|dato=2015-02-23|lingvo=en|citaĵo=Their large-scale migration had made Karachi one of the largest Rohingya population centres outside Myanmar but afterwards the situation started turning against them.|verkaĵo=Dawn}}</ref> Centraziaj migrantoj el [[Uzbekio]] kaj [[Kirgizio]] ankaŭ ekloĝis en la urbo.<ref name="conflictedkarachi">{{Cite web |url=http://blog.dawn.com/2010/08/26/conflicting-karachi/ |title=Conflicted Karachi |website=Dawn |date=2010-08-26 |access-date=2014-02-10 |language=en |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131107161946/http://blog.dawn.com/2010/08/26/conflicting-karachi/ |archivedate=2013-11-07 }}</ref> Hejmlaboristoj de Filipinio estas dungitaj en la mezklasanaj lokoj de Karaĉio, dum multaj el la instruistoj de la urbo devenas de [[Srilanko]].<ref name="conflictedkarachi" /> Multaj srilankanoj moviĝis al Karaĉio pro la [[Ekonomia krizo en Srilanko (2019–nuntempe)|ekonomia krizo de 2022]] en Srilanko. Ĉiniajn komencis elmigri al Karaĉio dem la 1940-aj, kaj eklaboris kiel dentistoj, ĉefkuiristoj kaj ŝuistoj; nuntempe multaj el iliaj posteuloj daŭre vivas en Pakistano.<ref name="conflictedkarachi" /><ref name="DawnKarachi">{{citation|archive-url=https://web.archive.org/web/20040715054506/http://dawn.com/report/lifestyles/mino1.htm|archive-date=2004-07-15|url=http://dawn.com/report/lifestyles/mino1.htm|date=2001-07-09|access-date=2009-07-26|periodical=Dawn|title=The melting pot by the sea|last=Ramzi|first=Shanaz|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040715054506/http://dawn.com/report/lifestyles/mino1.htm|archivedate=2004-07-15}} {{Citaĵo el la reto |url=http://dawn.com/report/lifestyles/mino1.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2023-02-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20040715054506/http://dawn.com/report/lifestyles/mino1.htm |arkivdato=2004-07-15 }}</ref> Ĉinoj ankaŭ alvenis Karaĉion post 2015 en grandaj nombroj pro la projekto CPEC. La urbo gastigas etan nombron de britaj kaj usonaj elmigrintoj.<ref>{{Cite web|url=http://articles.latimes.com/1997/nov/14/news/mn-53634 |title=After Slayings, Americans in Karachi Weigh Choices |website=[[Los Angeles Times]] |date=2009-06-12 |access-date=2014-02-10|language=en}}</ref> Dum [[Dua Mondmilito|la dua mondmilito]], {{Ĉirkaŭ|3000}} polaj rifuĝintoj alvenis el [[Sovetunio|Sovetio]], kaj kelkaj el tiuj polaj familioj decidis resti en la urbo eĉ post la dispartigo.<ref>{{cite web |url=http://www.wbj.pl/article-54930-polish-pakistan-relations-a-need-for-understanding.html |title=Warsaw Business Journal&nbsp;– Online Portal |publisher=wbj.pl |date=2011-06-13 |access-date=2014-02-10 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140304210743/http://www.wbj.pl/article-54930-polish-pakistan-relations-a-need-for-understanding.html |archive-date= 2014-03-04 |language=en}}</ref><ref>{{Citaĵo el libro|url=https://books.google.com/books?id=tNENuKhDGfwC&pg=PA27|titolo=The Exile Mission|alirdato=2015-06-14|familia nomo=Jaroszyńska-Kirchmann|persona nomo=Anna D|jaro=2004|ISBN=9780821415269|lingvo=en}}</ref> Post-dispartiga Karachi ankaŭ unufoje havis grandan rifuĝintan komunumon el post-revolucia [[Irano]].<ref name="conflictedkarachi" /> === Religio === {{Strikesto |titolo=Religioj en Karaĉio<ref name="cia-rel">{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html#pk|archive-url=https://web.archive.org/web/20070613003300/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html#pk|url-status=dead|archive-date=2007-06-13|title=Religions in Pakistan|website=[[The World Factbook]]|access-date=2013-07-09|language=en}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20181224211306/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html#pk |date=2018-12-24 }} {{Citaĵo el la reto |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2023-02-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20181220203407/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html |arkivdato=2018-12-20 }}</ref><ref name="Curtis, Lisa 2009">Curtis, Lisa; Mullick, Haider (4 May 2009). "Reviving Pakistan's Pluralist Traditions to Fight Extremism". The Heritage Foundation. Retrieved 31 July 2011</ref><ref name="Religions 2010">a b c "Religions: Islam 95%, other (includes Christian and Hindu, 2% Ahmadiyyah ) 5%". CIA. The World Factbook on Pakistan. 2010. Retrieved 28 August 2010.</ref><ref># ^ International Centre for Political Violence and Terrorism Research at Nanyang Technological University, Singapore: "Have Pakistanis Forgotten Their Sufi Traditions?" by Rohan Bedi April 2006</ref> |titola strio=#ddd |maldekstre1='''Religioj''' |dekstre1='''Elcento''' |floso = dekstre |strioj = {{Strikesto/procentoj|[[Islamo]]|Green|96.5}} {{Strikesto/procentoj|[[Kristianismo]]|blue|2.5}} {{Strikesto/procentoj|[[Hinduismo]]|orange|0.86}} {{Strikesto/procentoj|Ceteraj|purple|0.14}} }} [[Dosiero:Bahria_Town_Karachi_Grand_Mosque_2.jpg|eta|Kun kapacito de {{nombro|800000}} preĝantoj, la [[Granda Moskeo Ĝamia, Karaĉio|Granda Moskeo Ĝamia]] estas la plej granda moskeo el Pakistano kaj la 3-a plej granda el la mondo.]] [[Dosiero:PK_Karachi_asv2020-02_img40_StPatrick_Cathedral.jpg|alternative=|eta|La [[Katedralo de Sankta Patriko, Karaĉio|katedralo de Sankta Patriko]], konstruita en 1881, servas kiel la seĝo de la Ĉefepiskopujo de Karaĉio.]] [[Dosiero:SWAMI_NARAYAN_TEMPLE_HADDID_UDDIN_-_panoramio_-_Haddid_Uddin_(1).jpg|alternative=|eta|La templo Svaminarajan estas la plej granda [[Hinduisma templo|hindua preĝejo]] en Karaĉio.]] Karaĉio estas religie homogena urbo, ĉar pli ol 96 elcento de siaj loĝantoj estas islamanoj.<ref>Peter van der Veer: ''Handbook of Religion and the Asian City – Aspiration and Urbanization in the Twenty-First Century'', California University Press, 2015, {{ISBN|9780520961081}}, p. 388</ref> La Karaĉianoj aliĝas al multenombraj sektoj kaj sub-sektoj de [[Islamo]], tiel kiel de [[Protestantismo|protestanta kristanismo]] kaj eĉ ekzistas komunumo de [[Goaaj katolikoj]]. La urbo ankaŭ loĝigas grandajn nombrojn da [[Hindua|hinduoj]] kaj etan komunumon de [[Zaratuŝtrismo|Zoratuŝtranoj]] kaj [[Parsioj]]. Laŭ ''Nichola Khan'', Karaĉio estas la plej granda islama urbo el la mondo.<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Cityscapes of Violence in Karachi: Publics and Counterpublics|familia nomo=Khan|persona nomo=Nichola|jaro=2016|eldoninto=Oxford University Press|citaĵo=... With a population of over 23 million Karachi is also the world's largest Muslim city, the world's seventh-largest conurbation ...|ISBN=9780190869786|lingvo=en}}</ref> Antaŭ la sendependeco de Pakistano en 1947, la religia demografio de la urbo vidis {{nombro|51.1}}% de hinduoj, {{nombro|42.3}}% de islamanoj, kun la cetera 7% precipe de kristanoj (kaj britaj kaj indiĝenaj), Siĥoj, Ĝajnoj, kun nombreto de Judoj.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://lsi.gov.in:8081/jspui/bitstream/123456789/7435/1/40138_1941_TAB.pdf|titolo=CENSUS OF INDIA, 1941 VOLUME XII SIND|alirdato=2021-09-15}}</ref> Post la sendependeco de Pakistano, vasta plimulto de [[Sindaj hinduoj]] kiuj loĝis en Karaĉio elmigris por iri Baraton dum, inverse, islamanaj rifuĝantoj el Barato alvenis en la urbon. Ĉi tiu amasa migrado draste ŝanĝis la religian demografion de la urbo. ==== Islamo ==== Karachi estas preskaŭ nur islamana,<ref name="nadeemf.paracha" /> kvankam la urbo estas unu el plej laikaj de Pakistano.<ref name="autogenerated3" /><ref name="India Today" /><ref name="dw.com" /> Ĉirkaŭ 85% el la islamanoj de Karaĉio estas [[Sunaismo|Sunaj]], dum 15% estas [[Ŝijaismo|Ŝijaj]].<ref name="PRC">{{Citaĵo el la reto|url=http://pewforum.org/Muslim/Mapping-the-Global-Muslim-Population%286%29.aspx|titolo=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population|alirdato=2010-08-28|dato=2009-10-07|eldoninto=[[Pew Research Center]]|lingvo=en|arkivurl=https://web.archive.org/web/20100830165222/http://pewforum.org/Muslim/Mapping-the-Global-Muslim-Population(6).aspx|arkivdato=2010-08-30}}</ref><ref name="PRCPDF">{{cite book |url=http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |editor-last=Miller |editor-first=Tracy |month=oktobro |year=2009 |publisher=[[Pew Research Center]] |access-date=2010-08-28 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091108194815/http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |archive-date=2009-11-08 |language=en }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20091010050756/http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |date=2009-10-10 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2023-02-19 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130725120239/http://www.pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |arkivdato=2013-07-25 }}</ref><ref name="State">{{Citaĵo el la reto|url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2008/108505.htm|titolo=Pakistan – International Religious Freedom Report 2008|alirdato=2010-08-28|dato=2008-09-19|eldoninto=[[United States Department of State]]|lingvo=en}}</ref> La [[Sunaismo|Sunaj]] sekvas plejparte la [[Hanafismo|Hanafisma]] lernejo pri [[jurisprudenco]], dum [[Sufiismo|Sufismo]] influas religiajn praktikojn, instigante respektegon por Sufiismaj sanktuloj kiel Abdulah Ŝah Gazi kaj [[Meva Ŝah]]. La [[Ŝijaismo|Ŝijaj]] estas plejparte [[Dekduimamismo|dekduimamisma]], kun grava [[Ismailismo|Ismailisma]] malplimulto kiu estas cetere subdividita en [[Nizara Ismalismo|Nizaroj]], [[Mustala Ismalismo|Mustaloj]], [[Dacudi-Boroj|Davudi-Boroj]] kaj [[Sulajmanoj]]. Pli ol 3000 moskeoj troviĝas en Karachi; inter la plej eminentaj indas mencii la [[Granda Moskeo Ĝamia|Grandan Moskeon Ĝamia]], la [[Moskeo Baitul-Mukaram|Moskeon Baitul-Mukaram]], [[Masĝid-e-Tuba]]n kaj [[Nova Memon-Masĝid|Memon-Masĝidon]]. ==== Kristanismo ==== Ĉirkaŭ {{nombro|2.5}}% el la loĝantaro de Karaĉio estas kristana.<ref name="cia-rel" /><ref name="Curtis, Lisa 2009" /><ref name="Religions 2010" /> La kristana komunumo de la urbo konsistas precipe de Panĝabaj kristanoj kaj de komunumo de [[Goaaj katolikoj]], kiuj estas ofte pli bone instruitaj kaj pli riĉaj ol siaj panĝabaj samreligianoj.<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910331|titolo=Who are Pakistan's Christians?|alirdato=2016-11-17|dato=2016-03-28|eldoninto=BBC|lingvo=en}}</ref> Ili starigis la ŝikan [[Urbo Cincinnatus|Urbo ''Cincinnatus'']] en [[Ĝardena Oriento]] kiel Goaa enklavo. La Goaa komunumo datiĝas je 1820 kaj sia loĝantaro estas {{nombro|12000}}–{{nombro|15000}}.<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/A-dash-of-Goa-in-Pakistan/articleshow/9866412.cms|titolo=A Dash of Goa in Pakistan|alirdato=2016-11-17|familia nomo=Barbosa|persona nomo=Alexandre Moniz|dato=2001-09-05|lingvo=en|citaĵo=The city, however, has roughly between 12,000 and 15,000 'Goans', a number that has remained fairly constant for the past 190 years, since the first wave of migrating Goans in dhows washed up on its shores in 1820 and made it their home.|verkaĵo=[[The Times of India]]}}</ref> Karaĉio havas sian propran ĉefepiskopujo, t.e., la [[Romkatolika Ĉefepiskopujo de Karaĉio]]. ==== Hinduismo ==== Kvankam plejparto de la hinduaj loĝantoj de la urbo forlasis amase por iri Baraton post la sendependeco de Pakistano, Karaĉio ankoraŭ havas grandan hinduan komunumon: {{Ĉirkaŭ|250000}} hinduoj loĝis en la urbo laŭ takso de 2013,<ref>{{cite web |url=http://pakistanhinducouncil.org/hindupopulation.asp |title=Population of Hindus in the World |publisher=pakistanhinducouncil.org |access-date=2013-04-21 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518031747/http://www.pakistanhinducouncil.org/hindupopulation.asp |archive-date=2013-05-18 |language=en }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.pakistanhinducouncil.org/hindupopulation.asp |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2023-02-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20130518031747/http://www.pakistanhinducouncil.org/hindupopulation.asp |arkivdato=2013-05-18 }}</ref> kaj en centra Karaĉio troviĝas pluraj aktivaj temploj. La hindua komunumo estas disigita en pli prospera [[Sindaj hinduoj]] kaj grupeto de [[Panĝabaj hinduoj]], kiuj formas parton de la instruitaj burĝoj de Karaĉio, dum la pli malriĉaj hinduoj kiuj devenas de [[Raĝastananoj|Raĝastano]] aŭ de la [[Marvaroj]] formas la ceteran parton, kaj ofte postumas humilajn kaj laŭtagajn laborojn. La pli riĉaj hinduoj vivas precipe en [[Klifton (Karaĉio)|Klifton]] kaj en [[Sadar]], dum la pli malriĉaj vivas kaj havas iliajn preĝejojn en [[Narajanpura]] kaj [[Ljari]]. Multaj stratoj en centra Karaĉio ankoraŭ konservas hinduajn nomojn, precipe en [[Mitadar]], [[Aram-Bag]] (antaŭe ''Ramas Bagh'') kaj Ramsvami. Multaj hinduismaj preĝejoj en Sadar aĝas pli ol 100 jaroj. ==== Ceteraj religioj ==== Prosperaj kaj influaj [[Zaratuŝtrismo|Parsioj]] vivis en la regiono dum la 12-a jarcento, kvankam la modernaj komunumaj ekestiĝis meze de la 19-a jarcento kiam ili servis kiel militistaj kontraktistoj kaj komisariataj agentoj por la britoj.<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=The Zoroastrian Diaspora: Religion and Migration|familia nomo=Hinnells|persona nomo=John|dato=2005-04-28|eldoninto=Oxford University Press|ISBN=978-0-19-151350-3|paĝo=199|lingvo=en}}</ref> Kromaj enmigradoj de Parsaj enmigrantoj el [[Irano|Persio]] alvenis en la urbon je la fino de la 19-a jarcento.<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=The Zoroastrian Diaspora: Religion and Migration|familia nomo=Hinnells|persona nomo=John|dato=2005-04-28|eldoninto=[[Oxford University Press]]|ISBN=978-0-19-151350-3|paĝo=202|lingvo=en}}</ref> La loĝantaro de Parsoj en Karaĉio kaj tra la cetera suda Azio nuntempe pli kaj pli malpliiĝas pro la malaltaj naskiĝaj indicoj kaj pro la elmigrado al okcidentaj landoj.<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-35219331|titolo=Why is India's wealthy Parsi community vanishing?|alirdato=2016-11-17|dato=2016-01-09|eldoninto=BBC|lingvo=en}}</ref> Laŭ Framĝi Minvala, en Pakistano restas nur {{Ĉirkaŭ|1092}} [[Parsioj]].<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.thenews.com.pk/print/464419-two-decades-from-now-pakistan-will-have-no-parsis|titolo=Two decades from now, Pakistan will have no Parsis|lingvo=en}}</ref> == Transportado == [[dosiero:Karachi Transport Network.png|eta|Mapo de la transporta reto de la urbo.]] {{Ĉefa artikolo|Transportado en Karaĉio}} === Ŝoseoj === Karaĉio disponas ŝosean reton longa {{Ĉirkaŭ|15500}} kilometrojn ({{nombro|9600}} mejlojn),<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://www.pakistantoday.com.pk/2011/12/24/city/karachi/in-karachi-16562-more-vehicles-hit-the-roads-each-month/|titolo=In Karachi, 16,562 more vehicles hit the roads each month|alirdato=2016-11-25|dato=2011-12-24|lingvo=en|verkaĵo=Pakistan Today}}</ref> kiu servas po {{Ĉirkaŭ|5}} milionoj da veturiloj ĉiutage. Karaĉio estas servita de 6 «sensignalaj koridoroj» ({{Lang-en|signal-free corridors}}), t.e., longaj senhaltaj vojoj kiuj permesas al ĉiutaga trafiko transversi grandajn distancojn sen la bezono halti ĉe interkruciĝoj kaj semaforoj. La strato Karsaz (16&nbsp;km aŭ 10&nbsp;mi) konektas la [[Muzeo de la Pakistana Aerarmeo|Muzeon de la Pakistana Armeo]] en centra Karaĉio al la [[Urbo SITE|industria areo SITE]]. La Strato Raŝid Minhas, longa 20 kilometrojn, konektas la [[Urbo Surĝani|urbon Surĝani]] kun la [[urbo Ŝah-Faisal]]. La 19&nbsp;km (12&nbsp;mi) de la Universitata Vojo konektas la urban centron de Karaĉio al la antaŭurbo [[Gulistan-e-Ĝohar]]. La 18&nbsp;km (11&nbsp;mi) de [[Ŝahrah-e-Faisal]] konektas la areon [[Sadar]] de Karaĉio al la [[Internacia Flughaveno Ĝinah]]. La 18&nbsp;km (11&nbsp;mi) de Ŝahrah-e-Pakistan konektas la urban centron al la [[Federala Areo B.]]. La 18&nbsp;km (11&nbsp;mi) de la vojo Ŝer-Ŝah-Suri konektas la urban centron al [[Nazimabad]]. La [[Aŭtoŝoseo de Ljari]] estas 16-km [[aŭtovojo]] kun kontrolataj aliroj, kiuj etendiĝas laŭlonge de la [[rivero Ljari]]. Ĉi tiu paga aŭtovojo estis desegnita por malpliigi la trafikon ene de la urbo. Norde de Karaĉio troviĝas la 39 kilometroj de la [[Karaĉia Norda Pretervojo]] (M10), kiu preteriras la urbon por konekti la [[Aŭtovojo M9 de Pakistano|aŭtovojo M9]] al la [[Aŭtovojo N25 de Pakistano|nacia aŭtovojo N25]]. La aŭtoŝoseo Malir (39&nbsp;km aŭ 24&nbsp;mi) estas nuntempe konstruata laŭlonge de la [[rivero Malir]]. Ĝi ligos la DHA de Karaĉio kun la [[urbo Malir]] kaj terminos ĉe ''Kathore'' sur la aŭtovojo M9. Karaĉio estas la fino de la [[Aŭtovojo M9 de Pakistano|aŭtovojo M9]], kiu konektas Karaĉion al [[Hajderabado (Pakistano)|Hajderabado]]. La aŭtovojo M9 estas parto de pli granda tutlanda aŭtovoja reto, multajn de kiuj oni konstruis kadre de la projekto de [[Ĉinia-Pakistana Ekonomia Koridoro]]. De Hajderabado, la aŭtovojoj provizas altrapidan aliron al ĉiuj gravaj Pakistanaj urboj kiel [[Peŝavaro]], [[Islamabado]] kaj [[Lahoro]] kiuj troviĝas pli ol 1000&nbsp;km (600&nbsp;mi) norde de Karaĉio. Karachi estas ankaŭ la fino de la [[Aŭtovojo N5 de Pakistano|nacia aŭtovojo N5]], kiu konektas la urbon al la historia mezepoka ĉefurbo de Sindo, [[Thatta|Tata]]. Ĝi ankaŭ oferas pli forajn konektojn kun norda Pakistano kaj kun la Afgana landlimo proksime al [[Torĥam]]. La nacia aŭtovojo N25 konektas Karaĉion al la ĉefurbo de Baluĉistano, [[Kveta|Kveto]]. La nacia aŭtovojo N10 konektas Karaĉion al la alia havena urbo, [[Gvadar]]. === Pertrajne === Fervojoj de la [[Pakistanaj Fervojoj]] konektas Karaĉion al cetero de la lando. La stacidomo {{stacidomo|Karachi City}} kaj la fervoja stacidomo {{stacidomo|Karachi Cantonment}} estas la plej grandaj de la urbo.<ref name="nadeemf.paracha" /> La urbo havas internacian fervojan konekton, la ''[[Thar Express]],'' kiu ligas la stacidomon {{stacidomo|Karachi Cantonment}} kun la [[stacidomo Bagat-Ki-Koti]] de [[Ĝodhpur|Ĝodpur]], en Barato.<ref>{{Cite web|url=http://www.geo.tv/12-4-2010/75294.htm |title=Thar Express escapes blast near Karachi |publisher=GEO.tv |date=2010-12-04 |access-date=2013-04-21 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105192658/http://www.geo.tv/12-4-2010/75294.htm |archive-date=2013-11-05|language=en}}</ref> La fervoja sistemo ankaŭ pritraktas kargojn, ligante la haveno de Karaĉio al la cellokoj de norda Pakistano.<ref>{{Cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/national/31-Dec-2015/railways-to-upgrade-waiting-halls-at-16-major-stations|title=Railways to upgrade waiting halls at 16 major stations|website=Daily Times|access-date=2016-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20160302181953/http://www.dailytimes.com.pk/national/31-Dec-2015/railways-to-upgrade-waiting-halls-at-16-major-stations|archive-date=2016-03-02|url-status=dead|language=en}}</ref> La urbo estas la fino por la [[Fervoja linio ML-1 de Pakistano|fervoja linio ML-1]], kiu konektas Karaĉion al Peŝavaro. La fervoja reto de Pakistano, inkluzive de ML-1 disvolviĝis dank'al projekto de la [[Ĉini-Pakistana Ekonomia Koridoro]], kiu permesis al trajnoj foriri el Karaĉio kaj vojaĝadi sur Pakistanaj fervojoj je ordinara rapido de 160&nbsp;km/h (100&nbsp;mph) kontraŭ la nuna ordinara rapido de 80&nbsp;km/h (50&nbsp;mph).<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://www.dailytimes.com.pk/national/22-Jan-2016/karachi-peshawar-railway-line-being-upgraded-under-cpec|titolo=Karachi-Peshawar railway line being upgraded under CPEC|alirdato=2016-02-10|dato=2016-01-22|lingvo=en|verkaĵo=Daily Times}}</ref> === Publika transportado === ==== Tramo ==== {{Ĉefa artikolo|Tramo de Karaĉio}} [[Dosiero:Karachi tram interior.jpg|eta|300px|Interno de aŭtobuso en Karaĉio]] La Pakistana Registaro okazigis projekton nome ''[[Karachi Metrobus]]'' («tramo de Karaĉio»), kun sia [[Rapida aŭtobusa transporto|peraŭtobusa rapida transita]] sistemo de 6 linioj kaj 150 kilometroj (93+1⁄4 mejloj).<ref>{{Cite web |title=Karachi Breeze – The Journey of Convenience Comfort and Reliability |url=https://breezekarachi.com/ |access-date=2022-09-13 |archive-date=2022-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920172725/https://breezekarachi.com/ |url-status=dead |language=en }}</ref> La projekton inaŭguris la tiama Ĉefministro [[Navaz Ŝarif]] la 25-an de februaro 2016. Ŝarif asertis, ke la «projekto estos pli bela ol la Metropola Aŭtobuso de Lahoro».<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1241849|title=Karachi's Green Line bus will be more beautiful than Lahore metro: PM Nawaz|date=2016-02-26|newspaper=Dawn|location=Pakistano|access-date=2017-02-25|language=en}}</ref> ==== Ronda Fervojo ==== La [[Ronda Fervojo de Karaĉio]] ({{Lang-en|Karachi Circular Railway}}, mallonge KCR) estas parte aktiva regiona [[Publika transporto|publika transporta sistemo]] en Karaĉio, kiu servas la [[Distrikto Karaĉio|metropola areo de Karaĉio]]. La KCR estis plene funkcia inter 1969 kaj 1999. Ekde 2001, oni klopodis restarigi la fervojon kaj restari la sistemon.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://nation.com.pk/10-Aug-2020/chairman-railways-visits-kcr-track|titolo=Chairman Railways visits KCR track|dato=2020-08-10|lingvo=en}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://tribune.com.pk/story/2260409/supreme-court-gives-four-more-months-to-overhaul-railways|titolo=Supreme Court gives four more months to overhaul railways|dato=2020-08-20|lingvo=en}}</ref> En novembro 2020 la KCR parte refariĝis utilizebla.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.dawn.com/news/1591237/karachi-circular-railway-begins-partial-operations-today|titolo=Karachi Circular Railway begins partial operations|dato=2020-11-19|lingvo=en}}</ref> [[Ŝebaz Ŝarif]] inkluzivis la KCR-on en [[Ĉinia-Pakistana ekonomia koridoro|ĈPEK]]-on, kaj sia konstruo ekis en 2022. La ekzistantaj vojoj de 43&nbsp;km kaj stacioj de KCR estus entute rekonstruitaj kiel moderna [[Aŭtomatigo|aŭtomatiga]] [[Metroo|rapida transportada]] sistemo kun [[medifavora]] [[Elektra lokomotivo|elektraj trajnoj]]. La vojo ne estus ŝanĝita, tamen multaj suppasejoj kaj pontoj estus konstruitaj laŭlonge de la vojo por forigi la 22-nivelajn kruciĝojn. La nova KCR estus simila al la [[Oranĝkolora limio (Lahora metroo)|Oranĝkolora Trajno]] de [[Lahoro]]. La nova KCR havus komunajn staciojn kun la [[aŭtobuso de Karaĉio]] ĉe punktoj de interkruciĝo. Laŭ la planoj, la projekto ekus en 2025. Kun ties nabo ĉe la stacidomo {{stacidomo|Karachi City}} sur la [[strato I. I. Chundrigar]], la KCR estos [[Publika transporto|publika transporta]] sistemo kiu konektos la urban centron kun pluraj industriaj, komercaj kaj loĝdomaj distriktoj ene de la urbo.<ref name="Railway Technology">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.railway-technology.com/projects/karachicircularrailw/|titolo=Karachi Circular Railway Revival, Pakistan|alirdato=2012-10-04|eldoninto=railway-technology.com|lingvo=en}}</ref> ==== Tramvoja servo ==== Ikoneca tramvoja servo startiĝis en 1884 en Karaĉio sed estis fermita en 1975.<ref>{{cite news|title=OLMT project to face further delay|url=https://tribune.com.pk/story/1941286/1-olmt-project-face-delay/|access-date=2019-04-02|agency=[[The Express Tribune]]|author=Adnan, Imran|date=2019-04-01|quote=As per the direction of the apex court, he said, the civil works of the project will be completed by end of July 2019. But the project will not enter into commercial operations by August or November 2019.|language=en}}</ref><ref>{{cite news|title=Manufacturing of orange trains starts, says Kh Hassan|url=https://www.thenews.com.pk/print/122738-Manufacturing-of-orange-trains-starts-says-Kh-Hassan|access-date=2017-01-24|agency=The News|date=2016-05-26|quote=Latest technology will be employed for fabricating these trains and the rolling-stock will be fully computerised, automatic and driverless.|language=en}}</ref> Tamen, la reviviĝon de la trama servo proponis la administranto de Karaĉio Iftiĥar Ali. Turkio proponis sian helpon por la reviviĝo kaj por la starigo de moderna trama servo en Karaĉio.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://tribune.com.pk/story/2264436/turkey-offers-help-in-bringing-iconic-tram-service-back-to-karachi?amp=1|titolo=Turkey offers help in bringing iconic tram service back to Karachi|dato=2020-09-17|lingvo=en}}</ref> === Aero === La [[Internacia Flughaveno Ĝinah]] de Karaĉio estas la plej trafika flughaveno de Pakistano, kun totalo de {{nombro|7.2}} milionoj da pasaĝeroj en 2018. La nuna strukturo estis konstruita en 1992 kaj estas disigita en internaciaj kaj hejmaj sekcioj. La flughaveno de Karaĉio servas kiel [[Flugkompania nabo|nabo]] por la [[flagportanta flugkompanio]], la ''[[Pakistan International Airlines]]'' (PIA), kaj ankaŭ por ''[[Air Indus]]'', ''[[Serene Air]]'' kaj ''[[Airblue]]''. La flughaveno proponas seninterrompaj flugoj al cellokoj al tuta orienta Azio, suda Azio, sudorienta Azio, centra Azio, la [[arabaj ŝtatoj ĉe la Persa Golfo|Golfaj Ŝtatoj]], Eŭropo kaj Nord-Ameriko.<ref>{{Cite web|url=http://www.piac.com.pk/schedule/display_abc.asp?date=3:16:07+AM|title=Pakistan International Airlines – Pakistan International Airlines – PIA|website=piac.com.pk|language=en}}{{Dead link|month=decembro|year= 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="PKint">{{Cite web|url=https://www.piac.com.pk/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140726225316/http://www.piac.com.pk/PIA_About/intnetwork.asp|url-status=dead|title=Pakistan International Airlines – Pakistan International Airlines – PIA|archive-date={{dato|2014-7-26}}|website=www.piac.com.pk|language=en}}</ref> === Maro === La plej grandaj ekspedaj havenoj en Pakistano estas la [[haveno de Karaĉio]] — la plej malnova en Pakistano — kaj la apuda [[haveno Kasim]]. La haveno Kasim troviĝas 35 kilometrojn (22 mejlojn) oriente de la Haveno de Karaĉio laŭ la estuaro de la [[Induso|rivero Induso]]. Ĉi tiuj havenoj pritraktas 95% el la komerca kargo de Pakistano de (kaj ĝis) fremdaj havenoj. Ĉi tiuj havenurboj oferas modernajn servojn, inkluzive de pogranda transportado, zonoj por ujoj kaj petrola transporto.{{Mallonga piednoto|Robert Stimson|Kingsley E. Haynes|2012}} La havenoj estas parto de la laŭmara [[Silka Vojo]].<ref>{{Cite web|title=The new Silk Road and the Sea|url=https://www.thenews.com.pk/print/107317-The-new-Silk-Road-and-the-Sea|access-date={{dato|2021-10-3}}|website=www.thenews.com.pk|language=en}}</ref> == Urba administrado == === Urba registaro === {{Ĉefa artikolo|Registaro de Karaĉio}} Karachi havas fragmentan sistemon de civita registaro. La urba areo estas disigita en ses «distriktaj municipaj korporacioj»: [[Distrikto Orienta Karaĉio|Orienta Karaĉio]], [[Distrikto Okcidenta Karaĉio|Okcidenta Karaĉio]], [[Distrikto Centra Karaĉio|Centra Karaĉio]], [[Distrikto Suda Karaĉio|Suda Karaĉio]], [[Distrikto Malir|Malir]], kaj [[Distrikto Korangi|Korangi]]. Ĉiu distrikto estas plue disigita en inter 22 kaj 42 «uniaj komitatoj». Ĉiun unian komitaton reprezentas sep elektitaj reprezentantoj, kvar el kiuj povas esti ĝeneralaj kandidatoj de ajna socia deveno; la ceteraj tri seĝoj estas rezervita por virinoj, religiaj malplimultoj, kaj unia reprezentanto aŭ kultivisto el la kamparo. La urba areo de Karaĉio ankaŭ inkluzivas ses [[Kantonmento (Pakistano)|kantonmentojn]], kiujn administras senpere la [[Pakistanaj armitaj fortoj|Pakistana militistaro]] kaj inkluzivas kelkajn el la plej dezirindaj domegoj de Karaĉio. Kernaj civitaj korpoj kiel, inter la aliaj, la [[Estraro pri akvo kaj kloakoj]] kaj la [[Karaĉia aŭtoritato pri kontroloj de konstruoj]], estas sub la senpera kontrolo de la [[Registaro de Sindo]].<ref>{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/1225311|title=Sindh govt takes away key municipal function from local bodies|last=Azfar-ul-Ashfaque|date=2015-12-10|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=2020-04-06|language=en}}</ref> Krome, la urbo-plananta aŭtoritato pri disvolvigindaj terenoj de urbo Karaĉio, nome «[[Karaĉia aŭtoritato pri disvolvigo]]» ({{Lang-en|Karachi Development Authority}}), estas sub la kontrolo de la registaro, dum du novaj urbo-planantaj aŭtoritatoj, la [[Aŭtoritato pri disvolvigo de Ljari]] kaj [[Aŭtoritato pri disvolvigo de Manir]] estis revivigita en 2011 fare de la registaro de la [[Pakistana Popola Partio]], laŭdire de kelkaj por subteni patronize siajn balotadajn alianculojn kaj voĉdonantajn bankojn.<ref name=":02" /> ==== Historia enkonduko ==== En respondo al ĥolera epidemio de 1846, la tiamaj britaj administrantoj starigis la «[[Karaĉia konservada estraro|Karaĉian konservadan estraron]]» por kontroli la disvastigo de la malsano.<ref name=cdgkhistory>{{Cite web|url=http://221.132.118.186/cdgk/Home/Government/CDGKHistory/tabid/276/Default.aspx|title=CDGK History|publisher=City-District Government of Karachi|access-date={{dato|2010-8-24}}|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110417020709/http://221.132.118.186/cdgk/Home/Government/CDGKHistory/tabid/276/Default.aspx|archive-date=2011-04-17|language=en}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110417020709/http://221.132.118.186/cdgk/Home/Government/CDGKHistory/tabid/276/Default.aspx |date=2011-04-17 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://221.132.118.186/cdgk/Home/Government/CDGKHistory/tabid/276/Default.aspx |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2023-02-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110417020709/http://221.132.118.186/cdgk/Home/Government/CDGKHistory/tabid/276/Default.aspx |arkivdato=2011-04-17 }}</ref><ref>{{cite web | title=Culture, Religion and Lifestyle in Karachi | website=Karachi History | date=2001-08-14 | url=http://www.karachi.com/v/history/ | access-date=2017-08-05|language=en}}</ref> La estrarp poste fariĝis la «Karaĉia municipa komisiono» en 1852 kaj la «Karaĉia municipa komitato» la sekvanta jaro.<ref name=cdgkhistory /> La municipa leĝo de urbo Karaĉio de 1933 transformis la urban administron en la «[[Karaĉia municipa korporacio|Karaĉian municipan korporacion]]» kun urbestro, vic-urbestro kaj 57 konsilistoj.<ref name="cdgkhistory" /> En 1976, la korpo fariĝis la «[[Karaĉia metropola korporacio]]».<ref name="cdgkhistory" /> Dum la 1900-aj jaroj, Karaĉio spertis sian plej gravan plibeligon kun projekto sub la urbestra ofico de [[Harĉandrai Viŝandas]]. Novaj stratoj, parkoj, loĝdomaj kaj distraj areoj disvolviĝis kiel parto de ĉi tiu projekto. En 1948, oni starigis la «[[Federala ĉefurba teritorio|federalan ĉefurban teritorion]]» de Pakistano, konsistanta de {{Ĉirkaŭ|2103}} km² (812&nbsp;mi²) de Karaĉio kaj ĉirkaŭaj areoj, sed tiu ĉi teritorio unuiĝis al la provinco [[Okcidenta Pakistano]] en 1959.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.statoids.com/upk.html|titolo=Pakistan Provinces|alirdato={{dato|2010-8-24}}|eldoninto=Statoids.com|lingvo=en}}</ref> En 1960, la unuiĝo de Karaĉio kaj de la distrikto Lasbela kreis la dividaĵon Karaĉio-Bela. En 1972, la [[distrikto Lasbela]] translokiĝis al [[dividaĵo Kalat]] kaj la [[Karaĉia metropola korporacio|metropola areo de Karaĉio]] estis disigita en tri (03) distriktojn: [[Orienta distrikto de Karaĉio|Orienta]], [[Okcidenta distrikto de Karaĉio|Okcidenta]] kaj [[Suda distrikto de Karaĉio|Suda]]. En 1996, la metropola areo de Karaĉio estis plue disigita en du (02) kromajn distriktoj: [[Centra distrikto de Karaĉio|Centra]] kaj [[Distrikto Malir|Malir]], ĉiu el ili kun ties propra municipa korporacio.<ref name=cdgkhistory /> ==== Uniaj konsilioj (2001–11) ==== [[Dosiero:Naimatullah_Khan_(cropped).jpg|eta|Kun sia honora titolo «patro de la servo», [[Naimatullah Khan|Naimatulah Ĥan]] (2001-2005) estis unu el la plej sukcesaj kaj respektindaj urbestroj kiun Karaĉio havis iam ajn.]] En 2001, dum la gubierno de Generalo Pervez Muŝaraf, kvin distriktoj de Karaĉio unuiĝis kaj formis la urban distrikton Karaĉio, kun tri-nivela strukturo. La du plej lokaj niveloj konsistas de 18 [[Tehsil|urbetoj]] kaj 178 [[Uniaj konsilioj de Pakistano|uniaj konsilioj]].<ref name=tiers>{{Citaĵo el la reto|url=http://221.132.118.186/cdgk/Home/Towns/tabid/72/Default.aspx|titolo=CDGK Towns|alirdato=2010-08-24|eldoninto=City District Government of Karachi}}{{dead link|date=marto 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |language=en}}</ref> Ĉiu nivelo koncentriĝis pri elektitaj konsilioj kun kelkaj komunaj membroj por havigi «vertikaljan ligojn» ene de la federacio.<ref>{{cite web |url=http://www.nrb.gov.pk/local_government/default.asp |title=Local Government |publisher=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan |access-date=2010-08-24 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090125014524/http://nrb.gov.pk/local_government/default.asp |archive-date=2009-01-25 |language=en }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090125014524/http://nrb.gov.pk/local_government/default.asp |date=2009-01-25 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://nrb.gov.pk/local_government/default.asp |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2023-02-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090125014524/http://nrb.gov.pk/local_government/default.asp |arkivdato=2009-01-25 }}</ref> [[Naimatulah Ĥan]] estis la unua ''Nazim'' (t.e., «administranto») de Karaĉio dum la periodo de la unia konsilio, dum [[Ŝafik-Ur-Reman Paraĉa]] estis la unua distrikta kunordiga oficisto de Karaĉio. [[Sjed Mustafa Kamal]] estis elektita kiel nova urba administranto de Karaĉio kaj anstataŭis Naimatulah Ĥan en 2005 balotadoj kaj [[Nasrin Ĝalil]] estis elektita kiel la urba ''Naib Nazim''. Ĉiu unia konsilio havis dek tri membrojn elektitaj de specifaj balotantaroj: kvar viroj kaj du virinoj elektitaj rekte de la ĝenerala loĝantaro; du viroj kaj du virinoj elektitaj de kamparanoj kaj laboristoj; unu membro por la minoritataj komunumoj; du membroj estas elektitaj komune kiel la unia urbestro (''Nazim'') kaj la dua unia urbestro (''Naib Nazim'').<ref>{{cite web |url=http://www.nrb.gov.pk/local_government/union_admin_07.htm |title=Composition of the Union Council |publisher=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan |access-date=2010-08-24 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110803101846/http://www.nrb.gov.pk/local_government/union_admin_07.htm |archive-date=2011-08-03|language=en }}</ref> Ĉiu konsilio inkluzivis ĝis tri konsiliajn sekretariojn kaj nombron de aliaj civilaj servantoj. La sistemo de la unia konsilio ĉesis en 2011. ==== Distriktaj municipaj korporacioj (2011–nuntempe) ==== En julio 2011, la registaro de la urba distrikto Karaĉio estis redesegnita laŭ ties originalaj konsistigaj unuoj kontaj kiel «distriktaj municipaj korporacioj» ({{Lang-en|District Municipal Corporations}}, mallonge «DMC»). La kvin originalaj DMC-oj estis: [[Distrikto Orienta Karaĉio|Orienta Karaĉio]], [[Distrikto Okcidenta Karaĉio|Okcidenta Karaĉio]], [[Distrikto Centra Karaĉio|Centra Karaĉio]], [[Distrikto Suda Karaĉio|Suda Karaĉio]], kaj [[Distrikto Malir|Malir]]. En novembro 2013, sesa DMC nome [[Distrikto Korangi]] estis disigita el Orienta Karaĉio.<ref>{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/1054395|title=Korangi notified as sixth district of Karachi|first=Hasan|last=Mansoor|date=2013-11-06|website=DAWN.COM}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/378585-former-un-staffer-being-tipped-as-pm-s-focal-person-for-polio|title=Former UN staffer being tipped as PM's focal person for polio|website=www.thenews.com.pk|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2011/07/11/sindh-back-to-5-divisions-after-11-years/|title=Sindh back to 5 divisions after 11 years – Pakistan Today|website=www.pakistantoday.com.pk|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Aligi |first=Irfan |url=http://tribune.com.pk/story/208342/changing-hands-karachi-split-into-5-districts/ |title=Changing hands: Karachi split into 5 districts |website=The Express Tribune |date={{dato|2011-7-12}}|access-date={{dato|2014-2-10}}|language=en}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://kmc.gov.pk.sv2.premiumwebserver.com/|titolo=Welcome to official website of Karachi Metropolitan Corporation|alirdato={{dato|2014-2-10}}|eldoninto=Kmc.gov.pk.sv2.premiumwebserver.com|lingvo=en}}</ref> En aŭgusto 2020, la gubierno de SIndo aprobis la formadon de la sepa distrikto en Karaĉio (nome distrikto Keamari); ĝi estis greita el parto de Okcidenta Karaĉio.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.dawn.com/news/1575785/new-district-in-karachi,|titolo=New district in Karachi|dato=2020-8-22|lingvo=en}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.samaa.tv/news/2020/08/karachi-fits-seventh-district-into-its-mix-keamari/,|titolo=Karachi fits seventh district into its mix – Keamari|lingvo=en}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.thenews.com.pk/print/703699-kemari-becomes-karachi-s-seventh-district,|titolo=Kemari becomes Karachi's seventh district|lingvo=en}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.pressreader.com/bahrain/gulf-today/20200822/281779926499237,|titolo=Keamari is now 7th district of Karachi city|lingvo=en}}</ref> La komitatoj por ĉiu distrikto elpensas kaj observigas la uzon kaj a regulojn pri la terenoj ene de sia distrikto. Ĉiu komitato ankaŭ administras la akvo-provizon, la kloakon kaj la stratojn (krom 28 ĉefaj arterioj, kiu estas administritaj de la «[[Karaĉia metropola korporacio]]»).<ref name=":11" /> Strata lumigo, trafika planado, komercaj reguloj kaj vojsignoj estas ankaŭ sub la kontrolo de la DMC-oj. Ĉiu DMC ankaŭ daŭrigas sian propran municipan arĥivon kaj decidas pri sia propra loka buĝeto.<ref name=":11" /> La KMC-oj ankaŭ prirespondas por la evoluado kaj daŭrigado de ĉefaj arterioj, pontoj, dreniloj, pluraj hospitaloj, plaĝoj, mastrumado de solidaj ruboj, kaj ankaŭ de kelkaj parkoj kaj de la urbaj fajroestingadservoj.<ref>{{Cite web|title=KMC Function|url=http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=133|website=www.kmc.gos.pk|access-date={{dato|2020-5-5}}|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200501220454/http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=133|archivedate=2020-05-01}}</ref> La plej lastatempa Karaĉia urbestro estis [[Vasim Aĥtar]] (2016-2020), kun Arŝad Hasan servanta kiel dua urbestro; ambaŭ laboris ene de la KMC. En 2022, la administranto de Karaĉio estis d-ro Sjed Saif-ur-Reman.<ref>{{Cite web|title=Metropolitan Commissioner|url=http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=54|website=www.kmc.gos.pk|access-date={{dato|2020-5-5}}|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200501220554/http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=54|archivedate=2020-05-01}}</ref> La posteno de [[komisionestro de Karaĉio]] estis kreita, kaj Iftiĥar Ali Ŝalvani plenumis ĉi tiun rolon.<ref>{{Cite web|title=Meet-Commissioner Karachi Division|url=https://commissionerkarachi.gos.pk/meetcommissioner.html|website=commissionerkarachi.gos.pk|access-date={{dato|2020-5-5}}|archive-date={{dato|2020-5-5}}|archive-url=https://web.archive.org/web/20200505003051/http://www.commissionerkarachi.gos.pk/meetcommissioner.html|url-status=dead|language=en}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200505003051/http://www.commissionerkarachi.gos.pk/meetcommissioner.html |date=2020-05-05 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.commissionerkarachi.gos.pk/meetcommissioner.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2023-02-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20200505003051/http://www.commissionerkarachi.gos.pk/meetcommissioner.html |arkivdato=2020-05-05 }}</ref> Estas ses [[Kantonmento (Pakistano)|militistaj kantonmentoj]], kiu estas administritaj de la [[Pakistana Armeo|pakistana armeo]] kaj estas inter la plej luksaj kvartaloj de Karaĉio. === Urba planado === La «[[aŭtoritato pri la disvolvigo de Karaĉio]]» ({{Lang-en|Karachi Development Authority}}, mallonge KDA), kune kun la «aŭtoritato pri la disvolvigo de Ljari» ({{Lang-en|Lyari Development Authority}}, mallonge LDA) kaj la «aŭtoritato pri la disvolvigo de Malir» ({{Lang-en|Malir Development Authority}}, mallonge MDA) respondecas pri la disvolvigo de la plej neevoluinta teritorio ĉirkaŭ Karaĉio. La KDA estiĝis en 1957 kun la tasko administri landon ĉirkaŭ Karachi, dum la LDA kaj la MDA naskiĝis en 1993 kaj 1994, respektive. La KDA iĝis sub la kontrolo de la loka registaro de Karaĉio kaj de sia urbestro en 2001, dum la LDA kaj la MDA estis aboliciitaj. La KDA poste iĝis rekte sub la kontrolo de la [[Registaro de Sindo]], ekde 2011. la LDA kaj la MDA ankaŭ renaskiĝis pro volo de la tiama registaro de la [[Pakistana Popola Partio]], laŭdire de kelkaj por subteni siajn balotadajn alianculojn kaj voĉdonantajn bankojn.<ref name=":02">{{Citaĵo el gazeto|url=https://pubs.iied.org/pdfs/10625IIED.pdf|titolo=Land ownership, control and contestation in Karachi and implications for low-income housing|familia nomo=Hasan|persona nomo=Arif|lingvo=en|gazeto=International Institute for Environment and Development United Nations Population Fund}}</ref> Do, la urbo-planado en Karaĉio ne estas decidita loke sed, male, estas sub la kontrolo de la provinco. Ĉiu «distrikta municipa korporacio» reguligas la uzon de la lando en neevoluintaj areoj, dum la «aŭtoritato pri kontrolo de konstruoj en SIndo» certigas, ke la konstruoj respektas planatajn regulojn de la urbo. La areoj de la kantonmentoj kaj la ''Defence Housing Authority'' estas administritaj kaj planataj fare de la militistaro. == Municipaj servoj == === Akvo === La akvajn provizojn de la municipo administras la «Karaĉia estraro pri Akvo kaj Kloakoj», kiu provizas po 640 milionoj da galjonoj ĉiutage al la urbo (krom la ŝtalfabrikoj de la grandurbo kaj la [[haveno Kasim]]), de kiu 440 milionoj de galjonoj estas filtrataj/traktataj.<ref name=":11" /> Plejparto de la provizo venas de la [[Induso|rivero Induso]] kaj 90 milionoj de galjonoj de la [[Akvobaraĵo Hub|digo Hub]].<ref name=":11" /> La akva provizo de Karaĉio estas transportita al la urbo dank'al kompleksa reto de kanaloj, tuboj, kaj sifonoj, kun la helpo de pumpado kaj filtraj stacioj.<ref name=":11" /> En 2022, 80% el familioj de Karaĉio havis aliron al krana akvo,<ref name="SPDC"/> kun privataj akvaj cisternoj provizis multe de la akvo postulita en neformalaj setlejoj.<ref name=wb/> 15% el loĝantoj laŭ enketo de 2022 taksis sian akvan provizon kiel «malbona» aŭ «tre malbone», dum 40% maltrankviliĝis pro la stabileco de la akva provizo.<ref name="SPDC"/> En 2022 oni taksis, ke po {{Ĉirkaŭ|35000}} homoj mortis ĉiujare pro malsanoj rilataj al aĉa akvo.{{Mallonga piednoto|Yamini Narayanan|2015}} La [[akva projekto K-IV]] estas nuntempe planata kontraŭ kosto de 876 milionoj de USD. Ĝi konektus la [[Lago Kinĝar|lago]] [[Lago Kinĝar|Kinĝar]] al Karaĉio, tial solvante la problemon pri akva malabundeco en orientaj kaj nordaj kvartaloj de la urbo. Ĝi devus provizi po 650 milionoj da galjonoj ĉiutage de trinkebla akvo al la urbo; la unua fazo de la projektoj, kun siaj 260 milionoj da galjonoj, preskaŭ kompletiĝas.<ref>{{cite news|title=Pakistan to award Karachi water supply project to Frontier Works Organisation|url=http://www.water-technology.net/news/newspakistan-to-award-karachi-water-supply-project-to-frontier-works-organisation-4810766/|access-date={{dato|2017-11-29}}|agency=Water Technology|date={{dato|2016-2-15}}|language=en}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20171201041215/http://www.water-technology.net/news/newspakistan-to-award-karachi-water-supply-project-to-frontier-works-organisation-4810766/ |date=2017-12-01 }}</ref><ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://nation.com.pk/22-Nov-2017/ist-phase-of-k-iv-project-to-be-completed-in-june-gov|titolo=Ist phase of K-IV project to be completed in June: Gov|alirdato={{dato|2017-11-29}}|dato={{dato|2017-11-22}}|lingvo=en|verkaĵo=The Nation}}</ref> === Kloakoj kaj urba purigo === 98% el la familioj de Karaĉio havas aliron al la subtera publika kloako de la urbo,<ref name="SPDC"/> plejparte administrata fare de la «Karaĉia estraro pri akvo kaj kloakoj» (kun anglalingva akronimo KW&SB). La KW&SB funkciigas 150 pumpadajn staciojn, 25 pograndajn akvo-rezervujojn, pli ol {{nombro|10000}} kilometrojn de tuboj kaj {{nombro|250000}} kloakkovrilojn.<ref name=":11" /> La urbo produktas po {{Ĉirkaŭ|472}} milionojn da galjonoj ĉiutage de kloakaĵoj, de kiu 417 estas eligitaj sen traktadoj.<ref name=":11" /> KW&SB bone kapablus trakti ĝis 150 milionojn da galjonoj de kloakaĵo, sed funkciigas nur {{Ĉirkaŭ|50}} milionojn de ĉi tiu kapacito.<ref name=":11" /> Tri centroj pri traktado ekzistas: en urbeto SITE (defluilo Bagiĉa), [[Memudabad (Karaĉio)|Memudabad]] kaj Moripur.<ref name=":11" /> Laŭ takso de 2022, 75% el la intervjuitaj raportis, ke la drenada sistemo de Karaĉio superfluas aŭ haltiĝas,<ref name="SPDC" /> la plej alta elcento inter ĉiuj gravaj Pakistanaj urboj.<ref name="SPDC" /> Partoj de la urba sistemo pri drenado superfluas ordinare po 2–7 fojoj ĉiumonate, inundante kelkajn urbajn stratojn.<ref name="SPDC" /> Familioj en Orangi mem-organiziĝis por starigi sian propran kloakan sistemon ene de la [[pilota projekto de Orangi]],<ref name="sewer" /> servo organizata komunume, fondita en 1980. 90% el la stratoj de Orangi estas nun konektitaj al kloaka sistemo konstruita de lokaj loĝantoj dank'al la projekto.<ref name="sewer" /> Loĝantoj de individuaj stratoj pagas la koston de kloakajn tubojn kaj oferas volontulan laboron por meti la tubojn.<ref name="sewer" /> La loĝantoj ankaŭ daŭrigas la kloakajn tubojn,<ref name="sewer" /> dum la urbo municipa administrado konstruas plurajn unuarangajn kaj duarangajn tubojn por la reto.<ref name="sewer" /> Rezulte de la projekto, 96% el loĝantoj de Orangi havas aliron al latrino.<ref name="sewer" /> La «estraro pri mastrumado de solidaj ruboj en Sindo» respondecas pri la kolekto kaj dispono de solidaj ruboj, ne nur en Karaĉio sed tra la tuta provinco. Karaĉio havas la plej altan elcenton da loĝantoj en Pakistano kiu raportas, ke siaj stratoj estas neniam purigataj: 42% el loĝantoj en Karaĉio raportas, ke siaj stratoj estas neniam purigataj, kompare al nur 10% el la loĝantoj de [[Lahoro]].<ref name="SPDC"/> Nur 17% el la loĝantoj de Karaĉio raportis ĉiutagan stratan purigadon, kompare al 45% en Lahoro.<ref name="SPDC">{{Cite web|url=http://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf|title=SOCIAL DEVELOPMENT IN PAKISTAN ANNUAL REVIEW 2014–15|year=2016|publisher=SOCIAL POLICY AND DEVELOPMENT CENTRE|access-date={{dato|2017-11-28}}|archive-date={{dato|2020-4-5}}|archive-url=https://web.archive.org/web/20200405051228/https://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf|url-status=dead|language=en}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200405051228/https://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf |date=2020-04-05 }} {{Citaĵo el la reto |url=https://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2023-02-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20200405051228/https://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf |arkivdato=2020-04-05 }}</ref> 69% el la loĝantoj de Karaĉio uzas privatajn rub-kolektajn servojn,<ref name="SPDC"/> kaj nur 15% uzas la publikan servon.<ref name="SPDC"/> Laŭ enketo de 2022, 53% el la loĝantoj de Karaĉio raportis, ke la stato de la purigeco de sia kvartalo estis aŭ «malbona» aŭ «tre malbona»,<ref name="SPDC"/> kompare al 35% en [[Lahoro]]<ref name="SPDC"/> kaj al 16% en [[Multano]].<ref name="SPDC"/> == Edukado == {{Ĉefa artikolo|Edukado en Karaĉio}} [[Dosiero:Bvs_608.jpg|dekstra|eta|Parsa mezlernejo nome «[[Parsa mezlernejo BVS|Bai Virbaiĝi Soparivala]]» (B.V.S.).]] === Legokapabla indico laŭ distriktoj === Laŭ la censo de Pakistano de 2017, la [[Distrikto Centra Karaĉio|Centra]] estas la plej legokapabla distrikto inter ĉiuj la distriktoj de Karaĉio kaj Sindo. Jen la legokapablaj indicoj de jomoj aĝantaj almenaŭ 10 jarojn el la ses distriktoj de Karaĉio: {| class="wikitable" style="text-align: right;" !Rango !Distrikto !Legokapabla Loĝantaro % (2017 censo)<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise|titolo=District Wise Results (Census - 2017)|alirdato={{dato|2022-9-17}}|aŭtoro=Pakistan Bureau of Statistics|lingvo=en}}</ref> |- | style="text-align: left;" |1 !Centra | style="text-align: Center;" |{{nombro|81.52}}% |- | style="text-align: left;" |2 !Korangi | style="text-align: Center;" |{{nombro|80.49}}% |- | style="text-align: left;" |3 !Suda | style="text-align: Center;" |{{nombro|77.79}}% |- | style="text-align: left;" |4 !Orienta | style="text-align: Center;" |{{nombro|75.96}}% |- | style="text-align: left;" |5 !Okcidenta (<small>''inkluzive de ''</small> <small>''Kemari''</small>) | style="text-align: Center;" |{{nombro|65.61}}% |- | style="text-align: left;" |6 !Malir | style="text-align: Center;" |{{nombro|63.69}}% |- |} === Lernejoj === La edukada sistemo de Karaĉio estas disigita laŭ kvin niveloj: bazlernejo (5 jaroj), mezlernejo (2 jaroj), altlernejo (2 jaroj; kun atesto ĉe la fino), interlernejo (2 jaroj, kun atesto), kaj finfine universitataj programoj kun la plej altaj edukadaj gradoj. Karaĉio havas kaj publikajn kaj privatajn edukadajn instituciojn. Multaj edukaj institucioj disigas la studantoj laŭ sia sekso ekde baz- ĝis la interlernejo. Multajn el la lernejoj de Karaĉio, kiel la [[Altlernejo de Sankta Patriko|altlernejo de S-ta Patriko]], la [[Monaĥineja lernejo de sankta Jozefo|monaĥineja lernejo de S-ta Jozefo]] kaj la [[Angla altlernejo de Sankta Paŭlo|angla altlernejo de S-ta Paŭlo]], estras kristanaj preĝejoj, kaj estas inter la plej prestiĝaj lernejoj de Pakistano. === Universitatoj === [[Dosiero:DJCollegeKarachi.jpg|alternative=|eta|La [[Sinda registara scienca kolegio D. Ĝ.]] estas unu el plej malnovaj universitatoj de Karaĉio kaj datiĝas ĉe 1887.]] [[Dosiero:Silver_Jubilee_Gate_Karachi_University.jpg|eta|La Universitato de Karaĉio estas la plej granda el la urbo laŭ nombro de studantoj, nombro de departementoj kaj laŭ okupata landa areo.]] Karaĉio gastigas plurajn gravajn publikajn universitatojn. La unua publika universitato de Karaĉio datiĝas je la [[Brita Raĝlando|britkolonia]] epoko. La universitato ''[[Sindh Madressatul Islam]]'', fondita en 1885, ricevis statuson de universitato en 2012. Post la ''Sindh Madressatul'' ''Islam'' estis starigita la [[Sinda registara scienca kolegio D. Ĝ.]] en 1887, kaj la institucio ricevis statuson de universitato en 2014. La [[Universitato pri Inĝenieristiko kaj Teĥnologio Nadirŝo Edulĝi]] (NED), estis fondita en 1921 kaj estas la plej malnova altlernada institucio de Pakistano. La [[Universitato Do pri Sanaj Sciencoj]] estis starigita en 1945 kaj estas nun unu el plej bonaj por kuraca esplorado en la lando. La [[Universitato de Karaĉio]], fondita en 1951, estas la plej granda universitato de Pakistano kun studenta loĝantaro de {{nombro|24000}}. La [[Instituto pri Komerca Administro (Karaĉio)|Instituto pri Komerca Administro]], fondita en 1955, estas la plej malnova komerca lernejo ekster Nordameriko kaj Eŭropo, kaj estis starigita dank'al teĥnika subteno de la [[Lernejo Wharton|Lernejo ''Wharton'']] kaj de la [[Universitato de Suda Kalifornio]] (ambaŭ en Usono). La [[Universitato Davud pri Inĝenieristiko kaj Teĥnologio]], kiu malfermiĝis en 1962, oferas kursojn pri inĝenieristiko de petro, gaso, ĥemiaĵo kaj industrioj. La [[Pakistana Mararmeo Kolegio pri Inĝenieristiko]], sub la administrado de la [[Pakistana Mararmeo]], estas en asocio kun la [[Nacia Universitato pri Sciencoj kaj Teĥnologio]] de Islamabado. Karaĉio ankaŭ gastigas multenombrajn privatajn universitatojn. La [[Universitato Aga Ĥan]], fondita en 1983, estas la plej malnova privata eduka institucio de Karaĉio kaj unu el la plej prestiĝaj kuracaj lernejoj de Pakistano. La [[Indus-vala Lernejo pri Arto kaj Arĥitekturo]] estis fondita en 1989 kaj proponas altlernadajn programojn pri arto kaj arĥitekturo. La [[Universitato Hamdard|Universitato]] [[Universitato Hamdard|Hamdard]] estas la plej granda privata universitato en Pakistano kun fakultatoj kiuj inkluzivas orientan medicinon, kuracon, inĝenieristikon, farmacion kaj juron. La [[Nacia Universitato pri Komputilaj kaj Aperantaj Sciencoj]], unu el plej bonaj universitatoj de Pakistano pri komputila edukado, havas du sidejojn en Karaĉio. La [[Universitato Bahria]], fondita en 2000, estas unu el la gravaj ĝeneralaj institucioj de Pakistano kun siaj universitatejoj en Karaĉio, Islamabado kaj Lahoro oferas programojn pri Administradaj Sciencoj, Elektra Inĝenieristiko, Komputila Scienco kaj Psikologio. La [[Universitato S-ro Sjed pri Inĝenieristiko kaj Teĥnologio]] proponas programojn pri biomedicino, elektroniko, telekomunikado kaj informadiko. La Karaĉia Instituto pri Ekonomio kaj Teĥnologio (KIET) havas du sidejojn en Karaĉio. La [[Instituto Ŝahid Zulfikar Ali Buto pri Scienco kaj Teĥnologio]], fondita en 1995 fare de la eks-Ĉefministro [[Benazir Bhutto|Benazir Buto]], havas sidejon en Karaĉio. Jenas la listo pri privataj universitatoj:[[Dosiero:Habib_University_3.jpg|eta|La universitato Habib estas [[Liberalarta kolegio|liberala arta altlernejo]] en Karachi.]] * Universitato Ikra * Universitato Habib * Universitato Do * Kuraca kaj denta kolegio Ĝinah * Sinda kuraca universitato Ĝinah * Karaĉia instituto pri ekonomiko kaj teĥnologio * Unuiĝinta kuraca kaj denta kolegio * Nacia kuraca kolegio Liakat * Instituto pri kostaj kaj administradaj librotenistoj de Pakistano * Instituto pri [[komerca administrado]] === Amaskonukiloj === * [[Dawn (gazeto)|Dawn]] kaj [[Daily Jang]] (ĉiutagaj gazetoj) == Kuracado == {{Ĉefa artikolo|Listo de hospitaloj en Karaĉio|Medio de Karaĉio}} [[Dosiero:Aga_Khan_University_.jpg|eta|La hospitalo de la [[universitato Aga-Ĥan]].]] Karaĉio estas centro de esploro pri biomedicino kun almenaŭ 30 publikaj hospitaloj, 80 registritaj privataj hospitalojn kaj 12 rekonitaj kuracaj kolegioj,<ref>{{Cite journal|title=Establishment of a Comprehensive Epilepsy Center in Pakistan: Initial Experiences, Results, and Reflections|first1=M. Zubair|last1=Tahir|first2=Zain A.|last2=Sobani|first3=S. A.|last3=Quadri|first4=S. Nizam|last4=Ahmed|first5=Mughis|last5=Sheerani|first6=Fowzia|last6=Siddiqui|first7=Warren W.|last7=Boling|first8=Syed Ather|last8=Enam|date={{dato|2012-1-1}}|journal=Epilepsy Res Treat|volume=2012|doi=10.1155/2012/547382|pmid=22957232|pmc=3420664|pages=547382|doi-access=free|language=en}}</ref> inkluzive de la Hospitalo Induso, Hospitalo Sinjorino Dufferin, [[Karachi Institute of Heart Diseases|Karaĉia instituto pri koraj malsanoj]],<ref>{{Cite web|url=http://www.kihd.org/|archive-url=https://web.archive.org/web/20110506025000/http://www.kihd.org/|url-status=dead|archive-date={{dato|2011-5-6}}|title=Karachi Institute of Heart Diseases (KIHD)|website=kihd.org|access-date={{dato|2016-6-1}}|language=en}}</ref> Nacia instituto pri kardiovaskulaj malsanoj,<ref>{{Cite web|url=http://nicvd.org/|title=National Institute of Cardiovascular Diseases|website=nicvd.org|access-date={{dato|2016-6-1}}|language=en}}</ref> Civila Hospitalo,<ref>{{Cite web|url=http://chk.gov.pk/|title=Civil Hospital Karachi|website=chk.gov.pk|access-date={{dato|2016-6-1}}|language=en}}</ref> Kombinita Militista Hospitalo, PNS Rahat,[286] PNS Ŝifa, Universitata Hospitalo Aga Ĥan, Nacia Hospitalo Liakat, Postbakalaŭra Medicina Centro Ĝinah, Hospitalo Sankta Familia kaj Hospitalo Ziaudin. En 1995, la Hospitalo Ziaudin estis la situo de la unua ostmedola transplantado en Pakistano.{{Mallonga piednoto|Kenneth D. Miller M.D.|Miklos Simon MD|2015}} La Karaĉiaj urbaj aŭtoritatoj en 2017 starigis novan frua-avertan sistemon kiu atentigis urbajn loĝantojn al prognozita varmigo. Fakte, pasintece la varmigoj ofte mortigis loĝantojn de Karaĉio, sed ekde la efektivigo de la averta sistemo laŭdire neniu morto pro varmigo plu okazis.<ref name="heatwave"/> Dum la pandemio de KOVIM-19 de 2020-2021, vakcinoj estis haveblaj en ĉiuj gravaj hospitaloj. == Distro, turismo kaj kulturo == {{Ĉefa artikolo|Kulturo de Karaĉio}} === Butikcentroj === Karaĉio gastigas la plej grandan butikcentron el Pakistano kaj pli ĝenerale de suda Azio nome «[[Lucky One Mall|butikcentro bonŝanculo]]» ({{Lang-en|Lucky One Mall}}), kiu gastigas pli ol 200 vendejoj.<ref>{{Cite news|url=https://www.lmkt.com/south-asias-largest-mall-lucky-one-selects-lmkt-to-deploy-gpon-solution/|title=South Asia's largest mall, Lucky One selects LMKT to deploy GPON Solution – LMKT|date={{dato|2016-1-18}}|work=LMKT|access-date={{dato|2018-11-15}}|archive-url=https://web.archive.org/web/20180808012831/https://www.lmkt.com/south-asias-largest-mall-lucky-one-selects-lmkt-to-deploy-gpon-solution/|archive-date={{dato|2018-8-8}}|url-status=dead|language=en}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180808012831/https://www.lmkt.com/south-asias-largest-mall-lucky-one-selects-lmkt-to-deploy-gpon-solution/ |date=2018-08-08 }}</ref> Laŭ ''[[TripAdvisor]]'' la urbo eĉ enhavas la plej ŝatatan butikumadacentro el Pakistano, t.e., [[Butikcentro Dolmen]], en [[Klifton (Karaĉio)|Klifton]], kiun priparolis ankaŭ [[CNNa Internacio|CNN]].<ref>{{Citation|last=Pak Property Mela|title=Dolmen Mall Karachi by CNN|date={{dato|2016-12-16}}|url=https://www.youtube.com/watch?v=6MyQjqj--Xo| archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211211/6MyQjqj--Xo| archive-date={{dato|2021-12-11}}| url-status=live|access-date={{dato|2018-11-15}}|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.tripadvisor.com/Attractions-g293959-Activities-c26-Pakistan.html|title=THE BEST Shopping in Pakistan – TripAdvisor|website=tripadvisor.com|access-date={{dato|2018-11-15}}|language=en}}</ref> En 2023, alia giganta butikcentra/distra komplekso nome «Butikcentro de Karaĉio» estos malfermita, troviĝonte ĉe la fundo de plej alta nuboskrapulo de Pakistano: [[Ikona Turo de Baria]].<ref>{{Cite web|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2017/10/16/62-storey-bahria-town-icon-reaches-structural-completion/|title=62-storey Bahria Town Icon reaches structural completion|website=Pakistan Today|access-date={{dato|2018-11-15}}|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.bahriatown.com/index.php?option=com_content&task=view&id=405|title=Bahria Town ICON – Bahria Town – Your Lifestyle Destination|last=toot|website=bahriatown.com|access-date={{dato|2018-11-15}}|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116043315/http://www.bahriatown.com/index.php?option=com_content&task=view&id=405|archive-date={{dato|2018-11-16}}|url-status=dead|language=en}}</ref> === Muzeoj kaj artgalerioj === [[Dosiero:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|eta|dekstra|La fama skulptaĵo «[[Pastro-Reĝo (skulptaĵo)|Pastro-Reĝo]]» de la [[Induso-civilizacio]], videbla en la [[Nacia Muzeo de Pakistano]], en Karaĉio.]] [[Dosiero:PK_Karachi_asv2020-02_img17_Mohatta_Palace.jpg|eta|dekstra|Konstruita kiel domo por riĉa hindua komercanto, la [[Palaco Mohata]] estas nun muzeo alirebla por la publiko.]] Karaĉio gastigas multajn el la eminentaj muzeoj de Pakistano, kiel ekzemple la [[Nacia Muzeo de Pakistano]] kaj la [[Palaco Mohata]]; la urbo ankaŭ havas plurajn privatajn artgaleriojn.<ref>{{Cite web|url=http://theculturetrip.com/asia/pakistan/articles/10-stunning-contemporary-art-galleries-in-karachi-pakistan/|title=10 Stunning Contemporary Art Galleries in Karachi, Pakistan|website=The Culture Trip|date={{dato|2014-3-26}}|access-date={{dato|2015-12-18}}|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151221031837/http://theculturetrip.com/asia/pakistan/articles/10-stunning-contemporary-art-galleries-in-karachi-pakistan/|archivedate=2015-12-21}}</ref> La [[Muzeo de la Pakistana Aerarmeo]] ({{Lang-ur|{{Nastaliq|پاک فضائیہ عجائب گھر}}| t=pak fazaiya ajaaeb ghar}}) estas [[muzeo]] pri [[aerarmeo]] kaj parko kiu troviĝas proksime al ''Karsaz Flyover'' laŭlonge de bulvardo Ŝahrah-e-Faisal en Karaĉio.<ref name=TheNation>{{citaĵo el gazeto|url=http://nation.com.pk/national/07-Sep-2015/air-chief-inaugurates-martyrs-monument-at-paf-museum-karachi|titolo= Air Chief inaugurates martyrs monument at PAF Museum Karachi|gazeto= The Nation |dato= 7-a de septembro 2015|alirdato = 14-a de septembro 2017|lingvo=angle}}</ref> Inter la ceteraj muzeoj, indas mencii la [[Muzeo pri la Pakistana Mararmeo]] kaj la unua interaktiva scienca centro de la lando, nome [[Centro MagnifiScience|Centro ''MagnifiScience'']].<ref>{{Cite news |last1=Azam |first1=Oonib |title=A praiseworthy endeavour to foster children's interest in science |url=https://www.thenews.com.pk/print/900358-a-praiseworthy-endeavour-to-foster-children-s-interest-in-science |website=Dawn (newspaper) |access-date={{dato|2022-4-15}}|date={{dato|2021-10-15}}|language=en}}</ref> La [[Domego Vazir]] ({{Lang-ur|وزیر مینشن}}, {{Lang-en|Wazir Mansion}}), oficiale konata per la nomo '''Naskiĝloka Muzeo de ''Quaid-i-Azam''''',<ref name=Dawn1>[https://www.dawn.com/news/880180 Wazir Mansion forgotten?] Dawn (newspaper), Publikigita la 26an de Decembro 2009, alirita la 20an de Aŭgusto 2020</ref><ref>Muzeoj de Sindo, broŝuro, registaro de Sindo</ref> estas eksa familia domo en la distrikto Ĥaradar de Karaĉio, konsiderita la naskiĝloko de la fondinto de la lando, [[Muhammad Ali Jinnah|Mahometo Ali Ĝinah]].<ref name=Dawn>''Wazir Mansion: then and now'' Dawn (gazeto), eldonita la 17-an de junio 2013</ref> La [[Domego de Quaid-e-Azam|domego de ''Quaid-e-Azam'']] ({{Lang-ur|{{nastaliq|قائدِ اعظم کا گھر}}}}; ''Quaid-e-Azam'' signifas «''grandan gvidanton''»), ankaŭ nomata kiel '''domo Flagstango''' ({{Lang-en|Flagstaff House}}),<ref name="stdc">{{citaĵo el la reto|url=https://stdc.gos.pk/index.php/tours/all-locations/item/94-quaid-e-azam-house-museum-karachi|titolo=Quaid-e-Azam House Museum, Karachi|alirdato=2023-01-26|lingvo=en|eldoninto=Sindh Tourism Development Corporation (STDC)|arkivurl=https://web.archive.org/web/20230126144514/https://stdc.gos.pk/index.php/tours/all-locations/item/94-quaid-e-azam-house-museum-karachi|arkivdato=2023-01-26}}</ref> estas domo-[[muzeo]] dediĉita al la vivo de [[Muhammad Ali Jinnah|Mahometo Ali Ĝinah]], la fondinto de Pakistano. La domego troviĝas en Karaĉio kaj estis desegnita de brita arĥitekto [[Moses Somake]]. Aliaj muzeoj inkluzivas la [[Domo TDF|domon TDF]] kaj la [[Ŝtata Banko de la Pakistanaj Muzeo kaj Artgalerio]]. === Teatro kaj kino === Karaĉio gastigas kelkajn gravajn kulturajn institucioj de la lando. La [[Nacia Akademio pri Prezentartoj]], troviĝanta en la eksa Hindu-Ĝimĥana, proponas diplomajn kursojn pri prezentartoj, inkluzive de klasika muziko kaj nuntempa teatro.<ref name="napa">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.napa.org.pk|titolo=Welcome to National Academy of Performing Arts|alirdato={{dato|2006-4-17}}|aŭtoro=National Academy of Performing Arts|lingvo=en}}</ref> Karaĉio estas la sidejo de grupoj kiel ''Thespianz Theater'', profesia junulara senprofita prezentarta grupo, kiu interesiĝas pri teatro kaj artaj aktivecoj en Pakistano.<ref>{{Cite web|url=http://www.pakistanbusinessjournal.com/b2b-directory/thespianz-theater_95750.html|title=Thespianz Theater |website=Pakistan Business Journal|access-date={{dato|2015-12-18}}|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/1134478|title=Thespianz Theater brings string puppetry to PACC|author=Entertainment Desk|website=Dawn|date={{dato|2014-9-26}}|access-date={{dato|2015-12-18}}|language=en}}</ref> Kvankam [[Lahoro]] estis konsiderita la hejmo de la filma industrio de Pakistano, eĉ Karaĉio fastigas la ĉiujara [[Kinfestivalo Kara]], kun siaj sendependaj pakistanaj kaj internaciaj filmoj kaj dokumentarioj.<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://tribune.com.pk/story/951275/karawood-film-festival-to-kick-start-september-7/|titolo=Karawood film festival to kick start September 7|alirdato={{dato|2015-12-18}}|dato={{dato|2015-9-5}}|lingvo=en|verkaĵo=[[The Express Tribune]]}}</ref> La jenaj estas inter la plej famaj kinejoj de la urbo: kinejo Bambino, Kinejo Kapri, Kinejo Sinepaks, Kinejo Sinegold-Pleks (urbeto Baria), Kinejo Mega Maltipleks (''Millennium Mall''), Kinejo ''Nueplex'' (Askari-4), Kinejo Atria Butikcentro (Sadar). === Muziko === La [[Tutpakistana Muzika Konferenco]], rilata kun la 45-jaraĝa simila institucio en [[Lahoro]], okazigas sian ĉiujaran muzikan festivalon ekde ĝia komenco en 2004.<ref>{{cite web |url=http://apmc.info/ |title=All Pakistan Music Conference &#124; Established in 1959 |publisher=All Pakistan Music Conference |access-date={{dato|2014-2-10}}|archive-url=https://web.archive.org/web/20040205022516/http://apmc.info/ |archive-date={{dato|2004-2-5}}|url-status=dead|language=en }}</ref> La Nacia Artkonsilio (Kuĉa-e-Sakafat) havas muzikajn prezentojn kaj [[muŝairo]]jn. == Sociaj temoj == === Krimo === Foje deklarita inter la plej danĝeraj urboj el la mondo,<ref>{{Cite web|last1=Khan|first1=Taimur|title=Cooking in Karachi|url=https://foreignpolicy.com/2013/09/03/cooking-in-karachi/|access-date={{dato|2016-12-6}}|date={{dato|2013-9-9}}|language=en}}</ref> laŭ la vero la frekvenco de perfortaj krimoj en Karaĉio ne estas tiel alta kiel en aliaj metropoloj en la mondo.<ref name="ReferenceA">{{Citaĵo el libro|titolo=The Pakistan Paradox: Instability and Resilience|familia nomo=Jaffrelot|persona nomo=Christophe|dato=2015|eldoninto=Oxford University Press|ISBN=978-0-19-061330-3|paĝoj=672|lingvo=en}}</ref> Laŭ la Krima Indekso Numbeo de 2014, Karaĉio estis la 6-a plej danĝera urbo en la mondo. Ĉe la mezo de 2016, la rango de Karaĉio jam falis al 31 dank'al la novaj kontraŭkrimaj operacioj.<ref>{{cite news|title=Pakistan is winning its war on terror|url=http://www.spectator.co.uk/2016/12/pakistan-is-winning-its-war-on-terror/|access-date={{dato|2017-1-3}}|work=[[The Spectator]]|date={{dato|2016-12-31}}|ref=Just three years ago, according to the Numbeo international crime index, Karachi was the sixth most dangerous city in the world. Today it stands at number 31 – and falling.|language=en}}</ref> Ekde 2018, la rango de Karaĉio falis al 50.<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=https://en.dailypakistan.com.pk/headline/karachi-improves-ranking-on-international-crime-and-safety-index-2018/|titolo=Karachi, the 6th most dangerous city in the world previously, has jumped to 50th place|alirdato={{dato|2018-2-13}}|lingvo=en|verkaĵo=Daily Pakistan Global}}</ref> En 2021, la rango de Karaĉio falis al 115. En 2022, la rango falis cetere al 128-an pozicio, kaj Karaĉio fariĝis pli sekura ol samregionaj urboj kiel [[Dako]] (56-a), Delhio (90-a) kaj [[Bengaluro]] (122-a).<ref>{{Cite web|last=desk|first=News|date={{dato|2021-4-27}}|title=Karachi ranks 115 in global crime ranking after improved security situation|url=https://pakobserver.net/karachi-ranks-115-in-global-crime-ranking-after-improved-security-situation/|access-date={{dato|2021-5-2}}|website=Pakistan Observer|language=en-US}}</ref> Pro la dimensio de la urbo kaj sia granda loĝantaro, la nombro de hommortigoj estas alta kaj la hommortiga indico estas modera.<ref name="ReferenceA" /> Ĉiuokaze, la hommortigaj indicoj pri Karaĉio estas pli malaltaj, ekzemple, ol multaj latinamerikaj urboj,<ref name="ReferenceA" /> kaj en 2015 estis po {{nombro|12.5}} ĉiu {{nombro|100000}},<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://timesofindia.indiatimes.com/world/pakistan/Karachi-worlds-most-dangerous-megacity-Report/articleshow/22437484.cms|titolo=Karachi world's 'most dangerous megacity': Report|alirdato={{dato|2016-12-6}}|dato={{dato|2013-9-9}}|lingvo=en|verkaĵo=The Times of India}}</ref> do pli malalta ol la hommortiga indico de pluraj usonaj urboj kiel [[Nov-Orleano]] kaj [[Sankta Luiso|S-ta Luiso]].<ref name="businessinsider.com">{{Citaĵo el novaĵo|url=http://www.businessinsider.com/most-violent-cities-in-the-world-2016-1/#10-cali-colombia-had-6427-homicides-per-100000-residents-41|titolo=The 50 most violent cities in the world|alirdato={{dato|2016-12-6}}|dato={{dato|2016-1-26}}|lingvo=en|verkaĵo=Business Insider}}</ref> La hommortigaj indicoj en kelkaj latinamerikaj urboj kiel [[Karakaso]] (en [[Venezuelo]]) kaj [[Akapulko]] (en Meksikio) estas en eksceso de po 100 ĉiu {{nombro|100000}} loĝantoj,<ref name="businessinsider.com" /> do tre pli altaj ol la hommortiga indico de Karaĉio. En 2016, la nombro de murdoj en Karaĉio falis al 471, kaj cetere al 381 en 2017.<ref name="auto">{{Citaĵo el novaĵo|url=https://thefrontierpost.com/karachi-killing-extortion-decreased-2017/|titolo=Karachi: Killing, extortion decreased in 2017 – The Frontier Post|alirdato={{dato|2018-3-8}}|dato={{dato|2018-1-2}}|lingvo=en|verkaĵo=The Frontier Post}} {{Citaĵo el la reto |url=https://thefrontierpost.com/karachi-killing-extortion-decreased-2017/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2023-02-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20180308103624/https://thefrontierpost.com/karachi-killing-extortion-decreased-2017/ |arkivdato=2018-03-08 }}</ref> Je la fino de la 1980-aj kaj la komenco de la 1990-aj jaroj, Karaĉio spertis politikan konflikton dum samtempe la krimoj pliiĝis pro la alveno de armiloj el la [[Enlanda milito en Afganio|Milito en Afganio]].<ref name="violentEnd" /> Pluraj el la krimaj mafioj de Karaĉio fariĝis potencaj dum la periodo en la 1990-aj jaroj priskribita kiel «la gubierno de la mafioj».{{Mallonga piednoto|Marcello Balbo|2005}} Gravaj mafioj aktivaj en la urbo inkluzivis la mafion de la terenoj, la mafio de la akvaj cisternoj, la mafio de la transportoj, kaj la mafio pri sablo kaj gruzo.{{sfn|Newsline|2006}}{{sfn|Marcello Balbo|2005|p=181}}{{sfn|Mohammad Shahid Alam|1996|p=49}}<ref>{{Cite web|url=http://tribune.com.pk/story/1035362/fair-warning-kwsb-installations-at-risk-due-to-heavy-excavation-in-malir-river/|title=Fair warning: KWSB installations at risk due to heavy excavation in Malir River|date={{dato|2016-1-28}}|website=The Express Tribune|access-date={{dato|2016-3-15}}|language=en}}</ref> La plej alta indico de mortigoj en Karaĉio okazis dum la mez-1990-aj jaroj. En 1995, 1742 murdoj estis registritaj, kun maksimumo de 15 mortigoj en ununura tago.<ref>{{cite news|title=Karachi target killings, highest in 15 years|url=http://tribune.com.pk/story/69491/karachi-target-killings-highest-in-15-years/|access-date={{dato|2016-12-6}}|agency=The Express Tirbune|date={{dato|2010-10-29}}|language=en}}</ref><ref>See Demographics section above.</ref> ==== Operacioj pri publika ordo ==== Karaĉio fariĝis ĝenerale konata pro siaj altaj indicoj de perfortaj krimoj, sed indicoj akre malpliiĝis post polemika subprema operacio kontraŭ krimuloj, la alveno de la politika partio MQM, kaj la Islamistaj radikaluloj iniciatita en 2013 de la [[Pakistanaj gardistoj]].<ref name="New York TImes" /> En 2015, 1040 Karaĉianoj mortis pro agadoj de [[Terorismo en Pakistano|terorismo]] aŭ aliaj krimoj, t.e., preskaŭ 50% malpli ol la 2023 mortigitaj en 2014<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=https://www.thenews.com.pk/print/85793-In-2015-Karachi-the-most-violent-region-of-Pakistan|titolo=In 2015, Karachi the most violent region of Pakistan|alirdato={{dato|2016-12-6}}|dato={{dato|2016-1-2}}|lingvo=en|citaĵo=With 1,040 deaths{{snd}}down from 2,023 in 2014{{snd}}recorded in Karachi this past year, the metropolis saw{{nbsp}}...|verkaĵo=The News (Pakistan)}}</ref> kaj preskaŭ 70% malpli ol la 3251 mortigitaj dum 2013, la plej alta iam ajn registrita nombro en la Karaĉia historio.<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://tribune.com.pk/story/660098/death-toll-rises-over-3200-killings-in-karachi-make-2013-deadliest-year-so-far/|titolo=Death toll rises: Over 3,200 killings in Karachi make 2013 deadliest year so far|alirdato={{dato|2016-12-6}}|dato={{dato|2014-1-18}}|lingvo=en|verkaĵo=The Tribune}}</ref> Perfortaj krimoj kiel celaj mortigoj, forkaptoj por elaĉeto aŭ eldevigado, brulanta aŭ torturanta ĝis mortigo, drogoj kaj kontrabando de armiloj tre malpliiĝis post 2015. Strataj krimoj daŭre restas oftaj, kiel ekzemple elkaptado de kontantmono, telefonoj, motorcikloj kaj aŭtoj per armila forto.<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://tribune.com.pk/story/1244433/frightening-situation-52552-karachiites-fell-victim-street-crime-2016/|titolo=52,552 Karachiites fell victim to street crime in 2016|alirdato={{dato|2016-12-6}}|lingvo=en|verkaĵo=The Express Tribune}}</ref> Pro 650 [[murdo|hommortigoj]] en 2015, la hommortiga indico de Karaĉio malpliiĝis de 75% kompare al 2013.<ref name="Reuters">{{Citaĵo el novaĵo|url=https://www.reuters.com/article/pakistan-realestate-idUSL8N15Q2GU|titolo=Karachi property prices soar after Pakistan crime crackdown|alirdato={{dato|2016-10-22}}|dato={{dato|2016-2-29}}|lingvo=en|citaĵo=Recorded murders in Karachi fell to 650 last year, a 75 percent drop from 2013, while registered extortion was down 80 percent and kidnapping by nearly 90 percent, according to the CPLC, which collates official police data.|verkaĵo=Reuters}}</ref> En 2017, la nombro de hommortigoj falis cetere al 381.<ref name="auto"/> Eldevigadaj krimoj malpliiĝis je 80% inter 2013 kaj 2015, dum forkaptoj malpliiĝis de 90% dum la sama periodo.<ref name="Reuters" /> En 2016, la urbo registris totalon de 21 kazoj de forkapto por elaĉeto.<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://dunyanews.tv/en/Crime/368050-Karachi-witnesses-significant-decrease-in-target-k|titolo=Karachi witnesses significant decrease in target killing, extortion cases in 2016|alirdato={{dato|2017-11-30}}|dato={{dato|2016-12-31}}|eldoninto=Dunya TV|lingvo=en}}</ref> Teroristaj okazaĵoj falis je 98% inter 2012 kaj 2017, laŭ la Ministerio pri internaj aferoj de Pakistano.<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=https://www.dawn.com/news/135955398pc|titolo=98pc drop in terrorism in Karachi, NAP implementation report shows|alirdato={{dato|2017-12-1}}|dato={{dato|2017-9-23}}|verkaĵo=Dawn}}{{Dead link|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes|language=en }}</ref> Rezulte de la pli sekura medio de la urbo, la prezoj de domegoj en Karaĉio tre altiĝis post 2015,<ref name="reuters.com">{{Citaĵo el novaĵo|url=https://www.reuters.com/article/pakistan-realestate-idUSL8N15Q2GU|titolo=Karachi property prices soar after Pakistan crime crackdown|alirdato={{dato|2016-10-22}}|dato={{dato|2016-2-29}}|lingvo=en|citaĵo=Karachi property prices jumped 23 percent last year to a record high, outpacing other large cities and the national average of 10 percent, data from property website Zameen.com showed.|verkaĵo=Reuters}}</ref> kaj naskiĝis komercaj oportunoj por starigi luksaj restoracioj kaj kafejoj.<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=https://www.reuters.com/article/us-pakistan-economy-idUSKCN0Z50XQ|titolo=Despite rising economy, Pakistan still hampered by image problem leftright 4/4leftright|alirdato={{dato|2016-12-5}}|dato={{dato|2016-6-19}}|lingvo=en|citaĵo=A crime crackdown in Karachi, Pakistan's financial hub of 20 million people, has helped spur a real estate boom and new, upmarket seaside restaurants and cafés are overflowing.|verkaĵo=Reuters}}</ref> === Etnaj konfliktoj === Kaŭze de la nesufiĉa kaj tro multekosta loĝeja infrastrukturo por sorbi kreskon de la urbo, diversaj migrantoj en Karaĉion ekloĝis en homoĝenaj kvartaloj kun la sama etnio.<ref name=wb/> La 1970-aj jaroj vidis [[Laboristaj tumultoj en Karaĉio de 1972|gravajn laboristajn luktojn]] en industrioj de Karaĉio. La perforto devenis de la universitatoj kaj disvastiĝis tra la urbo.<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Karachi: Ordered Disorder and the Struggle for the City|familia nomo=Gayer|persona nomo=Laurent|dato=2014|eldoninto=Oxford University Press|ISBN=978-0-19-023806-3|paĝoj=74, 256}}</ref> La konflikto fariĝis precipe forta inter la [[Partio MQM de Pakistano|partio MQM]] kaj loĝantoj etne [[Sindoj]], [[Paŝtunoj]] kaj [[Panĝaboj]]. La partio kaj sia vasta reto de subtenantoj iĝis celo de la Pakistanaj sekurecaj fortoj pro la polemika «[[operacio purigo]]» en 1992, kiam ili klopodis restarigi la pacon en la urbo kiu daŭris ĝis 1994. La interetnaj konfliktoj daŭris inter grupoj de malsamaj lingvoj ĝis la fino de la 2010-aj jaroj kaj, ekde tiam, ili ne pli estis ekstremaj. === Malbonaj infrastrukturoj === Karaĉio ne disvolviĝis laŭ urba planado, kaj pro la rapida kresko de la urbo kaŭzis malaltan kvaliton de vivo.<ref name=wb/> La urbo havas ne kohezan politikon pri transportoj, tamen ĝis po 1000 novaj veturiloj estas aldonita ĉiutage al la jam trafikaj urbaj stratoj.<ref name="wb" /> La surfaco de vojoj kaj stratoj estas rompita ĉe multaj lokoj, sed ne estas riparita en ĝustatempa maniero. Nekapablaj provizi loĝejojn al grandaj nombroj de rifuĝintoj tuj post la sendependeco, la aŭtoritatoj de Karaĉio unue eldonis permesojn al rifuĝintoj ekde 1950, kaj tio permesis al rifuĝintoj setli ĉe ajna vaka lando.<ref name=sewer>{{Citaĵo el novaĵo|url=https://www.reuters.com/article/us-slums-pakistan-sewage/fed-up-with-no-sewers-pakistans-slum-residents-go-diy-idUSKCN12D1PK|titolo=Fed up with no sewers, Pakistan's slum residents go DIY|alirdato={{dato|2017-11-29}}|dato=October 2016|lingvo=en|verkaĵo=Reuters}}</ref> Tiaj [[neformalaj setlejoj]] estas konataj kiel «''[[katchi abadi]]''». Ĉirkaŭ duono el la loĝantoj de Karaĉio ankoraŭ vivas en ĉi tiuj neplanitaj komunumoj, kun malmulto da stratoj kaj servoj.<ref name=wb/> == Arĥitekturo == [[Dosiero:Adnan_Asim's_Karachi_City._3_Talwar_(_Swords_)_Clifton,_Karachi.jpg|eta|dekstra|200px|Vido de [[Klifton (Karaĉio)|Klifton]] kun sia monumento de la «tri glavoj».]] Karaĉio enhavas kolekton de konstruaĵoj kaj strukturoj de malsamaj [[Arĥitektura stilo|arĥitekturaj stiloj]]. La urbocentraj distriktoj de [[Saddar|Sadar]] kaj [[Klifton (Karaĉio)|Klifton]] montras arĥitekturon de la komenco de la 20-a jarcento, kaj siaj diversaj stiloj inkluzivas la [[Novklasika arkitekturo|neo-klasikan]] konstruaĵo de [[Karachi Havena Fido|KPT]] kaj la konstruaĵo de la [[Sinda Alta Kortumo]]. Karachi akiris siajn unuajn neo-gotikajn aŭ Hindo-gotikaj konstruaĵoj kun la kompletiĝo de la [[Halo Frejr]], de [[Merkato Imperiestrino]] kaj de la [[Katedralo de Sankta Patriko (Karaĉio)|Katedralo de Sankta Patriko]]. La [[Tudor-reviviĝa arĥitekturo|Tudor-simila]] arĥitektura stilo aperis ĉe la [[sporta klubo de Karaĉio]] kaj la barka klubo. La [[Novrenesanco|nov-renesanca arĥitekturo]] iĝis populara dum la 19-a jarcento kaj estis elektita por la monaĥinejo de S-ta Josefo (de 1870) kaj la [[Sinda Klubo]] (de 1883).<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.historickarachi.com/heritage_revisited.htm|titolo=Heritage Revisited|alirdato={{dato|2010-8-26}}|eldoninto=Historickarachi.com|lingvo=en|arkivurl=https://web.archive.org/web/20080822124715/http://www.historickarachi.com/heritage_revisited.htm|arkivdato=[[22-a de aŭgusto]] [[2008]]}} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.historickarachi.com/heritage_revisited.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2023-02-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080822124715/http://www.historickarachi.com/heritage_revisited.htm |arkivdato=2008-08-22 }}</ref> La klasika stilo repopulariĝis ĉe la fino de la 19-a jarcento, kaj videblas en la [[Hospitalo sinjorino Dufferin|hospitalo sinjorino ''Dufferin'']] (1898)<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.historickarachi.com/public_arch_5.htm|titolo=Public Arch 5|alirdato={{dato|2010-8-26}}|eldoninto=Historickarachi.com|lingvo=en|arkivurl=https://web.archive.org/web/20071024103906/http://www.historickarachi.com/public_arch_5.htm|arkivdato=[[24-a de oktobro]] [[2007]]}} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.historickarachi.com/public_arch_5.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2023-02-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20071024103906/http://www.historickarachi.com/public_arch_5.htm |arkivdato=2007-10-24 }}</ref> kaj la Fervoja Stacio de Karaĉio {{stacidomo|Karachi Cantonment}}. Dum [[Itala-moka arĥitekturo|itala-similaj]] konstruaĵoj restis popularaj, eklektika miksaĵo nome [[Hindo-Saracena arĥitekturo|Hindo-Saracena]] aŭ Anglo-Mogola komencis aperi en kelkaj lokoj.{{Mallonga piednoto|Laurent Gayer|2014}} La loka komercista komunumo ekaltiris al si imponajn strukturojn. La strato ''Zaibunnisa'' en la areo [[Saddar]] (nomata «strato ''Elphinstone''» dum la brita regado) estas ekzemplo kie la komercaj grupoj adoptis la itala-similan kaj Hindo-Saracenan stilon por montri sian konon de la okcidenta kaj de sia propra kulturoj. La ''Hindu Gymkhana'' (1925) kaj la [[Palaco Mohata]] estas ekzemploj de Mogola-reviviĝaj konstruaĵoj.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.historickarachi.com/public_arch_1.htm|titolo=Public Architecture|alirdato={{dato|2010-8-26}}|eldoninto=Historickarachi.com|lingvo=en|arkivurl=https://web.archive.org/web/20080415174246/http://www.historickarachi.com/public_arch_1.htm|arkivdato=15a de aprilo 2008}} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.historickarachi.com/public_arch_1.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2023-02-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20080415174246/http://www.historickarachi.com/public_arch_1.htm |arkivdato=2008-04-15 }}</ref> La [[Indus-vala lernejo pri arto kaj arĥitekturo]] oferas unu el la ĉefaj ekzemploj de arĥitektura konservado kaj restarigo kie tuta konstruaĵo el areo [[Ĥaradar]] de Karaĉio translokiĝis al Klifton por esti reutilizata kiel lernejo. Por translokigi tion, oni zorge forigis ĉiun pecon de ligno kaj ŝtono, stakigis ilin intertempe, ŝarĝis ilin sur la kamionojn por transportado al la Klifton, malŝarĝis kaj re-aranĝis ilin laŭ plano, ŝtonon post ŝtono, pecon post peco, ĉio dum nur tri monatoj.<ref name="Indus Valley Website">{{Cite web|url=http://www.indusvalley.edu.pk/nusserwanjeehistory.html|title=Nusserwanjee Building (Relocation) Project|website=Daily Times|access-date={{dato|2013-2-26}}|archive-url=https://web.archive.org/web/20130126022502/http://www.indusvalley.edu.pk/nusserwanjeehistory.html|archive-date={{dato|2013-1-26}}|url-status=dead|language=en}}</ref> [[Dosiero:PK_Karachi_asv2020-02_img22_Chundrigar_Road.jpg|eta|200px|Vido de la strato I. I. Ĉundrigar, kun la turo ''[[Habib-Bank-Plaza]]''.]] Arĥitekture apartaj — eĉ ekscentraj — konstruaĵoj ekaperis tra Karaĉio. Rimarkindaj ekzemploj pri nuntempa arĥitekturo estas la sidejo de la [[Pakistana Ŝtata Petrolo]]. La urbo havas ekzemplojn pri moderna [[Islama arkitekturo|islama arĥitekturo]], inkluzive de la hospitalo de la [[Universitato Aga Ĥan]], la [[Granda Moskeo Ĝamia]], [[Masĝid-e-Tuba]], la Moskeo Faran, la [[Moskeo Baitul-Mukaram]], la [[Mazar-e-Kaid|Maŭzoleo de Kaid]], kaj la [[Teksaĵa Instituto de Pakistano]]. Unu el la unikaj kulturaj elementoj de Karaĉio estas ke la loĝejoj, kiu estas du- aŭ tri-etaĝaj, estas konstruitaj kun la fronta jardo protektita de alta brika muro. La strato I. I. Ĉundrigar prezentas gamon de altaj konstruaĵoj. La plej eminentaj ekzemploj inkluzivas la [[Habib Banka Placo|''Habib Bank Plaza'']], la Turo UBL, la Turoj PRC, la Konstruaĵo PNSC kaj la [[Turo MCB]].<ref>{{Cite web|url=http://www.mcb.com.pk/mcb/mcb_tower.asp|title=MCB Tower, the tallest skyscraper of Karachi|publisher=Mcb.com.pk|access-date={{dato|2010-5-6}}|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090504064133/http://www.mcb.com.pk/mcb/mcb_tower.asp|archive-date={{dato|2009-5-4}}|language=en}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100723214014/http://www.mcb.com.pk/mcb/mcb_tower.asp |date=2010-07-23 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.mcb.com.pk/mcb/mcb_tower.asp |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2023-02-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20090504064133/http://www.mcb.com.pk/mcb/mcb_tower.asp |arkivdato=2009-05-04 }}</ref> Pli novaj ĉielskrapantoj estas konstruataj en Klifton. Almenaŭ 50 konstruaĵoj de pli ol 150 metroj estis konstruataj dum 2022. == Sportoj == {{Ĉefa artikolo|Listo de sportejoj en Karaĉio}} [[Dosiero:Sindh_Cricket_team_match_with_Australia_in_1935.jpg|maldekstra|eta|Paĝo de sporta gazeto pri kriketa matĉo kontraŭ Aŭstralio, 1935.]] [[Dosiero:Inside_the_National_Stadium,_Karachi_01.jpg|eta|La [[Nacia Stadiono de Karaĉio|Nacia Stadiono]] en Karaĉio.]] === Kriketo === La historio de [[kriketo]] en Pakistano datiĝas ĉe antaŭ la naskiĝo de la lando en 1947. La unua iam ajn internacia kriketa matĉo en Karaĉio okazis la 22-an de novembro 1935 inter [[Sindo]] kaj aŭstraliaj kriketaj teamoj. La matĉon spektis 5000 Karaĉianoj.<ref>[http://www.smh.com.au/ "Match against Sindh"]. ''The Sydney Morning Herald'', 23 November 1935</ref> En Karaĉio ankaŭ ekzistas la [[tejpbalo]], pli sekura kaj pli malaltekosta alternativo al kriketo.<ref>{{Citation|last=Guardian Sport|title=Have you heard of Tape Ball cricket?|date={{dato|2017-7-19}}|url=https://www.youtube.com/watch?v=sV4fmG9-hlo| archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211211/sV4fmG9-hlo| archive-date={{dato|2021-12-11}}| url-status=live|access-date={{dato|2017-7-23}}|language=en}}{{cbignore}}</ref> La inaŭguran unua-klasan matĉon ĉe la Nacia Stadiono ludis Pakistano kaj Barato la 26-an de februaro 1955 kaj ekde tiam la Pakistana nacia teamo pri kriketo gajnis 20 el la 41 ''test matches'' luditaj ĉe la Nacia Stadiono.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://cricketarchive.com/Archive/Grounds/22/1506_t.html|titolo=Test matches played on National Stadium, Karachi|alirdato={{dato|2010-8-26}}|eldoninto=Cricket Archive|lingvo=en}}</ref> La unua [[Unu-taga Internacia]] ĉe la Nacia Stadiono okazis kontraŭ la 21-an de novembro 1980. La urbo gastigis nombron de enlandaj kriketaj teamoj inkluzive de Karaĉio,<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://cricketarchive.com/Archive/Teams/0/846/First-Class_Matches.html|titolo=First-Class matches played by Karachi|alirdato={{dato|2010-8-26}}|eldoninto=Cricket Archive|lingvo=en}}</ref> Karaĉiaj bluuloj,<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://cricketarchive.com/Archive/Teams/0/444/First-Class_Matches.html|titolo=First-Class matches played by Karachi Blues|alirdato={{dato|2010-8-26}}|eldoninto=Cricket Archive|lingvo=en}}</ref> Karaĉiaj verduloj,<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://cricketarchive.com/Archive/Teams/0/446/First-Class_Matches.html|titolo=First-Class matches played by Karachi Greens|alirdato={{dato|2010-8-26}}|eldoninto=Cricket Archive|lingvo=en}}</ref> Karaĉiaj blankuloj.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://cricketarchive.com/Archive/Teams/0/445/First-Class_Matches.html|titolo=First-Class matches played by Karachi Whites|alirdato={{dato|2010-8-26}}|eldoninto=Cricket Archive|lingvo=en}}</ref> La Nacia Stadiono gastigis du grupajn matĉojn (Pakistano kontraŭ Sud-Afriko la 29-an de februaro, kaj Pakistano kontraŭ Anglio la 3-an de marto) kaj kvarono-fina matĉojn (Sud-Afriko kontraŭ Okcidenta Hindio la 11-an de marto) dum la [[Kriketa monda pokalo de 1996]].<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://www.cricinfo.com/ci/content/series/60981.html?template=fixtures|titolo=Fixtures|alirdato={{dato|2010-8-26}}|eldoninto=ESPNcricinfo|lingvo=en}}</ref> la Kriketa Stadiono Rafi, en konstruo en urbeto Baria, baldaŭ fariĝos la granda kriketa stadiono en Karaĉio, kun sia kapacito de pli ol {{nombro|50000}} spektantoj. === Aliaj sportoj === Laŭ kelkaj fontoj, estis en Karaĉio ke en 1877 la tiamaj britaj regantoj klopodis krei rularon de volanludo kaj probable la loko de la unuaj matĉoj estis Halo Frejr.<ref>{{cite book |title= Better Badminton for All |url= https://archive.org/details/betterbadmintonf0000unse |url-access= registration |last=Downey |first=Jake |page=[https://archive.org/details/betterbadmintonf0000unse/page/13 13] |year=2003 |publisher=Pelham Books |isbn=978-0-7207-0228-6|language=en}}</ref> Karaĉio gastigis sep eldonojn de la Naciaj Ludoj de Pakistano, la plej lastatempan en 2007.<ref>{{Cite web|url=http://www.sports.gov.pk/Participation/National%20Games.htm#RPNG|title=National Games|publisher=Pakistan Sports Board|access-date={{dato|2010-8-26}}|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110824061938/http://www.sports.gov.pk/Participation/National%20Games.htm#RPNG|archive-date={{dato|2011-8-24}}|language=en}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110824061938/http://www.sports.gov.pk/Participation/National%20Games.htm#RPNG |date=2011-08-24 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.sports.gov.pk/Participation/National%20Games.htm |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2023-02-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110824061938/http://www.sports.gov.pk/Participation/National%20Games.htm |arkivdato=2011-08-24 }}</ref> En 2005, la urbo gastigis la [[pokalon SAFF]] en ĉi tiu ejo, tiel kiel la Supera Futbala Ligo Geo de 2007. La populareco de [[Golfo (sporto)|golfo]] estas pliiĝanta, kun kluboj en Karaĉio kiel ''Dreamworld Resort'', la golfa klubo de urbeto Baria, Hotela kaj Golfa Klubo, ''Arabian Sea Country Club'', ''DA Country & Golf Club''. La urbo havas servojn por [[gazonhokeo]] (Hokea Klubo de Pakistano, Hokeo kampo UBL), [[boksado]] (Sporta Komplekso KPT), [[skvaŝo]] (Skvaŝa Komplekso Ĝahangir Ĥan) kaj [[poloo]]. Ekzistas maraj kaj barkaj kluboj. La [[Sporta Komplekso de la Nacia Banko de Pakistano]] estas ejo de la [[unua-klasa kriketo]] kaj diversuza sportaj servoj en Karaĉio. ; Profesiaj teamoj de Karaĉio {| class="wikitable sortable" ! scope="col" |Klubo ! scope="col" |Ligo ! scope="col" |Sporto ! scope="col" |Ejo ! scope="col" |Establita |- ! scope="row" style="font-weight: normal; text-align: left;" |[[Karaĉiaj Reĝoj]] |[[Superligo de Pakistano]] |[[Kriketo]] |[[Nacia stadiono (Karaĉio)|Nacia stadiono]] |2015 |- ! scope="row" style="font-weight: normal; text-align: left;" |[[Karaĉiaj Delfenoj]] |[[Nacia liga T20]]/[[Nacia unutaga pokalo]] |[[Kriketo]] |[[Nacia stadiono (Karaĉio)|Nacia stadiono]] |2004 |- ! scope="row" style="font-weight: normal; text-align: left;" |[[Karaĉiaj Zebroj]] |[[Nacia liga T20]]/[[Nacia unutaga pokalo]] |[[Kriketo]] |[[Nacia stadiono (Karaĉio)|Nacia stadiono]] |2004 |- ! scope="row" style="font-weight: normal; text-align: left;" |''[[HBL FC]]'' |[[Ĉefranga ligo de Pakistano]] |[[Futbalo]] |[[Popola Futbala Stadiono]] |1975 |- ! scope="row" style="font-weight: normal; text-align: left;" |''[[K-Elektric F.C.]]'' |[[Ĉefranga ligo de Pakistano]] |[[Futbalo]] |[[Popola Futbala Stadiono]] |1913 |- ! scope="row" style="font-weight: normal; text-align: left;" |''[[KPT F.C.]]'' |[[Ĉefranga ligo de Pakistano]] |[[Futbalo]] |[[Futbala stadiono KPT]] |1887 |- ! scope="row" style="font-weight: normal; text-align: left;" |[[NBP F.C.]] |[[Ĉefranga ligo de Pakistano]] |[[Futbalo]] |[[Futbala stadiono KPT]] |N/ |- ! scope="row" style="font-weight: normal; text-align: left;" |''[[PIA F.C.]]'' |[[Ĉefranga ligo de Pakistano]] |[[Futbalo]] |[[Futbala stadiono KPT]] |1958 |- ! scope="row" style="font-weight: normal; text-align: left;" |[[Karaĉiaj Unuiĝintoj F.K.]] |[[Ĉefranga ligo de Pakistano]] |[[Futbalo]] |[[Unuiĝinta Stadiono de Karaĉio]] |1996 |- ! scope="row" style="font-weight: normal; text-align: left;" |[[Dija V.F.K.]] |[[Nacia virina futbala pokalo]] |[[Futbalo]] |nekonata |2002 |} == Rimarkindaj homoj == {{Ĉefa artikolo|Listo de homoj el Karaĉio}} <div class="div-col" style="column-width: 22em;"> === Armeo === * [[Pervez Muŝaraf|Parvez Muŝaraf]], politikisto, prezidanto kaj armea komandanto * [[Rashid Minhas|Raŝid Minhas]] Ŝahid, aerarmea piloto kiu ricevis la premion [[Nishan-e-Haider|Niŝan-e-Haider]] === Politikistoj === * [[Muhammad Ali Jinnah|Muhamedo Ali Ĝinah]], la fondinto de Pakistano * [[Iskander Mirza]], la unua prezidanto de Pakistano * [[Abdur Rab Nishtar|Abdur Rab Niŝtar]], politikisto * [[Arif Alvi]], politikisto, prezidanto * [[Asif Ali Zardari]], politikisto kaj prezidanto * [[Benazir Bhutto|Benazir Buto]], politikistino kaj ĉefministrino * [[Altaf Husain]] (Pakistana politikisto), politikisto, fondinto de la partio MQM * [[Farooq Sattar|Faruk Satar]], politikisto kaj eks-urbestro * [[Hussain Haqqani|Husain Hakani]], politika aktivulo kaj ĵurnalisto * [[Naimatullah Khan|Naimatulah Ĥan]], advokato, eks-urbestro * [[Munawar Hasan|Munavar Hasan]], politikisto, eks-prezidanto de la partio [[Jamaat-e-Islami Pakistan|Ĝamat-e-Islami Pakistan]] * [[Hafiz Naeem ur Rehman|Hafiz Naim ur Rehman]], politikisto, prezidanto de [[Jamaat-e-Islami Pakistan|Ĝamat-e-Islami]], Karaĉio * [[Syed Mustafa Kamal|Sjed Mustafa Kamal]], eks-urbestro * [[Miftah Ismail]], eksa ministro pri financoj === Sciencistoj === * [[Abdul Qadeer Khan|Abdul Kadir Ĥan]], fondinto de la nuklea programo de Pakistano * [[Pervez Hoodbhoy|Pervez Hudboj]], nuklea fizikisto === Artistoj kaj verkistoj === * [[Ibn-e-Insha|Ibn-e-Inŝa]], poeto * [[Ibn-e-Safi]], verkisto kaj poeto * [[Abdul Hak (urdua verkisto)]], la padro de la moderna urdua * [[Jaun Elia|Ĝon Elia]], poeto kaj filozofo * [[Tabish Dehlvi|Tabiŝ Dehlvi]], poeto * [[Jamiluddin Aali|Ĝamiludin Ali]], poeto * [[Nasim Amrohvi]], poeto kaj filozofo * [[Mushtaq Ahmad Yusufi|Muŝtak Ahmad Jusufi]], verkisto de satiro kaj humuro * [[Sadequain|Sadekain]], pentristo kaj kaligrafo * [[Rais Amrohvi]], poeto, filozofo kaj psikanalizisto === Televido kaj spektaklo === * [[Moin Akhter|Moin Aĥter]], Pakistana televido, filma kaj sceneja artisto, humuristo, komikulo, imitisto, gastiganto, verkisto, kantisto, direktoro kaj produktanto. * [[Umer Shareef|Umer Ŝarif]], aktoro, komikulo, direktoro, produktanto kaj gastiganto de televidaj spektakloj. * [[Shehzad Roy|Ŝehzad Roj]], kantisto * [[Nazia Hassan|Nazia Hasan]], kantisto * [[Zohaib Hassan|Zohaib Hasan]], kantisto * [[Junaid Jamshed|Ĝunaid Ĝamŝed]], religia akademiulo fariĝinta kantisto * [[Kamran Ĥan (ĵurnalisto)|Kamran Ĥan]], ĵurnalisto * [[Anwar Maqsood|Anvar Maksud]], satiristo kaj humuristo * [[Haseena Moin|Hasina Moin]], dramisto * [[Bohemia (repisto)|''Bohemia'']], Pakistana-usona panĝaba repisto * [[Behroze Sabzwari|Behroze Sabzvari]], aktoro * [[Ahad Raza Mir]], aktoro * [[Fawad Khan|Favad Ĥan]], aktoro * [[Humayun Saeed|Humajun Said]], aktoro * [[Fahad Mustafa]], aktoro, modelo, televida programestro * [[Mahira Khan|Mahira Ĥan]], aktorino * [[Syra Yousuf|Sajara Yusuf]], videoĵokeo kaj aktorino * [[Hina Altaf]], aktorino kaj modelo * [[Mahnoor Baloch|Mahnur Baloĉ]], aktorino kaj modelo * [[Sarah Khan|Sarah Ĥan]], aktorino * [[Humaima Malick|Humaima Malik]], aktorino kaj modelo * [[Kubra Khan|Kubra Ĥan]], aktorino kaj modelo * [[Sarwat Gilani|Sarvat Gilani]], aktorino kaj modelo * [[Arisha Razi|Ariŝa Razi]], aktorino * [[Komal Rizvi]], aktorino, kantisto, verkisto, televida programestro * [[Yumna Zaidi|Jumna Zaidi]], aktorino * [[Ayeza Khan|Ajeza Ĥan]], aktorino * [[Urwa Hocane|Urva Hocane]], aktorino * [[Mehwish Hayat|Mehviŝ Hajat]], aktorino * [[Neelam Muneer|Nilam Munir]], aktorino * [[Saba Qamar|Saba Kamar]], aktorino kaj modelo * [[Sanam Jung|Sanam Ĝung]], aktorino kaj modelo * [[Sanam Saeed|Sanam Said]], aktorino kaj modelo * [[Iqra Aziz|Ikra Aziz]], aktorino * [[Aiman Khan|Aiman Ĥan]], aktorino * [[Minal Khan|Minal Ĥan]], aktorino * [[Sanam Baloch|Sanam Baloĉ]], aktorino kaj televida programestro * [[Mansha Pasha|Manŝa Paŝa]], aktorino * [[Naveen Waqar|Navin Vakar]], aktorino kaj modelo * [[Arij Fatyma|Ariĝ Fatima]], Pakistana-Usona aktorino * [[Nadia Hussain|Nadia Husain]], televida aktorino, gastiganto, modelo, entreprenisto kaj modokreanto * [[Amna Ilyas|Amna Ilias]], modelino * [[Nadir Ali (comedian)|Nadir Ali]], komikulo * [[Kumail Nanjiani|Kumail Nanĝiani]], aktoro kaj komikulo * ''[[Young Stunners]]'', hiphopa duopo * [[Kaifi Khalil|Kaifi Ĥalil]], kantaŭtoro === Sportistoj === * [[Javed Miandad|ĝaved Miandad]], kriketisto * [[Shahid Afridi|Ŝahid Afridi]], kriketisto * [[Sarfaraz Ahmed]], kriketisto, iama kapitano * [[Fawad Alam|Favad Alam]], kriketisto * [[Danish Kaneria|Daniŝ Kaneria]], kriketisto * [[Jahangir Khan|Ĝahangir Ĥan]], skvaŝo-ludanto === Aliaj === * [[Abdul Sattar Edhi|Abdul Satar Edi]], filantropo * Zafar Abbas, fondinto de NGO JDC * [[Aamir Liaquat Hussain|Amir Liakat Husain]], politikisto, televida programestro, komikulo * [[Alamgir Khan (politician)|Alamgir Ĥan]], politikisto, aktivulo, estro de grupo «Fixit» * [[Abdullah Shah Ghazi|Abdulah Ŝah Gazi]], islama mistika Sufia sanktulo de la 8-a jarcento * Mufti [[Tariq Masood|Tarik Masud]], religia akademiulo </div> == Ĝemelaj urboj == {{Ĉefa artikolo|Listo de ĝemelaj urboj en Pakistano}} <div class="div-col" style="column-width: 20em;"> * <span class="flagicon">[[Dosiero:Flag_of_Iran.svg|ligilo=Iran|alternative=Iran|kadra|23x23ra]]</span> [[Maŝhado]], Irano<ref name=siasat>{{cite web|title=Here are the TWIN Sisters of Karachi, Lahore, Islamabad, Multan, and other Pakistani cities, from across the globe|url=https://blog.siasat.pk/here-are-the-twin-sisters-of-karachi-lahore-islamabad-multan-and-other-pakistani-cities-from-across-the-globe/|website=siasat.pk|publisher=Siasat Blogs|date=2021-07-19|access-date=2021-10-13|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211024171728/https://blog.siasat.pk/here-are-the-twin-sisters-of-karachi-lahore-islamabad-multan-and-other-pakistani-cities-from-across-the-globe/|archivedate=2021-10-24}}</ref> * <span class="flagicon">[[Dosiero:Flag_of_Iran.svg|ligilo=Iran|alternative=Iran|kadra|23x23ra]]</span> [[Ĥomo]], Irano<ref>{{cite web |title=Qom|url=https://www.toiran.com/en/city-qom|website=toiran.com|publisher=Toiran.com|access-date=2021-10-13|language=en}}</ref> * <span class="flagicon">[[Dosiero:Flag_of_the_People's_Republic_of_China.svg|ligilo=China|alternative=China|kadra|23x23ra]]</span> [[Tjanĝino]], Ĉinio<ref name=tianjin>{{cite web |title=China's Tianjin Municipality named sister-city to Karachi, Islamabad|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2021/09/21/chinas-tianjin-municipality-named-sister-city-to-karachi-islamabad/|website=pakistantoday.com.pk|publisher=Pakistan Today|date=2021-09-21|access-date=2021-10-13|language=en}}</ref> * <span class="flagicon">[[Dosiero:Flag_of_the_People's_Republic_of_China.svg|ligilo=China|alternative=China|kadra|23x23ra]]</span> [[Urumĉio]], Ĉinio<ref name=dawn2019>{{cite web |title=Three Chinese towns named sister cities to Karachi, Gwadar, Multan|url=https://www.dawn.com/news/1472506|website=dawn.com|publisher=Dawn|date=2019-03-29|access-date=2021-10-11|language=en}}</ref> </div> == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Literaturo == {{Refbegin|30em}} * {{citation |first=Laurent|last=Gayer|title=Karachi: Ordered Disorder and the Struggle for the City|date={{dato|2014-6-1}}|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-023806-3|ref={{sfnref|Laurent Gayer|2014}}|language=en}} * {{citation |author1=West Pakistan (Pakistan). Transport Commission|author2=Mian Anwer Ali|title=Report: April 1969 – September 1969, Volume 2|year=1970 |publisher=West Pakistan Government Press|ref={{sfnref|Railway Report|1970}}|language=en}} * {{citation |publisher=United Nations|title=Review of Developments in Transport in the ESCAP Region ...: Asia and the Pacific|year=2007|isbn=978-92-1120-534-3|ref={{sfnref|United Nations|2007}}|language=en}} * {{citation |author=Thomas, Amos Owen|title=Imagi-Nations and Borderless Television: Media, Culture and Politics Across Asia|date={{dato|2005-10-3}}|publisher=SAGE|isbn=978-0-7619-3396-0|ref={{sfnref|Amos Owen Thomas|2005}}|language=en}} * {{citation |first1=Hunt|last1=Janin|first2=Scott A.|last2=Mandia|title=Rising Sea Levels: An Introduction to Cause and Impact|date={{dato|2012-10-11}}|publisher=McFarland & Company|isbn=978-0-7864-5956-8|ref={{sfnref|Hunt Janin|Scott A. Mandia|2012}}|language=en}} * {{citation |author=Sind Muslim College, Karachi|title=Sind Muslim College Magazine|year=1965|publisher=The University of Michigan|ref={{sfnref|Sind Muslim College|1965}}}} * {{citation |first=Sarina|last=Singh|author-link=|title=Pakistan and the Karakoram Highway|year=2008|publisher=Lonely Planet|isbn=978-1-74104-542-0|ref={{sfnref|Sarina Singh|2008}}|language=en}} * {{citation |first=Barbara A.|last=Weightman|title=Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia|url=https://books.google.com/books?id=qeBfed17zxEC&pg=PA187|date={{dato|2011-6-15}}|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-13998-1|ref={{sfnref|Barbara A. Weightman|2011}}|language=en}} * {{citation |author=N. H. Senzai|title=Ticket to India|date={{dato|2015-11-17}}|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-1-4814-2258-1|ref={{sfnref|N. H. Senzai|2015}}|language=en}} * {{citation |first=Yamini|last=Narayanan|url=https://books.google.com/books?id=wQUBCwAAQBAJ&pg=PA165|title=Religion and Urbanism: Reconceptualising Sustainable Cities for South Asia|date={{dato|2015-11-19}}|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-317-75542-5|ref={{sfnref|Yamini Narayanan|2015}}|language=en}} * {{citation |first1=Robert|last1=Stimson|first2=Kingsley E.|last2=Haynes|url=https://books.google.com/books?id=QgiDiR1QQHQC&pg=PA43|title=Studies in Applied Geography and Spatial Analysis: Addressing Real World Issues|date={{dato|2012-1-1}}|publisher=Edward Elgar Publishing|isbn=978-1-78100-796-9|ref={{sfnref|Robert Stimson|Kingsley E. Haynes|2012}}|language=en}} * {{citation |first=Newsline|last=Publications|title=Newsline, Volume 18|year=2006|publisher=The University of Michigan|isbn=978-1-78100-796-9|ref={{sfnref|Newsline|2006}}|language=en}} * {{citation |author=Mohammad Shahid Alam|title=Community Organizations and Urban Development: A Study of Selected Urban Settlements in Karachi|year=1996|publisher=NGO Resource Centre|ref={{sfnref|Mohammad Shahid Alam|1996}}|language=en}} * {{citation |first=Marcello|last=Balbo|url=https://books.google.com/books?id=pCet48XFuJQC&pg=PT95|title=International Migrants and the City: Bangkok, Berlin, Dakar, Karachi, Johannesburg, Naples, São Paulo, Tijuana, Vancouver, Vladivostok|year=2005|publisher=UN-HABITAT|isbn=978-92-1131-747-3|ref={{sfnref|Marcello Balbo|2005}}|language=en}} * {{citation |first1=Jonah|last1=Blank|first2=Christopher|last2=Clary|first3=Brian|last3=Nichiporuk|url=https://books.google.com/books?id=sSZRBgAAQBAJ&pg=PA19|title=Drivers of Long-Term insecurity and Instability in Pakistan: Urbanization|date={{dato|2014-10-30}}|publisher=[[Rand Corporation]]|isbn=978-0-8330-8751-5|page=19|ref={{sfnref|Jonah Blank|Christopher Clary|Brian Nichiporuk|2014}}|language=en}} * {{citation |first=Stephen P.|last=Cohen|title=The Idea of Pakistan|year=2004|publisher=[[Brookings Institution Press]]|isbn=978-0-8157-9761-6|page=202|ref={{sfnref|Stephen P. Cohen|2004}}|language=en}} * {{citation |author=Q. Ashton Acton|url=https://books.google.com/books?id=DrCxJ4F8f0cC&pg=PT278|title=Issues in National, Regional, and Environmental Health and Medicine |edition=2013|date={{dato|2013-5-1}}|publisher=ScholarlyEditions|isbn=978-1-4901-1294-7|page=278|ref={{sfnref|Issues in National, Regional, and Environmental Health and Medicine|2013}}|language=en}} * {{citation |author=Q. Ashton Acton|url=https://books.google.com/books?id=CwtnpymlSe4C&pg=PA404|title=Endocrine System Diseases: New Insights for the Healthcare Professional |edition=2013|date={{dato|2013-7-22}}|publisher=ScholarlyEditions|isbn=978-1-4816-5848-5|page=404|ref={{sfnref|Endocrine System Diseases: New Insights for the Healthcare Professional|2013}}|language=en}} * {{citation |first1=Zohra|last1=Zaidi|author2=S.W Lanigan|url=https://books.google.com/books?id=I0GFGJfVeFIC&pg=PR10|title=Dermatology in Clinical Practice|date={{dato|2010-3-10}}|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-1-84882-862-9|page=x|ref={{sfnref|Zohra Zaidi|S.W Lanigan|2010}}|language=en}} * {{citation |author1=Mohammad Aslam Uqaili|first2=Khanji|last2=Harijan|url=https://books.google.com/books?id=rndnOvfTDW4C&pg=PA259|title=Energy, Environment and Sustainable Development|date={{dato|2011-10-14}}|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-3-7091-0109-4|page=259|ref={{sfnref|Mohammad Aslam Uqaili|Khanji Harijan|2011}}|language=en}} * {{citation |author=Renaux, Helen|title=True Children of the Raj|year=2011|publisher=Trafford Publishing|isbn=978-1-4669-0177-3|page=159|ref={{sfnref|HELEN RENAUX|2011}}|language=en}} * {{citation |author1=Kenneth D. Miller M.D.|author2=Miklos Simon MD|url=https://books.google.com/books?id=V7cxBgAAQBAJ&pg=PA414|title=Global Perspectives on Cancer: Incidence, Care, and Experience [2 volumes]: Incidence, Care, and Experience|date={{dato|2015-2-3}}|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-4408-2858-4|page=414|ref={{sfnref|Kenneth D. Miller M.D.|Miklos Simon MD|2015}}|language=en}} {{Refend}} == Vidu ankaŭ == * [[Islamabado]] * [[Plej grandaj urboj]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=karacxi}} * {{oficiala retejo|http://www.kmc.gos.pk/}} * [https://www.youtube.com/watch?v=lXyB3JTHus0 Karaĉio ĉe la fino de la Raĝlando] ({{lang-en|Karachi at the end of the Raj}}), filmo de nekonata brita soldato, 1942-1947, ''Mowgli Productions''. * [https://www.karachicity.gov.pk/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20191016035349/http://www.karachicity.gov.pk/ |date=2019-10-16 }} * WikiTrans * {{tradukita | lingvo = en | artikolo = Karachi | revizio = 1136020205 }} {{Metropoloj}} {{Havenda artikolo|Karaĉio}} [[File:Karachi WV page banner 2.jpg|775px]] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Karaĉio| ]] [[Kategorio:Iamaj ĉefurboj]] [[Kategorio:Milionurboj]] [[Kategorio:Urboj de Pakistano]] [[Kategorio:Administraj unuoj fonditaj en 1720-1729]] [[Kategorio:Aperis en 1729]] r3lubtzshx06bs43xxuknykuea97vof 0 33957 9377871 9301543 2026-05-19T18:26:52Z ThomasPusch 1869 9377871 wikitext text/x-wiki {{Informkesto finnlanda komunumo |nomo = Iisalmi |Blazono = [[Dosiero:Iisalmi.vaakuna.svg|100px|Blazono de Iisalmi]] |Situo = [[Dosiero:Iisalmi sijainti Suomi.svg|140px|Iisalmi sur la mapo de Finnlando]] |fondojaro = 1891 |gubernio = Orienta Finnlando |provinco = Norda Savonio |areo = 872,65 |zomo= 7 |loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} |loĝantaro-stato= {{WikidataLoĝantaroDato}} |finnlingvaj = 99,3% |svedlingvaj = 0% |www-adreso = http://www.iisalmi.fi |retejo-nomo = www.iisalmi.fi |sen banderolo = jes |kesteroj = {{Informkesto urbo|bildo-larĝeco = 300px|bildo= |regiono-ISO=FI-13|mapo=neniu|situo sur mapo=Kuopio|zomo=7|subŝablono=jes|dua ŝablono=jes}} }} [[Dosiero:Youth Centre Kirkkopuistonkatu 25 Iisalmi 20230621 01.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|junulara centro}}]] [[Dosiero:Kauppis-Heikin koulu - Peltosalmentie 11, Peltosalmi - Iisalmi - 2.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|loka lernejo}}]] [[Dosiero:Iisalmen terveyskeskus - Meijerikatu 2 - Iisalmi - 2.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|la urba malsanulejo}}]] '''Iisalmi''' ([[Finna lingvo|finne]] ''Iisalmi'', [[Sveda lingvo|svede]] ''Idensalmi'', en Esperanto estas uzata ankaŭ la formo '''Idensalmo''') estas urbo en la centro de [[Finnlando]], en la centro de la provinco [[Norda Savonio]]. Ĝi estas grava fervojkruciĝo. Fondita en 1891, laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, el kiuj 109,27 km² estas akvo, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. En Iisalmi aperas gazeto [[Iisalmen Sanomat]]. La [[kampara komunumo de Iisalmi]] estis ligita al la urbo en la jaro [[1970]]. La urbo estas fama pro la ''Batalo de Virta Ponto (''finne: ''Koljonvirran taistelu,'' svede: ''Slaget vid Virta bro)'', batalo inter svedaj kaj rusaj trupoj la 27an de oktobro 1808 ĉe Koljonvirta, norde de Idensalmi, ankaŭ konata kiel la batalo de Idensalmi. == Esperanto == La urbo gastigis la ĉiujaran [[SAT-kongreso]]n en [[1982]]. En 1975-78 en la Civitana Instituto gastis la redaktejoj de [[Literatura Foiro]] kaj [[Kontakto]]. La loka Esperanto-grupo okazigis plurajn landajn kaj semajnfinajn esperanto-aranĝojn<ref>(eo) [https://www.esperantio.net/index.php?id=4994 Ora jubileo de la Esperanto-Klubo en Idensalmo], HeKo, n-ro 838 1-A, la 9-an de junio 2024</ref>. == Loĝantoj laŭ lingvoj == ''La loĝantaro laŭ denaska lingvo (gepatra lingvo) je la 31-an de decembro 2022:'' {| class="wikitable sortable mw-collapsible" ! rowspan="2" |Lingvoj ! colspan="2" |Parolantoj fine de 2022 |- !Nombro !Procentaĵo |- |La tuta loĝantaro |20.801 |100.0 |- |[[finna]] |20.064 |96.5 |- |[[sveda]] |9 |0.04 |- |[[samea]] |2 |0.01 |- |Enmigrintoj sume |726 |3.5 |- |[[rusa]] |232 |1.1 |- |[[araba]] |99 |0.5 |- |[[estona]] |59 |0.3 |- |[[ukraina]] |48 |0.23 |- |[[taja]] |33 |0.16 |- |[[persa]] |29 |0.13 |- |[[tigraja]] |29 |0.13 |- |[[kurda]] |24 |0.11 |- |[[hispana]] |18 |0.09 |- |[[turka]] |18 |0.09 |- |[[angla]] |15 |0.07 |- |[[albana]] |13 |0.06 |- |[[pola]] |13 |0.06 |- |[[germana]] |10 |0.05 |- |Lingvoj kun malpli ol 10 parolantoj<ref>Por lingvoj kun malpli ol 10 parolantoj, la cifero estas kaŝita de la la statistika oficejo de Finnlando pro konfidencaj kialoj.</ref> |86 |0.41 |} [[Dosiero:Muurinpohjalettu.jpg|maldekstra|eta|Muurinpohjalettu (murŝlosilo)]] == Allogaĵoj kaj vidindaĵoj == * ''Muurinpohjalettu'' estas loka tradicia plado por kiu oni petis EU-nomprotekton * biermuzeo Olvi Oluthalli * du luterajn preĝejojn, * ortodoksa preĝejo de la profeto Sankta Elija (arkitekto Ilmari Ahonen 1957) * freskoj de Petros Sasaki, [[Dosiero:Ravintola Kuappi - Veikonkatu 1 - Iisalmi - 2.jpg|eta|La plej malgrandan restoracio en la mondo: ''Ravintola Kuappi.'']] * ekspozicio de modeloj de preĝejoj de [[Karelio (geografia regiono)|Karelio]] * plurmedia panoramo "''Koljonvirta 1808''", * Iisalmi-kultura centro ofte ekspozicias belartojn kaj kolektojn de lokaj kolektantoj * muzeo kaj monumento pri la verkisto Juhani Aho * muzeo pri la loka historia, * naturmuzeo, * la plej malgranda restoracio en la mondo, nomata ''Ravintola Kuappi'' == Ĝemelaj urboj == * {{flago|Hungario}} [[Pécel]], [[Hungario]] * {{flago|Norvegio}} [[Notodden]], [[Norvegio]] * {{flago|Svedio}} [[Nyköping]], [[Svedio]] * {{flago|Rusio}} [[Kiriŝi]], [[Rusio]] * {{flago|Danio}} [[Nykøbing Sjælland|Nykøbing]], [[Danio]] * {{flago|Germanio}} [[Luneburgo|Lüneburg]], [[Germanio]] == Konataj personecoj (elekto) == * Eino Säisä (1935-1988), verkisto * [[Edvin Laine]] (1905-1989), filmreĝisoro * Tuija Pehkonen (nask. 1985), ĵurnalisto, prezentisto * Markku Eestilä (nask. 1956), parlamentano * [[Jaakko Teppo]] (1953-2024), muzikisto * Kaarina Kaikkonen (nask. 1952), artistino * [[Miina Äkkijyrkkä]] (nask. 1949), artisto, skulptisto == Referencoj == {{referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.iisalmi.fi oficiala retejo] ({{fi}}) <br/> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Komunumoj de Norda Savonio]] [[Kategorio:Komunumoj de Orienta Finnlando]] [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] [[Kategorio:Urboj de Finnlando]] f38xr8fwdn0pjyirza88tuuwukh4nn2 9377876 9377871 2026-05-19T18:29:14Z ThomasPusch 1869 /* Konataj personecoj (elekto) */ 9377876 wikitext text/x-wiki {{Informkesto finnlanda komunumo |nomo = Iisalmi |Blazono = [[Dosiero:Iisalmi.vaakuna.svg|100px|Blazono de Iisalmi]] |Situo = [[Dosiero:Iisalmi sijainti Suomi.svg|140px|Iisalmi sur la mapo de Finnlando]] |fondojaro = 1891 |gubernio = Orienta Finnlando |provinco = Norda Savonio |areo = 872,65 |zomo= 7 |loĝantaro = {{WikidataLoĝantaro}} |loĝantaro-stato= {{WikidataLoĝantaroDato}} |finnlingvaj = 99,3% |svedlingvaj = 0% |www-adreso = http://www.iisalmi.fi |retejo-nomo = www.iisalmi.fi |sen banderolo = jes |kesteroj = {{Informkesto urbo|bildo-larĝeco = 300px|bildo= |regiono-ISO=FI-13|mapo=neniu|situo sur mapo=Kuopio|zomo=7|subŝablono=jes|dua ŝablono=jes}} }} [[Dosiero:Youth Centre Kirkkopuistonkatu 25 Iisalmi 20230621 01.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|junulara centro}}]] [[Dosiero:Kauppis-Heikin koulu - Peltosalmentie 11, Peltosalmi - Iisalmi - 2.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|loka lernejo}}]] [[Dosiero:Iisalmen terveyskeskus - Meijerikatu 2 - Iisalmi - 2.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|la urba malsanulejo}}]] '''Iisalmi''' ([[Finna lingvo|finne]] ''Iisalmi'', [[Sveda lingvo|svede]] ''Idensalmi'', en Esperanto estas uzata ankaŭ la formo '''Idensalmo''') estas urbo en la centro de [[Finnlando]], en la centro de la provinco [[Norda Savonio]]. Ĝi estas grava fervojkruciĝo. Fondita en 1891, laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, el kiuj 109,27 km² estas akvo, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. En Iisalmi aperas gazeto [[Iisalmen Sanomat]]. La [[kampara komunumo de Iisalmi]] estis ligita al la urbo en la jaro [[1970]]. La urbo estas fama pro la ''Batalo de Virta Ponto (''finne: ''Koljonvirran taistelu,'' svede: ''Slaget vid Virta bro)'', batalo inter svedaj kaj rusaj trupoj la 27an de oktobro 1808 ĉe Koljonvirta, norde de Idensalmi, ankaŭ konata kiel la batalo de Idensalmi. == Esperanto == La urbo gastigis la ĉiujaran [[SAT-kongreso]]n en [[1982]]. En 1975-78 en la Civitana Instituto gastis la redaktejoj de [[Literatura Foiro]] kaj [[Kontakto]]. La loka Esperanto-grupo okazigis plurajn landajn kaj semajnfinajn esperanto-aranĝojn<ref>(eo) [https://www.esperantio.net/index.php?id=4994 Ora jubileo de la Esperanto-Klubo en Idensalmo], HeKo, n-ro 838 1-A, la 9-an de junio 2024</ref>. == Loĝantoj laŭ lingvoj == ''La loĝantaro laŭ denaska lingvo (gepatra lingvo) je la 31-an de decembro 2022:'' {| class="wikitable sortable mw-collapsible" ! rowspan="2" |Lingvoj ! colspan="2" |Parolantoj fine de 2022 |- !Nombro !Procentaĵo |- |La tuta loĝantaro |20.801 |100.0 |- |[[finna]] |20.064 |96.5 |- |[[sveda]] |9 |0.04 |- |[[samea]] |2 |0.01 |- |Enmigrintoj sume |726 |3.5 |- |[[rusa]] |232 |1.1 |- |[[araba]] |99 |0.5 |- |[[estona]] |59 |0.3 |- |[[ukraina]] |48 |0.23 |- |[[taja]] |33 |0.16 |- |[[persa]] |29 |0.13 |- |[[tigraja]] |29 |0.13 |- |[[kurda]] |24 |0.11 |- |[[hispana]] |18 |0.09 |- |[[turka]] |18 |0.09 |- |[[angla]] |15 |0.07 |- |[[albana]] |13 |0.06 |- |[[pola]] |13 |0.06 |- |[[germana]] |10 |0.05 |- |Lingvoj kun malpli ol 10 parolantoj<ref>Por lingvoj kun malpli ol 10 parolantoj, la cifero estas kaŝita de la la statistika oficejo de Finnlando pro konfidencaj kialoj.</ref> |86 |0.41 |} [[Dosiero:Muurinpohjalettu.jpg|maldekstra|eta|Muurinpohjalettu (murŝlosilo)]] == Allogaĵoj kaj vidindaĵoj == * ''Muurinpohjalettu'' estas loka tradicia plado por kiu oni petis EU-nomprotekton * biermuzeo Olvi Oluthalli * du luterajn preĝejojn, * ortodoksa preĝejo de la profeto Sankta Elija (arkitekto Ilmari Ahonen 1957) * freskoj de Petros Sasaki, [[Dosiero:Ravintola Kuappi - Veikonkatu 1 - Iisalmi - 2.jpg|eta|La plej malgrandan restoracio en la mondo: ''Ravintola Kuappi.'']] * ekspozicio de modeloj de preĝejoj de [[Karelio (geografia regiono)|Karelio]] * plurmedia panoramo "''Koljonvirta 1808''", * Iisalmi-kultura centro ofte ekspozicias belartojn kaj kolektojn de lokaj kolektantoj * muzeo kaj monumento pri la verkisto Juhani Aho * muzeo pri la loka historia, * naturmuzeo, * la plej malgranda restoracio en la mondo, nomata ''Ravintola Kuappi'' == Ĝemelaj urboj == * {{flago|Hungario}} [[Pécel]], [[Hungario]] * {{flago|Norvegio}} [[Notodden]], [[Norvegio]] * {{flago|Svedio}} [[Nyköping]], [[Svedio]] * {{flago|Rusio}} [[Kiriŝi]], [[Rusio]] * {{flago|Danio}} [[Nykøbing Sjælland|Nykøbing]], [[Danio]] * {{flago|Germanio}} [[Luneburgo|Lüneburg]], [[Germanio]] == Konataj personecoj (elekto) == * Eino Säisä (1935-1988), verkisto * [[Edvin Laine]] (1905-1989), filmreĝisoro * Tuija Pehkonen (nask. 1985), ĵurnalisto, prezentisto * Markku Eestilä (nask. 1956), parlamentano * [[Jaakko Teppo]] (1953-2024), muzikisto * Kaarina Kaikkonen (nask. 1952), artistino * [[Miina Äkkijyrkkä]] (nask. 1949), artisto, skulptisto * [[Eppu Nuotio]] (nask. 1962), verkistino kaj aktorino == Referencoj == {{referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.iisalmi.fi oficiala retejo] ({{fi}}) <br/> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Komunumoj de Norda Savonio]] [[Kategorio:Komunumoj de Orienta Finnlando]] [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] [[Kategorio:Urboj de Finnlando]] rrbqkia6dkbnoa4kyvf3sv1115lqzui 0 37841 9377888 9002802 2026-05-19T18:53:45Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9377888 wikitext text/x-wiki {{Informkesto asocio |kestokoloro = #009900 |eonomo = Kanada Esperanto-Asocio |nomo = <small>Canadian Esperanto Association<br/>Association canadienne d’espéranto</small> |emblemo = jubilea simbolo.svg |lando = Kanado |tipo = landa [[Esperanto-asocio]] |celo = |influaero = |fondiĝdato = 1958 |fondiĝloko = }} La '''Kanada Esperanto-Asocio''' ('''KEA'''; angle: Canadian Esperanto Association, france: Association canadienne d’espéranto) estas la landa Esperanto-asocio de [[Kanado]]. Ĝi fondiĝis en 1958 pro iniciato de [[Dez Hackett]] post tiucela referendumo en 1957, kaj iusence daŭrigas la pli frue ekzistantan asocion sam-noman kiu fondiĝis en 1907 kaj kiu ĉesis funkcii en 1939 pro la ''Dua Mondmilito''. Instigo al la fondo estis interalie la problemoj ĉirkaŭ [[Esperanto-Asocio de Norda Ameriko]] sub [[George Alan Connor]]. Kanada Esperanto-Asocio estas [[Landa Asocio]] de [[Universala Esperanto-Asocio]], kaj ĝia junulara sekcio, [[Junularo Esperantista Kanada]] (kvankam neaktiva lastatempe) estas la kanada sekcio de la [[Tutmonda Esperantista Junulara Organizo]]. == Estraro == La estraron de KEA en 2024-2025 konsistigas la jenaj personoj<ref name="estraro 2024-25"/>: * [[Garry Evans]], prezidanto (Montrealo, Kebekio) * [[Geoffrey Greatrex]], vicprezidanto (Otavo, Ontario) * [[Robert J. Williamson|Bob Williamson]], sekretario (Halifakso, Nov-Skotio) * [[Raymond Brisebois]], kasisto (Londono, Ontario) * [[Eugenia Amis|Ĵenja Amis]], redaktoro (Montrealo, Kebekio) ::Estraranoj: :::[[Andrew Sly|Andrew (Andreo) Sly]] – Viktorio, Brita Kolumbio :::Luis Obando – Toronto, Ontario :::Trefleo Mercier – Ŝerbruko, Kebekio :::Jordan Zero – Barrie, Ontario En la antaŭa oficperiodo 2022-2023 temis pri jenaj personoj<ref name="Lumo 2023 1"/>: * [[Geoffrey Greatrex]], prezidanto * [[Paul Hopkins]], vicprezidanto * [[Robert J. Williamson|Bob Williamson]], sekretario * [[Raymond Brisebois]], kasisto * [[Eugenia Amis|Ĵenja Amis]], redaktoro :: Estraranoj: [[Garry Evans]], [[Andrew Sly]], [[Tiffany Antopolski]], [[Eric Demers]] Kaj antaŭ tio, en 2020-2021, pri tiuj aktivuloj<ref name="Lumo 2021 1"/>: * [[Paul Hopkins]], prezidanto * [[Geoffrey Greatrex]], vicprezidanto * [[Robert J. Williamson|Bob Williamson]], sekretario * [[Raymond Brisebois]], kasisto * Redaktoro de la asocia organo: vakas :: Estraranoj: Jed Meltzer, [[Andrew Sly]], [[Tiffany Antopolski]], [[Eric Demers]] == Pasintaj prezidantoj == * 1958-1966 * 1966-1971 [[Lorcán Ó hUiginn]] * 1972 - ? * ? - 1977 [[Merle Haltrecht-Matte]] <ref name="ELNA 1977">[https://bulteno.esperanto-usa.org/a/1977/06/00-pdf/bulteno.pdf ELNA-Bulteno decembro 1977, paĝo 6] [[Wally du Temple]] sekvas post [[Merle Haltrecht-Matte]] kiel prezidanto de KEA komence de 1978 ({{en}})</ref> * 1978-1981 [[Wally du Temple]] <ref name="ELNA 1977"/> <ref name="bonvenigo 2024">[https://esperanto.ca/wp-content/uploads/2024/11/Lumo-2024-1.pdf prezidanta mesaĝo 2024 de Garry Evans en Lumo, 2024 1, paĝoj 4 kaj 5]</ref> * 1982-1987 * 1988-1989 duafoje [[Wally du Temple]] <ref name="bonvenigo 2024"/> * 1990 * 1991 - ? unuafoje [[Paul Hopkins]] * ? - 1999 * 2000-2003 [[Brian Kaneen]] * 2004-2005 [[Geoffrey Greatrex]] <ref>[https://aix1.uottawa.ca/~greatrex/ noto pri lia unua prezidanteco 2004-2005 en la universitata retejo de Geoffrey Greatrex] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20250221092205/https://aix1.uottawa.ca/~greatrex/ |date=2025-02-21 }} (plurlingve)</ref> * 2006-2007 triafoje [[Wally du Temple]] <ref name="bonvenigo 2024"/> * 2008-2009 * 2010-2013 [[Bob Williamson]] * 2014-2021 duafoje [[Paul Hopkins]] <ref name="Lumo 2021 1">[https://esperanto.ca/wp-content/uploads/2023/06/Lumo_2021-01.pdf Lumo 2021 1, printempo-somero 2021, kolofono (paĝo 40)]</ref> * 2022-2023 duafoje [[Geoffrey Greatrex]] <ref name="Lumo 2023 1">[https://esperanto.ca/wp-content/uploads/2023/07/Lumo_2023_1-fina.pdf Lumo 2023 1, printempo-somero 2023, kolofono (paĝo 69)]</ref> * 2024 - nun [[Garry Evans]] <ref name="estraro 2024-25">[https://web.archive.org/web/20240109090522/https://esperanto.ca/estraro/ la estraro de KEA laŭ stato komence de januaro 2024]</ref> Kaj ankoraŭ pliaj, kiuj ankoraŭ ne estas en ĝusta kronologia ordo: Ciprian Jauca, Paul Ronald, Ian Richmond <ref name="bonvenigo 2024"/> kaj eble ankoraŭ aliaj. == Komunikado == La revuo de KEA aperas dufoje jare kaj nomiĝas ''[[Lumo (revuo)|Lumo]]''. KEA funkciigas retejon por la Esperanto-asocioj de Kanado kaj kanadan retgrupon ĉe [[Yahoo]] por esperantistoj en Kanado. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.esperanto.ca/ Hejmpaĝo de kanadaj Esperanto-grupoj] * [http://www.esperanto.ca/ Oficiala retpaĝaro de KEA] * [http://ca.groups.yahoo.com/group/esperanto-ca/ Ret-grupo (Yahoo) de kanadaj esperantistoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060804201043/http://ca.groups.yahoo.com/group/esperanto-ca/ |date=2006-08-04 }} * [https://www.facebook.com/Kanada.Esperanto-Asocio/ Facebook-paĝo de Kanada Esperanto-Asocio] {{Esperanta Mondo}} {{Unua}} [[Kategorio:Kanada Esperanto-Asocio| ]] [[Kategorio:Kanadaj Esperanto-asocioj]] ld4b2rx02xp6werxlf53zn9zvyfyy39 0 38842 9378083 9140756 2026-05-20T04:59:29Z Sj1mor 12103 9378083 wikitext text/x-wiki {{PorA|aliaj geografiaj unuoj kun sama nomo|Santa Cruz}} {{Informkesto geografiaĵo|administra unuo |sen banderolo=jes |kategorio=Departemento |lando = Bolivio |mapo=Santa Cruz in Bolivia.svg |mapo priskribo=Situo de la departemento en Bolivio |ĉefurbo = [[Santa Cruz de la Sierra]] (''Sankta Kruco de la Siero'') |regiono-ISO = BO-S |mapo1 lokumilo = iso |kodo = BO-S |kodo tipo = [[ISO 3166-2]] |mapligilo = jes |latitudo = |longitudo = |ĉefurbo_lat_d ={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |ĉefurbo_long_d = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |zomo = 5 |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto |ĉefulo = {{#invoke:Wikidata|claim|P6}} |ĉefulo tipo = Guberniestro }} '''Santa-Kruzio''', ({{lang-es|Santa Cruz}}, elp. ''Santa Krus'', ''Santa Kruh''), estas departemento de [[Bolivio]]. Kun surfaco de {{unuo|370621}} kvadrataj kilometroj, ĝi okupas la orientan trionon de la lando. Laŭ la censo de 2001 la tuta loĝantaro estis {{formatnum:2029471}} homoj - laŭ takso de la jaro 2010 intertempe estu proksimume 2,6 milionoj. La ĉefurbo estas [[Santa Cruz de la Sierra]] (''Sankta Kruco de la Siero''). La [[Nacia Parko Amboró]] ({{lang-es|Parque Nacional Amboró}}) estas [[naturrezervejo]] kun ĉirkaŭ 800 specioj de birdoj, ĉirkaŭ 125 mamuloj kiaj [[pumo]]j, [[oceloto]]j, kaj la rara [[Okulvitra urso]]. En 2005 estis iniciatoj por akiri plian aŭtonomecon de la provinco, elde la centra registaro, parte kun sendependismaj trajtoj. La cetera parto de la lando konsideras tion ribelo de pli riĉa parto, precipe post la malkovro de rezervejoj de natura gazo en la departemento. {| style="float:left; background:transparent; padding:0px; margin:0px;" |- valign="top" |[[Dosiero:Cattedrale santa cruz.jpg|eta|175ra|{{centre|la ĉefurba katedralo}}]] |[[Dosiero:Cataratas Arcoiris Bolivia.png|eta|300ra|{{centre|akvofaloj en la [[nacia parko Noel Kempff Mercado]]}}]] |} {{-|maldekstre}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.santacruz.gob.bo/ oficiala departementa retejo (hispane)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201117080246/http://www.santacruz.gob.bo/ |date=2020-11-17 }} * [http://www.bolivialine.de/bolivia/reise_tiefland.htm Informoj pri Santa Cruz kaj la malaltebenaĵo de Bolivio en retejo ''bolivialine'' (germane)]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Ĝermo|geografio}} {{Departementoj de Bolivio}} [[Kategorio:Departementoj de Bolivio]] 9kurpi5pnwu0w9hmkm3oxw11wxhtanl 0 40021 9377702 9068956 2026-05-19T14:24:52Z Sj1mor 12103 9377702 wikitext text/x-wiki '''Interezo''', laŭ [[Neoklasika ekonomika skolo]], estas [[kompenso]], kalkulita en [[procento]]j, kurante pagota krom la ĉefa [[ŝuldo]] de ŝuldanto por la [[fruktuzo]] de fremdaj valoroj. Laŭ PIV, [[Kunmetita interezo]] (venanta de kapitalo, al kiu aldoniĝas siatempe ties interezoj, kiuj mem liveras novan interezon <abbr>ktp</abbr>); En [[marksismo]], Interezo estas parto de la [[plusvaloro]]. {{projektoj|n=Kategorio:Interezo|ReVo=intere1}} {{Ĝermo|ekonomio}} [[Kategorio:Ekonomiko]] pnke5w4iamkngygk5m6bb9nqayxwt1d 0 40724 9377933 8872126 2026-05-19T19:44:45Z ThomasPusch 1869 9377933 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo |dosiero=António de Oliveira Salazar portrait (by Manuel Alves San Payo) – Lisboa.jpg }} '''António de OLIVEIRA SALAZAR''', naskita la [[28-a de aprilo|28-an de aprilo]] [[1889]] en [[Santa Comba Dão]], mortis la [[27-a de julio|27-an de julio]] [[1970]] en [[Lisbono]], estis portugala universitata [[profesoro]], [[politikisto]] kaj [[diktatoro]] de [[Portugalio]]. Inter [[1928]] kaj [[1932]] li estis [[ministro]] pri financoj. Poste ĝis [[1968]] li estris sian landon kun la titolo de konsilia prezidanto, sed fakte kun diktatoreca povo. Li sukcesis pli-malpli konservi la neŭtralecon de Portugalio dum la [[Dua Mondmilito]], kvankam li ne povis malhelpi, ke ek de [[1943]] la aliancanoj utiligu la [[Acoroj]]n kiel militan bazon. En [[1968]] li havis akcidenton, falante de seĝo, kaj iĝis nekapabla regi (verŝajne pro [[apopleksio]]). Lia posteulo estis [[Marcello Caetano]]. En [[1974]] la [[Revolucio de la Diantoj]] finis la diktatorecan reĝimon. == Malpermeso de Esperanto-asocioj kaj -aktivado == Sub la regado de Salazar Esperanto-aktivado estis plurfoje malpermesita, ekzemple<!-- en 1936, --> kiam la ministro pri internaj aferoj, [[Augusto Cancela de Abreu]], malpermesis la disvastigon de Esperanto.<ref>Laŭ nekonfirmita aserto el la Esperanto-movado tio okazis jam en 1936, tamen tiu jaro ne povas esti ĝusta, ĉar s-ro Cancela de Abreu estis nur ministro pri internaj aferoj inter februaro 1947 kaj aŭgusto 1950.</ref> En aŭgusto de 1949 oni konfiskis la havaĵon de la Portugala Esperanto-Ligo kaj informis, ke same estos konfiskataj korespondaĵoj el eksterlando kun Esperanto-indikoj<ref>Sónia Piedade Apolinário Ribeiro Gomes. [https://repositorio.iscte-iul.pt/bitstream/10071/5177/1/ESPERANTO%20TESE%2031-10-2012.pdf O Esperantismo em Portugal (1892 a 1972): origens, afirmação e repressão] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170808140743/https://repositorio.iscte-iul.pt/bitstream/10071/5177/1/ESPERANTO%20TESE%2031-10-2012.pdf |date=2017-08-08 }}. Lisboa, 2012, p. 120 kaj 122</ref>. Aliflanke estis en Portugalio ankaŭ periodoj de vigla Esperanto-aktivado dum la regado de Salazar. == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} ==Vidu ankaŭ== * [[Lusotropikismo]] {{Projektoj}} {{Ĝermo|portugalo}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Oliveira Salazar, Antonio}} [[Kategorio:Diktatoroj]] [[Kategorio:Prezidentoj de Portugalio]] [[Kategorio:Portugalaj politikistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1889]] [[Kategorio:Mortintoj en 1970]] [[Kategorio:Mortintoj en Lisbono]] cj4l7htxjxuctko00paiwe5cf0pzm96 0 41946 9377880 9346043 2026-05-19T18:32:11Z Sj1mor 12103 /* Vidu ankaŭ */ 9377880 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Manif Paris 2005-11-19 dsc06322.jpg|eta|Membroj de verda partio manifestacie en 2005 pro la publikaj servoj kaj kontraŭ privatigoj.]] [[Dosiero:Japanese General election, 2009 en.svg|eta|dekstra|Rezulto de japana ĝenerala balotado, 2009.]] [[Dosiero:Trabalhadores.JPG|direita|eta|Sidejo de la partio PT en [[Belo Horizonte]], [[Minas Gerais]], [[Brazilo]].]] [[Dosiero:Bancada dos vereadores do PT na Câmara Municipal de São Paulo.JPG|eta|Grupo de municipaj konsilistoj de la partio PT en [[San-Paŭlo (urbo)|San-Paŭlo]].]] En [[politiko]], '''partio''' estas [[organizaĵo]], kiu aliĝas al ia [[ideologio]] aŭ tendenco kaj celas atingi politikan influon aŭ rektan povoplenumon per okupo de politikaj [[ofico]]j kaj per publika esprimado de sia [[opinio]]. La [[ideo]] havi partiojn naskiĝis en [[demokratio]]j, ĉefe en [[Britio (lando)|Britio]], en la [[17-a jarcento]]. La modernaj partistrukturoj kun loka, [[regiono|regiona]] kaj [[nacio|nacia]] agado, naskiĝis en la [[socialdemokratismo]]. Tamen nuntempe ankaŭ ekzistas partioj en multaj nedemokrataj landoj, ĉefe en [[unupartia sistemo|unupartiaj sistemoj]]. En demokratio, partioj kutime celas elektiĝi en [[baloto]]j. En multaj landoj ili kutime devas post la balotoj kuniĝi kun aliaj partioj en [[koalicio]]n por formi [[registaro]]n, ĉar tiukaze neniu partio havas absolutan plejmulton en la [[parlamento]]. En la plej multaj landoj la partio havas la privilegion nomumi la kandidatojn por [[Parlamentano|parlamentaj]], [[Prezidanto|prezidantaj]] kaj aliaj elektoj. Tio okazas ĝenerale per partiinternaj demokratiaj balotoj. Partio estas organizaĵo de homoj kiu serĉas atingi celojn komunajn al siaj membroj per la akiro kaj ekzerco de [[politikaj rajtoj]]. Dum ekzistas iu internacia komuneco en la maniero kiel partioj estas agnoskitaj, kaj kiel ili funkcias, ekzistas ofte multaj diferencoj, kaj kelkaj estas signifaj. Multaj partioj havas ideologian kernon, sed kelkaj ne, kaj multaj reprezentas tre malsamajn ideologiojn disde tiuj kiuj iam unue fondis la partion. En demokratioj, partioj estas elektitaj por prizorgi registaron de la balotantaro. Multaj landoj havas multajn potencajn partiojn, kiel ekzemple [[Germanio]]; kelkaj landoj havas funkciantan du-partian sistemon kiel ekzemple [[Usono]] en [[Ameriko]] aŭ [[Britio]] en [[Eŭropo]], sed tio facile povas ŝanĝi, kaj kelkaj landoj estas [[unupartia sistemo|unupartiaj]], kiel ekzemple [[Ĉinio]] aŭ [[Kubo]]. == Historio == === Politikaj frakcioj === La unuaj politikaj frakcioj, koheraj sur bazo, se ne solida, eliras el principoj aperintaj el la [[Ekskludo-Krizo]] (1679 al 1681) kaj la [[Glora Revolucio]] (1688-1689) en fino de 17-a jarcento en [[Anglio]].<ref>J. R. Jones, ''The First Whigs. The Politics of the Exclusion Crisis. 1678–1683'' (Oxford University Press, 1961), p. 4.</ref> La ''[[Whig]]'' apogis [[Protestantismo|protestantan]] [[Konstitucia monarkio|konstitucian monarkion]] kontraŭ [[Absoluta monarkio|absoluta regado]] kaj la [[Konservativismo|konservativuloj]], rezulte en la monarkista frakcio de la [[Angla enlanda milito]] favora al la reĝo [[Karlo la 1-a (Anglio)|Karlo la 1-a]], kies membroj estis konservativaj reĝistaj subtenantoj de forta monarkio kiel kontraŭpezo al la [[Respublikismo|respublikismaj]] tendencoj de [[parlamento]].<ref>Harris, Tim ''Restoration: Charles II and His Kingdoms 1660–1685'' Allen Lane (2005) p 241</ref> La ''[[Whig]]'' estis la domina politika frakcio por la plej granda parto de la unua duono de la [[18-a jarcento]] en Britio; ili apogis la [[Hanovera sinsekvo|hanoveran sinsekvon]] de 1715 kontraŭ la [[Jakobitismo|jakobitaj]] subtenantoj de la senpovigita [[Katolikismo|katolika]] [[Stuartoj|Stuart-dinastio]] kaj povis elpurigi konservativulajn politikistojn de gravaj registarpostenoj post la malsukcesaj [[Jakobita insurekcio|jakobitaj insurekcioj]] de [[1715]]. La gvidanto de la ''Whig'' estis [[Robert Walpole]], kiu konservis kontrolon de la registaro en la periodo 1721-1742; lia protektito estis [[Henry Pelham]] (1743-1754). Dum la jarcentoj pluis, la frakcioj malrapide komencis adopti pli koherajn politikajn tendencojn ĉar la interesoj de iliaj potencbazoj komencis diverĝi. La komenca bazo de la ''Whig''-partio por subteno de la grandaj aristokrataj familioj, larĝiĝis por inkludi la emerĝantajn industriajn interesojn kaj riĉajn komercistojn. Same kiel pledi por [[konstitucia monarkio]] kun striktaj limoj por la potenco de la monarko, la ''Whig''-[[Liberalismo|liberaloj]] neflekseble kontraŭbatalis katolikan reĝon kiel minaco al [[libereco]],<ref>Ronald Hamowy, The Encyclopedia of Libertarianism, 2008, SAGE Publications, [[Cato Institute]], Thousand Oaks, CA, isbn 978-1-4129-6580-4, oclc 750831024, lccn 2008009151, paĝo 542</ref> kaj kredis je etendado de [[toleremo]] al nekonformistaj protestantoj, aŭ malkonsentuloj. Grava influo sur la ''Whig''-liberaloj estis la liberalaj politikaj ideoj de [[John Locke]],<ref>Richard Ashcraft kaj M. M. Goldsmith, "Locke, Revolution Principles, and the Formation of Whig Ideology," ''Historical Journal'', Dec 1983, Vol. 26 Issue 4, pp. 773–800</ref> kaj la konceptoj de [[universalaj rajtoj]] utiligitaj fare de Locke kaj [[Algernon Sidney]].<ref>Melinda S. Zook, "The Restoration Remembered: The First Whigs and the Making of their History," ''Seventeenth Century'', Aŭtuno 2002, Vol. 17 Issue 2, pp. 213–34</ref> Kvankam la [[konservativuloj]] estis forsenditaj de potenco por duona jarcento, por la plej granda parto de tiu periodo (komence sub la gvidado de sinjoro [[William Wyndham]]), la konservativuloj retenis partian kohezion, kun foja espero de reakirado de potenco, precipe ĉe la surtroniĝo de [[Georgo la 2-a (Britio)|Georgo la 2-a]] (1727) kaj la falo for de la ministerio de sinjoro [[Robert Walpole]] en 1742. Ili funkciis kiel unuiĝintaj, kvankam malsukcesa, [[Opozicio (politiko)|opozicio]] al [[ŭigo]]-[[korupto]] kaj [[skandalo]]j. En tempoj ili kunlaboris kun la "Opposition Whigs", ''Whig''-liberaloj kiuj estis en opozicio al la ŭigo-registaro; tamen, la ideologia interspaco inter la konservativuloj kaj la Opozicio Ŭiga malhelpis ilin kunfluadi kiel ununura partio. Ili finfine reakiris potencon kun la surtroniĝo de [[Georgo la 3-a (Britio)|Georgo la 3-a]] en 1760 sub [[John Stuart, 3a Grafo de Bute|Lordo Bute]]. == Apero de la partioj == Kiam ili perdis potencon, la malnova ''ŭigo''-gvidado dissolvis en jardekon da klikeca ĥaoso kun klaraj frakcioj "Grenvillite", "Bedfordite", "Rockinghamite", kaj "Chathamite" sinsekve en povo, kaj ĉiuj memproklamitaj kiel "ŭig-liberaloj". El tiu ĥaoso, la unuaj karakterizaj partioj aperis. La unua tia partio estis la ''Rockingham Whigs''<ref>{{Citaĵo el libro|url=http://books.google.co.uk/books?id=UH0HNqRBsmMC&source=gbs_navlinks_s|titolo=The Transatlantic Persuasion: The Liberal-Democratic Mind in the Age of Gladstone|aŭtoro=Robert Lloyd Kelley|jaro=1990|eldoninto=Transaction Publishers|paĝo=83}}</ref> sub la gvidado de [[Charles Watson-Wentworth]] kaj la intelekta konsilado de la [[Politika filozofio|politika filozofo]] [[Edmund Burke]]. Burke aranĝis filozofion kiu priskribis la bazan kadron de la partio kiel "korpon de homoj kuniĝis por [[Reklamo|reklamado]] per iliaj kunaj klopodoj por la [[nacia intereso]], sur iu speciala principo en kiu ili estas ĉiuj interkonsentitaj". Kontraste al la malstabileco de la pli fruaj frakcioj, kiuj ofte estis ligitaj al akurata gvidanto kaj povis diseriĝi se forigite de potenco, la partio estis centrita ĉirkaŭ aro de kernaj principoj kaj restis el potenco kiel unuiĝinta opozicio al registaro.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.jessenorman.com/2013/09/conhome-op-ed-the-usa-radical-conservatism-and-edmund-burke.html|titolo=ConHome op-ed: the USA, Radical Conservatism and Edmund Burke|alirdato=2014-10-30|arkivurl=https://web.archive.org/web/20131020123727/http://www.jessenorman.com/2013/09/conhome-op-ed-the-usa-radical-conservatism-and-edmund-burke.html|arkivdato=2013-10-20}}</ref> [[Dosiero:A-Block-for-the-Wigs-Gillray.jpeg|eta|200px|maldekstre|En ''A Block for the Wigs'' (1783), [[James Gillray]] karikaturis la revenon de Fox al povo en [[koalicio]] kun North. [[Georgo la 3-a (Britio)|Georgo la 3-a]] estas ĉe maldekstra centro.]] [[Koalicio]] inkluzive de la ''Rockingham Whigs'', kondukita fare de la [[Grafo de Shelburne]], prenis potencon en 1782, nur por kolapsi post la morto de Rockingham. La nova registaro, gvidita fare de la radikala politikisto [[Charles James Fox]] en koalicio kun sinjoro North, baldaŭ estis renversita kaj anstataŭigita de [[William Pitt]] en 1783. Estis nun ke originala [[Dupartia sistemo|du-partia sistemo]] komencis aperi, kie Pitt gvidas la novajn konservativulojn kontraŭ reformita "ŭiga" partio gvidita fare de Fox.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.zum.de/whkmla/sp/0809/minho/gangster1.html|titolo=The History of Political Parties in England (1678–1914)}}</ref><ref>Parliamentary History, xxiv, 213, 222, cited in Foord, ''His Majesty's Opposition'', 1714–1830, p. 441</ref> Antaŭ la tempo de tiu disigo la "ŭiga" partio estis ĉiam pli influita per la ideoj de [[Adam Smith]], fondinto de [[klasika liberalismo]]. Kiel Wilson kaj Reill (2004) notis, "la teorio de Adam Smith kunfandiĝis bone kun la liberala politika sinteno de la "ŭiga" partio kaj ĝiaj [[Burĝo|etburĝaj]] ([[Meza klaso|mezklasaj]]) eroj."<ref>Ellen Wilson kaj Peter Reill, ''Encyclopedia of the Enlightenment'' (2004) p. 298</ref> La moderna [[Konservisma Partio (Britio)|Konservativa Partio]] estis kreita el la konservativuloj de la Pititoj de la komenco de la [[19-a jarcento]]. En la fino de la [[1820-aj jaroj]] okazis disputoj pri politika reformo kiuj detruis tiun grupiĝon. Registaro gvidita fare de la [[Duko de Wellington]] kolapsis inter malsukcesaj balotrezultoj. Sekvante tiun katastrofon [[Robert Peel]] reagis kaj kunvenigis novan koalicion de fortoj. Peel eldonis la [[Tamworth]] [[Manifesto]]n en 1834 kiu fiksis la fundamentajn principojn de [[konservativismo]]; - la neceso en specifaj kazoj de reformo por postvivi, sed opozicion al nenecesa ŝanĝo, kiu povis konduki al "eterna [[vortico]] de [[agitado]]". Dume, la "ŭig"-liberaloj, kune kun [[Libera komerco|liberkomercaj]] konservativuloj de Robert Peel, kaj sendependaj radikaluloj, formis la [[Liberala Partio (Britio)|Liberalan Partion]] sub [[Lord Palmerston]] en 1859, kaj transformita en partio de la kreskanta urban etburĝaj, sub la longa gvidado de [[William Ewart Gladstone]]. == Usonaj partioj == [[Dosiero:Democraticjackass.jpg|eta|200px|[[Karikaturo]] de la usonaj demokratoj, [[azeno]], dum tiu de la respublikanoj estas [[elefanto]]]] Kvankam la [[Patroj-fondintoj de Usono]] ne origine celis ke usona politiko estu partia, frue politikaj konfliktoj en la 1790-aj jaroj super la amplekso de federaciaj registaraj potencoj vidis la aperon de du politikaj pra-partioj - nome la [[Federalista Partio (Usono)|Federalisma Partio]] kaj la [[Demokrata-Respublikana Partio]], kiuj estis pleditaj fare de [[Usona Sekretario de la Trezorejo|Sekretario de la Trezoro]] nome [[Alexander Hamilton]] kaj de [[James Madison]], respektive.<ref>[[Richard Hofstadter]], ''The Idea of a Party System: The Rise of Legitimate Opposition in the United States, 1780–1840'' (1970)</ref><ref>William Nisbet Chambers, eld. ''The First Party System'' (1972)</ref> Tamen, interkonsento atingita en tiuj temoj finis partian politikon en 1816 por jardeko, periodo ofte konata kiel la Epoko de Bonaj Sentoj.<ref>Stephen Minicucci, [http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=275165&fulltextType=RA&fileId=S0898588X04000094 Internal Improvements and the Union, 1790–1860], Studies in American Political Development (2004), 18: pp. 160–85, (2004), Cambridge University Press, doi 10.1017/S0898588X04000094</ref> Partia politiko reviviĝis en 1829 kun la disigo de la Demokrata-Respublikana Partio en la Jaksonianaj Demokratoj gviditaj fare de [[Andrew Jackson]], kaj la ''[[ŭigo]]''-partio, gvidita fare de [[Henry Clay]]. La unua evoluis en la moderna [[Demokrata Partio (Usono)|Demokrata Partio]] kaj ĉi-lasta estis anstataŭigita per la [[Respublikana Partio (Usono)|Respublikana Partio]] kiel unu el la du ĉefaj partioj en la [[1850-aj jaroj]]. Ankaŭ pli malgrandaj partioj kiel la [[Libertariana Partio]] kaj [[Verda Partio (Usono)|Verda Partio]] povas influi modernajn usonajn elektojn. === Disvastiĝo de partioj === [[Dosiero:Parnell sitting.jpg|eta|maldekstra|150px|[[Charles Stewart Parnell]], estro de la [[Irlanda Parlamenta Partio]].]] La dua duono de la 19a jarcento vidis la adopton de la partiomodelo de politiko en tuta Eŭropo. En [[Germanio]], [[Francio]], [[Aŭstrio]] kaj aliloke, la [[Revolucio de 1848|Revolucioj de 1848]] ekfunkciigis tajdon de [[liberala]] sento kaj la formadon de reprezentaj [[Reprezenta monarkio|institucioj]] kaj [[Reprezenta demokratio|partioj]]. La fino de la jarcento vidis la formadon de grandaj [[Socialismo|socialistaj partioj]] en Eŭropo, kelkaj harmoniante kun la instruado de [[Karl Marx]], aliaj adaptante [[socialdemokratio]]n helpe de reformismaj kaj laŭgradismaj metodoj.<ref name="Busky8">{{Citation |first=Donald F. |last=Busky |title=Democratic Socialism: A Global Survey |place=Westport, Connecticut, USA |publisher=Greenwood Publishing Group, Inc., |year=2000 |page=8 |quote=The Frankfurt Declaration of the Socialist International, which almost all social democratic parties are members of, declares the goal of the development of democratic socialism}}</ref> En la sama tempo, partioj atingis sian modernan formon, kun membreco disciplinite helpe de partiestro (''partiovipo'') kaj la efektivigo de efikaj strukturoj de kontrolo. La partio ''Home Rule League'', laŭnome Hejmregula Ligo, kampanjis por [[aŭtonomio]] por [[Irlando]] en la [[Brita Parlamento]] estis principe ŝanĝita fare de la granda irlanda politika gvidanto [[Charles Stewart Parnell]] en la [[1880-aj jaroj]]. En 1882, li ŝanĝis la nomon de sia partio al la [[Irlanda Parlamenta Partio]] kaj kreis bonorganizitan radikostrukturon, lanĉante membrecon por anstataŭigi "[[ad hoc]]" neformalajn grupiĝojn. Li kreis novan selektproceduron por certigi la profesian selektadon de partikandidatoj faritan al enpostenado de iliaj [[sidloko]]j, kaj en 1884 li trudis firman "partiopromeson" kiu devigis parlamentanojn por voĉdoni kiel bloko en parlamento ĉe ĉiuj okazoj. La kreado de strikta ''partiovipo'' kaj formala partiostrukturo estis unika tiutempe. La efika strukturo de lia partio kaj kontrolo komparita al la lozaj reguloj kaj fleksebla malformaleco troviĝis ankaŭ en la ĉefaj britaj partioj; - ili baldaŭ venis al modelo mem en la Parnelita modelo. [[Dosiero:Olivier Besancenot - Meeting in Toulouse for the 2007 French presidential election 0212 2007-04-20.jpg|eta|Olivier Besancenot, komunista politikisto, diskurse ĉe [[Tuluzo]], [[Francio]], malantaŭ la sigloj de sia partio.]] [[Dosiero:François Bayrou 02.jpg|eta|[[François Bayrou]] (2007) diskurse malantaŭ la sigloj de sia partio.]] [[Dosiero:Mouvement Démocrate Zénith mai 2007.jpg|dekstra|eta|250px|[[Francois Bayrou]] kun aliaj mebroj de sia partio Mouvement démocrate ĉe Zénith, la 24an de majo 2007]] [[Dosiero:Bmdb.jpg|direita|eta|300px|[[Fasado]] de la regiona estraro de brazila partio en [[Minas Gerais]].]] == Strukturo == Individuo kiu ĉu volontulas ĉu estas dungita, por helpi establi kaj funkciigi partion estas konata kiel partiaranĝanto, ankaŭ konata kiel partiaktivulo aŭ partilaboristo. Partio estas tipe gvidita de partiestro (la plej potenca membro kaj reprezentanto reprezentanta la partion), [[Sekretario|partia sekretario]] (kiu zorgas la ĉiutagan laboron kaj notojn pri partikunvenoj), [[Trezoristo|partiokasisto]] (kiu respondecas pri membrec-kotizoj) kaj [[Administranto|parti-administranto]] (kiu formas strategiojn por rekrutado kaj retenado de partianoj, kaj ankaŭ sidejajn partikunvenoj). La plej multaj el ĉi-supraj pozicioj ankaŭ estas membroj de la [[Komitato|parti-komitato]], la gvida organizaĵo kiu metas [[politiko]]n por la tuta partio sur la nacian nivelon. La strukturo estas multe pli malcentrigita en Usono pro la [[Disigo de povoj|povdisiĝo]], [[federaciismo]] kaj la diverseco de ekonomiaj interesoj kaj religiaj sektoj. Eĉ ŝtatpartioj estas malcentrigitaj laŭ distrikto kaj aliaj lokaj komitatoj estas plejparte sendependaj de ŝtataj centraj komisionoj. La nacipartia gvidanto en Usono estos la prezidanto, se la partio plenumas tiun oficon, aŭ protrudan membron de la Kongreso en opozicio (kvankam grandŝtata [[guberniestro]] povas strebi al tiu rolo). Oficiale, ĉiu partio havas prezidanton por sia nacia komisiono kiu estas eminenta reprezentanto, organizanto kaj trezoristo, sed sen la statuso de elstara elektita ofic-posedanto. En [[Parlamenta demokratio|parlamentaj demokratioj]], sur regula, perioda bazo, partiaj [[kongreso]]j estas okazigitaj por elekti partiestroj, kvankam estroelektoj povas esti anoncitaj se sufiĉe da membroj elektas tion. Partikonferencoj ankaŭ estas okazigitaj por aserti parti-valorojn por membroj en la tuj venonta jaro. Usonaj partioj ankaŭ renkontiĝas regule kaj, denove, estas organizitaj al elekto de politikaj gvidantoj. Depende de la [[Demografio|demografia]] disvastiĝo de la partio, partianoj formas lokajn aŭ regionajn partikomisionojn por helpi al kandidatoj konkurenci por lokaj aŭ regionaj oficoj en registaro. Tiuj lokaj partiobranĉoj reflektas la oficirpostenojn sur la nacia nivelo. Ĝi ankaŭ estas kutima ke parti-membroj formu branĉojn por nunaj aŭ eventualaj partianoj, kies plej granda parto falas en la sekvajn du kategoriojn: * identec-bazita: inkluzive de junul-sekcioj, la branĉoj de virinoj, etnaj minoritat-branĉoj, [[GLAT]]-branĉoj, ktp. * pozici-bazita: inkluzive de branĉoj por kandidatoj, [[urbestro]]j, guberniestroj, profesiuloj, [[studento]]j, ktp. La formado de tiuj branĉoj eble iĝis rutina sed ilia ekzisto estas plia indiko de malsamopinioj, intra-partia rivaleco, la influo de [[interesgrupo]]j, aŭ provoj uzi influon por onia ŝtato aŭ regiono. Tiuj estas utilaj por partiatingo, [[trejnado]] kaj [[Dungeco|dungado]]. Multaj junaj aspirantaj [[politikisto]]j serĉas tiujn rolojn kaj laborlokojn kiel [[paŝoŝtonoj]] al siaj politikaj karieroj en leĝdonaj kaj/aŭ administraj oficoj. [[Dosiero:1ermai2010-PS.jpg|eta|Diversaj montroj de la PS (franca socialisma partio) dum manifestacio de la 1a de majo 2010 en Parizo.]] == Parlamenta parti-strukturo == Kiam la partio estas reprezentita de membroj en la malsupra ĉambro de [[parlamento]], la partiestro plej ofte samtempe funkcias kiel la gvidanto de la frakcio de tiu plena parti-reprezentantaro; depende de minimuma nombro de sidlokoj tenita, la britaj vestminstraj partioj tipe permesas ke gvidantoj formus ministrobenkajn teamojn de senioraj membrokolegoj de la frakcio por funkcii kiel kritikistoj de aspektoj de registara politiko. Kiam partio iĝas la plej granda partio ne estas reprezentita en vestminstr-stila parlamento (vidu [[Westminster-sistemo]]), kaj la frakcio de la partio formas la oficialan [[Opozicio (politiko)|opozicion]], kaj oficialopoziciaj ministrobenkaj grupanoj ofte formas la oficialopozician [[ombrokabineto]]n. Kiam partio atingas sufiĉe da sidlokoj en elekto formas [[plimulto]]n, kaj la ministrobenko de la partio iĝas la [[kabineto]] de ministroj. [[Dosiero:Front National 2010-05-01 n03.jpg|eta|dekstre|La kandidatoj al la prezidenteco de la partio FN : Marine Le Pen kaj Bruno Gollnisch.]] [[Dosiero:Rally DLR 2009-06-02.jpg|dekstre|eta|[[Nicolas Dupont-Aignan]] kaj la kapuloj de la listoj, okaze de amaskunveno fine de la eŭropa kampanjo, la 2-an de junio [[2009]].]] == Reguligo == La libereco por formi, deklari membrecon, aŭ kampanji por kandidatoj de partio estas konsiderita praktikoj de ŝtatsekvado al [[liberala demokratio]] kiel politikaj valoroj. Reguligo de partioj povas gami de sinteno kontraŭ al subpremo de ĉiuj opoziciaj partioj, normo por [[Aŭtoritatismo|aŭtoritatemaj]] registaroj, al la subpremo de certaj partioj kiuj tenas aŭ reklamas idealojn kiuj kontraŭas al la ĝenerala [[ideologio]] de la ŝtatoficantoj (aŭ posedas membrec-statutojn kiuj estas laŭleĝe nepraktigeblaj). Krome, pri [[Ekstremdekstro|ekstremdekstra]], [[Ekstrema maldekstro|ekstremmaldekstraj]] kaj [[Regionismo|regionistaj partioj]] en la naciaj parlamentoj de multo de la [[Eŭropa Unio]], ĉeftendencaj partioj povas formi neformalan san-kordonon kiu uzas politikon de [[pasiva rezisto]] direkte al tiuj "eksterul-partioj" prezentataj en la parlamento kiuj estas rigarditaj kiel "kontraŭ-sistemaj" aŭ alie neakcepteblaj por registaroj. [[Sankordono]]j, aliflanke, estis iom abandonitaj dum la pasintaj du jardekoj en [[Plurpartia sistemo|plurpartiaj demokratioj]] ĉar oni preferas la premon konstrui larĝajn [[koalicio]]jn por venki en elektoj - kune kun la pliigita volemo de pli eksteraj partioj mem partopreni registaron - kaŭzis ke tiaj partioj membriĝas por balotaj kaj registaraj koalicioj. Komence en la dua duono de la [[20-a jarcento]] modernaj demokratioj lanĉis regulojn por la fluo de financo tra partiaj monrezervoj, ekz. la Kanada Elekto-Leĝo 1976, la PRA en la U.R. aŭ la FECA en Usono. Tiaj politikaj financ-reguloj kondiĉas gamon da regularoj por la [[travidebleco]] de [[enspezo]] kaj [[elspezo]], limon aŭ malpermeson de specifaj specoj de agado kaj disponigas publikajn [[subvencio]]jn por partiagado, inkluzive de [[Kampanjo|kampanjado]]. [[Dosiero:Socialist Workers Party stall.jpg|300px|eta|dekstra|Surstrata budo de brita partio SWP sur [[Placo Trafalgar]] dum protestoj en [[2011]] en [[Londono]].]] [[Dosiero:Sede nacional del Partido Popular (Madrid) 01.jpg|eta|250px|Nacia sidejo de la hispana partio PP, ĉe la strato Génova de [[Madrido]].]] == Balotsistemoj == La speco de balota sistemo estas grava faktoro en determinado de la speco de partipolitika sistemo. En landoj kun simpla [[majoritata balotsistemo]], partioj elektitaj tendencas esti malmultaj (ofte nur du en iu antaŭfiksita [[jurisdikcio]]). En landoj kiuj havas [[Proporcia balotsistemo|proporcian balotsistemon]], kiel ekzistas ĉie en Eŭropo, aŭ laŭ pli malgranda mezuro [[vicigita balotsistemo]], kiel ekzemple en [[Aŭstralio]] aŭ [[Irlando]], tri aŭ pli da partioj ofte estas elektitaj al parlamento en signifaj proporcioj, kaj tiel povas havi pli da aliro al [[ŝtatofico]]. == Partia stilo == Partia stilo varias laŭ ĉiu jurisdikcio, depende de kiom multaj partioj ekzistas, kaj kiom multe da influo ĉiu individua partio havas. === Nepartia === En [[nepartia sistemo]], neniu oficiala partio ekzistas, foje reflektante laŭleĝajn restriktojn pri partioj. En nepartiaj elektoj, ĉiu kandidato estas elektebla por oficejo sur siaj [[merito]]<nowiki/>j. En nepartiaj parlamentoj, ekzistas neniuj tipe formalaj partiaj paraleligoj ene de la parlamento. La administrado de [[George Washington]] kaj la unuaj malmultaj sesioj de la [[Usona Kongreso]] estis nepartia. Washington ankaŭ avertis kontraŭ partioj dum sia adiaŭa diskurso.<ref>Redding 2004</ref> En Usono, la unukamera parlamento de [[Nebrasko]] estas nepartia sed estas elektita kaj voĉdonita laŭ neformalaj partilinioj. En [[Kanado]], la teritoriaj parlamentoj de la [[Nordokcidentaj Teritorioj]] kaj [[Nunavuto]] estas nepartiaj. En [[Nov-Zelando]], [[Tokelao]] havas nepartian parlamenton. Multaj [[Urbokerno|urbokernaj]] kaj distriktaj registaroj estas nepartiaj. Nepartiaj elektoj kaj reĝimoj de administrado estas oftaj ekstere de ŝtataj institucioj.<ref>Abizadeh 2005.</ref> Se ne ekzistas laŭleĝaj malpermesoj kontraŭ partioj, frakcioj ene de nepartiaj sistemoj ofte evoluas en partiojn. [[Dosiero:060218 ERC.jpg|eta|280px|Estroj de la kataluna partio [[ERC]] dum manifestacio de 18/02/2006 en [[Barcelono]] montrante moton 'Som una Nació' (ni estas nacio)]] === Ununura domina partio === En [[Unupartiismo|unu-partiaj sistemoj]], unu partio estas laŭleĝe permesita por teni realan potencon. Kvankam negravaj partioj foje povas esti permesitaj, ili estas laŭleĝe postulataj por akcepti la gvidadon de la domina partio. Tiu partio eble ne ĉiam estas identa al la registaro, kvankam foje pozicioj ene de la partio povas fakte esti pli gravaj ol pozicioj ene de la registaro. [[Nord-Koreio]] kaj [[Ĉinio]] ([[Komunista Partio de Ĉinio]]) estas nuntempaj ekzemploj, dum kelkaj landoj de [[Orienta Eŭropo]] dum la epoko de la [[Malvarma Milito]] estus iamaj ekzemploj; aliaj povas esti trovitaj en [[Faŝismo|faŝismaj ŝtatoj]], kiel ekzemple ĉe [[Nazia Germanio]] inter 1934 kaj 1945. La unu-partia sistemo estas tiel kutime egaligita kun [[Diktatoreco|diktaturoj]] kaj [[Tiranio|tiraneco]]. En dominant-partiaj sistemoj, opoziciaj partioj estas permesitaj, kaj povas ekzisti eĉ profunde en establita demokrata tradicio, sed tiuj aliaj partioj estas ĝenerale konsideritaj kiel havantaj neniun realan eblecon por akirado de potenco. Foje, politikaj, sociaj kaj ekonomiaj cirkonstancoj, kaj publika opinio estas la kialo de tiu fiasko de partioj. Foje, tipe en landoj kun malpli de establita demokrata tradicio, estas eble la domina partio kiu restos en povo uzante [[patroneco]]n kaj foje voĉdonan [[fraŭdo]]n. En ĉi-lasta kazo, la diferenco inter dominant-partia kaj unu-partia sistemoj iĝas sufiĉe nebuleca. Ekzemploj de dominant-partiaj sistemoj inkludas kazojn kiel la [[Popola Ago-Partio]] en [[Singapuro]], la [[Afrika Nacia Kongreso]] en [[Sudafriko]], la [[Homrajtprotekta Partio]] en [[Samoo]], la [[Barata Nacia Kongreso]] en [[Barato]] de 1947 ĝis 1996, kaj la [[Demokrata Partio de Socialistoj de Montenegro]] en [[Montenegro]]. Unu-dominant-partia sistemo ekzistis ankaŭ en [[Meksiko]] kun la [[Revolucia Institucia Partio]] ĝis la [[1990-aj jaroj]], en la [[suda Usono]] kun la [[Demokrata Partio]] de la fino de la 19-a jarcento ĝis la [[1970-aj jaroj]], en [[Indonezio]] kun la Partio ''Golongan Karya'' (Partio de la Funkciaj Grupoj) de la komenco de la 1970-aj jaroj ĝis 1998, kaj en [[Japanio]] kun la [[Liberal-Demokrata Partio (Japanio)|Liberala Demokrata Partio]] ĝis 2009. ==== Blokpartioj ==== La [[Blokpartio]] origine nomiĝas politika partio, kiu estas parto de elektobloko, tamen nun ĝenerale tiel nomiĝas partio, kiu eniras registaron ĉe [[Aŭtoritatismo|aŭtoritata]] aŭ [[Totalismo|totalisma]] reĝimo sen esti gvidanta partio. Ĉeesto de blokpartioj diferencigas tiajn sistemojn de [[unupartiismo|unupartia ŝtato]], kvankam plej ofte ili ne estas konsiderataj opozicio aŭ alternativa povoforto. Historie, blokpartioj ofte aperis kaj aktivas en pluraj [[socialisma ŝtato|socialismaj ŝtatoj]] kaj [[militreĝimo]]j. === Du partioj === {{Ĉefartikolo|Dupartia sistemo|Dupartieco}} [[Dupartia sistemo|Du-partiaj sistemoj]] estas [[ŝtato]]j kiaj ekzemple [[Jamajko]], [[Malto]], [[Ganao]] kaj [[Usono]] en kiuj ekzistas du partioj dominantaj laŭ tia mezuro ke balotsukceso sub la [[standardo]] de iu alia partio estas preskaŭ malebla. Unu dekstra flanko koalicipartio kaj unu maldekstra flanko koalicipartio estas la plej ofta ideologia disiĝo en tia sistemo sed en du-partiaj ŝtatoj partioj estas tradicie [[Tutpopola Partio|kaptintaj ĉiujn partiojn]] kiuj estas ideologie larĝaj kaj inkluzivemaj. Usono fariĝis esence du-partia sistemo. Ĉar la, konservativa (kiel ekzemple la Respublikana Partio) kaj liberala (kiel ekzemple la Demokrata Partio) kutime estis la normala ''[[status quo]]'' ene de usona politiko. La unuaj partioj estis nomitaj federalista kaj respublikana, sekvite antaŭ mallonga periodo de Respublikana domineco antaŭ ol disiĝo kiu okazis inter Naciaj Respublikanoj kaj Demokrataj Respublikanoj. La unuaj iĝis la ''ŭigo''-partio kaj ĉi-lasta iĝis la Demokrata Partio. La ''ŭigo''-liberaloj pluvivis nur dum du jardekoj antaŭ ol ili fendetiĝis super la disvastiĝo de [[sklaveco]], kiun kontraŭstaris flataj membroj de la nova Respublikana Partio, kiel kontraŭ-sklavecaj membroj de la Demokrata Partio faris. Triarangaj partioj (kiel ekzemple la [[Libertariana Partio]]) ofte ricevas nur malmulte da subteno kaj tre malofte estas la venkintoj en elektoj. Malgraŭ tio, ekzistas pluraj ekzemploj de triarangaj partioj kiuj ricevas voĉdonojn de gravaj partioj kiuj esperis venki (kiel ekzemple [[Theodore Roosevelt]] en la elekto de 1912 kaj [[George Wallace]] en la elekto de 1968). Ĉar triapartneraj movadoj lernis, la postulo de la elektistaro de nacie distribuita plimulto igas ĝin malfacila ke triarangaj partioj sukcesus. Tiel, tiaj partioj malofte venkas en multaj balotvoĉoj, kvankam ilia [[populara subteno]] ene de ŝtato povas renversi ĝin direkte al unu partio aŭ la aliaj. Wallace havis malfortan subtenon ekster la [[Sudŝtatoj]]. Pli ĝenerale, partioj kun larĝa bazo de subteno trans regionoj aŭ inter ekonomiaj kaj aliaj interesgrupoj, havas grandan gajneblecon en la necesa [[pluropo]] de la plejparte unumembra distrikto de la usonaj elektoj. La enorma kampara regionaro kaj granda loĝantaro de la lando estas enormaj defioj al partioj kun mallarĝa alvokokapablo. La brita politika sistemo, teknike plurpartia sistemo, funkciis ĝenerale kiel du-partia (foje nomite "du-kaj-duon-partia") sistemo; ekde la [[1920-aj jaroj]] la du plej grandaj partioj estis la [[Konservisma Partio (Britio)|Konservativa Partio]] kaj la [[Brita Laborista Partio|Labor-partio]]. Antaŭ la Labor-partio prosperis en brita politiko la [[Liberala Partio (Britio)|Liberala Partio]], kiu estis la alia grava partio kune kun la Konservativuloj. Kvankam koaliciaj kaj [[Minoritata registaro|minoritataj registaroj]] estis foja kvalito de parlamenta politiko, la [[Majoritata balotsistemo|majoritata balota sistemo]] uzita por parlamentaj balotadoj tendencas konservi la dominecon de tiuj du partioj, kvankam ĉiu en la pasinta jarcento fidis sur tria partio por okazigi decidkapablan majoritaton en parlamento.<ref name="BBC2005">{{Citaĵo el novaĵo|url=http://news.bbc.co.uk/1/shared/vote2005/past_elections/html/default.stm|titolo=General Election results through time, 1945–2001|alirdato=2006-05-19|eldoninto=BBC News}}</ref> (Majoritata balotsistemo kutime kondukas al du-partia sistemo, rilato priskribita fare de [[Maurice Duverger]] kaj konata kiel [[Leĝo de Duverger]].<ref>Duverger 1954</ref>) Tamen, la [[Brita Parlamenta balotado en 2010|parlamenta balotado en 2010]] rezultigis koalician registaron gviditan fare de la Konservativa Partio kaj inkluzive de la Liberalaj Demokratoj. Ekzistas ankaŭ multe aliaj partioj kiuj okazigas aŭ tenis kelkajn sidlokojn en parlamento. === Multaj partioj === [[Dosiero:ElezioneBrunate.jpg|eta|maldekstra|180px|Afiŝoj por la Eŭrop-Parlamenta elekto 2004 en Italio, montranta listojn de kandidatoj.]] Plurpartiaj sistemoj estas sistemoj en kiu pli ol du partioj estas reprezentitaj kaj elektitaj al ŝtatofico. [[Aŭstralio]], [[Kanado]], [[Popolrespubliko]] [[Bangladeŝo]], [[Pakistano]], [[Nepalo]], [[Barato]], [[Irlando]], [[Unuiĝinta Reĝlando]] kaj [[Norvegio]] estas ekzemploj de landoj kun du fortaj partioj kaj kromaj pli malgrandaj partioj kiuj ankaŭ akiris reprezentantaron. La pli malgrandaj aŭ "triarangaj" partioj povas teni la potenc-ekvilibron en parlamenta sistemo, kaj tiel povas esti invititaj por formi parton de koalicia registaro kune kun unu el la pli grandaj partioj; aŭ povas anstataŭe agi sendepende de la dominaj partioj. Plej ofte, en kazoj kie ekzistas tri aŭ pli da partioj, neniu ununura partio akiras supozeble potencon sole, kaj partioj laboras unu kun la alia por formi koaliciajn registarojn. Tio estis emerĝanta tendenco en la politiko de Irlando ekde la [[1980-aj jaroj]] kaj preskaŭ estas ĉiam la kazo en [[Germanio]] je nacia kaj ŝtata nivelo, kaj en la plej multaj balotdistriktoj je la komunuma nivelo. Krome ekde la formado de la [[Respubliko]] [[Islando]] neniam okazis registaro ne gvidita fare de koalicio (kutime de la [[Sendependecpartio (Islando)|Sendependecpartio]] kaj unu alia (ofte la Socia Demokrata Alianco). [[Politika ŝanĝo]] ofte estas pli facila kun koalicia registaro ol en unu-partiaj aŭ du-partiaj dominaj sistemoj. Se frakcioj en du-partia sistemo estas en fundamenta malkonsento en politikceloj, aŭ eĉ principoj, ili povas malrapide fari strategiŝanĝojn, kio ŝajnas esti la kazo nun en Usono kun potenca malkonkordo inter demokratoj kaj respublikanoj. Daŭre koaliciaj registaroj foje luktas, dum jaroj, por politiko kaj ofte por entuto, post la [[Dua Mondmilito]] en [[Francio]] kaj [[Italio]]. Kiam unu partio en du-partia sistemo kontrolas ĉiujn elekteblajn branĉojn, aliflanke, strategiŝanĝoj povas esti kaj rapidaj kaj signifaj. Demokratoj [[Woodrow Wilson]], [[Franklin Roosevelt]] kaj [[Lyndon Johnson]] estis profitantoj de tiaj bonsortaj cirkonstancoj, ĉar respublikanoj estis tiel longe forigitaj en tempo same kiel [[Abraham Lincoln]] kaj [[Ronald Reagan]]. [[Barack Obama]] nelonge havis tian avantaĝon inter 2009 kaj 2011. == Referencoj == {{Referencoj}} == Literaturo == * Abizadeh, Arash, 2005. MCgill.ca, "Democratic Elections without Campaigns? Normative Foundations of National Baha'i Elections." World Order Vol. 37, No. 1, pp.&nbsp;7–49. * Brettschneider, Jörg, Nutzen der ökonomischen Theorie der Politik für eine Konkretisierung des Gebotes innerparteilicher Demokratie, Beschreibung innerparteiliche Entscheidungsprozesse als Wettbewerb eigennütziger Akteure und daraus folgende Regulierungsanforderungen, Berlin 2014. * Duverger, Maurice. 1954. Political Parties. London: Methuen. * Gunther, Richard and Larry Diamond. 2003. "Species of Political Parties: A New Typology," Party Politics, Vol. 9, No. 2, pp.&nbsp;167–99. * McDonnell, Duncan and James Newell. 2011. 'Outsider Parties', Special edition of Party Politics, Vol. 17, No. 4. * Neumann, Sigmund (ed.). 1956. Modern Political Parties. IL: University of Chicago Press. * Redding, Robert. 2004. Hired Hatred. RCI. * Smith, Steven S. 2007. Party Influence in Congress. Cambridge University Press. * Sutherland, Keith. 2004. The Party's Over. Imprint Academic. ISBN 0-907845-51-7 * Triepel, Heinrich, Die Staatsverfassung und die politischen Parteien, Berlin 1928. * Ware, Alan. 1987. Citizens, Parties and the State: A Reappraisal. Princeton University Press. * Ware, Alan. Political Parties and Party Systems. Oxford: Oxford University Press, 1996. ISBN 0-19-878076-1 [[Dosiero:1. EDE-Konferenz in Straßburg.jpg|eta|650px|centra|1-a Internacia Konferenco de EDE (unua esperanta partio), okazinta en [[2009]]]] == Vidu ankaŭ == {{Div col|cols = 4}} * [[Listo de politikaj partioj]] * [[Partiano]] * [[Politikaj partioj de Francio]] * [[Politikaj partioj en Finnlando]] * [[Politikaj partioj en Svedio]] * [[Politikaj partioj en Nederlando]] * [[Politikaj partioj en Pollando]] * [[Unupartiismo]] * [[Mitingo]] * [[Multpartia sistemo]] * [[Politika dekstro]] * [[Politika maldekstro]] * [[Socialdemokrata partio]] * [[Konservativa partio]] * [[Komunista partio]] * [[Laborista Partio]] * [[Naciisma partio]] * [[Verda partio]] * [[Partio de racio]] * ''[[Whig]]'' * [[Politika kadro]] * [[Konservativismo|Konservativuloj]] * [[Parlamento]] * [[Nacifaŝisma Partio]] {{Div col end}} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.presidency.ucsb.edu/platforms.php U.S. Party Platforms from 1840 to 2004 at The American Presidency Project: UC Santa Barbara] * [http://www.politicalresources.net/ Political resources on the net] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090215235558/http://www.politicalresources.net/ |date=2009-02-15 }} {{Projektoj|q=Partio|n=Kategorio:Politikaj partioj}} {{Havenda artikolo|Partio (politiko)}} {{Elstara}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Politikaj partioj| ]] fjixzqm3f2lz7t1njui2zefxev4j73c 9377882 9377880 2026-05-19T18:32:55Z Sj1mor 12103 /* Vidu ankaŭ */ 9377882 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Manif Paris 2005-11-19 dsc06322.jpg|eta|Membroj de verda partio manifestacie en 2005 pro la publikaj servoj kaj kontraŭ privatigoj.]] [[Dosiero:Japanese General election, 2009 en.svg|eta|dekstra|Rezulto de japana ĝenerala balotado, 2009.]] [[Dosiero:Trabalhadores.JPG|direita|eta|Sidejo de la partio PT en [[Belo Horizonte]], [[Minas Gerais]], [[Brazilo]].]] [[Dosiero:Bancada dos vereadores do PT na Câmara Municipal de São Paulo.JPG|eta|Grupo de municipaj konsilistoj de la partio PT en [[San-Paŭlo (urbo)|San-Paŭlo]].]] En [[politiko]], '''partio''' estas [[organizaĵo]], kiu aliĝas al ia [[ideologio]] aŭ tendenco kaj celas atingi politikan influon aŭ rektan povoplenumon per okupo de politikaj [[ofico]]j kaj per publika esprimado de sia [[opinio]]. La [[ideo]] havi partiojn naskiĝis en [[demokratio]]j, ĉefe en [[Britio (lando)|Britio]], en la [[17-a jarcento]]. La modernaj partistrukturoj kun loka, [[regiono|regiona]] kaj [[nacio|nacia]] agado, naskiĝis en la [[socialdemokratismo]]. Tamen nuntempe ankaŭ ekzistas partioj en multaj nedemokrataj landoj, ĉefe en [[unupartia sistemo|unupartiaj sistemoj]]. En demokratio, partioj kutime celas elektiĝi en [[baloto]]j. En multaj landoj ili kutime devas post la balotoj kuniĝi kun aliaj partioj en [[koalicio]]n por formi [[registaro]]n, ĉar tiukaze neniu partio havas absolutan plejmulton en la [[parlamento]]. En la plej multaj landoj la partio havas la privilegion nomumi la kandidatojn por [[Parlamentano|parlamentaj]], [[Prezidanto|prezidantaj]] kaj aliaj elektoj. Tio okazas ĝenerale per partiinternaj demokratiaj balotoj. Partio estas organizaĵo de homoj kiu serĉas atingi celojn komunajn al siaj membroj per la akiro kaj ekzerco de [[politikaj rajtoj]]. Dum ekzistas iu internacia komuneco en la maniero kiel partioj estas agnoskitaj, kaj kiel ili funkcias, ekzistas ofte multaj diferencoj, kaj kelkaj estas signifaj. Multaj partioj havas ideologian kernon, sed kelkaj ne, kaj multaj reprezentas tre malsamajn ideologiojn disde tiuj kiuj iam unue fondis la partion. En demokratioj, partioj estas elektitaj por prizorgi registaron de la balotantaro. Multaj landoj havas multajn potencajn partiojn, kiel ekzemple [[Germanio]]; kelkaj landoj havas funkciantan du-partian sistemon kiel ekzemple [[Usono]] en [[Ameriko]] aŭ [[Britio]] en [[Eŭropo]], sed tio facile povas ŝanĝi, kaj kelkaj landoj estas [[unupartia sistemo|unupartiaj]], kiel ekzemple [[Ĉinio]] aŭ [[Kubo]]. == Historio == === Politikaj frakcioj === La unuaj politikaj frakcioj, koheraj sur bazo, se ne solida, eliras el principoj aperintaj el la [[Ekskludo-Krizo]] (1679 al 1681) kaj la [[Glora Revolucio]] (1688-1689) en fino de 17-a jarcento en [[Anglio]].<ref>J. R. Jones, ''The First Whigs. The Politics of the Exclusion Crisis. 1678–1683'' (Oxford University Press, 1961), p. 4.</ref> La ''[[Whig]]'' apogis [[Protestantismo|protestantan]] [[Konstitucia monarkio|konstitucian monarkion]] kontraŭ [[Absoluta monarkio|absoluta regado]] kaj la [[Konservativismo|konservativuloj]], rezulte en la monarkista frakcio de la [[Angla enlanda milito]] favora al la reĝo [[Karlo la 1-a (Anglio)|Karlo la 1-a]], kies membroj estis konservativaj reĝistaj subtenantoj de forta monarkio kiel kontraŭpezo al la [[Respublikismo|respublikismaj]] tendencoj de [[parlamento]].<ref>Harris, Tim ''Restoration: Charles II and His Kingdoms 1660–1685'' Allen Lane (2005) p 241</ref> La ''[[Whig]]'' estis la domina politika frakcio por la plej granda parto de la unua duono de la [[18-a jarcento]] en Britio; ili apogis la [[Hanovera sinsekvo|hanoveran sinsekvon]] de 1715 kontraŭ la [[Jakobitismo|jakobitaj]] subtenantoj de la senpovigita [[Katolikismo|katolika]] [[Stuartoj|Stuart-dinastio]] kaj povis elpurigi konservativulajn politikistojn de gravaj registarpostenoj post la malsukcesaj [[Jakobita insurekcio|jakobitaj insurekcioj]] de [[1715]]. La gvidanto de la ''Whig'' estis [[Robert Walpole]], kiu konservis kontrolon de la registaro en la periodo 1721-1742; lia protektito estis [[Henry Pelham]] (1743-1754). Dum la jarcentoj pluis, la frakcioj malrapide komencis adopti pli koherajn politikajn tendencojn ĉar la interesoj de iliaj potencbazoj komencis diverĝi. La komenca bazo de la ''Whig''-partio por subteno de la grandaj aristokrataj familioj, larĝiĝis por inkludi la emerĝantajn industriajn interesojn kaj riĉajn komercistojn. Same kiel pledi por [[konstitucia monarkio]] kun striktaj limoj por la potenco de la monarko, la ''Whig''-[[Liberalismo|liberaloj]] neflekseble kontraŭbatalis katolikan reĝon kiel minaco al [[libereco]],<ref>Ronald Hamowy, The Encyclopedia of Libertarianism, 2008, SAGE Publications, [[Cato Institute]], Thousand Oaks, CA, isbn 978-1-4129-6580-4, oclc 750831024, lccn 2008009151, paĝo 542</ref> kaj kredis je etendado de [[toleremo]] al nekonformistaj protestantoj, aŭ malkonsentuloj. Grava influo sur la ''Whig''-liberaloj estis la liberalaj politikaj ideoj de [[John Locke]],<ref>Richard Ashcraft kaj M. M. Goldsmith, "Locke, Revolution Principles, and the Formation of Whig Ideology," ''Historical Journal'', Dec 1983, Vol. 26 Issue 4, pp. 773–800</ref> kaj la konceptoj de [[universalaj rajtoj]] utiligitaj fare de Locke kaj [[Algernon Sidney]].<ref>Melinda S. Zook, "The Restoration Remembered: The First Whigs and the Making of their History," ''Seventeenth Century'', Aŭtuno 2002, Vol. 17 Issue 2, pp. 213–34</ref> Kvankam la [[konservativuloj]] estis forsenditaj de potenco por duona jarcento, por la plej granda parto de tiu periodo (komence sub la gvidado de sinjoro [[William Wyndham]]), la konservativuloj retenis partian kohezion, kun foja espero de reakirado de potenco, precipe ĉe la surtroniĝo de [[Georgo la 2-a (Britio)|Georgo la 2-a]] (1727) kaj la falo for de la ministerio de sinjoro [[Robert Walpole]] en 1742. Ili funkciis kiel unuiĝintaj, kvankam malsukcesa, [[Opozicio (politiko)|opozicio]] al [[ŭigo]]-[[korupto]] kaj [[skandalo]]j. En tempoj ili kunlaboris kun la "Opposition Whigs", ''Whig''-liberaloj kiuj estis en opozicio al la ŭigo-registaro; tamen, la ideologia interspaco inter la konservativuloj kaj la Opozicio Ŭiga malhelpis ilin kunfluadi kiel ununura partio. Ili finfine reakiris potencon kun la surtroniĝo de [[Georgo la 3-a (Britio)|Georgo la 3-a]] en 1760 sub [[John Stuart, 3a Grafo de Bute|Lordo Bute]]. == Apero de la partioj == Kiam ili perdis potencon, la malnova ''ŭigo''-gvidado dissolvis en jardekon da klikeca ĥaoso kun klaraj frakcioj "Grenvillite", "Bedfordite", "Rockinghamite", kaj "Chathamite" sinsekve en povo, kaj ĉiuj memproklamitaj kiel "ŭig-liberaloj". El tiu ĥaoso, la unuaj karakterizaj partioj aperis. La unua tia partio estis la ''Rockingham Whigs''<ref>{{Citaĵo el libro|url=http://books.google.co.uk/books?id=UH0HNqRBsmMC&source=gbs_navlinks_s|titolo=The Transatlantic Persuasion: The Liberal-Democratic Mind in the Age of Gladstone|aŭtoro=Robert Lloyd Kelley|jaro=1990|eldoninto=Transaction Publishers|paĝo=83}}</ref> sub la gvidado de [[Charles Watson-Wentworth]] kaj la intelekta konsilado de la [[Politika filozofio|politika filozofo]] [[Edmund Burke]]. Burke aranĝis filozofion kiu priskribis la bazan kadron de la partio kiel "korpon de homoj kuniĝis por [[Reklamo|reklamado]] per iliaj kunaj klopodoj por la [[nacia intereso]], sur iu speciala principo en kiu ili estas ĉiuj interkonsentitaj". Kontraste al la malstabileco de la pli fruaj frakcioj, kiuj ofte estis ligitaj al akurata gvidanto kaj povis diseriĝi se forigite de potenco, la partio estis centrita ĉirkaŭ aro de kernaj principoj kaj restis el potenco kiel unuiĝinta opozicio al registaro.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.jessenorman.com/2013/09/conhome-op-ed-the-usa-radical-conservatism-and-edmund-burke.html|titolo=ConHome op-ed: the USA, Radical Conservatism and Edmund Burke|alirdato=2014-10-30|arkivurl=https://web.archive.org/web/20131020123727/http://www.jessenorman.com/2013/09/conhome-op-ed-the-usa-radical-conservatism-and-edmund-burke.html|arkivdato=2013-10-20}}</ref> [[Dosiero:A-Block-for-the-Wigs-Gillray.jpeg|eta|200px|maldekstre|En ''A Block for the Wigs'' (1783), [[James Gillray]] karikaturis la revenon de Fox al povo en [[koalicio]] kun North. [[Georgo la 3-a (Britio)|Georgo la 3-a]] estas ĉe maldekstra centro.]] [[Koalicio]] inkluzive de la ''Rockingham Whigs'', kondukita fare de la [[Grafo de Shelburne]], prenis potencon en 1782, nur por kolapsi post la morto de Rockingham. La nova registaro, gvidita fare de la radikala politikisto [[Charles James Fox]] en koalicio kun sinjoro North, baldaŭ estis renversita kaj anstataŭigita de [[William Pitt]] en 1783. Estis nun ke originala [[Dupartia sistemo|du-partia sistemo]] komencis aperi, kie Pitt gvidas la novajn konservativulojn kontraŭ reformita "ŭiga" partio gvidita fare de Fox.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.zum.de/whkmla/sp/0809/minho/gangster1.html|titolo=The History of Political Parties in England (1678–1914)}}</ref><ref>Parliamentary History, xxiv, 213, 222, cited in Foord, ''His Majesty's Opposition'', 1714–1830, p. 441</ref> Antaŭ la tempo de tiu disigo la "ŭiga" partio estis ĉiam pli influita per la ideoj de [[Adam Smith]], fondinto de [[klasika liberalismo]]. Kiel Wilson kaj Reill (2004) notis, "la teorio de Adam Smith kunfandiĝis bone kun la liberala politika sinteno de la "ŭiga" partio kaj ĝiaj [[Burĝo|etburĝaj]] ([[Meza klaso|mezklasaj]]) eroj."<ref>Ellen Wilson kaj Peter Reill, ''Encyclopedia of the Enlightenment'' (2004) p. 298</ref> La moderna [[Konservisma Partio (Britio)|Konservativa Partio]] estis kreita el la konservativuloj de la Pititoj de la komenco de la [[19-a jarcento]]. En la fino de la [[1820-aj jaroj]] okazis disputoj pri politika reformo kiuj detruis tiun grupiĝon. Registaro gvidita fare de la [[Duko de Wellington]] kolapsis inter malsukcesaj balotrezultoj. Sekvante tiun katastrofon [[Robert Peel]] reagis kaj kunvenigis novan koalicion de fortoj. Peel eldonis la [[Tamworth]] [[Manifesto]]n en 1834 kiu fiksis la fundamentajn principojn de [[konservativismo]]; - la neceso en specifaj kazoj de reformo por postvivi, sed opozicion al nenecesa ŝanĝo, kiu povis konduki al "eterna [[vortico]] de [[agitado]]". Dume, la "ŭig"-liberaloj, kune kun [[Libera komerco|liberkomercaj]] konservativuloj de Robert Peel, kaj sendependaj radikaluloj, formis la [[Liberala Partio (Britio)|Liberalan Partion]] sub [[Lord Palmerston]] en 1859, kaj transformita en partio de la kreskanta urban etburĝaj, sub la longa gvidado de [[William Ewart Gladstone]]. == Usonaj partioj == [[Dosiero:Democraticjackass.jpg|eta|200px|[[Karikaturo]] de la usonaj demokratoj, [[azeno]], dum tiu de la respublikanoj estas [[elefanto]]]] Kvankam la [[Patroj-fondintoj de Usono]] ne origine celis ke usona politiko estu partia, frue politikaj konfliktoj en la 1790-aj jaroj super la amplekso de federaciaj registaraj potencoj vidis la aperon de du politikaj pra-partioj - nome la [[Federalista Partio (Usono)|Federalisma Partio]] kaj la [[Demokrata-Respublikana Partio]], kiuj estis pleditaj fare de [[Usona Sekretario de la Trezorejo|Sekretario de la Trezoro]] nome [[Alexander Hamilton]] kaj de [[James Madison]], respektive.<ref>[[Richard Hofstadter]], ''The Idea of a Party System: The Rise of Legitimate Opposition in the United States, 1780–1840'' (1970)</ref><ref>William Nisbet Chambers, eld. ''The First Party System'' (1972)</ref> Tamen, interkonsento atingita en tiuj temoj finis partian politikon en 1816 por jardeko, periodo ofte konata kiel la Epoko de Bonaj Sentoj.<ref>Stephen Minicucci, [http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=275165&fulltextType=RA&fileId=S0898588X04000094 Internal Improvements and the Union, 1790–1860], Studies in American Political Development (2004), 18: pp. 160–85, (2004), Cambridge University Press, doi 10.1017/S0898588X04000094</ref> Partia politiko reviviĝis en 1829 kun la disigo de la Demokrata-Respublikana Partio en la Jaksonianaj Demokratoj gviditaj fare de [[Andrew Jackson]], kaj la ''[[ŭigo]]''-partio, gvidita fare de [[Henry Clay]]. La unua evoluis en la moderna [[Demokrata Partio (Usono)|Demokrata Partio]] kaj ĉi-lasta estis anstataŭigita per la [[Respublikana Partio (Usono)|Respublikana Partio]] kiel unu el la du ĉefaj partioj en la [[1850-aj jaroj]]. Ankaŭ pli malgrandaj partioj kiel la [[Libertariana Partio]] kaj [[Verda Partio (Usono)|Verda Partio]] povas influi modernajn usonajn elektojn. === Disvastiĝo de partioj === [[Dosiero:Parnell sitting.jpg|eta|maldekstra|150px|[[Charles Stewart Parnell]], estro de la [[Irlanda Parlamenta Partio]].]] La dua duono de la 19a jarcento vidis la adopton de la partiomodelo de politiko en tuta Eŭropo. En [[Germanio]], [[Francio]], [[Aŭstrio]] kaj aliloke, la [[Revolucio de 1848|Revolucioj de 1848]] ekfunkciigis tajdon de [[liberala]] sento kaj la formadon de reprezentaj [[Reprezenta monarkio|institucioj]] kaj [[Reprezenta demokratio|partioj]]. La fino de la jarcento vidis la formadon de grandaj [[Socialismo|socialistaj partioj]] en Eŭropo, kelkaj harmoniante kun la instruado de [[Karl Marx]], aliaj adaptante [[socialdemokratio]]n helpe de reformismaj kaj laŭgradismaj metodoj.<ref name="Busky8">{{Citation |first=Donald F. |last=Busky |title=Democratic Socialism: A Global Survey |place=Westport, Connecticut, USA |publisher=Greenwood Publishing Group, Inc., |year=2000 |page=8 |quote=The Frankfurt Declaration of the Socialist International, which almost all social democratic parties are members of, declares the goal of the development of democratic socialism}}</ref> En la sama tempo, partioj atingis sian modernan formon, kun membreco disciplinite helpe de partiestro (''partiovipo'') kaj la efektivigo de efikaj strukturoj de kontrolo. La partio ''Home Rule League'', laŭnome Hejmregula Ligo, kampanjis por [[aŭtonomio]] por [[Irlando]] en la [[Brita Parlamento]] estis principe ŝanĝita fare de la granda irlanda politika gvidanto [[Charles Stewart Parnell]] en la [[1880-aj jaroj]]. En 1882, li ŝanĝis la nomon de sia partio al la [[Irlanda Parlamenta Partio]] kaj kreis bonorganizitan radikostrukturon, lanĉante membrecon por anstataŭigi "[[ad hoc]]" neformalajn grupiĝojn. Li kreis novan selektproceduron por certigi la profesian selektadon de partikandidatoj faritan al enpostenado de iliaj [[sidloko]]j, kaj en 1884 li trudis firman "partiopromeson" kiu devigis parlamentanojn por voĉdoni kiel bloko en parlamento ĉe ĉiuj okazoj. La kreado de strikta ''partiovipo'' kaj formala partiostrukturo estis unika tiutempe. La efika strukturo de lia partio kaj kontrolo komparita al la lozaj reguloj kaj fleksebla malformaleco troviĝis ankaŭ en la ĉefaj britaj partioj; - ili baldaŭ venis al modelo mem en la Parnelita modelo. [[Dosiero:Olivier Besancenot - Meeting in Toulouse for the 2007 French presidential election 0212 2007-04-20.jpg|eta|Olivier Besancenot, komunista politikisto, diskurse ĉe [[Tuluzo]], [[Francio]], malantaŭ la sigloj de sia partio.]] [[Dosiero:François Bayrou 02.jpg|eta|[[François Bayrou]] (2007) diskurse malantaŭ la sigloj de sia partio.]] [[Dosiero:Mouvement Démocrate Zénith mai 2007.jpg|dekstra|eta|250px|[[Francois Bayrou]] kun aliaj mebroj de sia partio Mouvement démocrate ĉe Zénith, la 24an de majo 2007]] [[Dosiero:Bmdb.jpg|direita|eta|300px|[[Fasado]] de la regiona estraro de brazila partio en [[Minas Gerais]].]] == Strukturo == Individuo kiu ĉu volontulas ĉu estas dungita, por helpi establi kaj funkciigi partion estas konata kiel partiaranĝanto, ankaŭ konata kiel partiaktivulo aŭ partilaboristo. Partio estas tipe gvidita de partiestro (la plej potenca membro kaj reprezentanto reprezentanta la partion), [[Sekretario|partia sekretario]] (kiu zorgas la ĉiutagan laboron kaj notojn pri partikunvenoj), [[Trezoristo|partiokasisto]] (kiu respondecas pri membrec-kotizoj) kaj [[Administranto|parti-administranto]] (kiu formas strategiojn por rekrutado kaj retenado de partianoj, kaj ankaŭ sidejajn partikunvenoj). La plej multaj el ĉi-supraj pozicioj ankaŭ estas membroj de la [[Komitato|parti-komitato]], la gvida organizaĵo kiu metas [[politiko]]n por la tuta partio sur la nacian nivelon. La strukturo estas multe pli malcentrigita en Usono pro la [[Disigo de povoj|povdisiĝo]], [[federaciismo]] kaj la diverseco de ekonomiaj interesoj kaj religiaj sektoj. Eĉ ŝtatpartioj estas malcentrigitaj laŭ distrikto kaj aliaj lokaj komitatoj estas plejparte sendependaj de ŝtataj centraj komisionoj. La nacipartia gvidanto en Usono estos la prezidanto, se la partio plenumas tiun oficon, aŭ protrudan membron de la Kongreso en opozicio (kvankam grandŝtata [[guberniestro]] povas strebi al tiu rolo). Oficiale, ĉiu partio havas prezidanton por sia nacia komisiono kiu estas eminenta reprezentanto, organizanto kaj trezoristo, sed sen la statuso de elstara elektita ofic-posedanto. En [[Parlamenta demokratio|parlamentaj demokratioj]], sur regula, perioda bazo, partiaj [[kongreso]]j estas okazigitaj por elekti partiestroj, kvankam estroelektoj povas esti anoncitaj se sufiĉe da membroj elektas tion. Partikonferencoj ankaŭ estas okazigitaj por aserti parti-valorojn por membroj en la tuj venonta jaro. Usonaj partioj ankaŭ renkontiĝas regule kaj, denove, estas organizitaj al elekto de politikaj gvidantoj. Depende de la [[Demografio|demografia]] disvastiĝo de la partio, partianoj formas lokajn aŭ regionajn partikomisionojn por helpi al kandidatoj konkurenci por lokaj aŭ regionaj oficoj en registaro. Tiuj lokaj partiobranĉoj reflektas la oficirpostenojn sur la nacia nivelo. Ĝi ankaŭ estas kutima ke parti-membroj formu branĉojn por nunaj aŭ eventualaj partianoj, kies plej granda parto falas en la sekvajn du kategoriojn: * identec-bazita: inkluzive de junul-sekcioj, la branĉoj de virinoj, etnaj minoritat-branĉoj, [[GLAT]]-branĉoj, ktp. * pozici-bazita: inkluzive de branĉoj por kandidatoj, [[urbestro]]j, guberniestroj, profesiuloj, [[studento]]j, ktp. La formado de tiuj branĉoj eble iĝis rutina sed ilia ekzisto estas plia indiko de malsamopinioj, intra-partia rivaleco, la influo de [[interesgrupo]]j, aŭ provoj uzi influon por onia ŝtato aŭ regiono. Tiuj estas utilaj por partiatingo, [[trejnado]] kaj [[Dungeco|dungado]]. Multaj junaj aspirantaj [[politikisto]]j serĉas tiujn rolojn kaj laborlokojn kiel [[paŝoŝtonoj]] al siaj politikaj karieroj en leĝdonaj kaj/aŭ administraj oficoj. [[Dosiero:1ermai2010-PS.jpg|eta|Diversaj montroj de la PS (franca socialisma partio) dum manifestacio de la 1a de majo 2010 en Parizo.]] == Parlamenta parti-strukturo == Kiam la partio estas reprezentita de membroj en la malsupra ĉambro de [[parlamento]], la partiestro plej ofte samtempe funkcias kiel la gvidanto de la frakcio de tiu plena parti-reprezentantaro; depende de minimuma nombro de sidlokoj tenita, la britaj vestminstraj partioj tipe permesas ke gvidantoj formus ministrobenkajn teamojn de senioraj membrokolegoj de la frakcio por funkcii kiel kritikistoj de aspektoj de registara politiko. Kiam partio iĝas la plej granda partio ne estas reprezentita en vestminstr-stila parlamento (vidu [[Westminster-sistemo]]), kaj la frakcio de la partio formas la oficialan [[Opozicio (politiko)|opozicion]], kaj oficialopoziciaj ministrobenkaj grupanoj ofte formas la oficialopozician [[ombrokabineto]]n. Kiam partio atingas sufiĉe da sidlokoj en elekto formas [[plimulto]]n, kaj la ministrobenko de la partio iĝas la [[kabineto]] de ministroj. [[Dosiero:Front National 2010-05-01 n03.jpg|eta|dekstre|La kandidatoj al la prezidenteco de la partio FN : Marine Le Pen kaj Bruno Gollnisch.]] [[Dosiero:Rally DLR 2009-06-02.jpg|dekstre|eta|[[Nicolas Dupont-Aignan]] kaj la kapuloj de la listoj, okaze de amaskunveno fine de la eŭropa kampanjo, la 2-an de junio [[2009]].]] == Reguligo == La libereco por formi, deklari membrecon, aŭ kampanji por kandidatoj de partio estas konsiderita praktikoj de ŝtatsekvado al [[liberala demokratio]] kiel politikaj valoroj. Reguligo de partioj povas gami de sinteno kontraŭ al subpremo de ĉiuj opoziciaj partioj, normo por [[Aŭtoritatismo|aŭtoritatemaj]] registaroj, al la subpremo de certaj partioj kiuj tenas aŭ reklamas idealojn kiuj kontraŭas al la ĝenerala [[ideologio]] de la ŝtatoficantoj (aŭ posedas membrec-statutojn kiuj estas laŭleĝe nepraktigeblaj). Krome, pri [[Ekstremdekstro|ekstremdekstra]], [[Ekstrema maldekstro|ekstremmaldekstraj]] kaj [[Regionismo|regionistaj partioj]] en la naciaj parlamentoj de multo de la [[Eŭropa Unio]], ĉeftendencaj partioj povas formi neformalan san-kordonon kiu uzas politikon de [[pasiva rezisto]] direkte al tiuj "eksterul-partioj" prezentataj en la parlamento kiuj estas rigarditaj kiel "kontraŭ-sistemaj" aŭ alie neakcepteblaj por registaroj. [[Sankordono]]j, aliflanke, estis iom abandonitaj dum la pasintaj du jardekoj en [[Plurpartia sistemo|plurpartiaj demokratioj]] ĉar oni preferas la premon konstrui larĝajn [[koalicio]]jn por venki en elektoj - kune kun la pliigita volemo de pli eksteraj partioj mem partopreni registaron - kaŭzis ke tiaj partioj membriĝas por balotaj kaj registaraj koalicioj. Komence en la dua duono de la [[20-a jarcento]] modernaj demokratioj lanĉis regulojn por la fluo de financo tra partiaj monrezervoj, ekz. la Kanada Elekto-Leĝo 1976, la PRA en la U.R. aŭ la FECA en Usono. Tiaj politikaj financ-reguloj kondiĉas gamon da regularoj por la [[travidebleco]] de [[enspezo]] kaj [[elspezo]], limon aŭ malpermeson de specifaj specoj de agado kaj disponigas publikajn [[subvencio]]jn por partiagado, inkluzive de [[Kampanjo|kampanjado]]. [[Dosiero:Socialist Workers Party stall.jpg|300px|eta|dekstra|Surstrata budo de brita partio SWP sur [[Placo Trafalgar]] dum protestoj en [[2011]] en [[Londono]].]] [[Dosiero:Sede nacional del Partido Popular (Madrid) 01.jpg|eta|250px|Nacia sidejo de la hispana partio PP, ĉe la strato Génova de [[Madrido]].]] == Balotsistemoj == La speco de balota sistemo estas grava faktoro en determinado de la speco de partipolitika sistemo. En landoj kun simpla [[majoritata balotsistemo]], partioj elektitaj tendencas esti malmultaj (ofte nur du en iu antaŭfiksita [[jurisdikcio]]). En landoj kiuj havas [[Proporcia balotsistemo|proporcian balotsistemon]], kiel ekzistas ĉie en Eŭropo, aŭ laŭ pli malgranda mezuro [[vicigita balotsistemo]], kiel ekzemple en [[Aŭstralio]] aŭ [[Irlando]], tri aŭ pli da partioj ofte estas elektitaj al parlamento en signifaj proporcioj, kaj tiel povas havi pli da aliro al [[ŝtatofico]]. == Partia stilo == Partia stilo varias laŭ ĉiu jurisdikcio, depende de kiom multaj partioj ekzistas, kaj kiom multe da influo ĉiu individua partio havas. === Nepartia === En [[nepartia sistemo]], neniu oficiala partio ekzistas, foje reflektante laŭleĝajn restriktojn pri partioj. En nepartiaj elektoj, ĉiu kandidato estas elektebla por oficejo sur siaj [[merito]]<nowiki/>j. En nepartiaj parlamentoj, ekzistas neniuj tipe formalaj partiaj paraleligoj ene de la parlamento. La administrado de [[George Washington]] kaj la unuaj malmultaj sesioj de la [[Usona Kongreso]] estis nepartia. Washington ankaŭ avertis kontraŭ partioj dum sia adiaŭa diskurso.<ref>Redding 2004</ref> En Usono, la unukamera parlamento de [[Nebrasko]] estas nepartia sed estas elektita kaj voĉdonita laŭ neformalaj partilinioj. En [[Kanado]], la teritoriaj parlamentoj de la [[Nordokcidentaj Teritorioj]] kaj [[Nunavuto]] estas nepartiaj. En [[Nov-Zelando]], [[Tokelao]] havas nepartian parlamenton. Multaj [[Urbokerno|urbokernaj]] kaj distriktaj registaroj estas nepartiaj. Nepartiaj elektoj kaj reĝimoj de administrado estas oftaj ekstere de ŝtataj institucioj.<ref>Abizadeh 2005.</ref> Se ne ekzistas laŭleĝaj malpermesoj kontraŭ partioj, frakcioj ene de nepartiaj sistemoj ofte evoluas en partiojn. [[Dosiero:060218 ERC.jpg|eta|280px|Estroj de la kataluna partio [[ERC]] dum manifestacio de 18/02/2006 en [[Barcelono]] montrante moton 'Som una Nació' (ni estas nacio)]] === Ununura domina partio === En [[Unupartiismo|unu-partiaj sistemoj]], unu partio estas laŭleĝe permesita por teni realan potencon. Kvankam negravaj partioj foje povas esti permesitaj, ili estas laŭleĝe postulataj por akcepti la gvidadon de la domina partio. Tiu partio eble ne ĉiam estas identa al la registaro, kvankam foje pozicioj ene de la partio povas fakte esti pli gravaj ol pozicioj ene de la registaro. [[Nord-Koreio]] kaj [[Ĉinio]] ([[Komunista Partio de Ĉinio]]) estas nuntempaj ekzemploj, dum kelkaj landoj de [[Orienta Eŭropo]] dum la epoko de la [[Malvarma Milito]] estus iamaj ekzemploj; aliaj povas esti trovitaj en [[Faŝismo|faŝismaj ŝtatoj]], kiel ekzemple ĉe [[Nazia Germanio]] inter 1934 kaj 1945. La unu-partia sistemo estas tiel kutime egaligita kun [[Diktatoreco|diktaturoj]] kaj [[Tiranio|tiraneco]]. En dominant-partiaj sistemoj, opoziciaj partioj estas permesitaj, kaj povas ekzisti eĉ profunde en establita demokrata tradicio, sed tiuj aliaj partioj estas ĝenerale konsideritaj kiel havantaj neniun realan eblecon por akirado de potenco. Foje, politikaj, sociaj kaj ekonomiaj cirkonstancoj, kaj publika opinio estas la kialo de tiu fiasko de partioj. Foje, tipe en landoj kun malpli de establita demokrata tradicio, estas eble la domina partio kiu restos en povo uzante [[patroneco]]n kaj foje voĉdonan [[fraŭdo]]n. En ĉi-lasta kazo, la diferenco inter dominant-partia kaj unu-partia sistemoj iĝas sufiĉe nebuleca. Ekzemploj de dominant-partiaj sistemoj inkludas kazojn kiel la [[Popola Ago-Partio]] en [[Singapuro]], la [[Afrika Nacia Kongreso]] en [[Sudafriko]], la [[Homrajtprotekta Partio]] en [[Samoo]], la [[Barata Nacia Kongreso]] en [[Barato]] de 1947 ĝis 1996, kaj la [[Demokrata Partio de Socialistoj de Montenegro]] en [[Montenegro]]. Unu-dominant-partia sistemo ekzistis ankaŭ en [[Meksiko]] kun la [[Revolucia Institucia Partio]] ĝis la [[1990-aj jaroj]], en la [[suda Usono]] kun la [[Demokrata Partio]] de la fino de la 19-a jarcento ĝis la [[1970-aj jaroj]], en [[Indonezio]] kun la Partio ''Golongan Karya'' (Partio de la Funkciaj Grupoj) de la komenco de la 1970-aj jaroj ĝis 1998, kaj en [[Japanio]] kun la [[Liberal-Demokrata Partio (Japanio)|Liberala Demokrata Partio]] ĝis 2009. ==== Blokpartioj ==== La [[Blokpartio]] origine nomiĝas politika partio, kiu estas parto de elektobloko, tamen nun ĝenerale tiel nomiĝas partio, kiu eniras registaron ĉe [[Aŭtoritatismo|aŭtoritata]] aŭ [[Totalismo|totalisma]] reĝimo sen esti gvidanta partio. Ĉeesto de blokpartioj diferencigas tiajn sistemojn de [[unupartiismo|unupartia ŝtato]], kvankam plej ofte ili ne estas konsiderataj opozicio aŭ alternativa povoforto. Historie, blokpartioj ofte aperis kaj aktivas en pluraj [[socialisma ŝtato|socialismaj ŝtatoj]] kaj [[militreĝimo]]j. === Du partioj === {{Ĉefartikolo|Dupartia sistemo|Dupartieco}} [[Dupartia sistemo|Du-partiaj sistemoj]] estas [[ŝtato]]j kiaj ekzemple [[Jamajko]], [[Malto]], [[Ganao]] kaj [[Usono]] en kiuj ekzistas du partioj dominantaj laŭ tia mezuro ke balotsukceso sub la [[standardo]] de iu alia partio estas preskaŭ malebla. Unu dekstra flanko koalicipartio kaj unu maldekstra flanko koalicipartio estas la plej ofta ideologia disiĝo en tia sistemo sed en du-partiaj ŝtatoj partioj estas tradicie [[Tutpopola Partio|kaptintaj ĉiujn partiojn]] kiuj estas ideologie larĝaj kaj inkluzivemaj. Usono fariĝis esence du-partia sistemo. Ĉar la, konservativa (kiel ekzemple la Respublikana Partio) kaj liberala (kiel ekzemple la Demokrata Partio) kutime estis la normala ''[[status quo]]'' ene de usona politiko. La unuaj partioj estis nomitaj federalista kaj respublikana, sekvite antaŭ mallonga periodo de Respublikana domineco antaŭ ol disiĝo kiu okazis inter Naciaj Respublikanoj kaj Demokrataj Respublikanoj. La unuaj iĝis la ''ŭigo''-partio kaj ĉi-lasta iĝis la Demokrata Partio. La ''ŭigo''-liberaloj pluvivis nur dum du jardekoj antaŭ ol ili fendetiĝis super la disvastiĝo de [[sklaveco]], kiun kontraŭstaris flataj membroj de la nova Respublikana Partio, kiel kontraŭ-sklavecaj membroj de la Demokrata Partio faris. Triarangaj partioj (kiel ekzemple la [[Libertariana Partio]]) ofte ricevas nur malmulte da subteno kaj tre malofte estas la venkintoj en elektoj. Malgraŭ tio, ekzistas pluraj ekzemploj de triarangaj partioj kiuj ricevas voĉdonojn de gravaj partioj kiuj esperis venki (kiel ekzemple [[Theodore Roosevelt]] en la elekto de 1912 kaj [[George Wallace]] en la elekto de 1968). Ĉar triapartneraj movadoj lernis, la postulo de la elektistaro de nacie distribuita plimulto igas ĝin malfacila ke triarangaj partioj sukcesus. Tiel, tiaj partioj malofte venkas en multaj balotvoĉoj, kvankam ilia [[populara subteno]] ene de ŝtato povas renversi ĝin direkte al unu partio aŭ la aliaj. Wallace havis malfortan subtenon ekster la [[Sudŝtatoj]]. Pli ĝenerale, partioj kun larĝa bazo de subteno trans regionoj aŭ inter ekonomiaj kaj aliaj interesgrupoj, havas grandan gajneblecon en la necesa [[pluropo]] de la plejparte unumembra distrikto de la usonaj elektoj. La enorma kampara regionaro kaj granda loĝantaro de la lando estas enormaj defioj al partioj kun mallarĝa alvokokapablo. La brita politika sistemo, teknike plurpartia sistemo, funkciis ĝenerale kiel du-partia (foje nomite "du-kaj-duon-partia") sistemo; ekde la [[1920-aj jaroj]] la du plej grandaj partioj estis la [[Konservisma Partio (Britio)|Konservativa Partio]] kaj la [[Brita Laborista Partio|Labor-partio]]. Antaŭ la Labor-partio prosperis en brita politiko la [[Liberala Partio (Britio)|Liberala Partio]], kiu estis la alia grava partio kune kun la Konservativuloj. Kvankam koaliciaj kaj [[Minoritata registaro|minoritataj registaroj]] estis foja kvalito de parlamenta politiko, la [[Majoritata balotsistemo|majoritata balota sistemo]] uzita por parlamentaj balotadoj tendencas konservi la dominecon de tiuj du partioj, kvankam ĉiu en la pasinta jarcento fidis sur tria partio por okazigi decidkapablan majoritaton en parlamento.<ref name="BBC2005">{{Citaĵo el novaĵo|url=http://news.bbc.co.uk/1/shared/vote2005/past_elections/html/default.stm|titolo=General Election results through time, 1945–2001|alirdato=2006-05-19|eldoninto=BBC News}}</ref> (Majoritata balotsistemo kutime kondukas al du-partia sistemo, rilato priskribita fare de [[Maurice Duverger]] kaj konata kiel [[Leĝo de Duverger]].<ref>Duverger 1954</ref>) Tamen, la [[Brita Parlamenta balotado en 2010|parlamenta balotado en 2010]] rezultigis koalician registaron gviditan fare de la Konservativa Partio kaj inkluzive de la Liberalaj Demokratoj. Ekzistas ankaŭ multe aliaj partioj kiuj okazigas aŭ tenis kelkajn sidlokojn en parlamento. === Multaj partioj === [[Dosiero:ElezioneBrunate.jpg|eta|maldekstra|180px|Afiŝoj por la Eŭrop-Parlamenta elekto 2004 en Italio, montranta listojn de kandidatoj.]] Plurpartiaj sistemoj estas sistemoj en kiu pli ol du partioj estas reprezentitaj kaj elektitaj al ŝtatofico. [[Aŭstralio]], [[Kanado]], [[Popolrespubliko]] [[Bangladeŝo]], [[Pakistano]], [[Nepalo]], [[Barato]], [[Irlando]], [[Unuiĝinta Reĝlando]] kaj [[Norvegio]] estas ekzemploj de landoj kun du fortaj partioj kaj kromaj pli malgrandaj partioj kiuj ankaŭ akiris reprezentantaron. La pli malgrandaj aŭ "triarangaj" partioj povas teni la potenc-ekvilibron en parlamenta sistemo, kaj tiel povas esti invititaj por formi parton de koalicia registaro kune kun unu el la pli grandaj partioj; aŭ povas anstataŭe agi sendepende de la dominaj partioj. Plej ofte, en kazoj kie ekzistas tri aŭ pli da partioj, neniu ununura partio akiras supozeble potencon sole, kaj partioj laboras unu kun la alia por formi koaliciajn registarojn. Tio estis emerĝanta tendenco en la politiko de Irlando ekde la [[1980-aj jaroj]] kaj preskaŭ estas ĉiam la kazo en [[Germanio]] je nacia kaj ŝtata nivelo, kaj en la plej multaj balotdistriktoj je la komunuma nivelo. Krome ekde la formado de la [[Respubliko]] [[Islando]] neniam okazis registaro ne gvidita fare de koalicio (kutime de la [[Sendependecpartio (Islando)|Sendependecpartio]] kaj unu alia (ofte la Socia Demokrata Alianco). [[Politika ŝanĝo]] ofte estas pli facila kun koalicia registaro ol en unu-partiaj aŭ du-partiaj dominaj sistemoj. Se frakcioj en du-partia sistemo estas en fundamenta malkonsento en politikceloj, aŭ eĉ principoj, ili povas malrapide fari strategiŝanĝojn, kio ŝajnas esti la kazo nun en Usono kun potenca malkonkordo inter demokratoj kaj respublikanoj. Daŭre koaliciaj registaroj foje luktas, dum jaroj, por politiko kaj ofte por entuto, post la [[Dua Mondmilito]] en [[Francio]] kaj [[Italio]]. Kiam unu partio en du-partia sistemo kontrolas ĉiujn elekteblajn branĉojn, aliflanke, strategiŝanĝoj povas esti kaj rapidaj kaj signifaj. Demokratoj [[Woodrow Wilson]], [[Franklin Roosevelt]] kaj [[Lyndon Johnson]] estis profitantoj de tiaj bonsortaj cirkonstancoj, ĉar respublikanoj estis tiel longe forigitaj en tempo same kiel [[Abraham Lincoln]] kaj [[Ronald Reagan]]. [[Barack Obama]] nelonge havis tian avantaĝon inter 2009 kaj 2011. == Referencoj == {{Referencoj}} == Literaturo == * Abizadeh, Arash, 2005. MCgill.ca, "Democratic Elections without Campaigns? Normative Foundations of National Baha'i Elections." World Order Vol. 37, No. 1, pp.&nbsp;7–49. * Brettschneider, Jörg, Nutzen der ökonomischen Theorie der Politik für eine Konkretisierung des Gebotes innerparteilicher Demokratie, Beschreibung innerparteiliche Entscheidungsprozesse als Wettbewerb eigennütziger Akteure und daraus folgende Regulierungsanforderungen, Berlin 2014. * Duverger, Maurice. 1954. Political Parties. London: Methuen. * Gunther, Richard and Larry Diamond. 2003. "Species of Political Parties: A New Typology," Party Politics, Vol. 9, No. 2, pp.&nbsp;167–99. * McDonnell, Duncan and James Newell. 2011. 'Outsider Parties', Special edition of Party Politics, Vol. 17, No. 4. * Neumann, Sigmund (ed.). 1956. Modern Political Parties. IL: University of Chicago Press. * Redding, Robert. 2004. Hired Hatred. RCI. * Smith, Steven S. 2007. Party Influence in Congress. Cambridge University Press. * Sutherland, Keith. 2004. The Party's Over. Imprint Academic. ISBN 0-907845-51-7 * Triepel, Heinrich, Die Staatsverfassung und die politischen Parteien, Berlin 1928. * Ware, Alan. 1987. Citizens, Parties and the State: A Reappraisal. Princeton University Press. * Ware, Alan. Political Parties and Party Systems. Oxford: Oxford University Press, 1996. ISBN 0-19-878076-1 [[Dosiero:1. EDE-Konferenz in Straßburg.jpg|eta|650px|centra|1-a Internacia Konferenco de EDE (unua esperanta partio), okazinta en [[2009]]]] == Vidu ankaŭ == {{Div col|cols = 4}} * [[Listo de politikaj partioj]] * [[Partiano]] * [[Politikaj partioj de Francio]] * [[Politikaj partioj en Finnlando]] * [[Politikaj partioj en Svedio]] * [[Politikaj partioj en Nederlando]] * [[Politikaj partioj en Pollando]] * [[Unupartiismo]] * [[Mitingo]] * [[Multpartia sistemo]] * [[Politika dekstro]] * [[Politika maldekstro]] * [[Socialdemokrata partio]] * [[Konservativa partio]] * [[Komunista partio]] * [[Laborista Partio]] * [[Naciisma partio]] * [[Verda partio]] * [[Partio de racio]] * ''[[Whig]]'' * [[Politika kadro]] * [[Konservativismo|Konservativuloj]] * [[Parlamento]] * [[Nacifaŝisma Partio]] * [[Lied der Partei]] (''Die Partei hat immer recht'', [[d:Q48704]]) {{Div col end}} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.presidency.ucsb.edu/platforms.php U.S. Party Platforms from 1840 to 2004 at The American Presidency Project: UC Santa Barbara] * [http://www.politicalresources.net/ Political resources on the net] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090215235558/http://www.politicalresources.net/ |date=2009-02-15 }} {{Projektoj|q=Partio|n=Kategorio:Politikaj partioj}} {{Havenda artikolo|Partio (politiko)}} {{Elstara}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Politikaj partioj| ]] nvbn2mrc85nipq23dahxeqm0on5pycn 0 43901 9378080 9366750 2026-05-20T04:49:49Z Sj1mor 12103 /* Fandangoj */ 9378080 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Sargent John Singer Spanish Dancer.jpg|eta|''Hispana dancistino'', pentraĵo de Sargent John Singer]] [[Dosiero:Belen maya.jpg|eta|250ra|''Dancistino de Flamenko Belén Maya'', foto farita de Gilles Larrain en 2001.]] [[Dosiero:Flamenco en el Palacio Andaluz, Sevilla, España, 2015-12-06, DD 12.JPG|eta|250ra|Dancistinoj de Flamenko en [[Seviljo]] 2015.]] [[Dosiero:Theatre Flamenco Work Sample.webm|eta|250ra|Teatro Flamenko laborekzemplo.]] '''Flamenko''' estas la nomo de [[muziko]], [[kanto|kantado]] kaj [[danco]] tipaj de [[Andaluzio]]. Multaj studoj aperis pri kiamaniere aŭ kiuj estis la pioniroj de ĉi tiu arto. Laŭdire, temas pri cigana kant-stilo, tamen [[cigano]]j troviĝas tra la tuta mondo, ĉefe en [[Centreŭropo]], sed la flamenka arto ekzistas nur en Andaluzio<ref>''Flamenko'', ''Gazeto Andaluzia'', Aprilo-Junio 2014, paĝo 53.</ref> kaj rilataj areoj en apudaj aŭ neapudaj regionoj de [[Hispanio]]. La [[kanto|kantado]], la [[muzika ludado|ludado]] kaj la [[dancado]] estas la ĉefaj aspektoj de flamenko. Lastajn jarojn, la populareco de flamenko en Iberameriko estis tia ke en [[Gvatemalo]], [[Kostariko]], [[Panamo]], [[Salvadoro]] kaj [[Puertoriko]] aperis diversaj grupoj kaj akademioj de flamenko. En Japanio flamenko estas tiom populara ke tie estas pli da akademioj de flamenko ol en Hispanio.<ref>Mendoza, Gabriela, Ser flamenco no es una música, es un estilo de vida, 2011, El Diario de Hoy, paĝo 52 [http://www.elsalvador.com/mwedh/nota/nota_completa.asp?idCat=8615&idArt=5620732]</ref><ref>En Salvadoro la grupo ''Alma Flamenca'' estas konsiderata ĉefa reprezentanto kaj pioniro de tiu muzika movado. samloke [http://www.elsalvador.com/mwedh/nota/nota_completa.asp?idCat=8615&idArt=5620732]</ref> En novembro de [[2010]] la [[Unesco]] deklaris la flamenkon kiel [[Nemateria kultura heredaĵo]].<ref>[http://es.noticias.yahoo.com/5/20101116/tlc-el-flamenco-es-declarado-patrimonio-d712def.html El flamenco es declarado Patrimonio Cultural Inmaterial de la Humanidad por la Unesco], Yahoo Noticias, [[16a de novembro]] 2010, konsultita samtage.</ref> == Deveno de la nomo == [[Dosiero:FeriaJerez2010-P1070104.JPG|eta|250ra|maldekstre|Dancado laŭ ''[[sevillanas]]''.]] Unu teorio asertas ke flamenko dankas sian nomon al [[Flandrio|flandroj]]. En la [[hispana lingvo]], la adjektivo [[flandra lingvo|"flandra"]] estas ''"flamenco"''. En Hispanujo, dum la 13a jarcento, oni uzis tiun adjektivon por ruĝvizaĝuloj, ĉar flandroj estis la prototipo de loĝantoj de nordaj landoj. Poste la sama adjektivo donis nomon al la rozkolora birdo [[flamengo]] (aŭ [[fenikoptero]]; hispane ''"flamenco"''). Simile ĝi utilis por rozvizaĝaj virinoj, pro kio ĝia signifo transiris al tiu de "bel-aspekta, gracia" kaj, laŭvice, "eleganta, distinginda", "defia" kaj, fine, "ciganeca", kio aplikiĝis al tiu tipo de muziko, kantado kaj danco (laŭ la etimologia vortaro de la [[hispana]] de [[Joan Corominas]]). Laŭ Demófilo, nome patro de la poetoj [[Antonio Machado|Antonio]] kaj [[Manuel Machado]], kaj la unua kiu pristudis serioze la flamenkon, tiamaniere oni nomis la ciganojn en Andaluzio, ĉar ili estis nek maŭroj nek kastilianoj. La popola tradicio konis nur maŭrojn, kastilianojn kaj centr-eŭropanojn, ĉi tiuj lastaj ''flandroj'', tio estas en hispana "flamencos". Ankaŭ [[George Borrow]] en sia libro ''Los Zincali: los gitanos de España'' de la jaro 1841 asertis ke la ciganoj estis konataj en Andaluzio kiel "flamencos", tio estas ''flandroj''.<ref>''Flamenko'', ''Gazeto Andaluzia'', Aprilo-Junio 2014, paĝoj 53-54.</ref> [[Dosiero:LaPaquera-P1060452.JPG|eta|Monumento al [[La Paquera]].]] Ne certas kial la ciganoj estis nomitaj "flamencos", tamen estas multaj informoj pri la fakto ke tio havis ĵargonan originon, kun la termino "flamenco" ene de la vorttrezoro kutima al la slango de ŝtelistoj. Tiu teorio asertas, ke "flamenco" derivas el ''flamancia'', nome vorto kiu devenas el "flama" (flamo) kaj kiu slange aludas al la arda temperamento de ciganoj. En tiu senco la vortaro de la [[Real Academia Española]] diras, ke "flamenco" signifas populare "chulo o insolente" (insolenta, impertinenta), kiel ekzemple ĉe la esprimo "ponerse flamenco" (flamenkiĝis kiel impertinenti). Laŭ signifo simila, la termino "flamenco" estas uzata kiel sinonimo de "tranĉilo" kaj de "kverelo" fare de Juan Ignacio González del Castillo, en sia [[sainete]] ''El soldado fanfarrón'' (ĉ. 1785). Tamen, [[Serafín Estébanez Calderón]], kiu en siaj ''Escenas andaluzas'' (1847) montris la unuajn priskribojn de situacioj klare flamenkaj, ne uzis tiun nomon por difini ilin. Ankaŭ [[Blas Infante]], patro de la andaluzia patrujo, studis la aferon. Laŭ li, la [[moriskoj]] kiuj ne kristaniĝis komence de la [[16a jarcento]], tio estas [[mudeĥaro]]j, devis fuĝi. Do, ili kuniĝis al alia popolo ankaŭ persekutata kaj marĝenata, kvankam akceptata: la ciganoj. Tiuj moriskoj, konataj kiel ''fellah min gueir ard'' (kamparanoj sen tero), integriĝis al la cigana popolo kaj ilian kanto-stilon asimilis la ciganoj. Nenia pruvo pravigas tiun teorion, tamen oni devas agnoski, ke la flamenka kantado estas multe pli simila al tiu de la moriskoj ol al tiu de la ciganoj mem.<ref name="Flamenko, 2014">''Flamenko'', ''Gazeto Andaluzia'', Aprilo-Junio 2014, paĝo 54.</ref> Ankaŭ laŭ alia esploristo, nome pastro García Barrios, la vorto ''flamenko'' devenus el arabaj vortoj ''fellah mangu'' signifantaj "kanto de kamparanoj". Fakte la flamenka kantado neniel rilatas al la kantado kaj dancado de aliaj ciganaj popoloj, kiel tiuj de Centreŭropo, sed al tiu de la islamanoj.<ref name="Flamenko, 2014"/> Tamen ankaŭ ne ekzistas simileco inter la andaluzia muziko kaj flamenko. Andaluziaj muziko kaj dancado devenas de la kastilia konkero nome ''[[Reconquista]]'' de la lando. Tiele, ekzistas ''fandangoj'' kaj en Andaluzio kaj en [[Kastilio]]; la ''verdiales'', tipa malaga dancado kaj kantaĵo, ne estas flamenko; kaj aliaj stiloj, kiel ''vito'' aŭ ''[[sevillanas]]'' ne estas pure flamenka arto. Do, oni povas aserti, ke la flamenko estas moriska-cigana kanto-stilo kiu de antaŭ kelkaj jarcentoj kunloĝis kun aliaj muzikoj en Andaluzio kaj kompreneble, ambaŭ intermiksiĝis, sed la flamenko ne estas esence andaluzia, sed cigana arto, cigana kaj moriska. Fakte la flamenka kantado estis ĝis antaŭ kelkaj jardekoj esence minoritata arto, pli malpli disvastigita. La kultura mikso kiu okazis en Andaluzio (indiĝenaj, islamanoj, ciganoj, kastiliaj enmigrintoj, judoj ktp.) helpis le aperon de tiu ĝenro. === ''Cante jondo'' === [[Dosiero:Monumento Antonio de Canillas.jpg|250ra|eta|Monumento al Antonio de Canillas en lia naskiĝvilaĝo.]] Laŭ la oficiala hispana vortaro de la RAE, "cante jondo" estas "el más genuino cante andaluz, de profundo sentimiento" (la plej pura andaluza kantado, de profunda sento). Tiu vortaro akceptas same la esprimojn "cante jondo" aŭ "cante hondo", ĉar la termino "jondo" ne estas pli ol la [[Andaluza dialekto|andaluza dialekta parolmaniero]] de la vorto "hondo" (profunda), kun la karaktera ho-prononcado de la /h/ devena el la latina /f/ kiu iĝas sensona en la nuna hispana. Tamen Máximo José Kahn asertis, ke la termino "jondo" devenas de la [[hebrea|hebrea esprimo]] "jom-tob" aŭ "yom-tob", finaĵo uzita por kelkaj [[judismo|sinagogaj kantoj]].<ref>MEDINA AZARA (pseŭdonimo de Máximo José Kahn). "Cante jondo y cantares sinagogales" en ''Revista de Occidente''. Madrid. 1930.</ref> Laŭ García Matos kaj Hipólito Rossy, ne ĉiu flamenka kanto estas ''cante jondo''.<ref>GARCÍA MATOS, Manuel. "Cante flamenco, algunos de sus presuntos orígenes" en ''Anuario Musical'' nº 5. 1950. Paĝo 99. ROSSY, Hipólito. ''Teoría del Cante Flamenco''. Barcelona. 1966. Paĝo 15.</ref> [[Manuel de Falla]] konsideris, ke ''cante jondo'' estis la antikva kantado, dum flamenko estas la moderna kantado.<ref>DE FALLA, Manuel. "El cante jondo", en ''Escritos sobre Música y Músicos''. Enkonduko kaj notoj de SOPEÑA, Federico. Eld. Espasa Calpe. Colección Austral nº 53. Madrid. 1972. ISBN 84-239-1853-X.</ref> == Distingo inter flamenko kaj andaluza folkloro == La stilo flamenka formiĝis dum la [[19a jarcento]], super la subtavolo de la tradiciaj muziko kaj danco de Andaluzio, kies deveno estas ege antikvaj kaj diversaj. Tamen la flamenko ne estas la folkloro de Andaluzio (komponita de ''seguidillas'', ''[[sevillanas]]'', fandangoj, ''verdiales'', trovoj, ''chacarrá'' [ĉakaRA], ''vito''...), sed arta ĝenro fundamente sceneja. La flamenko, kvankam baziĝas ĉefe sur la andaluza folkloro, estas ĝenro tiom stiligita kaj kompleksa ke la averaĝa andaluzo, eĉ se bone trejnita por muziko, estas malkapabla ĝuste ludi flamenkon. Fakte, en iu ajn momento de sia historio la flamenko ĉesis esti muziko fare de minoritato, pli malpli disvastigita. La apero de profesiaj kantistoj nome ''cantaores'' (anstataŭ la ĝuste hispanlingvaj ''cantantes'' aŭ almenaŭ ''cantadores'') kaj la transformado de la popola kantado fare de ciganoj, faris, ke ilia stilo malproksimiĝis konsiderinde el la tradiciaj kantotipoj. La flamenko submetas ĉion popularan al stiligo tiom grandan ke ĝi direktas sin al ĉio klera, sed sen perdi sian popolan guston. Eĉ tiele la flamenko estas konsideratas [[Vidindaĵo|turisma allogaĵo]] unuaranga por [[Andaluzio]],<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.uca.es/es/cargarAplicacionNoticia.do?identificador=2975 |titolo=Expertos en flamenco debaten sobre sus posibilidades como activo turístico en la Universidad |alirdato=2014-05-12 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20151026021402/http://www.uca.es/es/cargarAplicacionNoticia.do?identificador=2975 |arkivdato=2015-10-26 }}</ref> kaj kiel spektaklo kaj kiel arto studota kaj studenda eĉ por [[doktoro|doktoriĝo]].<ref>[http://www.doctorado.us.es/web/guest/estudios-avanzados-de-Flamenco-un-analisis-interdisciplinar Estudios Avanzados de Flamenco: Un Análisis Interdisciplinar]</ref> == Historio == [[Dosiero:EMILIO BEAUCHY, Café cantante, hacia 1885, copia a la albúmina.jpg|eta|300ra|maldekstre|Kantotrinkejo en [[Sevilo]], ĉirkaŭ [[1888]]. Foto de Emilio Beauchy.]] En la jaro [[1783]] la reĝo [[Karlo la 3-a]] promulgis leĝon por reguli la socian situacion de la ciganoj en Hispanio. Temis pri tre grava afero, ĉar ĝis tiam la ciganoj estis persekutitaj, vere danke al tiu leĝo la socia afero de la ciganoj ne solviĝis definitive, tamen, almenaŭ, pliboniĝis. Post la [[Hispana Milito de Sendependiĝo|napoleona invado de Hispanio]] aperis nacia konscio en la lando; fronte al tiuj kiuj admiris la francan liberecan kulturon aperis tiuj kiuj sentis rasan fierecon, jen fronte al la francumitaj intelektuloj troviĝis la popol-tradiciuloj. Krome, la unuaj [[Romantikismo|romantikaj vojaĝantoj]], ĉefe britaj kaj francaj, elstarigis la ciganan kaj andaluzian popolojn kiel tiu pleje hispana. Do, la flamenka arto estis internacie ekkonata.<ref>''Flamenko'', ''Gazeto Andaluzia'', Aprilo-Junio 2014, paĝo 55.</ref> Kiam George Borrow vizitis Andaluzion en la jaro [[1850]] li skribis pri flamenkaj familiaj spektakloj en la grotoj de [[Sacromonte]] en [[Granado]] kaj en [[Triano]] en [[Sevilo]]. Ankaŭ estis tre konata la flamenka arto en [[Jerezo]]. En la jaro 1842 malfermiĝis la unua "flamenka kanto-trinkejo" en Sevilo; temis pri noktaj salonoj kie oni okazigis flamenkajn spektaklojn, kvankam ili ne estis tre rekomendindaj lokoj por la ĝenerala publiko, ĉar ene de ĝi kutime okazis akraj disputoj.<ref>''Flamenko'', ''Gazeto Andaluzia'', Aprilo-Junio 2014, paĝo 56.</ref> Danke al tio neciganoj eklernis kanti kaj danci flamenk-stile. Silverio Franconetti, italdevena sevilano, estis la plej fama necigana flamenka kantisto; li malfermis sian propran flamenkan kanto-trinkejon en la jaro 1881; okazis tie "kanto-luktoj" inter la plej famaj flamenkaj kantistoj de tiu epoko, ĉar Franconetti ŝatis defii la ceterajn kantistojn antaŭ la publiko de sia trinkejo. Naskiĝis tiam la unuaj profesiaj flamenkaj kantistoj, tio estas, la flamenka arto eliris el la privataj ciganaj hejmoj kaj kampadejoj.<ref>samloke</ref> [[Dosiero:Caracol 001.jpg|300ra|eta|Bronza statuo de Manolo Caracol en la Promenejo de Herkulo de Sevilo, farita en 1990 de Sebastián Santos Calero.]] Fine de la [[19a jarcento]] kaj fare de la hispanaj intelektuloj, ĉefe ĉirkaŭ la nomata [[Generacio de la 98a]], aperis kultura rifuzo kontraŭ ĉio kio povis aspekti hispaneska, inter tiuj aferoj la [[taŭrludado]] kaj la flamenka arto, aktivaĵoj kiuj tre ofte iris kune. Oni eĉ diris, ke ĉi tiuj estis la origino de la malboneco en Hispanio, pro la fakto, ke en Eŭropo ekzistis nek la taŭrludado nek la flamenko kaj ĉiuj eŭropaj ŝtatoj estis kulture kaj socie pli progresemaj ol Hispanio. La tiutempaj intelektuloj konsideris, ke la flamenka arto estis io apartenanta al la plej malsupraj sociaj klasoj. La ĉefa kontraŭanto ĉefe de la taŭrludado estis Eugenio Noel, ĉe kiu flamenko estis ankaŭ same malinda. Esceptoj inter tiuj tiamaj intelektuloj estis la fratoj Manuel kaj [[Antonio Machado]], kiuj lernis la gravecon de flamenko jam de la patro kaj de aliaj parencoj flamenkologoj. === La 20a jarcento === Tamen, komence de la [[20a jarcento]] la flamenka stilo altiris la atenton de muzikistoj kaj poetoj. Tiel, [[Federico García Lorca]] kaj [[Manuel de Falla]] organizis konkurson pri ''cante jondo'' (profunda kanto). Ambaŭ artistoj vidis la flamenkon, ne kiel scenan artan ĝenron, sed male kiel popolan folkloron. La celo de ĉi tiu unua konkurso estis favorigi la partoprenon ne de profesiaj kantistoj, sed de tiuj tute amatoraj, ĉar, laŭ la organizantoj, nur fore de la profesieco estis eble trovi la plej profundajn kaj purajn radikojn de la flamenko. Atingis la unuan premion de tiu konkurso "El Tenazas" kaj Manuel Ortega, tiam nur 8-jaraĝa kaj kiu post kelkaj jaroj estus amase konata kiel [[Manolo Caracol]] (manĉjo heliko). Kvankam vere, la konkurso ne estis ege sukcesa, ja oni altiris la atenton de la tiutempaj intelektuloj, la tiel nomata ''[[generacio de la 27a]]'', kiuj agnoskis la flamenkan arton kiel manifestadon de la popola kulturo.<ref>''Flamenko'', ''Gazeto Andaluzia'', Aprilo-Junio 2014, paĝo 57.</ref> Jam antaŭe, de 1920 ĝis 1955 la flamenkaj spektakloj estis organizitaj en taŭrludejoj kaj teatroj, sub la nomo de "Ópera flamenca" (flamenka opero). Tiu nomo estis ekonomia strategio de la organizantoj, ĉar la opero pagis impostadon nur de 3% dum la aliaj spektakloj pagis ĝis 10%. En tiu epoko la flamenkaj spektakloj etendiĝis tra tuta Hispanio kaj eĉ al ĉefaj urboj de la mondo. La granda sukceso kaj socia kaj komerca atingita de la flamenko tiuepoke forpelis el la scenejoj kelkajn el la plej antikvaj kaj sobraj kantotipoj, favore al pli malpezaj, kiaj ''cantiñas'' aŭ ĉefe fandangoj, el kiuj oni kreis multajn personajn versiojn. La puristaj (fundamentistaj) kritikistoj atakis tiun malgravigon de la kantado, same kiel la uzadon de la [[falseto]] kaj de la triviala stilo [[Sakŝalmo|sakŝalmeca]]. [[Dosiero:Camarón de la Isla y Paco de Lucía.jpg|eta|maldekstre|Camarón de la Isla kaj Paco de Lucía]] La epoko de la ''flamenka opero'' estis ora epoko de la flamenka kantado ĉefe fare de famaj kantistoj kiaj Antonio Chacón, Manuel Torre, [[La Niña de los Peines]], [[Pepe Marchena]] kaj [[Manolo Caracol]]. Post la [[Hispana Enlanda Milito]] la flamenko intermiksiĝis en la scenejo kun la [[koplo]], kiu estis adoptita de la politika reĝimo de la [[frankismo]] kiel la plej grava kaj taŭga arta manifestacio por la tiutempa hispana popolo. Fakte la nova reĝimo ne fidis je la fidindeco de la flamenko rilate al la nova kulturo. Dum la [[1980-aj jaroj]] aperis nova generacio de flamenkaj artistoj, influigitaj de kantistoj kiaj [[Camarón de la Isla]] aŭ Morente kaj gitarludistoj kiaj [[Paco de Lucía]]. Ĉi tiuj artistoj ankaŭ interesiĝis pri aliaj muzik-stiloj, kiaj [[popo]], [[rok-muziko]], [[ĵazo]] ktp. Tiele naskiĝis la nova flamenko, kiu estas tute malsimila al tiu antikve pura flamenka kantado. === La flamenkologio === [[Dosiero:Pacodelpozow1.jpg|eta|dekstre|Paco del Pozo]] El la [[1950-aj jaroj]] ekpublikiĝis multaj studoj kaj antropologiaj kaj muzikologiaj pri la flamenko. En 1954 [[Hispavox]] publikigis la unuan flamenkan antologion nome ''Antología del Cante Flamenco'', sonregistraĵo kiu estis enorma disvastigilo en sia epoko, dominita de la orkestrita kantado kaj, konsekvence, senesencigita. En 1955 la argentina intelektulo Anselmo González Climent, publikigis eseon nome ''Flamencología'', per kiu termino li nomigis la "aron de konoj, teknikoj ktp., pri la flamenkaj kantado kaj dancado". Tiu libro dignigis la studadon de flamenko per aplikado de la metodologio akademia propra de la [[muzikologio]] kaj utilis kiel bazo por la postaj studoj pri tiu ĝenro. Sekve, en la jaro 1956 oni organizis en Kordovo la Nacian Konkurson pri ''Cante Jondo'' (profunda kantado) kaj nur du jarojn poste fondiĝis en Jerezo la Katedro de Flamenkologio,<ref>[http://www.lavozdigital.es/jerez/v/20111217/jerez/flamencologo-historiador-20111217.html Flamencólogo e historiador]</ref> nome la plej antikva institucio akademia dediĉita al studado, la enketado, konservado, helpo kaj defendo de la flamenka arto. Simile, aperis la libro ''Mundo y formas del cante flamenco'' de la kordova poeto Ricardo Molina kaj la sevila flamenka kantisto Antonio Mairena. Sur tiu ĉi verko, biblio de la flamenko, oni rakontas la historion de ĉiuj flamenkaj kantoj kaj oni diferencas la grandajn kantojn, tiuj pure ciganaj, de la malgrandaj kantoj, kiuj estus nur andaluziaj kaj amerikaj folkloraj kantoj flamenkigitaj.<ref>''Flamenko'', ''Gazeto Andaluzia'', Aprilo-Junio 2014, paĝo 58.</ref> Tamen oni defendas erare ke la flamenko estis verko nur de ciganoj, kiuj tenis ĝin intime ĝis kiam ili faris el ĝi profesion. Same tiu libro diferencas inter la granda kantado (pure cigana) kaj la malgranda kantado (flamenkigo de la folkloraj andaluzaj kaj koloniaj kantoj). Tiele la verko de Molina kaj Mairena, enkondukis en flamenkologion la "ciganisman tezon" kaj la "neojondismo" (novprofundismon) kiel studlinioj. Dum multe da tempo la mairenismaj principoj estis tenitaj praktike kiel nedisputeblaj, ĝis la respondo de aliaj fakuloj kiuj prilaboris la "andaluziisman tezon", kiu defendis, ke la flamenko estis produkto pure andaluza, ĉar disvolviĝis entute ene de tiu regiono kaj ĉar ties bazaj kantotipoj derivas el la andaluza folkloro. Same tiuj defendis, ke la ciganoj andaluzaj estis kontribuintaj rimarkinde al ties formado, substrekante la esceptecon de la flamenko inter la ciganaj muzikoj kaj dancoj de aliaj partoj de Hispanio kaj Eŭropo. La uniigo de la ciganisma kaj la andaluzisma tezoj rezultis al ĝenerala akceptado nuntempe. Resume, inter la jaroj 1950 kaj 1970, la flamenko iĝis el simpla spektaklo studcelo. === La flamenka fuzio === [[Dosiero:ElLebrijano-P1060443.JPG|eta|[[El Lebrijano]].]] En la [[1970-aj jaroj]] en Hispanio sentiĝis deziroj de sociaj kaj politikaj ŝanĝoj kaj la hispana socio jam estis sufiĉe influita de diversaj muzikaj stiloj venitaj el la resto de Eŭropo kaj ĉefe el [[Usono]]. Same ekzistis nombraj kantistoj kiuj estis kreskintaj per aŭskultado al Antonio Mairena, Pepe Marchena kaj Manolo Caracol. La kombino de ambaŭ faktoroj rezultis en periodo revolucia ankaŭ por la flamenko nome ''Fusión Flamenca'' (flamenka fuzio). La muzikmanaĝero José Antonio Pulpón ludis gravan rolon tiudirekte, ĉar pelis la kantiston Agujetas al kunlabodo kun la sevila grupo de [[andaluza rok-muziko]] nome [[Smash (bando)|Smash]], nome la paro plej revolucia ekde Antonio Chacón kaj Ramón Montoya, iniciante novan vojon por la flamenko. Same oni permesis la artan unuigon inter la fama gitarludisto [[Algeciras|algecira]] [[Paco de Lucía]] kaj la fama kantisto [[San Fernando (Hispanio)|insulana]] [[Camarón de la Isla]], kiuj havigis kreivan plialtigon al la flamenko, kio rezultis en definitiva rompo kun la konservativismo de Mairena. Kiam ambaŭ artistoj ekkarieris soloe, Camarón iĝis mita kantisto kaj pro sia arto kaj pro sia personeco, kun multnombraj sekvantoj, dum Paco de Lucía refigurigis la muzikan mondon de flamenko, malferme al novaj influoj, kiaj la [[Muziko de Brazilo|brazila]], aŭ [[araba muziko]] aŭ [[ĵazo]] kaj ekuzante novajn muzikajn instrumentojn kiaj la [[frapskatolo]], la [[transversa fluto]], ktp. Aliaj elstaraj ludantoj en tiu procezo de forma renovigo de la flamenko estis Juan Peña [[El Lebrijano]], kiu kunigis la flamenkon kun la [[al-andalusa muziko]], kaj [[Enrique Morente]], kiu laŭlonge de sia longa arta kariero moviĝis inter la purismo de siaj ekaj registraĵoj kaj la mikseco kun la [[rok-muziko]]. En [[2011]] tiu fuzia stilo ekkoniĝis en [[Barato]] danke al María del Mar Fernández, kiu aperas en la prezenta filmeto de la filmo ''Zindagi Na Milegi Dobara'', titole ''Señorita''.<ref>[http://www.lasprovincias.es/videos/cultura/cine/1099602215001-senorita-cancion-pelicula-solo-vive-taquillazo-bollywood.html Video de la canción Vídeoclib de la película]</ref> Tiu filmo estis vidata de pli ol 73 milionoj da spektantoj. === La nova flamenko === [[Dosiero:MaluLive.jpg|eta|maldekstre|150ra|Malú en koncerto en [[Granado]] en [[2013]].]] En la [[1980-aj jaroj]] aperis tiele nova generacio de flamenkaj artistoj kiuj jam estis ricevintaj la influon de Camarón, Paco de Lucía, Morente, ktp. Tiuj artistoj montris pli grandan intereson por la popola [[urba muziko]] kiuj tiam estis renoviginte la muzikan panoramon en Hispanio, nome estis la epoko de la [[Madrida Movida]]. Inter ili elstaras [[Pata Negra]], kiuj fuziigis flamenkon kun la [[bluso]] kaj la [[Rok-muziko|roko]], [[Ketama]], de inspiro el [[pop-muziko]] kaj [[kuba muziko]] kaj [[Ray Heredia]], kreinto de propra muzika universo kie la flamenko okupas centran lokon. Fine de tiu jardeko kaj dum la tuta venonta la sonentrepreno Nuevos Medios lanĉis multajn muzikistojn laŭ la etikedo ''Nova Flamenko'', per troa kaj neĝusta uzado de la etikedo "flamenko" kun celo pure komerca. Tiele tiu nomo grupigis muzikistojn tre diferencajn inter si, kaj ludistoj de orkestreca flamenko, kaj muzikistoj de rok-, pop- aŭ [[kuba muziko]] kies unika ligo kun la flamenko estas la similo de ties voĉa tekniko kun tiu de la veraj flamenkaj kantistoj, foje ties familiaj devenoj aŭ eĉ cigana origino; ekzemploj estas [[Rosario Flores]], filino de [[Lola Flores]], aŭ la fama kantistino [[Malú]], nevino de [[Paco de Lucía]] kaj filino de Pepe de Lucía, kiu spite simpatii kun la flamenko kaj teni ĝin en sia diskaro pluis per persona stilo kaj restis en la muzika industrio per siaj propraj meritoj. Krome, tiuj foriras el ĉiu ajn strukturo de klasika flamenko, dum malaperis ĉiuj restoj de la flamenka ritmo, tonaj manieroj kaj de la melodiaj strukturoj propraj de la ''palos'' (flamenkaj kantotipoj).<ref>[http://www.sibetrans.com/trans/trans8/steingress.htm ''La hibridación transcultural como clave de la formación del Nuevo Flamenco (aspectos histórico-sociológicos, analíticos y comparativos)''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100329053126/http://www.sibetrans.com/trans/trans8/steingress.htm |date=2010-03-29 }}, de Gerhard Steingress.</ref> Tamen la fakto ke multaj muzikistoj de tiu nova stilo estas krome rekonitaj kantistoj, kiaj [[José Mercé]], [[El Cigala]] kaj aliaj, helpis konsiderigi kiel flamenko ĉion kion ili mem ludas, kvankam ilia ĝenro estas sufiĉe diferenca el la klasika flamenko. Male, aliaj nuntempaj artistoj, kiaj la grupoj [[O'Funkillo]] kaj [[Ojos de Brujo]], sekvinte la vojon de [[Diego Carrasco]], uzas muzikajn stilojn neflamenkajn sed respektante la muzikan mezuron aŭ metrikan strukturon de kelkaj tradiciaj kantotipoj. Same ekzistas kantistoj enciklopediaj kiaj [[Arcángel]], [[Miguel Poveda]], [[Mayte Martín]], [[Marina Heredia]], [[Estrella Morente]] aŭ [[Manuel Lombo]] kiuj, sen rezigni pri la artaj kaj ekonomiaj profitoj de la fuzio kaj de la nova flamenko, plutenas en siaj ludadoj pli grandan pezon de tio flamenka konsiderita en la plej klasika senco de la termino, kio supozigas gravan revenon al origino. La interveno de la publikaj hispanaj instancoj favore al la helpo al la flamenko estas ĉiutage pli kaj pli granda. Tiudirekte ekzistas la Andaluza Agentejo por la Disvolvigo de la Flamenko, dependa el la Kultura Subministerio de la [[Junta de Andalucía]] kaj aktuale oni konstruas en [[Jerez de la Frontera]] la ''Ciudad del Flamenco'' (flamenka urbo), kiu loĝigos la ''Nacian Centron de Flamenka Arto'', dependa el la Ministerio de Kulturo, kiu klopodos kanaligi kaj ordigi la iniciatojn pri tiu arto.<ref>Diario El Economista, 26a de junio de 2008 http://ecodiario.eleconomista.es/espana/noticias/611674/06/08/Cadiz-Cultura-confirma-que-el-Centro-Nacional-de-Flamenco-de-Jerez-canalizara-todas-las-iniciativas-sobre-este-arte.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140512222820/http://ecodiario.eleconomista.es/espana/noticias/611674/06/08/Cadiz-Cultura-confirma-que-el-Centro-Nacional-de-Flamenco-de-Jerez-canalizara-todas-las-iniciativas-sobre-este-arte.html |date=2014-05-12 }} ''Cultura confirma que el Centro Nacional de Flamenco de Jerez canalizará todas las iniciativas sobre este arte'' Alirita la [[20an de oktobro]] 2009.</ref> Krome, la andaluzaj aŭtoritatoj pri eduksistemo studas enmeti flamenkon en siaj devigaj edukaj planoj.<ref>[http://www.diariodejerez.es/article/jerez/854166/nuevo/paso/la/junta/para/incluir/flamenco/curriculo/escolar.html Nuevo paso de la Junta para incluir el flamenco en el currículo escolar]</ref> == Famaj gekantistoj kaj muzikistoj == [[Dosiero:Perladecadiz.JPG|eta|Monumento al «La Perla de Cádiz» en Kadizo.]] {{Div col|cols = 4}} * [[Carmen Amaya]] * Juan Breva * [[El Cabrero]] * [[Camarón de la Isla]] * Antonio de Canillas * [[Manolo Caracol]] * Antonio Chacón * [[Chiquetete]] * Cojo de Málaga * Montse Cortés * Curro de Utrera * [[Porrina de Badajoz]] * [[Diego el Cigala]] * Dolores Vargas * [[Rafael Farina]] * Francisco Lema "Fosforito" * [[Pastora Imperio]] * [[Lole y Manuel]] * Antonio Mairena * [[José Menese]] * [[José Mercé]] * [[Miguel de Molina]] * [[Antonio Molina]] * Enrique Montoya * [[Enrique Morente]] * [[La Niña de los Peines]] * Niña de Antequera * La Niña de La Puebla * Ginesa Ortega * [[La Paquera de Jerez]] * [[Niña Pastori]] * [[Juan Peña "El Lebrijano"]] * Pepa de Utrera * Pepe el de la Matrona * La Perla de Cádiz * Perlita de Huelva * El Pescaílla * [[Manolo Sanlúcar]] * [[Juanito Valderrama]] {{Div col end}} == Kantotipoj == === Laŭ alfabeta ordo === [[Dosiero:Flamenkoarunda.JPG|eta|dekstre|300ra|Kantado kaj dancado flamenkaj dum la [[73-a Hispana Kongreso de Esperanto]] okazinta en [[Arundo]].]] [[Alboreá]] | [[Alegrías]] | [[Bambera]] | [[Bandolá]] | [[Bulerías]] | [[Cabales]] | [[Campanilleros]] | [[Cantiña]] | [[Caña (flamenko)|Caña]] | [[Caracoles (muziko)|Caracoles]] | [[Carcelera]] | [[Cartagenera]] | [[Colombiana (muziko)|Colombiana]] | [[Andaluza koplo]] | [[kordobo (muziko)|kordobo]] | [[Corríos]] | [[Debla]] | [[Fantazio (muziko)|Fantazio]] | [[Fandango]] | [[Fandanguillo]] | [[Farruca]] | [[Galeras (muziko)|Galeras]] | [[Garrotín]] | [[Granaína]] | [[Guajira (muziko)|Guajira]] | [[Jabegote]] | [[Jabera]] | [[Jota (flamenko)|Jota]] | [[Liviana]] | [[Malagueña]] | [[Mariana (muziko)|Mariana]] | [[Martinete (muziko)|Martinete]] | [[Media (muziko)|Media]] | [[Media granaína]] | [[Milonga (muziko)|Milonga]] | [[Minera (flamenko)|Mineras]] | [[Mirabrás]] | [[Murciana (flamenko)|Murciana]] | [[Lulkanto|Nana]] | [[Petenera]] | [[Polo (muziko)|Polo]] | [[Romance (flamenko)|Romance]] | [[Romeras]] | [[Rondeña]] | [[Rumba]] | [[Saeta (muziko)|Saeta]] | [[Seguirilla|Seguiriya aŭ Siguiriya]] | [[Serranas]] | [[Sevillana (muziko)|Sevillana]] | [[Soleá (flamenko)|Soleá]] | [[Tango (flamenko)|Tango]] | [[Tanguillo]] | [[Taranto (muziko)|Taranta aŭ Taranto]] | [[Tientos]] | [[Toná]] | [[Trillera]] | [[Verdiales]] | [[Vidalita]] | [[Zambra mora|Zambra]] | [[Zorongo]] === Laŭ stiloj: puraj, fandangoj kaj aliaj === [[Dosiero:Montse Cortes en Malaga en Flamenco (23 de agosto de 2007).jpg|eta|dekstre|La kantistino Montse Cortés.]] [[Dosiero:Carmen Linares-11.jpg|eta|La kantistino Carmen Linares kun gitarludisto.]] ==== Puraj kantoj ==== * ''Caña'' (kano): la plej baza kaj pura el la flamenkaj kantoj, kelkaj esploristoj eĉ asertas, ke ĝi estas pra-flamenka kanto bazita sur antikva andaluzia kanto. * ''Carcelera'' (prizona): kanto tradicie kantita de la malliberigitoj kaj preskaŭ ĉiam temanta pri justicaj aferoj. * ''Cantiñas'': vigla kanto kiu naskiĝis en la urbo [[Kadizo]], temanta ĉiam pri festaj aferoj. * ''Debla'': Kanto sen gitar-akompanado. La nomo devenas de la kreinto de ĉi tiu kanto Blas Barea, do temas pri “kanto de Blas” aŭ “Debla”. * ''Martinete'' (marteleto): naskiĝis ĉi kanto en la ciganaj forĝejoj, la temo ĉiam estas malfeliĉaj okazintaĵoj kaj la ritmo monotona. * ''Saeta'' (sageto): popola kanto kiu memorigas la suferojn de Jesukristo dum liaj lastaj tagoj. Pro tio ĉiam oni kantas dum la paska ĵaŭdo aŭ vendredo okaze de religiaj paradoj. * ''Seguiriya'': primitiva flamenka kanto, temanta pri pasio, amo, malamo aŭ tragedio. * ''Tango'': kvankam ĉiu zono havas sian propran tangon (Kadizo, Triano, Jerezo, Malago, Badajozo…), temas ĉiam pri dancebla kanto kiu poste devenigis aliajn similajn stilojn en Ameriko. * ''Toná'': tre antikva kanto, ĝi estas la cigana adapto de antikva kastilia balad-kanto. * ''Tientos'': tre simila al tango, kvankam kun pli malrapida ritmo. * ''Polo'': bazita sur antikvaj andaluziaj danceblaj kantoj. * ''Liviana'': bazita sur la ''seguiriya'', sed multe pli leĝera. Temas pri kamparana kanto sen gitar-akompanado. * ''Serrana'' (montaranino): tipa kanto de la [[Arunda Montaro]], temas ankaŭ pri kamparana kanto. * ''Alegría'' (ĝojo): naskiĝis ĉi tiu kanto-stilo en la kadiza zono, temas pri festa kaj plenĝoja kanto kie la dancado ĉefrolas. * ''Romeras'' (pilgrimantino): similas al la kanto ''alegrías'', tamen ĝi devenas el [[Sevilo]]. * ''Mirabras'': temas pri la plej spektakla kanto kun dancado en la flamenka arto, la ritmo estas gracia, vigla kaj ondumanta. * ''Caracoles'' (helikoj): bazita sur la kadiza ''cantiña'', verdire la origino de ĉi tiu kanto estas la flamenkaj spektakloj okazigitaj en Madrido fine de la [[19-a jarcento]]. * ''Alboreá'' (frumateniĝo): devenita el kastilia kanto, malofte la flamenka kantisto ludas ĉi kanton fore el ciganaj nuptoj. * ''[[Petenera]]'': la tekstoj de ĉi tiu kanto ĉiam estas tristaj, melankoliaj kaj la ritmo tre malrapida. * ''Bulería'': tipa kanto el Jerezo, temas pri festema kaj plenĝoja kanto. ==== Fandangoj ==== [[Dosiero:Juan Breva 3.jpg|eta|Juan Breva]] [[Dosiero:Plaque to the Flamenco Singers from Malaga 02.jpg|eta|Plakedo al la flamenkaj kantistoj de [[Malago]].]] * ''Fandango'': kvankam ofte oni konsideras la fandangon kiel tipan flamenkan kanton, verdire temas pri kastilia kanto-stilo kiun poste en Andaluzio oni flamenkigis. Temas pri kanto kaj dancado kie la [[kastanjeto]]j ludas specialan rolon. * ''Malagueña'' (malaganino): tipa malaga fandango. * ''Verdiales'': ĝi estas antikva kamparana fandango kun ritmo tre rapida kaj simplaj tekstoj. * ''Bandolá'': tre simila al la ''verdiales'', sed kun ununura kantisto kaj sen muzika akompanado. * ''Jabera'': antikva malaga fandango. * ''Jabegote'': ankaŭ temas pri malaga fandango, sed ĉi-foje ludita de la maristoj. * ''Rondeña'' (arundanino): malaga fandango kantita en la Arunda Montaro. * ''Granaína'' (granadino): tre simila al la malaga fandango, sed tipe granada. * ''Minera'' (ministino): fandango kantita de la ministoj en La Unión (Murcio) * ''Cartagenera'' (kartaĥenanino): devenas de la malagaj fandangoj kantitaj de la almerianoj elmigrintaj en [[Kartageno]]n, ne temas pri ministaj aferoj. * ''Taranta'': naskiĝis en la areo [[Almerio]]-[[Murcio]], ĝi estas la bazo de ĉiuj ministaj flamenkaj kantoj. * ''Tarantos'': tre simila al la ''taranta'', sed kun dancada akompanado. ==== Aliaj kanto-stiloj ==== Temas pri miksaĵoj inter kantoj kun flamenka deveno kaj aliaj amerikaj kaj andaluziaj stiloj kiel la ''bambera'', ''campanilleros'', ''colombiana'', ''farruca'', ''garrotín'', ''guajira'', ''mariana'', ''milonga'', ''nana'', ''rumba'', ''sevillanas'', ''trillera'', ''vidalita'', ''villancico'', ''zambra''… == La dancado == [[Dosiero:Ángeles Gabaldón-12.jpg|eta|La dancistino Ángeles Gabaldón.]] La [[dancado]], kune kun la kantado kaj la gitarludado, estas alia maniero esprimi la sentojn ene de la flamenka arto. Tamen, verdire, la dancist(in)o ludas la sentojn esprimatajn de la [[kantisto]], pro tio ne ĉiuj kanto-stiloj estas danceblaj. Kiel esprimiloj la dancist(in)o posedas sian proprajn brakojn, [[pojno]]jn, manojn, la korpan balanciĝon, la rond-irojn kaj la pied-klakadon. Ĉiu kanto-stilo havas sian propran ritmon por la dancado kaj kvankam en la plej pura flamenko ekzistas reguloj por tiuj movoj, nuntempe ĉiaj reguloj estas tute forgesitaj kaj la dancist(in)o eblas esprimi sin per la movoj kaj kvietiĝoj de li/ŝi preferata. Tio okazas, ekzemple, ĝuste en la momento kiam la kantist(in)o ekdancas, ĉar li/ŝi rajtas elekti tiun momenton, ekz. ĝuste antaŭ ekkanti, tuj post la unua verso de la kanto aŭ okaze de la falseto de la gitaro. La plej superba momento estas la ''escobilla'' (balaileto)¸ temas pri la momento kiam la dancist(in)o ludas rapidan ritmon pere de pied-klakado. La dancado povas havi unu aŭ du el tiuj momentoj kaj okaze de la fino de la dancado la dancist(in)o eĉ plirapidigas la [[ritmo]]n. == La gitaro == [[Dosiero:Grand Gala du Disque in de RAI. Gitarist Manitas de Platas uit Spanje, Bestanddeelnr 921-1451.jpg|eta|Manitas de Plata, franca cigana gitarludisto, en 1968]] [[Dosiero:alhambra 3f.jpg|eta|200ra|Flamenka gitaro kun du frapejoj.]] La [[gitaro]] estas la plej populara muzik-instrumento ĉe la flamenka arto. Verdire, ĝis antaŭ kelkaj jaroj temis pri la sola instrumento kapabla akompani la kantiston, tamen lastatempe kaj ĉefe okaze de la apero de la “nova flamenko” oni ekuzis aliajn muzikilojn, kiaj la [[piano]]n aŭ la muzik-skatolon. Sed tradicie, la gitaro estas la vera flamenka muzik-instrumento. La flamenka gitaro estas pli malgranda ol la normala hispana gitaro, ankaŭ pli leĝera. Pro tio, ĝia sonoreco estas pli malgranda kaj tio evitas la kaŝigon de la kantista voĉo. La gitarludisto uzas malsimilajn teknikojn, la plej gravaj estas la ''picado'' (stakato), tio okazas kiam la ludisto stakatas la kordon por sonorigi konkretan muzikan noton; kaj la ''rasgueo'' (pinĉado), kiam tri aŭ kvar [[fingro]]j de la gitar-ludisto pinĉas kelkajn kordojn. == En Esperanto == Oni vidis kiam naskiĝis la flamenka arto, kiamaniere la kantisto ludas en la scenejo, sed ĉu povas ekzisti ia rilato inter flamenko kaj [[esperanto]]? Jes, sendube. Kaj flamenko kaj esperanto estas esprimiloj kapablaj superi kian ajn landlimon, ne ekzistas bariloj kapablaj haltigi la esprimo-povon de la homo kaj onian kapablon dissendi tion kion oni sentas, ĉar ambaŭ aferoj estas internacie kompreneblaj. Se oni sin demandas kion oni sentas kiam oni ĉeestas flamenkan spektaklon aŭ kion oni sentas kiam oni uzas internacian lingvon, plejeble la respondo estos simila. Flamenko estas la maniero pere de kiu la animo esprimiĝas kaj tio povas okazi ankaŭ en esperanto. Ne temas nur pri ĝojoj aŭ feliĉoj, ankaŭ pri tristoj, seniluziigoj, misfortunoj, ĉio povas esti esprimata, la afero estas nur trovi la plej taŭgan esprimilon, pro tio inter flamenko kaj esperanto povas ekzisti rilaton nome inter la flamenko kiel kulturaĵo kaj esperanto kiel lingvo. == Vidu ankaŭ == * [[Duajara Festo de Flamenko]] * [[Muzeo de Flamenka Danco]] de [[Sevilo]] * ''[[Sevillanas]]'' * [[Palmeros]] == Notoj == {{Referencoj|2}} {{-}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=flamenk}} * [https://www.publico.es/politica/franco-cantaores-flamenco-republicanos-defensa-republica-franquismo.html Los cantaores de flamenco que murieron por defender la República y luchar contra Franco] Público, 18-11-2019, Pri la flamenkaj kantistoj kontraŭ la reĝimo de [[Francisco Franco]]. * [http://www.juntadeandalucia.es/cultura/web/publico/areas/minisitio.jsp?idA=8&men=1&pagc=8_1_1presentacion.jsp Agencia Andaluza para el Desarrollo del Flamenco] * [http://www.flamencoolimpico.com/ Flamenco Olímpico] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120930032149/http://www.flamencoolimpico.com/ |date=2012-09-30 }} Dokumenta filmo * [http://www.radiole.com/especiales/enciclopedia_flamenco/ ''Flamenco de la A a la Z''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120924003408/http://www.radiole.com/especiales/enciclopedia_flamenco/ |date=2012-09-24 }}: flamenka enciklopedio kun vortaro ĉe la [http://www.radiole.com/ retejo] de Radiolé. * [[Félix Grande|GRANDE]], Félix: ''Memoria del flamenco'', kun enkonduko de [[José Manuel Caballero Bonald]]. Galaxia Gutenberg/[[Círculo de Lectores]], Barcelona, 1991. ** [http://www.librosaguilar.com/uploads/ficheros/libro/primeras-paginas/200701/primeras-paginas-memoria-flamenco.pdf Teksto] en ''[[Portebla dokumentformo|PDF]]''. * Emilio Lafuente Alcántara (1825 - 1868): ''Cancionero popular. Colección escogida de seguidillas y coplas'', 1865. ** Vol. II: [http://books.google.es/books?id=bNv24CF7m-gC&dq=inauthor%3Aemilio%20inauthor%3Alafuente%20inauthor%3Aalcantara&lr=&as_drrb_is=q&as_minm_is=0&as_miny_is=&as_maxm_is=0&as_maxy_is=&as_brr=0&pg=PA5#v=onepage&q&f=false ''Coplas'']; teksto en [[Google Books]]. ** [https://sites.google.com/site/earabistasyafricanistas/indice-de-autores/emilio-lafuente-y-alcantara-1825-1868 Pri Emilio Lafuente Alcántara] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20151005171914/https://sites.google.com/site/earabistasyafricanistas/indice-de-autores/emilio-lafuente-y-alcantara-1825-1868 |date=2015-10-05 }}, frato de Miguel Lafuente Alcántara, ĉe la [https://sites.google.com/site/earabistasyafricanistas/ retejo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20151005170007/https://sites.google.com/site/earabistasyafricanistas/ |date=2015-10-05 }} ''Biblioteca Virtual de Arabistas y Africanistas Españoles''. {{Havenda artikolo|Flamenko}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Flamenko| ]] [[Kategorio:Dancoj]] [[Kategorio:Muzikaj ĝenroj]] [[Kategorio:Hispana muziko]] 902cjx4tj4nwqtijgrgey0e16sfp332 9378081 9378080 2026-05-20T04:50:07Z Sj1mor 12103 /* Famaj gekantistoj kaj muzikistoj */ 9378081 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Sargent John Singer Spanish Dancer.jpg|eta|''Hispana dancistino'', pentraĵo de Sargent John Singer]] [[Dosiero:Belen maya.jpg|eta|250ra|''Dancistino de Flamenko Belén Maya'', foto farita de Gilles Larrain en 2001.]] [[Dosiero:Flamenco en el Palacio Andaluz, Sevilla, España, 2015-12-06, DD 12.JPG|eta|250ra|Dancistinoj de Flamenko en [[Seviljo]] 2015.]] [[Dosiero:Theatre Flamenco Work Sample.webm|eta|250ra|Teatro Flamenko laborekzemplo.]] '''Flamenko''' estas la nomo de [[muziko]], [[kanto|kantado]] kaj [[danco]] tipaj de [[Andaluzio]]. Multaj studoj aperis pri kiamaniere aŭ kiuj estis la pioniroj de ĉi tiu arto. Laŭdire, temas pri cigana kant-stilo, tamen [[cigano]]j troviĝas tra la tuta mondo, ĉefe en [[Centreŭropo]], sed la flamenka arto ekzistas nur en Andaluzio<ref>''Flamenko'', ''Gazeto Andaluzia'', Aprilo-Junio 2014, paĝo 53.</ref> kaj rilataj areoj en apudaj aŭ neapudaj regionoj de [[Hispanio]]. La [[kanto|kantado]], la [[muzika ludado|ludado]] kaj la [[dancado]] estas la ĉefaj aspektoj de flamenko. Lastajn jarojn, la populareco de flamenko en Iberameriko estis tia ke en [[Gvatemalo]], [[Kostariko]], [[Panamo]], [[Salvadoro]] kaj [[Puertoriko]] aperis diversaj grupoj kaj akademioj de flamenko. En Japanio flamenko estas tiom populara ke tie estas pli da akademioj de flamenko ol en Hispanio.<ref>Mendoza, Gabriela, Ser flamenco no es una música, es un estilo de vida, 2011, El Diario de Hoy, paĝo 52 [http://www.elsalvador.com/mwedh/nota/nota_completa.asp?idCat=8615&idArt=5620732]</ref><ref>En Salvadoro la grupo ''Alma Flamenca'' estas konsiderata ĉefa reprezentanto kaj pioniro de tiu muzika movado. samloke [http://www.elsalvador.com/mwedh/nota/nota_completa.asp?idCat=8615&idArt=5620732]</ref> En novembro de [[2010]] la [[Unesco]] deklaris la flamenkon kiel [[Nemateria kultura heredaĵo]].<ref>[http://es.noticias.yahoo.com/5/20101116/tlc-el-flamenco-es-declarado-patrimonio-d712def.html El flamenco es declarado Patrimonio Cultural Inmaterial de la Humanidad por la Unesco], Yahoo Noticias, [[16a de novembro]] 2010, konsultita samtage.</ref> == Deveno de la nomo == [[Dosiero:FeriaJerez2010-P1070104.JPG|eta|250ra|maldekstre|Dancado laŭ ''[[sevillanas]]''.]] Unu teorio asertas ke flamenko dankas sian nomon al [[Flandrio|flandroj]]. En la [[hispana lingvo]], la adjektivo [[flandra lingvo|"flandra"]] estas ''"flamenco"''. En Hispanujo, dum la 13a jarcento, oni uzis tiun adjektivon por ruĝvizaĝuloj, ĉar flandroj estis la prototipo de loĝantoj de nordaj landoj. Poste la sama adjektivo donis nomon al la rozkolora birdo [[flamengo]] (aŭ [[fenikoptero]]; hispane ''"flamenco"''). Simile ĝi utilis por rozvizaĝaj virinoj, pro kio ĝia signifo transiris al tiu de "bel-aspekta, gracia" kaj, laŭvice, "eleganta, distinginda", "defia" kaj, fine, "ciganeca", kio aplikiĝis al tiu tipo de muziko, kantado kaj danco (laŭ la etimologia vortaro de la [[hispana]] de [[Joan Corominas]]). Laŭ Demófilo, nome patro de la poetoj [[Antonio Machado|Antonio]] kaj [[Manuel Machado]], kaj la unua kiu pristudis serioze la flamenkon, tiamaniere oni nomis la ciganojn en Andaluzio, ĉar ili estis nek maŭroj nek kastilianoj. La popola tradicio konis nur maŭrojn, kastilianojn kaj centr-eŭropanojn, ĉi tiuj lastaj ''flandroj'', tio estas en hispana "flamencos". Ankaŭ [[George Borrow]] en sia libro ''Los Zincali: los gitanos de España'' de la jaro 1841 asertis ke la ciganoj estis konataj en Andaluzio kiel "flamencos", tio estas ''flandroj''.<ref>''Flamenko'', ''Gazeto Andaluzia'', Aprilo-Junio 2014, paĝoj 53-54.</ref> [[Dosiero:LaPaquera-P1060452.JPG|eta|Monumento al [[La Paquera]].]] Ne certas kial la ciganoj estis nomitaj "flamencos", tamen estas multaj informoj pri la fakto ke tio havis ĵargonan originon, kun la termino "flamenco" ene de la vorttrezoro kutima al la slango de ŝtelistoj. Tiu teorio asertas, ke "flamenco" derivas el ''flamancia'', nome vorto kiu devenas el "flama" (flamo) kaj kiu slange aludas al la arda temperamento de ciganoj. En tiu senco la vortaro de la [[Real Academia Española]] diras, ke "flamenco" signifas populare "chulo o insolente" (insolenta, impertinenta), kiel ekzemple ĉe la esprimo "ponerse flamenco" (flamenkiĝis kiel impertinenti). Laŭ signifo simila, la termino "flamenco" estas uzata kiel sinonimo de "tranĉilo" kaj de "kverelo" fare de Juan Ignacio González del Castillo, en sia [[sainete]] ''El soldado fanfarrón'' (ĉ. 1785). Tamen, [[Serafín Estébanez Calderón]], kiu en siaj ''Escenas andaluzas'' (1847) montris la unuajn priskribojn de situacioj klare flamenkaj, ne uzis tiun nomon por difini ilin. Ankaŭ [[Blas Infante]], patro de la andaluzia patrujo, studis la aferon. Laŭ li, la [[moriskoj]] kiuj ne kristaniĝis komence de la [[16a jarcento]], tio estas [[mudeĥaro]]j, devis fuĝi. Do, ili kuniĝis al alia popolo ankaŭ persekutata kaj marĝenata, kvankam akceptata: la ciganoj. Tiuj moriskoj, konataj kiel ''fellah min gueir ard'' (kamparanoj sen tero), integriĝis al la cigana popolo kaj ilian kanto-stilon asimilis la ciganoj. Nenia pruvo pravigas tiun teorion, tamen oni devas agnoski, ke la flamenka kantado estas multe pli simila al tiu de la moriskoj ol al tiu de la ciganoj mem.<ref name="Flamenko, 2014">''Flamenko'', ''Gazeto Andaluzia'', Aprilo-Junio 2014, paĝo 54.</ref> Ankaŭ laŭ alia esploristo, nome pastro García Barrios, la vorto ''flamenko'' devenus el arabaj vortoj ''fellah mangu'' signifantaj "kanto de kamparanoj". Fakte la flamenka kantado neniel rilatas al la kantado kaj dancado de aliaj ciganaj popoloj, kiel tiuj de Centreŭropo, sed al tiu de la islamanoj.<ref name="Flamenko, 2014"/> Tamen ankaŭ ne ekzistas simileco inter la andaluzia muziko kaj flamenko. Andaluziaj muziko kaj dancado devenas de la kastilia konkero nome ''[[Reconquista]]'' de la lando. Tiele, ekzistas ''fandangoj'' kaj en Andaluzio kaj en [[Kastilio]]; la ''verdiales'', tipa malaga dancado kaj kantaĵo, ne estas flamenko; kaj aliaj stiloj, kiel ''vito'' aŭ ''[[sevillanas]]'' ne estas pure flamenka arto. Do, oni povas aserti, ke la flamenko estas moriska-cigana kanto-stilo kiu de antaŭ kelkaj jarcentoj kunloĝis kun aliaj muzikoj en Andaluzio kaj kompreneble, ambaŭ intermiksiĝis, sed la flamenko ne estas esence andaluzia, sed cigana arto, cigana kaj moriska. Fakte la flamenka kantado estis ĝis antaŭ kelkaj jardekoj esence minoritata arto, pli malpli disvastigita. La kultura mikso kiu okazis en Andaluzio (indiĝenaj, islamanoj, ciganoj, kastiliaj enmigrintoj, judoj ktp.) helpis le aperon de tiu ĝenro. === ''Cante jondo'' === [[Dosiero:Monumento Antonio de Canillas.jpg|250ra|eta|Monumento al Antonio de Canillas en lia naskiĝvilaĝo.]] Laŭ la oficiala hispana vortaro de la RAE, "cante jondo" estas "el más genuino cante andaluz, de profundo sentimiento" (la plej pura andaluza kantado, de profunda sento). Tiu vortaro akceptas same la esprimojn "cante jondo" aŭ "cante hondo", ĉar la termino "jondo" ne estas pli ol la [[Andaluza dialekto|andaluza dialekta parolmaniero]] de la vorto "hondo" (profunda), kun la karaktera ho-prononcado de la /h/ devena el la latina /f/ kiu iĝas sensona en la nuna hispana. Tamen Máximo José Kahn asertis, ke la termino "jondo" devenas de la [[hebrea|hebrea esprimo]] "jom-tob" aŭ "yom-tob", finaĵo uzita por kelkaj [[judismo|sinagogaj kantoj]].<ref>MEDINA AZARA (pseŭdonimo de Máximo José Kahn). "Cante jondo y cantares sinagogales" en ''Revista de Occidente''. Madrid. 1930.</ref> Laŭ García Matos kaj Hipólito Rossy, ne ĉiu flamenka kanto estas ''cante jondo''.<ref>GARCÍA MATOS, Manuel. "Cante flamenco, algunos de sus presuntos orígenes" en ''Anuario Musical'' nº 5. 1950. Paĝo 99. ROSSY, Hipólito. ''Teoría del Cante Flamenco''. Barcelona. 1966. Paĝo 15.</ref> [[Manuel de Falla]] konsideris, ke ''cante jondo'' estis la antikva kantado, dum flamenko estas la moderna kantado.<ref>DE FALLA, Manuel. "El cante jondo", en ''Escritos sobre Música y Músicos''. Enkonduko kaj notoj de SOPEÑA, Federico. Eld. Espasa Calpe. Colección Austral nº 53. Madrid. 1972. ISBN 84-239-1853-X.</ref> == Distingo inter flamenko kaj andaluza folkloro == La stilo flamenka formiĝis dum la [[19a jarcento]], super la subtavolo de la tradiciaj muziko kaj danco de Andaluzio, kies deveno estas ege antikvaj kaj diversaj. Tamen la flamenko ne estas la folkloro de Andaluzio (komponita de ''seguidillas'', ''[[sevillanas]]'', fandangoj, ''verdiales'', trovoj, ''chacarrá'' [ĉakaRA], ''vito''...), sed arta ĝenro fundamente sceneja. La flamenko, kvankam baziĝas ĉefe sur la andaluza folkloro, estas ĝenro tiom stiligita kaj kompleksa ke la averaĝa andaluzo, eĉ se bone trejnita por muziko, estas malkapabla ĝuste ludi flamenkon. Fakte, en iu ajn momento de sia historio la flamenko ĉesis esti muziko fare de minoritato, pli malpli disvastigita. La apero de profesiaj kantistoj nome ''cantaores'' (anstataŭ la ĝuste hispanlingvaj ''cantantes'' aŭ almenaŭ ''cantadores'') kaj la transformado de la popola kantado fare de ciganoj, faris, ke ilia stilo malproksimiĝis konsiderinde el la tradiciaj kantotipoj. La flamenko submetas ĉion popularan al stiligo tiom grandan ke ĝi direktas sin al ĉio klera, sed sen perdi sian popolan guston. Eĉ tiele la flamenko estas konsideratas [[Vidindaĵo|turisma allogaĵo]] unuaranga por [[Andaluzio]],<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.uca.es/es/cargarAplicacionNoticia.do?identificador=2975 |titolo=Expertos en flamenco debaten sobre sus posibilidades como activo turístico en la Universidad |alirdato=2014-05-12 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20151026021402/http://www.uca.es/es/cargarAplicacionNoticia.do?identificador=2975 |arkivdato=2015-10-26 }}</ref> kaj kiel spektaklo kaj kiel arto studota kaj studenda eĉ por [[doktoro|doktoriĝo]].<ref>[http://www.doctorado.us.es/web/guest/estudios-avanzados-de-Flamenco-un-analisis-interdisciplinar Estudios Avanzados de Flamenco: Un Análisis Interdisciplinar]</ref> == Historio == [[Dosiero:EMILIO BEAUCHY, Café cantante, hacia 1885, copia a la albúmina.jpg|eta|300ra|maldekstre|Kantotrinkejo en [[Sevilo]], ĉirkaŭ [[1888]]. Foto de Emilio Beauchy.]] En la jaro [[1783]] la reĝo [[Karlo la 3-a]] promulgis leĝon por reguli la socian situacion de la ciganoj en Hispanio. Temis pri tre grava afero, ĉar ĝis tiam la ciganoj estis persekutitaj, vere danke al tiu leĝo la socia afero de la ciganoj ne solviĝis definitive, tamen, almenaŭ, pliboniĝis. Post la [[Hispana Milito de Sendependiĝo|napoleona invado de Hispanio]] aperis nacia konscio en la lando; fronte al tiuj kiuj admiris la francan liberecan kulturon aperis tiuj kiuj sentis rasan fierecon, jen fronte al la francumitaj intelektuloj troviĝis la popol-tradiciuloj. Krome, la unuaj [[Romantikismo|romantikaj vojaĝantoj]], ĉefe britaj kaj francaj, elstarigis la ciganan kaj andaluzian popolojn kiel tiu pleje hispana. Do, la flamenka arto estis internacie ekkonata.<ref>''Flamenko'', ''Gazeto Andaluzia'', Aprilo-Junio 2014, paĝo 55.</ref> Kiam George Borrow vizitis Andaluzion en la jaro [[1850]] li skribis pri flamenkaj familiaj spektakloj en la grotoj de [[Sacromonte]] en [[Granado]] kaj en [[Triano]] en [[Sevilo]]. Ankaŭ estis tre konata la flamenka arto en [[Jerezo]]. En la jaro 1842 malfermiĝis la unua "flamenka kanto-trinkejo" en Sevilo; temis pri noktaj salonoj kie oni okazigis flamenkajn spektaklojn, kvankam ili ne estis tre rekomendindaj lokoj por la ĝenerala publiko, ĉar ene de ĝi kutime okazis akraj disputoj.<ref>''Flamenko'', ''Gazeto Andaluzia'', Aprilo-Junio 2014, paĝo 56.</ref> Danke al tio neciganoj eklernis kanti kaj danci flamenk-stile. Silverio Franconetti, italdevena sevilano, estis la plej fama necigana flamenka kantisto; li malfermis sian propran flamenkan kanto-trinkejon en la jaro 1881; okazis tie "kanto-luktoj" inter la plej famaj flamenkaj kantistoj de tiu epoko, ĉar Franconetti ŝatis defii la ceterajn kantistojn antaŭ la publiko de sia trinkejo. Naskiĝis tiam la unuaj profesiaj flamenkaj kantistoj, tio estas, la flamenka arto eliris el la privataj ciganaj hejmoj kaj kampadejoj.<ref>samloke</ref> [[Dosiero:Caracol 001.jpg|300ra|eta|Bronza statuo de Manolo Caracol en la Promenejo de Herkulo de Sevilo, farita en 1990 de Sebastián Santos Calero.]] Fine de la [[19a jarcento]] kaj fare de la hispanaj intelektuloj, ĉefe ĉirkaŭ la nomata [[Generacio de la 98a]], aperis kultura rifuzo kontraŭ ĉio kio povis aspekti hispaneska, inter tiuj aferoj la [[taŭrludado]] kaj la flamenka arto, aktivaĵoj kiuj tre ofte iris kune. Oni eĉ diris, ke ĉi tiuj estis la origino de la malboneco en Hispanio, pro la fakto, ke en Eŭropo ekzistis nek la taŭrludado nek la flamenko kaj ĉiuj eŭropaj ŝtatoj estis kulture kaj socie pli progresemaj ol Hispanio. La tiutempaj intelektuloj konsideris, ke la flamenka arto estis io apartenanta al la plej malsupraj sociaj klasoj. La ĉefa kontraŭanto ĉefe de la taŭrludado estis Eugenio Noel, ĉe kiu flamenko estis ankaŭ same malinda. Esceptoj inter tiuj tiamaj intelektuloj estis la fratoj Manuel kaj [[Antonio Machado]], kiuj lernis la gravecon de flamenko jam de la patro kaj de aliaj parencoj flamenkologoj. === La 20a jarcento === Tamen, komence de la [[20a jarcento]] la flamenka stilo altiris la atenton de muzikistoj kaj poetoj. Tiel, [[Federico García Lorca]] kaj [[Manuel de Falla]] organizis konkurson pri ''cante jondo'' (profunda kanto). Ambaŭ artistoj vidis la flamenkon, ne kiel scenan artan ĝenron, sed male kiel popolan folkloron. La celo de ĉi tiu unua konkurso estis favorigi la partoprenon ne de profesiaj kantistoj, sed de tiuj tute amatoraj, ĉar, laŭ la organizantoj, nur fore de la profesieco estis eble trovi la plej profundajn kaj purajn radikojn de la flamenko. Atingis la unuan premion de tiu konkurso "El Tenazas" kaj Manuel Ortega, tiam nur 8-jaraĝa kaj kiu post kelkaj jaroj estus amase konata kiel [[Manolo Caracol]] (manĉjo heliko). Kvankam vere, la konkurso ne estis ege sukcesa, ja oni altiris la atenton de la tiutempaj intelektuloj, la tiel nomata ''[[generacio de la 27a]]'', kiuj agnoskis la flamenkan arton kiel manifestadon de la popola kulturo.<ref>''Flamenko'', ''Gazeto Andaluzia'', Aprilo-Junio 2014, paĝo 57.</ref> Jam antaŭe, de 1920 ĝis 1955 la flamenkaj spektakloj estis organizitaj en taŭrludejoj kaj teatroj, sub la nomo de "Ópera flamenca" (flamenka opero). Tiu nomo estis ekonomia strategio de la organizantoj, ĉar la opero pagis impostadon nur de 3% dum la aliaj spektakloj pagis ĝis 10%. En tiu epoko la flamenkaj spektakloj etendiĝis tra tuta Hispanio kaj eĉ al ĉefaj urboj de la mondo. La granda sukceso kaj socia kaj komerca atingita de la flamenko tiuepoke forpelis el la scenejoj kelkajn el la plej antikvaj kaj sobraj kantotipoj, favore al pli malpezaj, kiaj ''cantiñas'' aŭ ĉefe fandangoj, el kiuj oni kreis multajn personajn versiojn. La puristaj (fundamentistaj) kritikistoj atakis tiun malgravigon de la kantado, same kiel la uzadon de la [[falseto]] kaj de la triviala stilo [[Sakŝalmo|sakŝalmeca]]. [[Dosiero:Camarón de la Isla y Paco de Lucía.jpg|eta|maldekstre|Camarón de la Isla kaj Paco de Lucía]] La epoko de la ''flamenka opero'' estis ora epoko de la flamenka kantado ĉefe fare de famaj kantistoj kiaj Antonio Chacón, Manuel Torre, [[La Niña de los Peines]], [[Pepe Marchena]] kaj [[Manolo Caracol]]. Post la [[Hispana Enlanda Milito]] la flamenko intermiksiĝis en la scenejo kun la [[koplo]], kiu estis adoptita de la politika reĝimo de la [[frankismo]] kiel la plej grava kaj taŭga arta manifestacio por la tiutempa hispana popolo. Fakte la nova reĝimo ne fidis je la fidindeco de la flamenko rilate al la nova kulturo. Dum la [[1980-aj jaroj]] aperis nova generacio de flamenkaj artistoj, influigitaj de kantistoj kiaj [[Camarón de la Isla]] aŭ Morente kaj gitarludistoj kiaj [[Paco de Lucía]]. Ĉi tiuj artistoj ankaŭ interesiĝis pri aliaj muzik-stiloj, kiaj [[popo]], [[rok-muziko]], [[ĵazo]] ktp. Tiele naskiĝis la nova flamenko, kiu estas tute malsimila al tiu antikve pura flamenka kantado. === La flamenkologio === [[Dosiero:Pacodelpozow1.jpg|eta|dekstre|Paco del Pozo]] El la [[1950-aj jaroj]] ekpublikiĝis multaj studoj kaj antropologiaj kaj muzikologiaj pri la flamenko. En 1954 [[Hispavox]] publikigis la unuan flamenkan antologion nome ''Antología del Cante Flamenco'', sonregistraĵo kiu estis enorma disvastigilo en sia epoko, dominita de la orkestrita kantado kaj, konsekvence, senesencigita. En 1955 la argentina intelektulo Anselmo González Climent, publikigis eseon nome ''Flamencología'', per kiu termino li nomigis la "aron de konoj, teknikoj ktp., pri la flamenkaj kantado kaj dancado". Tiu libro dignigis la studadon de flamenko per aplikado de la metodologio akademia propra de la [[muzikologio]] kaj utilis kiel bazo por la postaj studoj pri tiu ĝenro. Sekve, en la jaro 1956 oni organizis en Kordovo la Nacian Konkurson pri ''Cante Jondo'' (profunda kantado) kaj nur du jarojn poste fondiĝis en Jerezo la Katedro de Flamenkologio,<ref>[http://www.lavozdigital.es/jerez/v/20111217/jerez/flamencologo-historiador-20111217.html Flamencólogo e historiador]</ref> nome la plej antikva institucio akademia dediĉita al studado, la enketado, konservado, helpo kaj defendo de la flamenka arto. Simile, aperis la libro ''Mundo y formas del cante flamenco'' de la kordova poeto Ricardo Molina kaj la sevila flamenka kantisto Antonio Mairena. Sur tiu ĉi verko, biblio de la flamenko, oni rakontas la historion de ĉiuj flamenkaj kantoj kaj oni diferencas la grandajn kantojn, tiuj pure ciganaj, de la malgrandaj kantoj, kiuj estus nur andaluziaj kaj amerikaj folkloraj kantoj flamenkigitaj.<ref>''Flamenko'', ''Gazeto Andaluzia'', Aprilo-Junio 2014, paĝo 58.</ref> Tamen oni defendas erare ke la flamenko estis verko nur de ciganoj, kiuj tenis ĝin intime ĝis kiam ili faris el ĝi profesion. Same tiu libro diferencas inter la granda kantado (pure cigana) kaj la malgranda kantado (flamenkigo de la folkloraj andaluzaj kaj koloniaj kantoj). Tiele la verko de Molina kaj Mairena, enkondukis en flamenkologion la "ciganisman tezon" kaj la "neojondismo" (novprofundismon) kiel studlinioj. Dum multe da tempo la mairenismaj principoj estis tenitaj praktike kiel nedisputeblaj, ĝis la respondo de aliaj fakuloj kiuj prilaboris la "andaluziisman tezon", kiu defendis, ke la flamenko estis produkto pure andaluza, ĉar disvolviĝis entute ene de tiu regiono kaj ĉar ties bazaj kantotipoj derivas el la andaluza folkloro. Same tiuj defendis, ke la ciganoj andaluzaj estis kontribuintaj rimarkinde al ties formado, substrekante la esceptecon de la flamenko inter la ciganaj muzikoj kaj dancoj de aliaj partoj de Hispanio kaj Eŭropo. La uniigo de la ciganisma kaj la andaluzisma tezoj rezultis al ĝenerala akceptado nuntempe. Resume, inter la jaroj 1950 kaj 1970, la flamenko iĝis el simpla spektaklo studcelo. === La flamenka fuzio === [[Dosiero:ElLebrijano-P1060443.JPG|eta|[[El Lebrijano]].]] En la [[1970-aj jaroj]] en Hispanio sentiĝis deziroj de sociaj kaj politikaj ŝanĝoj kaj la hispana socio jam estis sufiĉe influita de diversaj muzikaj stiloj venitaj el la resto de Eŭropo kaj ĉefe el [[Usono]]. Same ekzistis nombraj kantistoj kiuj estis kreskintaj per aŭskultado al Antonio Mairena, Pepe Marchena kaj Manolo Caracol. La kombino de ambaŭ faktoroj rezultis en periodo revolucia ankaŭ por la flamenko nome ''Fusión Flamenca'' (flamenka fuzio). La muzikmanaĝero José Antonio Pulpón ludis gravan rolon tiudirekte, ĉar pelis la kantiston Agujetas al kunlabodo kun la sevila grupo de [[andaluza rok-muziko]] nome [[Smash (bando)|Smash]], nome la paro plej revolucia ekde Antonio Chacón kaj Ramón Montoya, iniciante novan vojon por la flamenko. Same oni permesis la artan unuigon inter la fama gitarludisto [[Algeciras|algecira]] [[Paco de Lucía]] kaj la fama kantisto [[San Fernando (Hispanio)|insulana]] [[Camarón de la Isla]], kiuj havigis kreivan plialtigon al la flamenko, kio rezultis en definitiva rompo kun la konservativismo de Mairena. Kiam ambaŭ artistoj ekkarieris soloe, Camarón iĝis mita kantisto kaj pro sia arto kaj pro sia personeco, kun multnombraj sekvantoj, dum Paco de Lucía refigurigis la muzikan mondon de flamenko, malferme al novaj influoj, kiaj la [[Muziko de Brazilo|brazila]], aŭ [[araba muziko]] aŭ [[ĵazo]] kaj ekuzante novajn muzikajn instrumentojn kiaj la [[frapskatolo]], la [[transversa fluto]], ktp. Aliaj elstaraj ludantoj en tiu procezo de forma renovigo de la flamenko estis Juan Peña [[El Lebrijano]], kiu kunigis la flamenkon kun la [[al-andalusa muziko]], kaj [[Enrique Morente]], kiu laŭlonge de sia longa arta kariero moviĝis inter la purismo de siaj ekaj registraĵoj kaj la mikseco kun la [[rok-muziko]]. En [[2011]] tiu fuzia stilo ekkoniĝis en [[Barato]] danke al María del Mar Fernández, kiu aperas en la prezenta filmeto de la filmo ''Zindagi Na Milegi Dobara'', titole ''Señorita''.<ref>[http://www.lasprovincias.es/videos/cultura/cine/1099602215001-senorita-cancion-pelicula-solo-vive-taquillazo-bollywood.html Video de la canción Vídeoclib de la película]</ref> Tiu filmo estis vidata de pli ol 73 milionoj da spektantoj. === La nova flamenko === [[Dosiero:MaluLive.jpg|eta|maldekstre|150ra|Malú en koncerto en [[Granado]] en [[2013]].]] En la [[1980-aj jaroj]] aperis tiele nova generacio de flamenkaj artistoj kiuj jam estis ricevintaj la influon de Camarón, Paco de Lucía, Morente, ktp. Tiuj artistoj montris pli grandan intereson por la popola [[urba muziko]] kiuj tiam estis renoviginte la muzikan panoramon en Hispanio, nome estis la epoko de la [[Madrida Movida]]. Inter ili elstaras [[Pata Negra]], kiuj fuziigis flamenkon kun la [[bluso]] kaj la [[Rok-muziko|roko]], [[Ketama]], de inspiro el [[pop-muziko]] kaj [[kuba muziko]] kaj [[Ray Heredia]], kreinto de propra muzika universo kie la flamenko okupas centran lokon. Fine de tiu jardeko kaj dum la tuta venonta la sonentrepreno Nuevos Medios lanĉis multajn muzikistojn laŭ la etikedo ''Nova Flamenko'', per troa kaj neĝusta uzado de la etikedo "flamenko" kun celo pure komerca. Tiele tiu nomo grupigis muzikistojn tre diferencajn inter si, kaj ludistoj de orkestreca flamenko, kaj muzikistoj de rok-, pop- aŭ [[kuba muziko]] kies unika ligo kun la flamenko estas la similo de ties voĉa tekniko kun tiu de la veraj flamenkaj kantistoj, foje ties familiaj devenoj aŭ eĉ cigana origino; ekzemploj estas [[Rosario Flores]], filino de [[Lola Flores]], aŭ la fama kantistino [[Malú]], nevino de [[Paco de Lucía]] kaj filino de Pepe de Lucía, kiu spite simpatii kun la flamenko kaj teni ĝin en sia diskaro pluis per persona stilo kaj restis en la muzika industrio per siaj propraj meritoj. Krome, tiuj foriras el ĉiu ajn strukturo de klasika flamenko, dum malaperis ĉiuj restoj de la flamenka ritmo, tonaj manieroj kaj de la melodiaj strukturoj propraj de la ''palos'' (flamenkaj kantotipoj).<ref>[http://www.sibetrans.com/trans/trans8/steingress.htm ''La hibridación transcultural como clave de la formación del Nuevo Flamenco (aspectos histórico-sociológicos, analíticos y comparativos)''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100329053126/http://www.sibetrans.com/trans/trans8/steingress.htm |date=2010-03-29 }}, de Gerhard Steingress.</ref> Tamen la fakto ke multaj muzikistoj de tiu nova stilo estas krome rekonitaj kantistoj, kiaj [[José Mercé]], [[El Cigala]] kaj aliaj, helpis konsiderigi kiel flamenko ĉion kion ili mem ludas, kvankam ilia ĝenro estas sufiĉe diferenca el la klasika flamenko. Male, aliaj nuntempaj artistoj, kiaj la grupoj [[O'Funkillo]] kaj [[Ojos de Brujo]], sekvinte la vojon de [[Diego Carrasco]], uzas muzikajn stilojn neflamenkajn sed respektante la muzikan mezuron aŭ metrikan strukturon de kelkaj tradiciaj kantotipoj. Same ekzistas kantistoj enciklopediaj kiaj [[Arcángel]], [[Miguel Poveda]], [[Mayte Martín]], [[Marina Heredia]], [[Estrella Morente]] aŭ [[Manuel Lombo]] kiuj, sen rezigni pri la artaj kaj ekonomiaj profitoj de la fuzio kaj de la nova flamenko, plutenas en siaj ludadoj pli grandan pezon de tio flamenka konsiderita en la plej klasika senco de la termino, kio supozigas gravan revenon al origino. La interveno de la publikaj hispanaj instancoj favore al la helpo al la flamenko estas ĉiutage pli kaj pli granda. Tiudirekte ekzistas la Andaluza Agentejo por la Disvolvigo de la Flamenko, dependa el la Kultura Subministerio de la [[Junta de Andalucía]] kaj aktuale oni konstruas en [[Jerez de la Frontera]] la ''Ciudad del Flamenco'' (flamenka urbo), kiu loĝigos la ''Nacian Centron de Flamenka Arto'', dependa el la Ministerio de Kulturo, kiu klopodos kanaligi kaj ordigi la iniciatojn pri tiu arto.<ref>Diario El Economista, 26a de junio de 2008 http://ecodiario.eleconomista.es/espana/noticias/611674/06/08/Cadiz-Cultura-confirma-que-el-Centro-Nacional-de-Flamenco-de-Jerez-canalizara-todas-las-iniciativas-sobre-este-arte.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140512222820/http://ecodiario.eleconomista.es/espana/noticias/611674/06/08/Cadiz-Cultura-confirma-que-el-Centro-Nacional-de-Flamenco-de-Jerez-canalizara-todas-las-iniciativas-sobre-este-arte.html |date=2014-05-12 }} ''Cultura confirma que el Centro Nacional de Flamenco de Jerez canalizará todas las iniciativas sobre este arte'' Alirita la [[20an de oktobro]] 2009.</ref> Krome, la andaluzaj aŭtoritatoj pri eduksistemo studas enmeti flamenkon en siaj devigaj edukaj planoj.<ref>[http://www.diariodejerez.es/article/jerez/854166/nuevo/paso/la/junta/para/incluir/flamenco/curriculo/escolar.html Nuevo paso de la Junta para incluir el flamenco en el currículo escolar]</ref> == Famaj gekantistoj kaj muzikistoj == [[Dosiero:Perladecadiz.JPG|eta|Monumento al «La Perla de Cádiz» en Kadizo.]] {{Div col|cols = 3}} * [[Carmen Amaya]] * Juan Breva * [[El Cabrero]] * [[Camarón de la Isla]] * Antonio de Canillas * [[Manolo Caracol]] * Antonio Chacón * [[Chiquetete]] * Cojo de Málaga * Montse Cortés * Curro de Utrera * [[Porrina de Badajoz]] * [[Diego el Cigala]] * Dolores Vargas * [[Rafael Farina]] * Francisco Lema "Fosforito" * [[Pastora Imperio]] * [[Lole y Manuel]] * Antonio Mairena * [[José Menese]] * [[José Mercé]] * [[Miguel de Molina]] * [[Antonio Molina]] * Enrique Montoya * [[Enrique Morente]] * [[La Niña de los Peines]] * Niña de Antequera * La Niña de La Puebla * Ginesa Ortega * [[La Paquera de Jerez]] * [[Niña Pastori]] * [[Juan Peña "El Lebrijano"]] * Pepa de Utrera * Pepe el de la Matrona * La Perla de Cádiz * Perlita de Huelva * El Pescaílla * [[Manolo Sanlúcar]] * [[Juanito Valderrama]] {{Div col end}} == Kantotipoj == === Laŭ alfabeta ordo === [[Dosiero:Flamenkoarunda.JPG|eta|dekstre|300ra|Kantado kaj dancado flamenkaj dum la [[73-a Hispana Kongreso de Esperanto]] okazinta en [[Arundo]].]] [[Alboreá]] | [[Alegrías]] | [[Bambera]] | [[Bandolá]] | [[Bulerías]] | [[Cabales]] | [[Campanilleros]] | [[Cantiña]] | [[Caña (flamenko)|Caña]] | [[Caracoles (muziko)|Caracoles]] | [[Carcelera]] | [[Cartagenera]] | [[Colombiana (muziko)|Colombiana]] | [[Andaluza koplo]] | [[kordobo (muziko)|kordobo]] | [[Corríos]] | [[Debla]] | [[Fantazio (muziko)|Fantazio]] | [[Fandango]] | [[Fandanguillo]] | [[Farruca]] | [[Galeras (muziko)|Galeras]] | [[Garrotín]] | [[Granaína]] | [[Guajira (muziko)|Guajira]] | [[Jabegote]] | [[Jabera]] | [[Jota (flamenko)|Jota]] | [[Liviana]] | [[Malagueña]] | [[Mariana (muziko)|Mariana]] | [[Martinete (muziko)|Martinete]] | [[Media (muziko)|Media]] | [[Media granaína]] | [[Milonga (muziko)|Milonga]] | [[Minera (flamenko)|Mineras]] | [[Mirabrás]] | [[Murciana (flamenko)|Murciana]] | [[Lulkanto|Nana]] | [[Petenera]] | [[Polo (muziko)|Polo]] | [[Romance (flamenko)|Romance]] | [[Romeras]] | [[Rondeña]] | [[Rumba]] | [[Saeta (muziko)|Saeta]] | [[Seguirilla|Seguiriya aŭ Siguiriya]] | [[Serranas]] | [[Sevillana (muziko)|Sevillana]] | [[Soleá (flamenko)|Soleá]] | [[Tango (flamenko)|Tango]] | [[Tanguillo]] | [[Taranto (muziko)|Taranta aŭ Taranto]] | [[Tientos]] | [[Toná]] | [[Trillera]] | [[Verdiales]] | [[Vidalita]] | [[Zambra mora|Zambra]] | [[Zorongo]] === Laŭ stiloj: puraj, fandangoj kaj aliaj === [[Dosiero:Montse Cortes en Malaga en Flamenco (23 de agosto de 2007).jpg|eta|dekstre|La kantistino Montse Cortés.]] [[Dosiero:Carmen Linares-11.jpg|eta|La kantistino Carmen Linares kun gitarludisto.]] ==== Puraj kantoj ==== * ''Caña'' (kano): la plej baza kaj pura el la flamenkaj kantoj, kelkaj esploristoj eĉ asertas, ke ĝi estas pra-flamenka kanto bazita sur antikva andaluzia kanto. * ''Carcelera'' (prizona): kanto tradicie kantita de la malliberigitoj kaj preskaŭ ĉiam temanta pri justicaj aferoj. * ''Cantiñas'': vigla kanto kiu naskiĝis en la urbo [[Kadizo]], temanta ĉiam pri festaj aferoj. * ''Debla'': Kanto sen gitar-akompanado. La nomo devenas de la kreinto de ĉi tiu kanto Blas Barea, do temas pri “kanto de Blas” aŭ “Debla”. * ''Martinete'' (marteleto): naskiĝis ĉi kanto en la ciganaj forĝejoj, la temo ĉiam estas malfeliĉaj okazintaĵoj kaj la ritmo monotona. * ''Saeta'' (sageto): popola kanto kiu memorigas la suferojn de Jesukristo dum liaj lastaj tagoj. Pro tio ĉiam oni kantas dum la paska ĵaŭdo aŭ vendredo okaze de religiaj paradoj. * ''Seguiriya'': primitiva flamenka kanto, temanta pri pasio, amo, malamo aŭ tragedio. * ''Tango'': kvankam ĉiu zono havas sian propran tangon (Kadizo, Triano, Jerezo, Malago, Badajozo…), temas ĉiam pri dancebla kanto kiu poste devenigis aliajn similajn stilojn en Ameriko. * ''Toná'': tre antikva kanto, ĝi estas la cigana adapto de antikva kastilia balad-kanto. * ''Tientos'': tre simila al tango, kvankam kun pli malrapida ritmo. * ''Polo'': bazita sur antikvaj andaluziaj danceblaj kantoj. * ''Liviana'': bazita sur la ''seguiriya'', sed multe pli leĝera. Temas pri kamparana kanto sen gitar-akompanado. * ''Serrana'' (montaranino): tipa kanto de la [[Arunda Montaro]], temas ankaŭ pri kamparana kanto. * ''Alegría'' (ĝojo): naskiĝis ĉi tiu kanto-stilo en la kadiza zono, temas pri festa kaj plenĝoja kanto kie la dancado ĉefrolas. * ''Romeras'' (pilgrimantino): similas al la kanto ''alegrías'', tamen ĝi devenas el [[Sevilo]]. * ''Mirabras'': temas pri la plej spektakla kanto kun dancado en la flamenka arto, la ritmo estas gracia, vigla kaj ondumanta. * ''Caracoles'' (helikoj): bazita sur la kadiza ''cantiña'', verdire la origino de ĉi tiu kanto estas la flamenkaj spektakloj okazigitaj en Madrido fine de la [[19-a jarcento]]. * ''Alboreá'' (frumateniĝo): devenita el kastilia kanto, malofte la flamenka kantisto ludas ĉi kanton fore el ciganaj nuptoj. * ''[[Petenera]]'': la tekstoj de ĉi tiu kanto ĉiam estas tristaj, melankoliaj kaj la ritmo tre malrapida. * ''Bulería'': tipa kanto el Jerezo, temas pri festema kaj plenĝoja kanto. ==== Fandangoj ==== [[Dosiero:Juan Breva 3.jpg|eta|Juan Breva]] [[Dosiero:Plaque to the Flamenco Singers from Malaga 02.jpg|eta|Plakedo al la flamenkaj kantistoj de [[Malago]].]] * ''Fandango'': kvankam ofte oni konsideras la fandangon kiel tipan flamenkan kanton, verdire temas pri kastilia kanto-stilo kiun poste en Andaluzio oni flamenkigis. Temas pri kanto kaj dancado kie la [[kastanjeto]]j ludas specialan rolon. * ''Malagueña'' (malaganino): tipa malaga fandango. * ''Verdiales'': ĝi estas antikva kamparana fandango kun ritmo tre rapida kaj simplaj tekstoj. * ''Bandolá'': tre simila al la ''verdiales'', sed kun ununura kantisto kaj sen muzika akompanado. * ''Jabera'': antikva malaga fandango. * ''Jabegote'': ankaŭ temas pri malaga fandango, sed ĉi-foje ludita de la maristoj. * ''Rondeña'' (arundanino): malaga fandango kantita en la Arunda Montaro. * ''Granaína'' (granadino): tre simila al la malaga fandango, sed tipe granada. * ''Minera'' (ministino): fandango kantita de la ministoj en La Unión (Murcio) * ''Cartagenera'' (kartaĥenanino): devenas de la malagaj fandangoj kantitaj de la almerianoj elmigrintaj en [[Kartageno]]n, ne temas pri ministaj aferoj. * ''Taranta'': naskiĝis en la areo [[Almerio]]-[[Murcio]], ĝi estas la bazo de ĉiuj ministaj flamenkaj kantoj. * ''Tarantos'': tre simila al la ''taranta'', sed kun dancada akompanado. ==== Aliaj kanto-stiloj ==== Temas pri miksaĵoj inter kantoj kun flamenka deveno kaj aliaj amerikaj kaj andaluziaj stiloj kiel la ''bambera'', ''campanilleros'', ''colombiana'', ''farruca'', ''garrotín'', ''guajira'', ''mariana'', ''milonga'', ''nana'', ''rumba'', ''sevillanas'', ''trillera'', ''vidalita'', ''villancico'', ''zambra''… == La dancado == [[Dosiero:Ángeles Gabaldón-12.jpg|eta|La dancistino Ángeles Gabaldón.]] La [[dancado]], kune kun la kantado kaj la gitarludado, estas alia maniero esprimi la sentojn ene de la flamenka arto. Tamen, verdire, la dancist(in)o ludas la sentojn esprimatajn de la [[kantisto]], pro tio ne ĉiuj kanto-stiloj estas danceblaj. Kiel esprimiloj la dancist(in)o posedas sian proprajn brakojn, [[pojno]]jn, manojn, la korpan balanciĝon, la rond-irojn kaj la pied-klakadon. Ĉiu kanto-stilo havas sian propran ritmon por la dancado kaj kvankam en la plej pura flamenko ekzistas reguloj por tiuj movoj, nuntempe ĉiaj reguloj estas tute forgesitaj kaj la dancist(in)o eblas esprimi sin per la movoj kaj kvietiĝoj de li/ŝi preferata. Tio okazas, ekzemple, ĝuste en la momento kiam la kantist(in)o ekdancas, ĉar li/ŝi rajtas elekti tiun momenton, ekz. ĝuste antaŭ ekkanti, tuj post la unua verso de la kanto aŭ okaze de la falseto de la gitaro. La plej superba momento estas la ''escobilla'' (balaileto)¸ temas pri la momento kiam la dancist(in)o ludas rapidan ritmon pere de pied-klakado. La dancado povas havi unu aŭ du el tiuj momentoj kaj okaze de la fino de la dancado la dancist(in)o eĉ plirapidigas la [[ritmo]]n. == La gitaro == [[Dosiero:Grand Gala du Disque in de RAI. Gitarist Manitas de Platas uit Spanje, Bestanddeelnr 921-1451.jpg|eta|Manitas de Plata, franca cigana gitarludisto, en 1968]] [[Dosiero:alhambra 3f.jpg|eta|200ra|Flamenka gitaro kun du frapejoj.]] La [[gitaro]] estas la plej populara muzik-instrumento ĉe la flamenka arto. Verdire, ĝis antaŭ kelkaj jaroj temis pri la sola instrumento kapabla akompani la kantiston, tamen lastatempe kaj ĉefe okaze de la apero de la “nova flamenko” oni ekuzis aliajn muzikilojn, kiaj la [[piano]]n aŭ la muzik-skatolon. Sed tradicie, la gitaro estas la vera flamenka muzik-instrumento. La flamenka gitaro estas pli malgranda ol la normala hispana gitaro, ankaŭ pli leĝera. Pro tio, ĝia sonoreco estas pli malgranda kaj tio evitas la kaŝigon de la kantista voĉo. La gitarludisto uzas malsimilajn teknikojn, la plej gravaj estas la ''picado'' (stakato), tio okazas kiam la ludisto stakatas la kordon por sonorigi konkretan muzikan noton; kaj la ''rasgueo'' (pinĉado), kiam tri aŭ kvar [[fingro]]j de la gitar-ludisto pinĉas kelkajn kordojn. == En Esperanto == Oni vidis kiam naskiĝis la flamenka arto, kiamaniere la kantisto ludas en la scenejo, sed ĉu povas ekzisti ia rilato inter flamenko kaj [[esperanto]]? Jes, sendube. Kaj flamenko kaj esperanto estas esprimiloj kapablaj superi kian ajn landlimon, ne ekzistas bariloj kapablaj haltigi la esprimo-povon de la homo kaj onian kapablon dissendi tion kion oni sentas, ĉar ambaŭ aferoj estas internacie kompreneblaj. Se oni sin demandas kion oni sentas kiam oni ĉeestas flamenkan spektaklon aŭ kion oni sentas kiam oni uzas internacian lingvon, plejeble la respondo estos simila. Flamenko estas la maniero pere de kiu la animo esprimiĝas kaj tio povas okazi ankaŭ en esperanto. Ne temas nur pri ĝojoj aŭ feliĉoj, ankaŭ pri tristoj, seniluziigoj, misfortunoj, ĉio povas esti esprimata, la afero estas nur trovi la plej taŭgan esprimilon, pro tio inter flamenko kaj esperanto povas ekzisti rilaton nome inter la flamenko kiel kulturaĵo kaj esperanto kiel lingvo. == Vidu ankaŭ == * [[Duajara Festo de Flamenko]] * [[Muzeo de Flamenka Danco]] de [[Sevilo]] * ''[[Sevillanas]]'' * [[Palmeros]] == Notoj == {{Referencoj|2}} {{-}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|ReVo=flamenk}} * [https://www.publico.es/politica/franco-cantaores-flamenco-republicanos-defensa-republica-franquismo.html Los cantaores de flamenco que murieron por defender la República y luchar contra Franco] Público, 18-11-2019, Pri la flamenkaj kantistoj kontraŭ la reĝimo de [[Francisco Franco]]. * [http://www.juntadeandalucia.es/cultura/web/publico/areas/minisitio.jsp?idA=8&men=1&pagc=8_1_1presentacion.jsp Agencia Andaluza para el Desarrollo del Flamenco] * [http://www.flamencoolimpico.com/ Flamenco Olímpico] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120930032149/http://www.flamencoolimpico.com/ |date=2012-09-30 }} Dokumenta filmo * [http://www.radiole.com/especiales/enciclopedia_flamenco/ ''Flamenco de la A a la Z''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120924003408/http://www.radiole.com/especiales/enciclopedia_flamenco/ |date=2012-09-24 }}: flamenka enciklopedio kun vortaro ĉe la [http://www.radiole.com/ retejo] de Radiolé. * [[Félix Grande|GRANDE]], Félix: ''Memoria del flamenco'', kun enkonduko de [[José Manuel Caballero Bonald]]. Galaxia Gutenberg/[[Círculo de Lectores]], Barcelona, 1991. ** [http://www.librosaguilar.com/uploads/ficheros/libro/primeras-paginas/200701/primeras-paginas-memoria-flamenco.pdf Teksto] en ''[[Portebla dokumentformo|PDF]]''. * Emilio Lafuente Alcántara (1825 - 1868): ''Cancionero popular. Colección escogida de seguidillas y coplas'', 1865. ** Vol. II: [http://books.google.es/books?id=bNv24CF7m-gC&dq=inauthor%3Aemilio%20inauthor%3Alafuente%20inauthor%3Aalcantara&lr=&as_drrb_is=q&as_minm_is=0&as_miny_is=&as_maxm_is=0&as_maxy_is=&as_brr=0&pg=PA5#v=onepage&q&f=false ''Coplas'']; teksto en [[Google Books]]. ** [https://sites.google.com/site/earabistasyafricanistas/indice-de-autores/emilio-lafuente-y-alcantara-1825-1868 Pri Emilio Lafuente Alcántara] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20151005171914/https://sites.google.com/site/earabistasyafricanistas/indice-de-autores/emilio-lafuente-y-alcantara-1825-1868 |date=2015-10-05 }}, frato de Miguel Lafuente Alcántara, ĉe la [https://sites.google.com/site/earabistasyafricanistas/ retejo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20151005170007/https://sites.google.com/site/earabistasyafricanistas/ |date=2015-10-05 }} ''Biblioteca Virtual de Arabistas y Africanistas Españoles''. {{Havenda artikolo|Flamenko}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Flamenko| ]] [[Kategorio:Dancoj]] [[Kategorio:Muzikaj ĝenroj]] [[Kategorio:Hispana muziko]] d6kzvzrv0wltnvtea4qezzb81mg05nu 0 49462 9377910 9370799 2026-05-19T19:29:45Z Sj1mor 12103 9377910 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} [[Dosiero:Pekoj de l infaneco.jpg|eta|200px|Kovrilpaĝo de Bolesław Prus: Pekoj de l' infaneco; 1980; tradukis [[Antoni Grabowski]]]] '''Bolesław PRUS''', originale '''Aleksander GŁOWACKI''' [[blazono]] ''Prus'' (naskiĝis la {{daton|20|aŭgusto|1847}} en [[Hrubieszów]], mortis la {{daton|19|majo|1912}} en [[Varsovio]]) estis [[Pollando|pola]] [[verkisto]] kaj [[publicista verko|publicisto]] de [[pozitivismo]], kunkreinto de pola realismo en [[literaturo]], [[kroniko|kronikisto]] de Varsovio, [[pensado|pensisto]] kaj populariganto de [[scio]] kaj de perpieda kaj [[biciklo|bicikla]] [[turismo]]. == Kreado == [[Prozo|Proza]] verkado de Bolesław Prus apartenas al la plej grandaj atingaĵoj de la [[pola literaturo]]. Ĝi estas plej proksima al verkaĵoj de tiaj verkistoj kiel [[Charles Dickens]] kaj [[Anton Ĉeĥov]]. Temo de lia plej frua verkado estis prezentado de [[socio|socia]] maljusteco kontraste al nefekunda vivo de la fermita en sia mondo [[bieno|bienposedantaro]] (''Dusze w niewoli'' - [[Animo]]j en sklaveco, ''Anielka'' - Anjo). En tiu ĉi periodo Prus estis atestanto de [[tragedio]] de la homa [[sorto]] kaj de sociaj maljustaĵoj, kaŭzitaj grandparte de intertuŝo kun fru[[kapitalismo|kapitalisma]] [[ekonomio]] (''Powracająca fala'' - Revenanta ondo). Aperiĝantajn soci-ekonomiajn fenomenojn Prus en sia verkado analizis kaj pritaksis. Lia unua granda [[romano]] estis ''Placówka'' (1885–1886) — komence aperanta en la revuo "Wędrowiec" (Migranto). Laŭvice estiĝis lia [[epopeo|epopea]] panoramo de tiutempa Varsovio el la jaroj 1878–1879 – romano ''[[Lalka]]'' ("La Pupo"<ref>{{Citaĵo el la reto| url = http://pola-retradio.org/2015/09/e_elsendo-el-la-04-09-2015/| titolo = E_elsendo el la 04.09.2015| arkivurl = https://archive.today/20150904232730/http://pola-retradio.org/2015/09/e_elsendo-el-la-04-09-2015/| arkivdato = 2015-09-04| alirdato = 2015-09-04}}</ref>) (1887–1889 en "Kurier Codzienny", libra eldono 1890). Prus verkis ankaŭ soci-moran romanon ''Emancypantki'' (1890–1893 same en la "Ĉiutaga Kuriero", lbra eldono 1894). En sia unu [[historia romano]] ''[[La Faraono]]'' (1895–1896 en "Tygodnik Ilustrowany", libra eldono 1897) li prezentis, surfone de elektita periodo el historio de la [[Antikva Egiptujo]], mekanismojn de regado, [[ŝtato]] kaj socio. El tiu romano oni faris [[filmo]]n [[La faraono (filmo)|La faraono]] en 1965 reĝisorita de [[Georgo Kavaleroviĉo]]. Poste en 1909 li eldonis ankoraŭ unu romanon ''Dzieci'' (Infanoj) (1908 en la sama "Ilustrita Semajnrevuo", libra eldono 1909), en kiu kritikis la [[rusia revolucio de 1905|rusian revolucion de 1905]]. Morto de la verkisto ĉesigis laboron pri la lasta nefinita romano ''Przemiany'' (Ŝanĝiĝoj) (1911–1912 en "Tygodnik Ilustrowany"). == En Esperanto aperis == [[Dosiero:1891 (1967) La Nova Jaro.jpeg|eta|''La Nova Jaro'', 1891.]] * ''[[iarchive:bub gb lte6q3vgFjUC|La Nova Jaro]]'' (tradukis [[Antoni Grabowski]]) * ''Ombroj'' [https://pl.wikisource.org/wiki/Cienie_(Prus)] (tradukis Kabe) * ''[[Ĉu ŝi amas aŭ ne amas?!]]'' [https://pl.wikisource.org/wiki/Kocha_%E2%80%94_nie_kocha%3F!] (tradukis [[Kazimierz Bein]]) * ''[[La veŝto|Kamizolo]]'' (tradukis Danuta Kowalska) * ''[[La Faraono]]'' (tradukis [[Kazimierz Bein]]) * ''[[La gurdo]]'' (tradukis [[Maciej Zgondek]]) * ''[[La legendoj pri pasinta Egiptujo]]'' [https://pl.wikisource.org/wiki/Z_legend_dawnego_Egiptu] (tradukis [[Maciej Zgondek]]) * ''[[La viva telegrafo]]'' [https://pl.wikisource.org/wiki/%C5%BBywy_telegraf] (tradukis [[Maciej Zgondek]]) * ''[[Pekoj de l' infaneco]]'' ([https://libro.ee/book.php?id=3459 tradukis] [[Antoni Grabowski]]) * ''La vizio [https://pl.wikisource.org/wiki/Widzenie_(Prus)]. [[La veŝto]]'' (tradukis [[Lidja Zamenhof|Lidia Zamenhof]]) * ''[[La pupo]]'' (tradukis [[Tomasz Chmielik]]) * ''Sonĝo'' [https://pl.wikisource.org/wiki/Sen_(Prus)] (tradukis [[Bronisław Kuhl]]) - [[La Brita Esperantisto]] n-ro 81/1911, p. 161-167. ===Recenzoj=== Pri ''Pekoj de infaneco'' {{citaĵo|La nomo de la tradukinto certigas la stilon, kaj tiu de la aŭtoro la intereson de la historieto. Oni povas rekomendi ĝian legadon ne sole al lernantoj pro ĝia bona Esperanto, sed ankaŭ al spertuloj kiel tre agrablan kaj kelkloke kortuŝan rakonteton de la vivo de knabo. Liaj infanaj petolaĵoj, la naskiĝo de liaj korsentoj kaj liaj unuaj spertoj en amrilatoj (kiujn angle oni nomus “ bovidamo '”) estas egale majstre pentritaj. Troviĝas du nekompreneblaj vortoj— “ ŝroto,” p. 14, kaj “ ĉeta,” p. 54. Preseraroj estas malmultaj—-p. 44, “ estis”; p. 47, “ porkuj” kaj “ freŝa” ; p. 79, “feliĉa” ; p. 84, “arbusto”; p. 88,“ bonodoras” ; kaj p.93,” komprenis.”|[[Walter Gale|Ŭoago]]. [[La Brita Esperantisto]] - Numero 110, Februaro (1914)}} == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj|wikisource=Aŭtoro:Bolesław Prus}} * [http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=e2p&datum=1903&page=55&size=45 Ombroj, en Bohema Esperantito] * [http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=e0b&datum=1904&page=48&size=45 El la legendoj de antikva Egiptujo - trad. Kabe, Lingvo Internacia 1904, p. 43-46] * [http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=e0b&datum=1904&page=75&size=45 El la legendoj de antikva Egiptujo - dua parto] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Prus, Boleslaw}} [[Kategorio:Polaj verkistoj]] [[Kategorio:Pollingvaj verkistoj]] [[Kategorio:Polaj ĵurnalistoj]] [[Kategorio:Polaj socialistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj la 20-an de aŭgusto]] [[Kategorio:Mortintoj la 19-an de majo]] 2xepwysbbigai807tiak1rg244206wv 0 55271 9377703 9327000 2026-05-19T14:25:02Z Sj1mor 12103 9377703 wikitext text/x-wiki {{Minusklo}} {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Exp_derivative_at_0.svg|eta|La figuro montras tri eksponentajn funkciojn ĉe malsamaj bazoj. La eksponenta funkcio, kies bazo estas '''e''', indikita per bluo, estas la ununura eksponenta funkcio al kiu la inklino de la [[tanĝanto]] (rekto indikita per ruĝa) ĉe la punkto x = 0 estas 1.]] La [[matematika konstanto]] '''''e''''' estas la [[bazo]] de la [[funkcio]] de [[natura logaritmo]]. Jen ''e'' al la dudek-naŭa [[decimalo|decimala]] cifero. e = 2,71828&nbsp;18284&nbsp;59045&nbsp;23536&nbsp;02874&nbsp;7135… La nomo ''e'' venas de la fama matematikisto [[Leonhard Euler]] je [[1727]], do foje oni nomas ĝin ''la nombro de Euler'', sed la uzo de la litero e por la nomo de tiu ĉi konstanto ankaŭ povas esti ekspliciita kiel la unua litero de la termino [[Eksponento]]. Ankaŭ ĝi foje nomiĝas ''la konstanto de Napier'' – laŭ la skota matematikisto [[John Napier]], kiu enplektis logaritmojn je [[1618]]. La nombro ''e'' estas malsama de [[konstanto de Eŭlero-Mascheroni]] γ ≈ 0,5772…. {| class="infobox bordered" | colspan="2" align="center" | [[Listo de nombroj]] – [[Neracionala nombro|Neracionalaj nombroj]] <br /> [[Konstanto de Apéry|ζ(3)]] – [[Kvadrata radiko de du|√2]] – [[Kvadrata radiko de tri|√3]] – [[Kvadrata radiko de 5|√5]] – [[Ora rilatumo|φ]] – [[Konstanto de Feigenbaum|α]] – '''e''' – [[Pi (nombro)|π]] – [[Konstanto de Feigenbaum|δ]] |- |En [[duuma sistemo]] | 10.10110111111000010101... |- |En [[dekuma sistemo]] | 2.7182818284590452354... |- |En [[deksesuma sistemo]] | 2.B7E151628AED2A6B... |- | kiel [[senfina frakcio]] | <math>2 + \cfrac{1}{1 + \cfrac{1}{2 + \cfrac{1}{1 + \cfrac{1}{1 + \ddots}}}}</math><br /><small>Rimarku, ke tiu senfina frakcio ne estas perioda.</small> |} == Difinoj == La plej komunaj difinoj de ''e'' estas: # Difini ''e''-on kiel [[limeso]]n.<br /> <math>e = \lim_{n\to\infty} \left(1+\frac{1}{n}\right)^n.</math> # Difini ''e''-on kiel [[sumo]]n de [[konverĝa serio]].<br /> <math>e = \sum_{n=0}^\infty {1 \over n!} = {1 \over 0!} + {1 \over 1!} + {1 \over 2!} + {1 \over 3!} + {1 \over 4!} + \cdots</math> <br /> kie ''n''! estas la [[faktorialo]] de ''n''. # Difini ''e''-on kiel la unikan [[reela nombro|reelan numeron]] ''x'' > 0 tian, ke <br /> <math>\int_{1}^{x} \frac{1}{t} \, dt = {1}.</math> # Difini ''e''-on kiel la unikan reelan numeron ''x'' > 0 tian, ke <br /> <math>\frac{d}{dt}x^t = {x^t}</math> Ĉiuj ĉi tiuj malsamaj difinoj pruvas la karakteron de [[eksponento|eksponenta]] funkcio. == Motivo, kalkulo kaj alproksimado == La unua referenco al tiu ĉi nombro kiel [[konstanto]] estis de [[Jakob Bernoulli]] je [[1683]] studante demandon pri [[kunmetita interezo]], kiu postulis lin trovi la valoron de la esprimo [[limeso|limesa]] <math>\lim_{n\to\infty} \left(1+\frac{1}{n}\right)^n</math>. La konstanto '''e''' povas esti difinita per pluraj manieroj, kiuj estas ekvivalentaj unu la alian. Unu el tiuj difinoj estas ke la konstanto e priskribas la kreskon de deponante monsumon kun [[interezo]] de 100% jare je la fino de la jaro, se la banko estus kalkulanta la interezajn sumojn ŝuldatajn al la deponanto en ĉiu momento kaj deponis ilin tuj sub la samaj kondiĉoj. Ĉar procezoj en naturo obeas leĝojn tempdaŭrajn de konduto, la konstanto aperas kiel si mem en la [[priskribo]] de multaj naturaj fenomenoj, en kiuj estas kontinua ŝanĝo, kiel la fenomeno de la viveco kaj kreskeco, kaj ankaŭ en interesaj kalkuloj. Ekzemplo, estas konto kiu komenciĝas per [[depono]] de $ 1,00 kaj pagas 100-procentan intereson jare. Se la intereso estas kreditita unufoje, fine de la jaro, la valoro estas $ 2.00; sed se la intereso estas kalkulita kaj aldonita dufoje en la jaro, la $ 1 estas multobligita per 1,5 dufoje, donante $ 1,00 × 1,5² = $ 2,25. Kunmetanta kvaronjare donas $ 1.00 × 1.254 = $ 2.4414 ..., kaj kunmetanta monate donas $ 1.00 × (1.0833 ...) 12 = $ 2.613035 ... Bernoulli rimarkis, ke ĉi tiu sinsekvo alproksimiĝas al limo (la forto de intereso) por pli kaj pli malgrandaj kunmetitaj intervaloj. Uzante n kiel la nombron de kunmetaj intervaloj, kun intereso de 100% / n en ĉiu intervalo, la limo por granda n estas la nombro, kiun Euler poste nomis e; kun kontinua kunmetado, la konto valoro atingos $ 2,7182818 ... Pli ĝenerale, konto, kiu komenciĝas je $ 1, kaj donas (1 + R) dolarojn ĉe Kunmetita intereso, donos ''e''^R dolarojn per kontinua kunmetado. == Unuaj ciferoj == '''Unuaj 500 ciferoj:''' Е = 2, 71828 18284 59045 23536 02874 71352 66249 77572 47093 69995 95749 66967 62772 40766 30353 54759 45713 82178 52516 64274 27466 39193 20030 59921 81741 35966 29043 57290 03342 95260 59563 07381 32328 62794 34907 63233 82988 07531 95251 01901 15738 34187 93070 21540 89149 93488 41675 09244 76146 06680 82264 80016 84774 11853 74234 54424 37107 53907 77449 92069 55170 27618 38606 26133 13845 83000 75204 49338 26560 29760 67371 13200 70932 87091 27443 74704 72306 96977 20931 01416 92836 81902 55151 08657 46377 21112 52389 78442 50569 53696 77078 54499 69967 94686 44549 05987 93163 68892 30098 79312 ... {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Transcendaj nombroj]] [[Kategorio:Matematikaj konstantoj]] [[Kategorio:Leonhard Euler]] 15gnf6xqgxj07zkefiq67b1o7kz6beo 0 59312 9378310 9249376 2026-05-20T11:00:09Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9378310 wikitext text/x-wiki {{Informkesto filmo}} '''''Kill Bill''''' (''Mortigu Vilĉjon'') estas [[Usono|usona]] [[filmo]] de [[Quentin Tarantino]] partita en du epizodoj pro sia longeco (3:47). ''Kill Bill : Volume 1'' aperis kine en Usono la [[10-a de oktobro]] [[2003]] kaj ''Kill Bill : Volume 2'' en la [[16-a de aprilo]] [[2004]]. La intrigo rakontas la venĝadon de la Junedzino kontraŭ kvin membroj de la ''Deadly Viper Assassination Squad'' (en kiu ŝi estis ano) kiuj amasbuĉis ĉiujn ĉeestantojn en provfaro de sia geedziĝofesto en izolita kapelo apud [[El Paso]] 4 jarojn antaŭe. Sed pli ol la intrigon, estas la tipa filmmaniero de Tarantino, siaj multaj referencoj al aroj de filmĝenroj kaj la montrado de sangverŝo kiuj faris la sukceson de tiu violenta epopeo. Sed, pro la samaj kialoj, la filmo estis kritikita pro kuraĝigo al perforto kaj senmorala rakonto. == Teĥnikaĵoj == * Origina nomo : Kill Bill, Volume 1 & 2 * Esperantigo : Mortigu Vilĉjon, Volumo 1 & 2 * Filmadaj lingvoj : [[Angla]], [[Japana]], [[Ĉina]] * Produkta lando : Usono * Daŭro : 3h47 (N-ro 1 : 1h51 ; N-ro 2: 2h16) * Aperdato : 2003, 2004 == Filmuloj == * Reĝisoro : [[Quentin Tarantino]] * Produkciulo : [[Lawrence Bender]] * Scenario : [[Quentin Tarantino]], [[Uma Thurman]] * Muziko : The 5.6.7.8's, The RZA == Ĉefroloj == {| cellspacing="0" cellpadding="4" border="1" class="toccolours" style="border-collapse:collapse" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" | '''Aktoroj''' || '''Fikciuloj''' || '''Fikciuloj alinome''' |- | [[Uma Thurman]] || Beatrix Kiddo || La Novedzino, Nigra Mambo, Arlene Machiavelli, Panjo |- | [[David Carradine]] || Bill || Serpentfascinisto |- | [[Vivica A. Fox]] || Vernita Green || Kuprakapo |- | [[Lucy Liu]] || O-Ren Ishii || Kotonbuŝo |- | [[Michael Madsen]] || Budd || Flankvento |- | [[Daryl Hannah]] || Elle Driver || Kalifornio Montarserpento |- | [[Sonny Chiba]] || Hattori Hanzo || |- | [[Chiaki Kuriyama]] || Gogo Yubari || |- | [[Julie Dreyfus]] || Sophie Fatale || |- | [[Gordon Liu]] || Johnny Mo / Pai Mei || |- | [[Michael Parks]] || Ŝerifo Earl McGraw / Esteban Vihaio || |- | [[Perla Haney-Jardin]] || B.B. || |- | [[Helen KIM]] || Karen Kim || |- | [[Bo Svenson]] || Pastorulo || |- | [[Samuel L. Jackson]] || Orgenisto || |- | [[Michael Bowen]] || Buck || |- | [[Michael Jai White]] || Alburt || |- | [[LaTanya Richardson]] || L.F. O'Boyle || |} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.kill-bill.com/ Oficiala retejo (Angle)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20040405133643/http://www.kill-bill.com/ |date=2004-04-05 }} * [http://everythingtarantino.com Everything Tarantino] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20121208065445/http://www.everythingtarantino.com/ |date=2012-12-08 }} Neoficiala TTT-ejo pri Tarantino {{en}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Usonaj filmoj]] [[Kategorio:Filmoj aperintaj en 2003]] [[Kategorio:Filmoj aperintaj en 2004]] [[Kategorio:Trileraj filmoj]] [[Kategorio:Luktosportaj filmoj]] [[Kategorio:Filmaj serioj]] [[Kategorio:Fikciaj amasmurdistoj]] [[Kategorio:Filmoj pri geedziĝoj]] [[Kategorio:Miramax]] noi0ogxcrg2kivof15vcoz4xin7jvbu 0 59854 9377975 9374262 2026-05-19T20:57:31Z Kani 670 9377975 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Louis ARAGON''' [lwi aʁaɡɔ̃] (naskiĝis la [[3-an de oktobro]] [[1897]], mortis la [[24-an de decembro]] [[1982]]) estis franca historiisto, poeto kaj romanisto, kaj membro de la Académie Goncourt. ==Biografio== Aragon estis membro de [[Dada]], de 1919 ĝis 1924, kaj poste fonda membro de [[Superrealismo|Surrealismo]] en 1924. En 1939 li edziĝis kun rusdevena verkisto [[Elsa Triolet]] (naskiĝis en 1896), la bofratino de Rusa poeto [[Vladimir Majakovskij]]. Dum la Germana okupacio de Francio en la [[Dua mondmilito]] li skribis por la subtera gazetaro [[Les Éditions de Minuit]]. Unu rimarkinda poemo estas "Strofoj por memorigi", pli konata kiel "Ruĝa Afiŝo",<ref>Serĝo Sir' "La Ruĝa Afiŝo. La kreado de herooj", kaj "Strophes pour se souvenir" en [[Sennaciulo]], 1444-1446, oktobro-decembro 2025, pp. 26-27.</ref> pro ĝia temo kaj ĝia kanta adaptado en kanto fare de [[Léo Ferré]], en kiu Aragon honoris la eksterlandanojn, kiuj mortis, kiam ili batalis por liberigi Francion. Li faris tion kiel respondon al la [[Nazio|nazia]] propagando-kampanjo nomiĝinta "Ruĝa Afiŝo", kiu celis konvinki la francan popolon, ke la rezistado-movado estis regata de eksterlandanoj, ĉefe judoj, kiuj servis la interesojn de [[Britio]] kaj [[Sovetunio]]. Post la morto de sia edzino je la 16-a de junio 1970 Aragon publikigis sian ambaŭseksemecon kaj aperis ĉe paradoj de [[gejo|geja]] fiero en rozkolora aŭto. ==Referencoj== {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Villejuif - Louis Aragon (pariza metrostacio)]] == Eksteraj ligiloj == * http://www.biblioweb.org/-ARAGON-Louis-.html {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060114164515/http://www.biblioweb.org/-ARAGON-Louis-.html |date=2006-01-14 }} <!-- _Biografie_, _bibliografie_ --> * http://www.uni-muenster.de/Romanistik/Aragon <!-- Ludoviko _Aragon_ _Online_ --> * http://www.biblioweb.org/-ARAGON-Louis {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060401034146/http://www.biblioweb.org/-ARAGON-Louis |date=2006-04-01 }} <!-- _Βιβλιογραφία_ _και_ _βιογραφία_ _στην_ _ιστοσελίδα_ _Biblioweb_ --> * http://amediavoz.com/aragon.htm == Rete legebla en Esperanto == * [http://r.platteau.free.fr/TradukitajPoemoj.htm#Diven Diven'] {{projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Aragon, Louis}} [[Kategorio:Francaj verkistoj de la 20-a jarcento]] [[Kategorio:Francaj ĵurnalistoj de la 20-a jarcento]] [[Kategorio:Francaj romanistoj]] [[Kategorio:Francaj superrealismaj verkistoj‎]] [[Kategorio:Francaj rezistantoj]] [[Kategorio:Lernintoj de liceo Carnot (Parizo)]] [[Kategorio:Francaj komunistoj]] [[Kategorio:Francaj medicinaj verkistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en la 16-a arondismento de Parizo]] [[Kategorio:Premiitoj per premio Renaudot]] 0zzxis7h8ehk242e3hdbi6e6f0ljbbb 9377976 9377975 2026-05-19T21:00:57Z Kani 670 /* Eksteraj ligiloj */ 9377976 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Louis ARAGON''' [lwi aʁaɡɔ̃] (naskiĝis la [[3-an de oktobro]] [[1897]], mortis la [[24-an de decembro]] [[1982]]) estis franca historiisto, poeto kaj romanisto, kaj membro de la Académie Goncourt. ==Biografio== Aragon estis membro de [[Dada]], de 1919 ĝis 1924, kaj poste fonda membro de [[Superrealismo|Surrealismo]] en 1924. En 1939 li edziĝis kun rusdevena verkisto [[Elsa Triolet]] (naskiĝis en 1896), la bofratino de Rusa poeto [[Vladimir Majakovskij]]. Dum la Germana okupacio de Francio en la [[Dua mondmilito]] li skribis por la subtera gazetaro [[Les Éditions de Minuit]]. Unu rimarkinda poemo estas "Strofoj por memorigi", pli konata kiel "Ruĝa Afiŝo",<ref>Serĝo Sir' "La Ruĝa Afiŝo. La kreado de herooj", kaj "Strophes pour se souvenir" en [[Sennaciulo]], 1444-1446, oktobro-decembro 2025, pp. 26-27.</ref> pro ĝia temo kaj ĝia kanta adaptado en kanto fare de [[Léo Ferré]], en kiu Aragon honoris la eksterlandanojn, kiuj mortis, kiam ili batalis por liberigi Francion. Li faris tion kiel respondon al la [[Nazio|nazia]] propagando-kampanjo nomiĝinta "Ruĝa Afiŝo", kiu celis konvinki la francan popolon, ke la rezistado-movado estis regata de eksterlandanoj, ĉefe judoj, kiuj servis la interesojn de [[Britio]] kaj [[Sovetunio]]. Post la morto de sia edzino je la 16-a de junio 1970 Aragon publikigis sian ambaŭseksemecon kaj aperis ĉe paradoj de [[gejo|geja]] fiero en rozkolora aŭto. ==Referencoj== {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Villejuif - Louis Aragon (pariza metrostacio)]] == Eksteraj ligiloj == * [http://www.biblioweb.org/-ARAGON-Louis-.html] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060114164515/http://www.biblioweb.org/-ARAGON-Louis-.html |date=2006-01-14 }} Biografio, _bibliografio * [http://www.uni-muenster.de/Romanistik/Aragon Louis Aragon rete] * [http://www.biblioweb.org/-ARAGON-Louis] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060401034146/http://www.biblioweb.org/-ARAGON-Louis |date=2006-04-01 }} Biografio, _bibliografio * [http://amediavoz.com/aragon.htm] == Rete legebla en Esperanto == * [http://r.platteau.free.fr/TradukitajPoemoj.htm#Diven Diven'] {{projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Aragon, Louis}} [[Kategorio:Francaj verkistoj de la 20-a jarcento]] [[Kategorio:Francaj ĵurnalistoj de la 20-a jarcento]] [[Kategorio:Francaj romanistoj]] [[Kategorio:Francaj superrealismaj verkistoj‎]] [[Kategorio:Francaj rezistantoj]] [[Kategorio:Lernintoj de liceo Carnot (Parizo)]] [[Kategorio:Francaj komunistoj]] [[Kategorio:Francaj medicinaj verkistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en la 16-a arondismento de Parizo]] [[Kategorio:Premiitoj per premio Renaudot]] 98jfpeem4tnio383bjb8ju17lsyb0ds 0 67994 9377594 9372713 2026-05-19T12:09:32Z ThomasPusch 1869 /* Elementoj en arta sketado */ 9377594 wikitext text/x-wiki {{nesufiĉaj fontoj}} {{Informkesto Sporta fako | sporta fako = Arta sketado | dosiero = DelobelSchoenfelder.jpg | dosiero priskribo = Momenta foto el<br />Monda ĉampionumo en arta sketado en la jaro 2004 | supera fako = <!--(nedeviga)--> | fakoj = Unuopuloj viroj / virinoj — Sportaj paroj <br /> Dancoj sur glacio — Sinkronizita arta sketado | konkurso1 = [[Vintraj olimpikoj|Olimpiaj ludoj]] | konkursojaro1 = somere en 1908 kaj 1920, vintre regule ekde la [[Vintra Olimpiko 1924]] | konkurso2 = [[Monda ĉampionumo en arta sketado|Monda ĉampionumo]] | konkursojaro2 = ekde la jaro 1896 | konkurso3 = [[Eŭropa ĉampionumo en arta sketado|Eŭropa ĉampionumo]] | konkursojaro3 = ekde la jaro 1891 | konkurso4 = <!--(nedeviga)--> | konkursojaro4 = <!--ekde la jaro / deviga, se estas antaŭa--> | konkurso5 = <!--(nedeviga)--> | konkursojaro5 = <!--ekde la jaro / deviga, se estas antaŭa--> | nomo de federacio = [[Internacia Sketa Unio]] | fondo de federacio = [[1892]] | ttt de federacio = [http://www.isu.org www.isu.org] | kategorio = Arta sketado }} [[Dosiero:PetrovaTikhonov.jpg|eta|{{centre|du artsketistoj dum la monda ĉampionumo de arta sketado [[2004]] en [[Dortmund]]}}]] [[Dosiero:Ilia Malinin 2024 Worlds Short Program 4.jpg|eta|{{centre|la rusdevena usonano Ilia Malinin en 2024}}]] '''Arta sketado''' estas speco de [[vintra sporto]], en kiu oni emfazas artan kreigon de [[pirueto]]j, [[salto]]j kaj [[paŝo]]j. Artaj sketistoj renkontiĝas en [[konkurso]]j je nacia kaj internacia nivelo, kiel estas ekz. Ĉampionumo de Eŭropo kaj mondo, Naciaj ĉampionumoj, Ĉampionumo de kvar kontinentoj, «Grand-Prix» [GRAN-PRI] en arta sketado k.a. La arta sketado estas ankaŭ unu el oficialaj sportoj de [[olimpiaj ludoj|Vintraj olimpiaj ludoj]]. Pluraj artaj sketistoj, fininte amatoran karieron, agadas kiel trejnistoj, aŭ en diversaj glaciaj revuoj. == Fakoj == La arta sketado dividiĝas en sekvantajn [[fako (figure)|fako]]jn - sur glacia surfaco: * Unuopuloj * Sportaj geopoj * [[Glacia dancado]] * Sinkronizita arta sketado - kaj sur glata neglacia surfaco: * [[Arta rulsketado]] == Historio == {{Ĉefartikolo|Historio de arta sketado}} [[Dosiero:Skating-picture-history.png|eta|'' «Sceno el glacia sketado»'' Bildo de J. Baber verŝajne el la 19-a jarcento]] [[Lulilo]] de arta sketado estas [[Granda Britio]], la unua konkurso en arta sketado okazis ĉi tie en la jaro [[1814]]. De tie la arta sketado disvastiĝis en la tutan [[Eŭropo]]n kaj [[Ameriko]]n. En [[Usono]] ili aldonis al la arta sketado ankoraŭ [[muziko]]n kaj [[danco|dancajn]] kaj [[baleto|baletajn]] elementojn. Ekskursante al la komencoj de arta sketado kiel sporta fako ni devas unue paroli sole pri '''sketado''', kiu nur pli poste dividiĝis en du diversajn sportajn fakojn, '''arta sketado''' kaj [[rapid-sketado]]. La unuaj mencioj pri la sketado devenas el [[Danio]] el la jaro [[1134]], la plej malnova angla mencio estas datita ĝis la jaro [[1174]]. Arkeologiaj trovaĵoj ([[sketilo]]j produktitaj el ostoj) datiĝas estiĝon ĝis la [[bronza tempo]] kaj [[ŝtonepoko]]n. Primitivajn komencojn de la sketado eblas trovi en [[Nederlando]] en la [[13-a jarcento|13-a]] kaj la [[14-a jarcento]] – lignaj sketiloj havigitaj sur suba flanko per fera [[lamelo]] – sed por ekveturo estis bezone uzi [[bastono]]jn. Nur hazardo, kiam nederlanda lignaĵista disĉiplo ŝanĝis dum enmetado de la feraj lameloj horizontalan pozicion je vertikala, alportis ŝanĝon. La sketistoj metis flanken la bastonojn, la movo fariĝis pli libera, pli rapida kaj pli regebla. En Nederlando la sketado estis amuzo de simpla popolo, kiel pruvas kelkaj bildoj de malnovaj majstroj, en aliaj landoj la sketado estis privilegio de noblaj familioj. Komence de la jaro [[1610]] estis en kortego de [[Rudolfo la 2-a]] aranĝita granda [[karnavalo]] sur [[glacio]]. Evoluo de «vera» arta sketado komencis nur en la [[18-a jarcento]], kiam [[glitilo]]j ricevis iom kurbigitan formon, kio ebligis fari turniĝojn kaj pli komplikajn elementojn. Oni ne sketis sole en okcidenta Eŭropo, sed ankaŭ en oriento, precipe en norda parto de [[Rusio]]. En [[1838]] estis en [[Peterburgo]] eldonita libro sub nomo ''Vintraj amuzoj kaj arto veturi figurojn sur sketiloj''. Ĝi donas ateston, ke ne nur junularo dediĉis sin al la sketado, sed ankaŭ plenkreskuloj. Sur metalaj sketiloj oni sketis en Rusio jam en tempoj de caro [[Petro la Granda]]. Li igis forĝi por si paron da feraj sketiloj. Unue oni nomis ilin «skoroĥod» (rapidilo), nur pli poste, kiam la antaŭa parto de sketiloj akiris ornamon de ĉevala kapo, ili ricevis nomon, kiun oni uzas en Rusio ĝis hodiaŭ – «konky» (en traduko laŭvorte «ĉevalaĵoj») == Sketejoj kaj vintraj stadionoj == La unuaj [[glitejo]]j estis memkompreneble frostiĝintaj [[fiŝlago]]j kaj [[rivero]]j. La unua artefarita glitejo estis konstruita jam en la jaro [[1876]] en [[Londono]] (Chalsea)<ref>Martin C. Harris (2005). ''Homes of British Ice Hockey''. History Press Limited. ISBN&nbsp;<bdi>9780752425818</bdi>.</ref>. Konstruado de pluaj artefaritaj glitejoj estis decida por sekvanta evoluo de tiu ĉi [[sporto]]. * Absolute la plej granda tegmentita [[vintro|vintra]] [[stadiono]] estis konstruita en la jaro [[1960]] en [[Tokio]], en [[Japanio]]. La glaciareo okupas estimindajn 4.000 m². * Al japanoj apartenas ankaŭ plua unuaeco – la plej granda fermita glitejo, konstruita en la jaro [[1976]] kun areo 15.400 m². Ni trovos glaciajn stadionojn ne nur en [[Kanado]], [[Usono]], [[Svedio]] kaj pluaj eŭropaj landoj, sed ankaŭ en suna [[Hispanio]] aŭ ankaŭ en nigra [[Afriko]], ekz. en [[Ebur-Bordo]]. == Reguloj kaj konkursoj == La unua internacia konkurso en arta sketado okazis en la jaro [[1882]] en [[Vieno]], laŭ konkursreguloj nomataj ''Regulativ''. Tiu estis derivita de lernolibroj de lernantoj de Jackson Haines – Dr. Körper, Wirth kaj Diamantidi ''Spuren auf dem Eise'' (''Spuroj sur glacio''), eldonitaj en [[1881]]. Tiu ĉi ''Regulativ'' pli poste transprenis ankaŭ '''Internacia unio por arta sketado''' (angle '''International Skating Union''', siglo '''ISU''') kaj tiel estiĝis regularo, kiu en ŝanĝita aspekto funkcias ĝis hodiaŭ. Pli karakterizaj ŝanĝoj okazis per enkonduko de mallonga programo kaj en ŝanĝo de interrilatoj inter taksado de deviga kaj libera prezentiĝoj. La evoluiĝantaj kapabloj de artaj sketistoj kaj kreskantaj postuloj al [[travidebleco (politiko)|travidebleco]] kaj pli objektiva taksado devigis ISU-n por krei novan sistemon de taksado, kiu estas valida ekde sezono [[2004]]/[[2005]] kaj kiu forŝovis la ekzistintan tiel nomatan «sistemon de sesoj». Bazo de la nova sistemo estas nova kalkulo de konkursaj rezultoj kaj unuopaj valoroj de la prezentitaj elementoj. Enpraktikigo de digitala video-sistemo ebligas reludi al arbitranto la unuopajn elementojn denove kaj tiamaniere pli bone kaj pli objektive taksi ilin. * Dum la unuaj vienaj konkursoj ekinteresis tre juna norvego [[Axel Paulsen]], kiu prezentis sian gloran salton, kiu ĝis hodiaŭ apartenas al devigaj elementoj. * La unua ĉampionumo de Eŭropo okazis jam en la jaro [[1891]], ankoraŭ antaŭ la fondo de ISU, kaj la unua majstro de Eŭropo fariĝis germano [[Oskar Uhlig]]. * La unua ĉampionumo de la mondo okazis en [[1896]] en [[Peterburgo]]. Denove gajnis germano, ĉifoje [[Gilbert Fuchs]]. Je kvin jaroj pli poste gajnis sian unuan mondan titolon legenda svedo [[Ulrich Salchov]]. Li sukcesis ripeti tion ankoraŭ 9 foje. * Lian brilegan rekordon similigis en la jaroj [[1927]] – [[1936]] same legenda norvegino [[Sonja Henie]] kaj en la jaroj [[1969]] – [[1978]] ankaŭ la rusino [[Irina Rodnina]] (''[[d:Q233812|Ирина Роднина]]''), kiu siajn unuajn kvar titolojn en sportaj geopoj akiris kun [[Aleksej Ulanov]] (''[[d:Q1347908|Алексей Уланов]]''), kaj pluajn ses titolojn kun sia edzo [[Aleksandr Zajcev (arta sketisto)|Aleksandr Zajcev]] (''[[d:Q956655|Александр Зайцев]]''). * Virinoj komencis batali je titolo de majstrino en la jaro [[1908]] en [[Davos]], je la unua titolo de majstrino de Eŭropo nur en la jaro [[1930]] en [[Vieno]]. La unua majstrino de Eŭropo fariĝis aŭstrino [[Fritzi Burger]]. * En Vieno en 1930 ankaŭ unuafoje okazis ĉampionumo de Eŭropo de sportaj geopoj. Je la monda titolo ili konkursis ankaŭ malproksime pli antaŭ – jam ekde la jaro 1908. * La plej juna fako en arta sketado estas dancoj sur glacio. En la mondaj ĉampionumoj ili aperis nur en la jaro [[1956]] en [[Parizo]] kaj je du jaroj pli poste ankaŭ en eŭropa ĉampionumo en [[Bolzano]]. Ekde la jaro [[1976]] dancoj sur glacio estas parto de Vintraj olimpiaj ludoj. == Arta sketado kaj olimpiaj ludoj == * En [[1908]] okazis en [[Londono]] la unua olimpia konkurso en arta sketado. En programo estis kvar fakoj: [[virino|virina]] kaj [[viro|vira]] sketadoj, sportaj geopoj kaj specialaj figuroj. Sed la konkurso en specialaj figuroj poste jam ne plu estis ripetata. La unua olimpia gajninto fariĝis Ulrich Salchov. * La dua olimpia konkurso okazis en Someraj olimpiaj ludoj en [[1920]] en [[Antverpeno]] ses jaroj post la lasta ĉampionumo de la mondo en [[1914]]. Sume partoprenis 29 konkursantoj, el tio 16 viroj kaj 13 virinoj el dek unu landoj. * En Vintraj olimpiaj ludoj en [[1976]] en [[Innsbruck]] partoprenis jam 105 olimpikantoj (52 viroj kaj 53 virinoj) el 18 landoj. == Ekipaĵaro == === Glitiloj === La [[glitilo]]j por arta sketado, fabrikitaj el dura ŝtalo, estas 3 ĝis 4 milimetroj larĝaj. Ili estas nur iom kurbigitaj – kio ebligas praktiki komplikajn turniĝojn kaj elementojn. Ili estas akrigitaj tiel, ke estiĝas du [[eĝo]]j (interna kaj ekstera), inter kiuj estas [[kavo]]. Tiuj ĉi eĝoj faciligas al la sketisto plirapidigi kaj priregi la sketadon. La pinto estas dentigita, ĝi estas uzata dum depikitaj saltoj kaj kiel turniga punkto dum piruetoj. === Botoj === La [[boto]]j estas regule faritaj laŭmezure, forte firmigitaj, ŝnuritaj ĝis la alteco de [[tibio]] kun dika leda internaĵo kaj aldona firmigo en la parto de [[maleolo]]. Blankaj botoj estas por virinoj kaj nigraj por viroj. === Kostumoj === La [[kostumo]]j estas influataj per karaktero de programo kaj elekto de muzika akompano. Ili devis kroni la prezentiĝon kaj ne distri aŭ eĉ provoki. Pli antaŭa severa regulo estis [[jupo]]j por virinoj, la hodiaŭaj reguloj ebligas jam, por ke virinoj prezentiĝu ankaŭ en pantalona kostumo – eĉ en dancoj – sed tio devas esti eksplicite notita en reguligo de reguloj, kiujn ĉiujare publikigas ISU. Viroj devas senĉese plu porti longajn [[pantalono]]jn – sed kiuj ne devas esti trikotaj (mallarĝaj). Aliaj modaj aldonaĵoj, kiuj ne estas firme alkroĉigitaj sur la kostumo, same kiel diversaj aliaj helpiloj, ne estas en la konkurso permesitaj. === Historio de evoluo de kostumoj === Ekde la estiĝo de sketado kiel sporto en duono de la [[19-a jarcento]] multo ŝanĝiĝis: metodo de taksado, reguloj, organizado, paso de konkursoj, tekniko de sketado, materialo kaj ankaŭ kostumoj. Sed unu aspekto en la paso de tempo ne ŝanĝiĝis: la kostumoj senĉese observas metodojn, modelojn, materialojn kaj kolorojn de unuopaj tempaj epokoj. Kiam estiĝis arta sketado en hodiaŭa moderna aspekto, la kostumoj kiel tiaj ne ekzistis. Oni sketis en kutimaj ĉiutagaj [[vesto]]j: viroj havis sur si pantalonon kaj [[jako]]n, virinoj longajn jupojn ĝis la maleoloj. Gilbert Fuchs kiel la unua enkondukis kruringon, sed tio ne estas hodiaŭ permesita. Estis Sonja Henie, nedisputebla belulino de arta sketado, kiu enkondukis grandan novaĵon – mallongan jupon, kiun ŝi prezentis dum la unuaj Vintraj olimpiaj ludoj en [[1924]]. Ekde tiu tempo similigis ŝin multe da virinoj, kiuj komencis porti mallongajn jupojn kaj pli mallarĝajn kostumojn, kiuj ne malebligis al ili en la movo ebligante al ili fari pli komplikajn figurojn. En la sekvantaj jardekoj okazis grandaj ŝanĝoj en teknika malfacileco: simplaj saltoj fariĝis duumaj kaj triumaj (kaj hodiaŭ jam eĉ en la prezentoj de kelkaj sketistoj ankaŭ kvarumaj), la programoj komencis rakonti realajn okazintaĵojn. Tiun ĉi evoluon influis ankaŭ kostumoj, kiuj fariĝis konsisteroj de la konkursoj, unu el ĉefaj elementoj de arta prezento komune kun muziko kaj elektita temo. * En la 70-aj kaj la 80-aj jaroj de la [[20-a jarcento|lasta jarcento]] estis modernaj mallongaj jupoj kaj pantalono en «sonorilon». La koloro de kostumoj estis neemfazema sen koloraj nuancoj kaj sen klaraj modeloj. * En la 80-aj kaj la 90-aj jaroj de la [[20-a jarcento|lasta jarcento]] ĝuis al granda favoro kostumoj kun brilaĵetoj. Ŝatataj estis helaj kaj varmaj koloroj, modeloj estis pli klaraj. Pantalonoj havis rektan tajlon, jupoj estis antaŭe pli mallongaj kaj malantaŭe pli longaj. Diversaj ornamaĵoj anstataŭ brilaĵetoj, pli longaj jupoj, spiron prenantaj dekoltoj. Uzado de teksaĵoj pruntedonantaj falsan nudecon preskaŭ malaperis. Diversajn ornamaĵojn portas jam ankaŭ viroj kaj iliaj [[ĉemizo]]j estas ofte malfermitaj. Sed la ĉefa afero estas kapti kaj alkonduki la temon de sketado al vivo, ne nur per muziko kaj prezento sur glacio, sed ankaŭ helpe de kostumoj. Sketistoj fariĝas ĉefaj herooj kaj impreso el ilia prezentiĝo tiel encerbigas en memoron de ĉiu spektanto. Kostumoj fariĝas «senmortaj». Kiu entuziasmulo de arta sketado ne memorus la kostumon de [[Oksana Grishuck]] kun krucoforma ornamaĵo el ŝlifitaj kristalaj vitreroj, kiam kun sia kunulo [[Jevgenij Platov]] ŝi gajnis olimpian oron? Aŭ dancan geopon [[Jayne Torvill]] kaj [[Christopher Dean]] kaj ilian [[viola]]n kostumon el glora [[Bolero]]? Aŭ kostumon de [[muskedo|muskedisto]] de eminenta franca arta sketisto [[Philippe Candeloro]], kiun li surhavis sur si, kiam li gajnis sian duan bronzan olimpian medalon en [[1998]]? Kostumoj estis kaj estas en arta sketado tre gravaj. La arta sketado ne estas nur [[sporto]], sed ankaŭ certa speco de [[arto]]. Kostumo estas tio la unua, kio ekinteresos la spektanton restante en lia memoro. == Elementoj en arta sketado == Kiel jam estis dirite, la arta sketado estas arta formigo de saltoj, paŝoj kaj piruetoj. Al saltoj apartenas [[Axel (salto)|Axel]] (Aksel-salto?), [[Flip]] (?), [[Lutz]] (?), [[Rittberger (salto)|Rittberger]] (?), [[Salchow (salto)|Salchow]] (Salĥo-salto?) kaj [[Toeloop]] (Tulup-salto?), kiujn oni saltas kun unu, du, tri kaj eĉ kun kvar turniĝoj. Esperantlingve tiuj saltoj nomiĝas akslo, flipo, luco, ritbergo, salĉo kaj tulupo. Krom bazaj elementoj ([[salto]]j, [[paŝo]]j, [[pirueto]]j) apartenas ĉi tien ankaŭ diversaj kunigaj elementoj kiel [[pesilo]], [[arabesko]]j, [[luno]] ka. Al elementoj tipaj por sportaj geopoj apartenas deĵetitaj kaj tvistaj saltoj, levigataj figuroj kaj [[mortospiralo]] (?). == Referencoj == {{referencoj}} == Vidu ankaŭ == {{Projektoj}} * [[Glacihokeo]] * [[Glitŝtonludo]] <br/> {{Olimpikaj sportoj}} {{ADLS|2006|06}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Arta sketado| ]] [[Kategorio:Vintra sporto]] 0mvz3typk24e9to99fdwuez6wpix4z2 0 70099 9377857 8441626 2026-05-19T18:18:55Z Stefangrotz 91903 ĝermeto 9377857 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo de Italio | nomo = San Nicola da Crissa | blazono = {{#invoke:Wikidata|claim|P94}} | dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} | regiono = {{Italio CAL}} | provinco = {{Italio VV}} | latitudo_gradoj = 38 | latitudo_minutoj = 40 | latitudo_sekundoj = 0 | latitudo_direkto = N | longitudo_gradoj = 16 | longitudo_minutoj = 17 | longitudo_sekundoj = 0 | longitudo_direkto = E | koord_X_en_mapo = 237 | koord_Y_en_mapo = 277 | alto = 518 | areo = 19 | subdividaĵoj = | najbaraj_komunumoj = [[Capistrano]], [[Filogaso]], [[Torre di Ruggiero]] (CZ) kaj [[Vallelonga]] | nomo_de_loĝantoj = ''sannicolesi'' | patrono = [[{{#invoke:Wikidata|claim|P417}}]] | festo = [[6-a de decembro]] | retpaĝo = | mapo = CAL-Mappa.png | mapamplekso = 300 }} '''San Nicola da Crissa''' estas [[komunumo]] de [[Italio]]. {{Ĝermeto}} [[Kategorio:Komunumoj de Italio]] [[Kategorio:Komunumoj de Kalabrio]] [[Kategorio:Komunumoj de Provinco Vibo Valentia]] rhje7nrt6wtqw8hpvlt2uf57k4ie3x0 0 71418 9377881 8443658 2026-05-19T18:32:45Z Stefangrotz 91903 ĝermeto 9377881 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo de Italio | nomo = Santo Stefano di Magra | regiono = {{Italio LIG}} (2005) | provinco = {{Italio SP}} (2005) | latitudo_gradoj = 44 | latitudo_minutoj = 10 | latitudo_sekundoj = 0 | latitudo_direkto = N | longitudo_gradoj = 9 | longitudo_minutoj = 55 | longitudo_sekundoj = 0 | longitudo_direkto = E | koord_X_en_mapo = 84 | koord_Y_en_mapo = 99 | alto = | areo = 13 (2005) | kvanto_de_loĝantoj = 8368 (31-12-04) | denso_de_loĝantoj = 633 (2005) | subdividaĵoj = | najbaraj_komunumoj = [[Aulla]] (MS), [[Bolano]], [[Sarzana]], [[Vezzano Ligure]] (2005) | poŝtkodo = 19037 (2005) | telefona_kodo = 0187 (2005) | ISTAT_kodo = 011026 (2005) | imposta_kodo = | nomo_de_loĝantoj = | patrono = | festo = | retpaĝo = | mapo = LIG-Mappa.png | mapamplekso = 300 }} '''Santo Stefano di Magra''' estas [[komunumo]] de [[Italio]]. {{Ĝermeto}} [[Kategorio:Komunumoj de Italio]] [[Kategorio:Komunumoj de Ligurio]] [[Kategorio:Komunumoj de Provinco La Spezia]] edkmegtbwfafsitq7ustzqjdkimnqh6 0 90067 9377606 9377538 2026-05-19T12:21:29Z Sj1mor 12103 9377606 wikitext text/x-wiki {{Unua}} {{Informkesto homo | nomo = Louis-Christophe Zaleski-Zamenhof | dosiero = Zaleski-Zamenhof2.PNG | priskribo = doktoro [[inĝeniero]] | grandeco de dosiero = 150 |dato de naskiĝo = 1925-01-23 |loko de naskiĝo = [[Varsovio]], [[Pollando]] |dato de morto = 2019-10-09 |loko de morto = [[Antony]], [[Francio]] }} '''Louis-Christophe (Ludoviko Kristoforo) ZALESKI-ZAMENHOF''' (naskiĝis la {{daton|23|januaro|1925}} en [[Varsovio]], mortis la {{daton|9|oktobro|2019}} en [[Antony]], apud [[Parizo]]<ref>''[https://edukado.net/novajhoj?id=800 Forpasis la Nepo]''. En: edukado.net, 2019-10-10.</ref>) estis doktoro [[inĝeniero]] pri surlanda kaj enmara [[konstruado]], aparte pri prem[[ŝtalbetono]], nepo de [[L. L. Zamenhof]]. Li estis filo de [[Adam Zamenhof]] kaj [[Wanda Zamenhof]], naskita Frenkiel; la personan nomon li ricevis honore al sia avo, Ludoviko Zamenhof, la kreinto de Esperanto. Li studis en Varsovia Politekniko 1946–49 kaj diplomiĝis kiel inĝeniero pri konstruado, sekve doktoriĝis pri teknologio de [[streĉbetono]]. En 1959 li translokiĝis al Parizo kaj daŭrigis sian profesian karieron en Francio kaj aliaj landoj, realigante konstruaĵojn sur tero kaj maroj. Lia alia kampo de laboro estis didaktiko en la [[Arkitektura Altlernejo en Parizo]] kaj [[Politekniko de Milano]]. Li publikigis multajn artikolojn kaj librojn pri sia fako. Post la emeritiĝo en 1993 li okupiĝis pri faka konsultado, ĉeestis sciencajn konferencojn kaj kongresojn, inkluzive de Esperanto-kongresoj. Ludoviko Kristoforo Zaleski-Zamenhof edziĝis en 1949 kun Krystyna Tyszka, kiu naskis du filinojn: Hanna (1953) kaj [[Margaret Zaleski-Zamenhof|Margaret]] (1958). Li havis nepinon Klementina Zamenhof-Zaruski kaj nepon Pierre-Louis-Antoine Lebard. Li loĝis en Parizo kun la edzino Juliette, naskita Sekrecka. Li parolis la francan, anglan kaj Esperanton, sed hejme – la polan. Li havis la francan kaj polan civitanecojn, estis honora urbano de Bjalistoko. == Vivo == === Feliĉa infaneco (1925-1939) === [[Dosiero:Familio Zamenhof 1935.jpg|eta|Louis-Christophe Zaleski-Zamenhof ([[pole]]: Ludwik-Krzysztof Zaleski-Zamenhof) (la unua de la dekstro) kun familio, de la maldekstro: lia patrino [[Wanda Zamenhof]] kaj patro [[Adam Zamenhof]], ĉ. 1935]] Li naskiĝis en 1925 kiel Ludoviko Zamenhof, filo de [[Adam Zamenhof]] (1888-1940) kaj [[Wanda Zamenhof]] (1893-1954). La personan nomon li ricevis honore al sia avo, [[Ludoviko Lazaro Zamenhof]], la kreinto de Esperanto. Liaj gepatroj apartenis al la unua generacio de civitanoj de la renaskiĝinta Pollando. La patro [[Adam Zamenhof]], okulisto, partoprenis la militon kontraŭ Sovet-Unio (1919-1920) kaj finis ĝin en la rango de kapitano. La patrino, [[Wanda Zamenhof]], fraŭline Frenkiel, specialiĝis ankaŭ pri oftalmologio. Ili ambaŭ, krom la kuracista praktiko, laboris science en Varsovia Universitato. Adam Zamenhof estis unu el pioniroj de la kirurgia kuracado de retino. Ilia sola filo, Ludoviko Zamenhof ĝuis feliĉan infanecon. Kiel lernanto de la gimnazio, portanta la nomon de [[Adam Mickiewicz]] en Varsovio, li lernis la francan kaj latinan lingvojn, sed ne montris intereson al la lingvo internacia. En 1934 Ludoviko esprimis la deziron partopreni en la [[Universala Kongreso de Esperanto]] en Stokholmo. Liaj gepatroj asertis, ke partopreni en Esperanta kongreso, sen koni tiun ĉi lingvon mistrafigas la celon. La filo helpata de siaj onklinoj [[Zofia Zamenhof]] kaj [[Lidia Zamenhof]] entuziasme eklernis kaj ekposedis flue la lingvon internacian. Tiel komenciĝis lia nova rolo de la „eta princo” dum laŭvicaj Esperantaj kongresoj. Li iĝis objekto de interesiĝo por la kongresanaro: en Stokholmo – 1934, en Romo – 1935, en Vieno - 1936 kaj en Varsovio – 1937, kie li nome de la familio Zamenhof, salutis la kongresanojn. Septembre 1939 la germanaj aviadiloj bombardis Varsovion. La domo ĉe la Królewska-strato 41, en kiu loĝis la familio Zamenhof, estis komplete detruita. Tiam Ludoviko estis nur 14-jara knabo. === Germana okupacio (1939 - 1945) === ==== Kapitulaco de Varsovio ==== Soldattrupoj de la nazia Germanio enmarŝis Varsovion komence de oktobro 1939 laŭ la taktiko aplikata en ĉiuj aliaj terenoj de la okupata Pollando: la armeon ([[Wehrmacht]]) sekvis specialaj taĉmentoj, tiel nomataj Grupoj Operaciaj de Polico kaj Sekurecservo, cele organizi la germanan administradon sur la okupitaj terenoj, kaj ties purigo de potencialaj malamikoj. Arestadoj okazis ofte laŭ pretaj listoj. Sur unu el ili troviĝis nomoj de la familianoj Zamenhof. Unue oni arestis d-ron Adam Zamenhof, kiel militan komandanton de la hospitalo Czyste. Li pereis la 29-an de januaro 1940 pafmortigita en amasa ekzekuto de varsovianoj en apudurba arbaro [[Palmiry]]. Perdinte sian loĝejon en la ruinigita Królewska-strato, Wanda Zamenhof kun la filo Ludoviko kaj bofratinoj Zofia kaj Lidia Zamenhof translokiĝis al apartamento de sia fratino Janina Minc, apud la operejo. Tre baldaŭ ili ĉiuj estis fermitaj trans muroj de la geto kune kun la 15-jara Ludoviko. ==== [[Varsovia Geto]] (1940 – 1942) ==== La germanaj okupantoj de Varsovio starigis murojn, longajn je 16&nbsp;km ĉirkaŭ la tuta kvartalo Muranów kaj parto de la urbocentro je la surfaco de 307 ha. Sur tiel malvastan spacon oni setligis 400 000 homojn. Tio signifis ekstreman [[homamasiĝo]]n. Wanda Zamenhof kun la filo provizore ekloĝis ĉe parencoj en ĉambro kun 11 aliaj personoj. Ili ambaŭ translokiĝis komence de la jaro 1941 al la paroĥa domo apud la preĝejo de Ĉiuj Sanktuloj ĉe la Grzybowski-placo. La likvido de la Varsovia Geto komenciĝis la 22-an de julio 1942 sub la preteksto de ĝia translokigo. Tiucele la Juda Konsilantaro (''Judenrat'') devis liveri al la fervoja transŝarĝa placo - (''Umschlagplatz'') ([[kajo (fervojo)|kajo]]) - ĉiutage 7-10 mil homojn, unuavice infanojn, kiuj estis transportotaj orienten. La vera celo estis la ekstermejo [[Treblinka]], 100 kilometrojn for de Varsovio. Oni evakuis straton post strato, domon post domo. Tiu ĉi sorto trafis la paroĥan domon. La 6-an de aŭgusto 1942 eniris ĝin germanaj SS-funkciuloj, ili elpelis ĉiujn loĝantojn eksteren. Ludoviko Zamenhof, la nepo, tiam 17-jara, ekiris al Umschlagplatz kun la tuta grupo, sed sen la patrino, ĉar ŝi deĵoris en alia loko kiel kuracistino. Li marŝis la Zamenhof-straton, kiun la okupantoj transformis je Wildstrasse. Ludoviko ektroviĝis en t.n. „[[arja]]” tereno. Sed li revenis en la geton, retrovis la patrinon kaj sekvan tagon ili ambaŭ forlasis ĝin. ==== Okupacia libereco (1942 – 1945) ==== En la polaj okupitaj teritorioj germanaj administrantoj malvalidigis polajn personajn identigilojn kaj enkondukis germanajn (''Kennkarten''). Janczewski montriĝis membro de la pola rezistmovado AK (''Enlanda Armeo''), kaj havigis al siaj rifuĝintoj falsajn personajn identigilojn. Ekde tiu ĉi momento la nomo Zamenhof transformiĝis al Zaleski. La patrino konservis sian personan nomon Wanda, sed Ludoviko konvertiĝis al Krzysztof (Kristoforo). Ili ambaŭ, kiel posedantoj de la perfekte falsitaj germanaj legitimiloj, ne devis kaŝi sin plu. Ili luis loĝejon en la [[kvartalo]] [[Praga]], trans la rivero [[Vistulo]]. Wanda pro la nova nomo ne plu povis praktiki sian kuracistan profesion. Post kelkaj ŝanĝoj de loĝlokoj, kion postulis la konspirreguloj, ŝi ekloĝis en apudvarsovia urbeto [[Milanówek]], kaj tie ĝisatendis la finon de la milito. Ŝia filo, kiel Krzysztof Zaleski, por subteni la patrinon kaj sin mem, faris diversajn laborojn. Interalie li kun amara satisfakcio malkonstruis murojn de la geto, kiu ne plu ekzistis. Fine de 1943 alia amiko de la familio Zamenhof, d-ro Wiesław Waciński helpis la junulon trovi konstantan laboron en la fabriko de ŝtalkonstruaĵoj en la urbo Minsk Mazowiecki, 40&nbsp;km orienten de Varsovio. En la fabriko agis konspira ĉelo de la pola rezistmovado AK, kiu organizis sabotadon. La ekipaĵoj estis riparataj tiamaniere, ke ili baldaŭ denove paneu. El unu difektita maŝino oni elmuntis foruzitan pecon kaj instalis ĝin en la alian. La novajn pecojn, tute ne uzitajn, oni sekrete forportis eksteren de la fabriko. Kristoforo Zaleski, kiel kontora skribisto, falsis la koncernan dokumentaron. Krome li forportadis malgrandajn pecojn en sia teko, kiam ĉe la elirejo deĵoris konspiraj gardistoj. Tiu ĉi procedo funkciis efike ĝis la duono de 1944, kiam la fabrikon en Minsk Mazowiecki komplete detruis la germanaj taĉmentoj, retiriĝantaj okcidenten pro la alproksimiĝo de la [[Ruĝa Armeo]]. La nepo de Ludoviko Zamenhof sukcesis atingi la urbon Milanówek kaj kune kun la patrino ĝisatendis la finon de la milito. Por ambaŭ tio estis duobla liberiĝo, kiun L.C. Zaleski-Zamenhof komentis jene: ''Post la milito mi retroiris al mia naskiĝnomo, sed mi ne scipovis disiĝi de mia milita pseŭdonimo. Se Zaleski savis Zamenhofon, ne decis, ke Zamenhof deturniĝu de Zaleski. Mi identiĝis kun unu kaj la alia kiel Ludoviko Kristoforo Zaleski-Zamenhof. Diferencoj en unueco estas fundamento de la ideo de toleremo, kiun mi akceptis kiel la devizon de mia vivo. La samon celis mia avo, Ludoviko Zamenhof, kiu vidis sian verkon ne kiel kodon por komercistoj, sed kiel helplingvon, servantan kompreniĝon inter homoj kaj popoloj''. == Profesia kariero (1950 – 1993) == Ludoviko Kristoforo (ekde 1959 Louis Christophe) Zaleski-Zamenhof ne daŭrigis la familian tradicion sur la kampo de medicino. Li studis en la Varsovia Politekniko, diplomiĝis kiel konstruinĝeniero en 1949. Specialiĝis pri la moderna teknologio de streĉbetona konstruado kaj kunverkis la unuan lernolibron pri tiu ĉi fako s.t. „Kordobetono”. Li projektis fabrikon, la unuan en Pollando pri tiu ĉi konstrumaterialo kaj fariĝis ĝia direktoro en la aĝo de 21 jaroj. Sekve projektis kiel la ĉefinĝeniero Fabrikon de Bicikloj en la urbo [[Bydgoszcz]] kaj la produktejon de ladoj en Krakovo. Li kunlaboris kun la fama arkitekto Bohdan Pniewski pri la rekonstruo de „Eŭropa Hotelo” en Varsovio kaj la konstruo de „Domo de Kamparano”, en kiu estis aplikitaj liaj modernaj konceptoj. Li doktoriĝis en Varsovia Politekniko. En 1959, do en la tempo de la tiel nomata „degelo de la malvarma milito” inĝeniero Zaleski-Zamenhof ricevis kontrakton de laboro en konstruprojektejo Europe-Etudes en Parizo. Li havis la ŝancon kunlabori kun [[Eugéne Freyssinet]], la inventinto de streĉbetono. En Francio lia profesia kariero multege progresis. Li konstruis vojojn, pontojn, viaduktojn, akvopurigejojn, akvoturojn kaj aliajn objektojn. En [[Bulonjo-sur-Maro]], kie dum la unua Esperanto-kongreso en 1905 Ludoviko Zamenhof ĝuis grandan sukceson, lia nepo konstruis gigantan deponejon por klinkero je kapacito de 60 000 da kubikmetroj. Li konstruis originalajn preĝejojn. Tiu en Freyming (Loreno) karakteriziĝas per neniu 90-grade vertikala muro kaj neniu rekta angulo. Dum kelka tempo li dediĉis sin al konstruado de sportaj objektoj kaj aparte fieras pri la sportkomplekso en [[Chamonix]], la pariza stadiono [[Parc des Princes]] kaj la olimpika stadiono en [[Montrealo]]. La grandioza monumento, starigita honore al generalo [[Charles de Gaulle]] en la ripozo en [[Colombey-les-deux-Eglise]] same ligiĝas al la nomo de la inĝeniero Zaleski Zamenhof. En la lasta fazo de sia longa inĝeniera kariero d-ro Zaleski-Zamenhof montriĝis pioniro de streĉbretona konstruado de platformoj, por ĉerpi petrolon de sub la marfundo. Multajn jarojn li lekciis pri la teorio de konstruado en la Arkitektura Altlernejo en Parizo. Li estis ankaŭ kontrakta profesoro en Politekniko de [[Milano]] pri markonstruado el streĉita betono, krome lekciis de tempo al tempo pri la sama studobjekto en pluraj landoj, interalie en polaj politeknikoj en [[Gdansk]] kaj [[Bjalistoko]]. Louis Christophe Zaleski-Zamenhof emeritiĝis 1993, sed li plu disponigis laŭbezone sian scion kaj sperton kiel konsultisto. Dr Zaleski-Zamenhof vivis en Parizo kun la edzino Juliette. Li uzis personajn nomojn franclingve Louis Christophe. Tie loĝas ankaŭ lia filino Margaret, kuracistino kaj ŝia filo [[Pierre-Louis-Antoine Lebard]]. La filino Hanna translokiĝis el [[Pollando]] al [[Usono]] en 1981 kune kun sia edzo Andrzej Zaruski kaj la filino Klementyna. == Esperantio == [[Dosiero:2008-07-20 uk lczz.JPG|eta|Louis-Christophe Zaleski-Zamenhof dum la [[UK]] de [[Esperanto]] en [[Roterdamo]], [[2008]]]] [[Dosiero:2008-07-26 uk lczz kun vicurbestro bjalistoko.JPG|eta|Louis-Christophe Zaleski-Zamenhof kun la vicurbestro de Bjalistoko Aleksander Sosna, [[UK 2008]] en [[Roterdamo]]]] [[Dosiero:Uk2003-08-02-zamenhof-boulton.jpg|eta|Louis-Christophe Zaleski-Zamenhof kaj [[Marjorie Boulton]] dum la [[UK 2003]] en [[Gotenburgo]]]] Post la fuĝo el la geto la nepo de Ludoviko Zamenhof, jam kiel Krzysztof Zaleski, rehavis kontakton kun Esperanto. En 1987 Varsovio, kiel „lulilo de Esperanto”, estis ĝusta loko por celebri la centjaran jubileon de la lingvo internacia. La 72-a Universala Kongreso de Esperanto en la ĉefurbo de Pollando evidentiĝis la plej granda en la historio de la movado. Ĝi allogis 6 mil partoprenantojn, sen kalkuli proksimume unu milon da gastoj, kiuj alvenis sen la formala aliĝo el [[Sovet-Unio]] kaj el aliaj t.n. socialismaj landoj. La direktoro de [[UEA]], [[Simo Milojević]], sukcesis retrovi en diversaj landoj de la mondo sep membrojn de la Zamenhofa familio, kiuj alvenis kiel honoraj gastoj, inter ili Louis Christophe Zaleski-Zamenhof kun la edzino Juliette. Li, kiel la nepo de la kreinto de Esperanto, varsoviano kaj monde renoma konstruisto de „{{J|artefarita insulo}}” sur maroj kaj oceanoj, montriĝis aparta allogaĵo por ĵurnalistoj, sed ankaŭ por la kongresanoj. Louis C. Zaleski-Zamenhof, reaperinte en la movado post dudekjara paŭzo, jam firme restis en ĝi. Li engaĝiĝis en la popularigon de la lingvo internacia kaj ĝia ideo per siaj intervjuoj por amaskomunikiloj. Li ankaŭ renkontiĝadis kun esperantistoj, kion respegulas la filmo aperinta en la Pola Televido s.t. „Śladami Dziadka” (Spuroj de la Avo). En ĝi la nepo estas montrita en kelkaj lokoj, ligitaj kun lia avo Ludoviko Zamenhof. Bjalistoko iĝis ofta vizitcelo de L.C. Zaleski-Zamenhof. En la jaro 2000 li akceptis simbolan diplomon pro la fakto, ke lia avo Ludoviko Zamenhof gajnis la unuan lokon en la plebiscito por „Bjalistokano de la 20-a jarcento”. La 26-an de septembro [[2004]] li aktive partoprenis kiel honora gasto en la E-Debato en [[Varsovio]] organizita de japana Mecenato de Esperanto [[Etsuo Miyoshi]] kun helpo de [[Eduardo Kozyra]] por [[Membro de Eŭropa Parlamento|polaj eŭropdeputitoj]] ([[MEP]]). En la jaro 2007 li estis nomita honora urbano de Bjalistoko apud 14 aliaj distingitoj, inkluzive de [[Józef Piłsudski]] kaj [[Lech Wałęsa]]. Li plurfoje vizitis Bjalistokon kiel membro de la Fondumo Zamenhof respondeca pri la konstruo de Zamenhof-Centro === Medalo de Toleremo === L.C. Zaleski-Zamenhof nome de la bjalistoka Zamenhof-Fondumo enmanigis Medalon de Toleremo al [[Johano Paŭlo la 2-a]] dum la ekumena diservo en Drohiczyn, la 10-an de junio 1999. La atribuo de la Esperanta medalo al la papo-polo ligis sin kun lia simpatio rilate al la lingvo internacia. Johano Paŭlo la 2-a en siaj ĉiujaraj benoj „[[Urbi et Orbi]]” uzadis Esperanton kaj legalizis ĝin kiel lingvon de la katolika liturgio. La ideo pri la Medalo de Toleremo naskiĝis dum interparoloj de [[Roman Dobrzyński]] kun Ludoviko C. Zaleski-Zamenhof, surbaze de kiuj estis verkita, en la formo de dialogoj, la libro „[[La Zamenhof-strato]]”. === Esperanto-Kongresoj === Ludoviko Zamenhof, poste kiel Louis Christophe Zaleski-Zamenhof, partoprenis jenajn Universalajn Kongresojn de Esperanto: 1934 Stokholmo, 1935 Romo, 1936 Vieno, 1958 Majenco, 1960 Bruselo, 1987 Varsovio, 1988 Brajtono, 1992 Vieno, 1998 Montpeljero, 1999 Berlino, 2003 Gotenburgo, 2005 Vilno, 2008 Roterdamo, 2009 Bjalistoko, 2015 Lillo. En siaj kongresaj paroladoj nome de la familio Zamenhof li rememorigis la ideon de sia avo, kiu kreis Esperanton kiel helplingvon por interkompreniĝo inter homoj kaj popoloj. En sia festparolado dum la [[86-a UK 2001]] en [[Zagrebo]] li i.a. diris: ''"Vi venis diskuti pri la Dialogo inter kulturoj, kies bezono iam ja inspiris la iniciaton de la Lingvo Internacia. Fakte, preskaŭ ĉiuj biografoj de Zamenhof mencias la legendon, laŭ kiu la juna Ludoviko vivanta en tiam multkultura urbo Białystok, observis malamon regantan inter la diversaj nacioj, ne trovantaj lingvon komune kompreneblan, ilon laŭ li necesan al la dialogo inter iliaj kulturoj respektivaj".'' En Lillo 2015 dum la [[100-a UK]] de Eseranto li, kiel 90-jarulo, transdonis sian taskon reprezenti la familion Zamenhof al la filinoj [[Hanna Zaruski-Zamenhof]] kaj [[Margaret Zaleski-Zamenhof]]. En tiu ĉi rolo unuafoje prezentiĝis Margaret dum la UK en Lisbono 2018. == Verkoj == Aŭtoro de pli ol cent sciencaj publikaĵoj en la [[pola lingvo]], [[franca]], [[angla]] kaj [[Esperanto]]. Interalie: J. P. Bonin, G. Deleuil, L. C. Zaleski-Zamenhof. "Foundation analysis of marine gravity structures submitted to cyclic loading." Offshore Technology Conference, Houston, Texas (1976). p.&nbsp;571–579 == Referencoj == {{Referencoj}} == Literaturo == * [[Roman Dobrzyński]], ''[[La Zamenhof-strato]]''. Kaunas, 2003 * [[Roman Dobrzyński]], ''Zamenhof en Varsovio''. Rotterdam, 2017 * Wendy Heller, ''Lidia. Vivo de Lidia Zamenhof, filino de Esperanto''. Antverpeno, 2007 * [[Ulrich Lins]], ''La danĝera lingvo''. Rotterdam, 2016 * Karol Madaj, Małgorzata Żuławnik, ''Proboszcz getta''. Warszawa, 2010 == Eksteraj ligiloj == {{Projekto vizaĝoj}} {{projektoj|s=Forpasis Louis-Christophe Zaleski-Zamenhof (1925-2019)}} * [http://www.kke.org.br/esperanto/libroj_kaj_revuoj/la_homo_kiu_defiis_babelon.php Antaŭparolo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080420183015/http://www.kke.org.br/esperanto/libroj_kaj_revuoj/la_homo_kiu_defiis_babelon.php |date=2008-04-20 }} de ''[http://www.sat-amikaro.org/article1009.html La Homo kiu defiis Babelon]'' * {{Retarkivo|2005|http://ourworld.compuserve.com/homepages/profcon/m_zz.htm Mesaĝo}} al la [[83-a UK 1998|83-a Universala Kongreso]] en Montpeliero, 1998. * [https://web.archive.org/web/20070928015918/http://www.esperanto.pl/page.php?tid=2241 Mesaĝo] al la [[86-a UK 2001|86-a UKo de Esperanto]] en Zagrebo, 2001. *[https://uea.org/dokumentoj/komunikoj/gaz157.html#2 Gratulo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110927012352/http://www.uea.org/dokumentoj/komunikoj/gaz157.html#2 |date=2011-09-27 }} al [[87-a UK 2002|87-a Universala Kongreso]] de Esperanto en Fortaleza, 2002. *[https://uea.org/dokumentoj/uk2003/salutparolado.html Parolado] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110927012412/http://www.uea.org/dokumentoj/uk2003/salutparolado.html |date=2011-09-27 }} al la [[88-a UK 2003|88-a Universala Kongreso]] de Esperanto en Gotenburgo, 2003. *[http://arrasesperanto.free.fr/images/bul2005-inaug/web_6586.jpg okaze de la aranĝo datrevena ''Boulogne 2005''] parolante en la sama teatro kie okazis la unua U.K. *[https://www.youtube.com/watch?v=Jm9ENZlCi08&t=50s Filmeto de Nelida Weidmann memore al Louis-Christphe Zaleski-Zamenhof kun filmmaterialo de la 100a UK en Lillo] *[http://www.autodidactproject.org/esperanto2010/zamenhof-hanna.html Genealogia arbo]. {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Zaleski-Zamenhof, Louis-Christophe|1925|2019}} [[Kategorio:Polaj esperantistoj]] [[Kategorio:Francaj esperantistoj]] [[Kategorio:Familio Zamenhof]] [[Kategorio:Polaj judoj]] [[Kategorio:Polaj inĝenieroj]] [[Kategorio:Postvivintoj el la Holokaŭsto]] 7zhbitnc6oa7mvypyeq1k2h7blmvmr4 0 91902 9377926 9330281 2026-05-19T19:36:00Z Sj1mor 12103 9377926 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Mihail SADOVEANU''' (naskiĝis la {{daton|5|novembro|1880}} en [[Paşcani]]; mortis la {{daton|19|oktobro|1961}} en [[Bukareŝto]]) estis rumana verkisto, plej konata pro siaj {{J|historia romano}}. Post lernado en Paşcani, [[Fălticeni]] kaj [[Iaşi]] li ekstudis juron en [[Bukareŝto]] en 1904. En la sama jaro li komencis literaturan karieron kaj tial ne finis siajn studojn. Li publikigis pli ol cent librojn kaj kontribuis al literaturaj gazetoj. Kiam Rumanio fariĝis komunisma fine de la 40-aj jaroj, Sadoveanu subtenis la novan registaron kaj per kelkaj verkoj propagandis ekzemple la [[kolektivigo]]n de la [[bieno]]j. Pro tio li ricevis [[Lenin-premio]]n. == En Esperanto aperis == * ''La niksino de la marĉo.'' Tradukis el la germana traduko de la rumana originalo [[H. Boucon]]. En: ''[[Lingvo Internacia (gazeto)|Lingvo Internacia]]'' 1911, p. [https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=e0b&datum=1911&page=72&size=45 66]–75. * ''[[Nobela Peko]]. En arbaro Petriŝor. La sciigantoj.'' Tradukis [[Tiberio Morariu]]. Leipzig: [[Ferdinand Hirt & Sohn]], 1929. 62 paĝoj. (''[[Internacia mondliteraturo]]'' 21.) ** ''[[La Socialisto]]'' recenzis: ''Tri rakontoj, bone tradukitaj, kiuj al ni rakontas pri la vivo kaj kutimoj de la rumanoj en la grandaj arbaroj kaj vastaj stepoj.'' (1929, paĝo 80.) * ''La Feino de la lago (Zâna lacului).'' Tradukis [[Armand Su]]. En: ''[[Norda Prismo]]'' 3/1965, paĝo 80. * ''Malnova historio.'' En: ''[[Rumana Antologio]]''. paĝoj 18–23. [[Dosiero:Stamp 1980 Mihail Sadoveanu.jpg|eta|maldekstra|Mihail Sadoveanu]] ===Recenzoj=== Pri ''Nobela peko. En arbaro Petriŝor. La sciigantoj.'' {{citaĵo|Krom tiu novelo, kiu majstre revivigas la marĉan regionon kun sunleviĝoj kaj sunsubiroj, kaj klare montras la malnovepokajn nobelon kaj popolanojn en kadro de emociiga [[vivodramo]], la nova volumo enhavas kortuŝan skizon « En Arbaro Petriŝor » ĉarman kristnaskan rakonton « La Sciigantoj ».|[[Belga esperantisto]] n172-173 (jun-jul 1929)}} {{Projektoj}} {{Vivtempo|Sadoveanu, Mihail}} [[Kategorio:Rumanaj verkistoj]] {{Bibliotekoj|PeEnEo=91902|PND=118604783|LCCN=n/80/36688|VIAF=98174045|TSURL=N/A}} es4874vxzl8ybz36m41py4ifrep8lj5 0 92215 9377755 9289613 2026-05-19T14:57:26Z Sj1mor 12103 9377755 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:My Lai massacre.jpg|eta|Vjetnamaj civiloj murditaj dum la masakro]] La '''masakro de My Lai''' estis [[militkrimo]] de [[usona armeo]], kiu okazis dum la [[vjetnama milito]] en la [[Sud-Vjetnamio|sudvjetnama]] vilaĝo nomata ''My Lai''. Efektivigite de usonaj soldatoj kontraŭ centoj da senarmaj vjetnamaj civiluloj la [[16-a de marto|16-an de marto]] [[1968]], je la fino de la [[Vjetnama milito]]. La masakro fariĝis evento, kiu plej multe simbolis la militkrimojn de usonaj soldatoj en [[Vjetnamio]]. La krueleco de la Mei Lai masakro kaj la oficiala kaŝado nutris kontraŭmilitan senton kaj plue dividis Usonon pri la milito. Pro la eventoj en Mei Lei, kiuj okazis en la ĉirkaŭo de la [[Tet-ofensivo]], kiu volonte ŝanĝis la usonan publikan opinion de klara venko en Vjetnamujo al klopodi dignan finon de la batalado, [[Protestoj kontraŭ milito en Vjetnamio|opozicio al la usona ĉeesto en la loko kreskis tutmonde]]. Krome, konsekvence al la masakra enketo, la aliro de komanda respondeco estis establita en la [[Militleĝo|militaj leĝoj]]. Laŭ ĉi tiu aliro, ankaŭ konata kiel la ''Medina Normo'' (nomita laŭ Ernst Medina, komandanto de la specialtrupo ĉe Mei Lei), la estro de la trupo havas [[Krima respondeco|kriman respondecon]] pri militkrimoj aŭ [[Homrajta malobservo|homaj rajtoj-malobservoj]] faritaj ene de sia [[jurisdikcio]] se li ne agas por malhelpi la militkrimoj. La Mei Lai masakro estas konsiderata unu el la plej nigraj paĝoj en la historio de Usona militismo. Ĝi ankaŭ estas simbolo de la senkompata kaj senmoraliga naturo de la Vjetnamio Milito, kiu kostis la vivojn de milionoj da homoj. La Mei Lai masakro estas ankoraŭ memorata hodiaŭ kiel leciono pri la bezono por humaneco kaj etiko en milito, kaj por eviti ripetadon de tiaj tragedioj en la estonteco. Socie, la masakro ilustris, kiel la [[konscienco]] de manpleno da malaltrangaj soldatoj, el totala forto de dekoj, povus ĉesi mortigi senkulpajn homojn, kaj eĉ kondamni la kulpulojn. Malgraŭ la provoj de la supera oficiro, "la konscienco de eltrovema sola soldato finfine decidis la aferon." == La masakro == La eta vilaĝo de Mei Lai situas en Quảng Ngãi provinco, kiu estis kredita esti fortikaĵo de la komunista Nacia Liberiga Fronto (NLF) aŭ [[Vjetkongo]] (Viet Cong, VC) dum la Vjetnamio Milito. Quảng Ngãi provinco estis tial ofta celo de Usonaj kaj Sudvjetnamiaj bombardado-atakoj, kaj la tuta regiono estis peze striata kun [[Agent Orange]], la mortiga [[herbicido]]. La [[16-an de marto]] [[1968]], grupo de usonaj soldatoj de la 11-a infanteria brigado kun gvido de la 24-jara leŭtenanto [[William Calley]] havis la ordonon, la malgrandan vilaĝon ''My Lai'' okupi kaj traserĉi por [[Gerilo|geriloj]] de la Vjetkongo. La vilaĝo situis tre proksime al la [[Nord-Vjetnamio|nordvjetnama]] limo, tiel la loĝantoj estis kalkulitaj kiel potencialaj apogantoj de la Vjetkongo. Kiam Charlie Kompanio alvenis ĉe Mei Lai je ĉirkaŭ 8:00 a.m., ili komencis pafi al ĉiu vivanta estaĵo kiun ili vidis, inkluzive de bestoj. Ili ankaŭ incendiigis domojn, forprenis valoraĵojn, kaj faris aliajn formojn de [[vandalismo]]. Kelkaj soldatoj eĉ violacis aŭ seksperfortis virinojn kaj knabinojn antaŭ ol mortigi ilin. La masakro daŭris dum pli ol tri horoj, dum kiuj neniu VC soldato aperis por batali kontraŭ Charlie Kompanio. La soldatoj [[seksatenco|seksatencis]] virinojn kaj pripafis ĉiujn vilaĝanojn de la vilaĝo: 503 civitanoj, el kiuj estis 182 virinoj, 172 infanoj, 89 viroj sub 60 jaroj kaj 60 maljunuloj. Nur la usona helikoptera stiristo [[Hugh Thompson]] devigis la soldatojn per paf-minaco indulgi 11 virinojn kaj infanojn, kiujn li evakuis. Li estis pro tio distingita per ''Soldier's Medal'', je 30 jaroj poste <ref>[http://law2.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/mylai/findings.html Findings and Recommendations] [[Universitato de Misurio ĉe Kansasurbo|Universitato de Misurio, Kansasurbo]]</ref>. Gvidantaj oficiroj provis kaŝi la masakron, sed la [[5-an de decembro]] [[1969]] aperis en la [[Life]]-magazino detala artikolo pri la masakro. Pli poste sciigis la afero ankaŭ [[Newsweek]] kaj [[Time]]. La artikoloj ŝokis la publikon. Nur kvar soldatoj estis starigitaj antaŭ [[milittribunalo]]. Oni prijuĝis la ordon-eldonitan oficiron ''Calley'' je [[Vivlonga malliberigo|vivlonga prizono]], sed post tri tagoj prezidento [[Richard Nixon]] ŝanĝis tion al hejma aresto. Calley restis 3,5 jarojn en [[hejmaresto]]. La aliaj soldatoj kiuj partoprenis aŭ vidis la masakron estis aŭ ne akuzitaj aŭ ne trovitaj kulpa <ref>{{Cite web|last=Linder|first=Douglas|url=http://www.law.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/mylai/Myl_intro.html|title=An Introduction to the My Lai Courts-Martial|publisher=Law.umkc.edu|year=1999|access-date=18 June 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101224205146/http://www.law.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/mylai/myl_intro.html|archive-date=24 December 2010}} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20101224205146/http://www.law.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/mylai/myl_intro.html |date=2010-12-24 }}</ref>. [[Seymour Hersh]], la ĵurnalisto, kiu malkovris la cirkonstancojn de la tragedio, ricevis en [[1970]] [[Pulitzer-premio]]n. La ŝokigajn fotojn faris [[Ron Haeberle]], oficiala ĵurnalista akomponisto dum la vjetnama milito. La publikigo markis ŝanĝon en prijuĝo de la vjetnama milito kaj fortigis la {{JN|kontraŭmilita movado}}. Sur la loko de la tragedio funkcias dokumenta centro. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Protestoj kontraŭ milito en Vjetnamio]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.courttv.com/archive/greatesttrials/mylai/ridenhour.html Priskribo de Ronald Ridenhour] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060630024817/http://www.courttv.com/archive/greatesttrials/mylai/ridenhour.html |date=2006-06-30 }} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Masakroj|My Lai]] [[Kategorio:Vjetnama milito]] [[Kategorio:1968]] [[Kategorio:Infanoj dum milito]] [[Kategorio:Militkrimoj]] b3zhedsz9szgpoag46i4gqbimhug7t4 0 96920 9377771 9373925 2026-05-19T15:09:33Z Sj1mor 12103 9377771 wikitext text/x-wiki {{Purigu}}{{Informkesto organizaĵo}} '''Kontraŭmilitarismo''' estas la [[ideologio]] kiu kontraŭas [[militarismo|militarismon]], ĉefe kontraŭ armea hierarkio kaj [[aŭtoritatismo]], militemeco kaj [[naciismo]]. Plej komuna tendenco estas simple kontraŭo al [[milito]]. Pliradikala estas la [[Kontraŭmilita movado]], kiu kontraŭas ĉian tipon de [[Armeo|armeoj]] aŭ armeaj agadoj, [[militarismo]] kaj [[militreĝimo]]. Historie, la koncepto devenas de luktoj ligitaj al [[kontraŭkapitalismo]], [[kontraŭkoloniismo]], [[kontraŭimperiismo]], [[kontraŭaŭtoritatismo]], kiuj aperis dum la [[19a jarcento]]. Kontraŭmilitaristoj apartiĝas de [[Pacismo|pacistoj]], ĉar ili ne estas ĉiuj kontraŭ [[perforto|perforta]] lukto (inkluzive sociala memdefendo). == Difinoj == === Koncepto multsenca === === Laborista kontraŭmilitarismo === == Unua mondmilito == === Antaŭ la 1a mondmilito === === ''« La Guerre sociale »'' === === Dum la 1a mondmilito === == Intermilita periodo == === En Belgio === === En Francio === === Hispana Enlanda Milito === == Post la Dua Mondmilito == === Militrifuzo === === Alĝeria Milito de Sendependeco === === Vjetnama milito === === «&nbsp;Comités de soldats&nbsp;» (soldataj sindikatoj) === Dum la 1970aj jaroj, en Francio, cento da soldataj sindikatoj aperis, ĉefe post la voĉdono de la leĝo « Michel Debré&nbsp;» en 1973, kiu nuligis prokrasteblecojn pri enregimentiĝo de la studentoj. En februaro 1976, sindikatisto Gérard Jussiaux, loka sekretario de [[CFDT]]-[[Besançon]] (Francio), estas malliberigita. Ĉar li kuniris kun kontingentaj soldatoj, arigitaj en soldataj sindikatoj. Solidara movado vekiĝis tra la lando. 53 uloj estis akuzitaj, pro atako kontraŭ la armea moralo antaŭ speciala milita jurisdikcio (Cour de sureté de l'État). 26 estis malliberigitaj. En 1978 senkulpiga ordono por ĉiuj estis decidita. En la franca: {{Ill|lingvo=fr|trad=Comités de soldats|eo=Soldataj sindikatoj}} == Kontraŭmilitismo en kulturo == La kontraŭmilitarismo influas la popola kaj la alternativa kulturoj. La hipia movado kaj sia opono al vjetnama milito, multaj progresrokmuzikaj grupoj en 1980aj jaroj, kaj la puna muziko depostilas sian apartenon al kontraŭmilitarismo. === Literaturo === * ''La lignaj Krucoj ( fr : Les Croix de bois)'', Roland Dorgelès, [[Albin Michel eldonoj]], 1919 * ''La brava militisto Chvejk (fr : Le brave soldat Chvéïk),'' Jaroslav Hašek, 1921-1923 * ''Vojaĝo al noktfino (fr : Voyage au bout de la nuit)'', Louis-Ferdinand Céline, Denoël eldonoj, 1932 * ''Ĝoni foriras al milito (fr : Johnny s'en va-t-en guerre)'', Dalton Trumbo, 1939 * ''Ek infanoj (fr : Allons z'enfants)'', Yves Gibeau, Calmann-Lévy eldonoj, 1952 * ''Tempo por vivi, tempo por morti (fr : Un temps pour vivre, un temps pour mourir)'', Erich Maria Remarque, 1954 * ''La karcero (fr : Le cachot)'', Denis Langlois, Maspero eldonoj, 1967 * ''Rifuzo de patrio (fr : Déni de patrie)'', Thierry Maricourt, Chant d'orties eldonoj, ilustrita de Benoît Drouart, 2013 === Kantoj === * ''La dizertonto'' (fr: ''Le Déserteur'') de [[Boris Vian]] La 7an de majo 1954 (tago de la disvenkiĝo ĉe [[Diên Biên phu]]), Boris Vian kantas ''La Dizertonton'': leteron al la [[Prezidanto de la Respubliko (Francio)|prezidento de Francio]], longtempe prohibita ĉe ondoj. La fino de la teksto okazigis pasiajn diskutojn por scii, ĉu la dizertonto vere senarma, ĉu batalanto estis: Boris Vian unue kantis : "Sciigu al ĝendarmoj viaj : Ke mi tenos armilon : Kaj ke mi celpafas" Tiuj estas paroloj pri kiuj Mouloudji, unua interpretisto, preferintus pli neŭtralan version, kiu finfine sin trudis: : "Sciigu al ĝendarmoj viaj : Ke mi senarme estos : Kaj ke ili povos pafi." Starigita kiel kontraŭmilitarisma himno, la kanto de Vian, dum la sekvantaj jaroj, famiĝis eĉ ekstere de la historia kunteksto de la [[malkoloniigo]]. Ĝin rekantis multaj artistoj, ekzemple en Francio [[Renaud]] (kontraŭ militservo), [[Serge Reggiani]], [[Johnny Hallyday]] kaj [[Marc Lavoine]]. Krom en Francio, ĝi estis kantita de [[Joan Baez]], protestante kontraŭ la [[vjetnama milito]]. === Aliaj kantoj lasos spurojn en la moderna epoko. === * En 1952, Georges Brassens, ĉe ''La Malbona Reputacio (fr : La Mauvaise Réputation)'', elvokas "sian molan liton", prefere al "la muziko kiu takte marŝas" de la 14 julia defilado. Li sin abomenis disciplinon", Mi ŝatas Francion, ne patrion", taksante  en ''La Marsejezo (fr : La Marseillaise)'' "la muzikon ne malbela, sed parolojn ege kontesteblaj" * En 1972, Maxime Le Forestier, ĉe ''Paraŝutisto (fr : Parachutiste)'' kritikas la militistan institucion. En 1979, Serge Gainsbourg aperigas regean version de ''La Marsejezo (fr : La Marseillaise)'', registrita en Jamaiko, pri kiu li klarigas : "Oni dancis la Karmanjolon sur La Marsejezo, oni dancos nun regeon". Eksmilitistaj asocioj  perturbas sian turneon. Ĉe Strasburgo, li patigas ilin la 5an de julio 1980, kriegante kun svingita pugno, fronte al ruĝaj beretoj : "Mi estas servorifuzanto, iu redonis al Marsejezo ĝian unuan sencon, mi de vi petas, ke vi kantos ĝin kun mi" === Bildstrioj, karikaturoj === * Gaston Lagaffe, kreita de la belga desegnisto André franquin kaj plebiscitita de pluraj legistaj generacioj, estas antaŭekologia persono, konvinkita pacisto, furioza kontraŭmilitaristo, sed ankaŭ kontraŭpolicisto kaj kontraŭĉasisto<ref>{{Article|langue=fr|nom1=Frédéric Potet|titre=Gaston Lagaffe, icône antimilitariste, antiflics et écolo avant l’heure|périodique=Le Monde|jour=23|mois=décembre|année=2016|pages=|ISSN=1950-6244|url texte=https://www.lemonde.fr/m-moyen-format/article/2016/12/23/franquin-un-dessinateur-antimilitariste-antiflics-et-ecolo-avant-l-heure_5053494_4497271.html}}.</ref>. * La tuta verkaro de Cabu estas stampita per kontraŭmilitarismo : ** Eks! Ĉiuj armeoj! ''(fr : A bas toutes les armées !)'' (1979, Éditions du Square, 109 p.)<ref>Pour ce livre, Cabu et son éditeur sont condamnés chacun à une amende de {{unité|2500|francs}} le 22 mars 1979, (''Le Monde'', 24 mars 1979)</ref> ** Cabu, ''Adjudant Kronenbourg'', Éditions Mille et une nuits, <abbr>coll.</abbr> « Les petits libres », 1994, 64 <abbr>p.</abbr><small>([[International Standard Book Number|ISBN]] [[Spécial:Ouvrages de référence/978-2-910233-12-9|978-2-910233-12-9]])</small> ** Cabu, ''Merci Cabu ! : Les Unes du journal Union pacifiste'', Paris, Union pacifiste, 2015, 104 <abbr>p.</abbr> * [[Siné]]. * [[Jacques Tardi]]. == Bibliografio == * {{Fr}} [[Système universitaire de documentation]] : [http://www.sudoc.abes.fr//DB=2.1/CMD?ACT=SRCHA&IKT=1016&SRT=RLV&TRM=Antimilitarisme rilataj eldonaĵoj] * [[Ferdinand Domela Nieuwenhuis]], ''Le militarisme et l'attitude des anarchistes et socialistes révolutionnaires devant la guerre'', Paris, [[Les Temps nouveaux (journal)|Les Temps nouveaux]], 1901 [http://gallica2.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k81937p] {{Webarchiv|url=https://archive.today/20121212021821/http://gallica2.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k81937p |date=2012-12-12 }}. * [[Pierre Kropotkine]], ''La guerre'', Paris, [[Les Temps nouveaux (journal)|Les Temps nouveaux]], 1912, [http://gallica2.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k81967m]{{404|date=August 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. * [[René Chaughi]], ''Les trois complices'', Paris, [[Les Temps nouveaux (journal)|Les Temps nouveaux]], 1912, [http://gallica2.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k819668] {{Webarchiv|url=https://archive.today/20130801102203/http://gallica2.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k819668 |date=2013-08-01 }}. * [[Roger Monclin]], ''[[Les Damnés de la guerre]] : les crimes de la justice militaire'', 1935, réédition avec préf. de [[Jean Gauchon]], postf. de [[François Cavanna]], [[Union pacifiste de France]], 1978. * Jean-Jacques Becker, ''Le [[Carnet B]]. Les pouvoirs publics et l'antimilitarisme avant la guerre de 1914'', Éditions [[Klincksieck]], Paris, 1973 {{ISBN|2252015195}}. * [[Nicolas Faucier]], ''[[Pacifisme]] et antimilitarisme dans l’entre-deux guerres'', [[Éditions Spartacus]], 1983, <small>notice éditeur</small>. * Yolande Cohen, ''Les jeunes, le socialisme et la guerre'', Paris, L'Harmattan, coll. « Chemins de la mémoire », 1989 {{ISBN|2738403034}}, [http://classiques.uqac.ca/contemporains/cohen_yolande/jeunes_socialisme_guerre/jeunes_socialisme_guerre.html]. * Guy Rousseau, ''Le temps du Gouyat - L'enracinement socialiste dans le Puy-de-Dôme, 1870-1914'', Presses universitaires Blaise Pascal, Clermont-Ferrand, 1991, page 215. * [[Marc Angenot]], ''Antimilitarisme : idéologie et utopie'', Québec, Presses de l'Université Laval, 2003. * [[Thierry Maricourt]], ''Histoire de la littérature [[libertaire]] en France'', Albin Michel, 1990, {{p.|36-49}}. * Olivier Bourderionnet, ''« Flower. Power » avant l'heure : antimilitarisme et émancipation sexuelle'', in ''Swing Troubadours - Brassens, Vian, Gainsbourg : les Trente Glorieuses en 33 tours'', Summa Publications, 2012, {{p.|105-138}}. * [[Philippe Grandcoing]], ''Antimilitarisme et engagement politique'', in ''La baïonnette et le lancis'', PULIM éditeur, 2002, {{p.|199-201}}. * [[Jean Rabaut]], ''L'Antimilitarisme en France (1810-1975)'', Paris, Hachette, 1975. * Aurélie Stern, ''L’antimilitarisme en Turquie'', [[Atelier de création libertaire]], 2015, <small>présentation éditeur</small>. * {{en}} Paul B. Miller, ''From Revolutionaries to Citizens : Antimilitarism in France, 1870–1914'', Duke University Press, 2002, <small>extraits en ligne</small>. * {{Ouvrage|langue=fr|auteur1=Maurice Balmet|auteur2=Patrice Bouveret|auteur3=Guy Dechesne|auteur4=Jean-Michel Lacroûte|auteur5=François Ménétrier|auteur6=Mimmo Pucciarelli|titre=Résister à la militarisation|sous-titre=Le Groupe d'action et de résistance à la militarisation, Lyon 1967-1984|lieu=Lyon|éditeur=Atelier de création libertaire|année=2019|pages totales=324|isbn=978-2-35104-121-5|bnf=45640171}} === Artikoloj === * [[Le Monde libertaire]] : antimilitarisme * [[Maurice Laisant]], ''Demeurer antimilitaristes... Les anarchistes et l’Internationale durant la Première Guerre mondiale'', [[Le Monde libertaire]], septembre 1964, * [[Jean Maitron]] (dir), ''L'anarchisme, ici et là, hier et aujourd'hui'', [[Le Mouvement social]], <abbr>n^o</abbr> 83, avril-juin 1973, * René Laplanche, ''Antimilitarisme en Bourbonnais au début du siècle'' (<abbr>xx^e</abbr>), Le Débredinoir, <abbr>n^o</abbr> 36, 1981. * Cohen Yolande, ''L'antimilitarisme des jeunesses avant 1914'', Matériaux pour l'histoire de notre temps, <abbr>n^o</abbr> 16, 1989, <abbr>p.</abbr> 42-48, * Marc Angenot, ''L’antimilitarisme contre la « religion patriotique »'', Mots, Les langages du politique, 76|2004, * [[Hem Day]], ''Et des anarchistes partirent en guerre…'', [[Le Monde libertaire]], <abbr>n^o</abbr> 1732, 13 février-5 mars 2014, * ''La grogne antimilitariste, une particularité de [[Mai 68]] en Suisse'', [[Swissinfo]], 31 décembre 2017, * Zvonimir Novak, «  », ''[[Charles (revue)|Charles]]'', <abbr>n^o</abbr> 23,‎ automne 2017 [http://revuecharles.fr/une-breve-histoire-graphique-de-lantimilitarisme] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200206124701/http://revuecharles.fr/une-breve-histoire-graphique-de-lantimilitarisme/ |date=2020-02-06 }} == Filmografio == === Fikcioj === === Dokumentaj filmoj === == Kontraŭmilitistaj kantoj == == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Kontraŭmilitaj kantoj]] * [[Paca movado]] * [[Pacismo]] {{Projektoj}} {{Ĝermo}} [[Kategorio:Armeo]] [[Kategorio:Ideologioj]] [[Kategorio:Ismoj]] 73jglf31htqxigdc3v8b6cd5t6msy2d 3 97530 9378089 9377484 2026-05-20T05:03:35Z ~2026-30370-45 257200 9378089 wikitext text/x-wiki {{ArtikolaMesaĝokesto |speco = stilo |bildo = |teksto = De la 7-a ĝis la 11-a de aprilo mi vojaĝas kaj estas sen retkonekto, kaj de la 13-a frumatene ĝis 17-a malfruvespere ankaŭ. Do la venontan tempon mi nur tagmeze la 12-an de aprilo havos iom da tempo por vikipedio kaj denove ekde la 18-a de aprilo. Thomas }} <!-- <hr> {{ArtikolaMesaĝokesto |speco = stilo |bildo = <!- nur por kazoj de ekstrema drameco: [[dosiero:Attention Sign Red White.svg|40ra]] -> |teksto = Ekde la 20-a ĝis 22-a de junio mi ne aŭ nur tre malmulte povas kontribui. Ekde la 23-a mi ree partoprenos. Th. Pusch }} {{-}} {{Klariga noto |titolo = <small><small>Noto</small></small> |enhavo = En la [[Vikipedio:Diskutejo/Teknikejo#Rezulto|vikipedia teknikejo]] estis diskuto pri konservo aŭ forigo de tradicia aspekto de la eksteraj ligiloj en vikipediaj artikoloj, kiu laŭ mi finiĝis per malbona baloto, ne per trovo de teknika solvo, kiu ebligus liberan decidon inter du samvaloraj variaĵoj. Mi tial komence de marto 2017 ekprenis vikipedio-ferion de eble monato, eble duonjaro, eble pli longe, dum tiu tempo observos kaj minimume agetos kiel administranto, kaj post mia ebla reaktiviĝo vidos ĉu tamen eblos havi elekton inter du bonaj eblecoj pri tiu temo. Dum la intertempo mi ne povos labori pri plua bonigo de tekstoj pri komunumoj de eŭropaj ŝtatoj, ne elektos artikolon de la semajno kaj ne plenumos alian kontinue faratan taskon. :Thomas Pusch |larĝeco = 100% |pozicio = |enhav-grandeco = }} --> == Arkive == * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/uzo_aŭ_neuzo_de_la_vorto_"oblasto"|Uzo aŭ neuzo de la vorto "oblasto"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Transskribo_de nomoj_ne-latin-literaj_sen_esperantigo_al_esperanta prononco|Transskribo de nomoj ne-latin-literaj sen esperantigo al esperanta prononco]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Pludirektigoj_de_paĝoj_pri_"popolo"_al_"popola lingvo"|Pludirektigoj de paĝoj pri "popolo" al "popola lingvo"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Geografiaj_nomoj_en_Esperanto,_el_regionoj,_kies_lingva_kaj_politika situacio ŝanĝiĝis_post_1887|Geografiaj nomoj en Esperanto, el regionoj, kies lingva kaj politika situacio ŝanĝiĝis post 1887]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Historie:_"Litovio"_aŭ_Litvo"|Historie: "Litovio" aŭ Litvo"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Korekto_de_la_ŝablono_"Urbo_de_Germanio"|Korekto de la ŝablono "Urbo de Germanio" (urbo de) kaj de ties uzo]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Kategorionomoj "geografiaĵo DE aŭ EN lando"|Kategorionomoj "geografiaĵo DE aŭ EN lando" (do ekz. "Lagoj de Svislando" aŭ "Lagoj en Svislando")]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Ŝablono:Informkesto administra unuo|Ŝablono:Informkesto administra unuo]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Centrigo de bildosubskriboj|Centrigo de bildosubskriboj]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Diferenco inter "dum" kaj "en"|Diferenco inter "dum" kaj "en"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Kategorio "sindromoj"|Kategorio "sindromoj"]] === Pliaj, unuopaj temoj laŭ jaroj: === {{Div col|cols = 4}} <small> * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2007|'''arkivo 2007''']] kun temoj ** Kategoriaj alidirektiloj ** Landaj ŝablonoj ** Ŝablono:KategorioGeografioLaŭLando ** Azova maro kaj Nigra maro ** Ĉu du apudaj adjektivoj en nomo? ** Mapo de Eŭropo ** Administranto ** Helpalvoko por germana vikipedio ** Informkesto por artikoloj * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2008|'''arkivo 2008''']] kun temoj ** Ŝablono:KategorioMontaroEnLando ** forviŝo de malplena kategorio ** "Ŝablono:Ligo el bildo" ** Naskiĝjaro kaj aĝo ** flagoj svg ** Binet ** Valdorfa pedagogio ** ebla nova portalo (pri psikologio) ** Ŝablono:Plurtone ** Vlaggen ** Informoj sur bildaj paĝoj ** diskutejo... ** Nekonscia tajpado ** Wikipedija:Hornjoserbšćina ** Plibeligo de informkestoj ** Skandinavistiko kaj Nederlandistiko ** Granda Nordia Milito ** Situo sur mapo Moldavio ** Les Halles (Parizo) *** Marko sur bildo ** Neris ** Ĉu vi ne volas/pretas kandidati kiel administranto? ** Pariza Regiono * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2009|'''arkivo 2009''']] kun temoj ** Resonkorpo ** Zoo de Londono ** Valo Owens ** Helpo bezonata ** Kato sur varmega ladotegmento ** Korono ** Okulvitra strigo ** Metropoliteno ** Kolonaj ordoj ** Homaj respondecoj ** Ĉapulteko ** Bertha Benz Memorial Route ** Vikifontaro * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2010|'''arkivo 2010''']] kun temoj ** Timo Boll ** Dosiero:Navaro-dum-1037.png ** Avatar: The Last Airbender ** Na'via lingvo ** Kriaj koloroj ** Laura Chinchilla ** Ĝermoj ** olimpika tabelo ** Ĉu vi ne volas fariĝi administranto? ** Administraj rajtoj ** Tarator ** Bonan resaniĝon! ** Peto ** Kotdivuara Esperanto-Asocio ** Vulkanologio ** Informkesto pro blazonoj? ** Helpopeto ** Translation request ** Navigilo2 ** Forigitaj kategorioj ** Saluton, sorry to bother you ** Heiner Keupp ** Ĝemelaj urboj ** Futbala mondĉampionado ** Internacia Junulara Kongreso ** Aldono de kodo ** Puĉo ** Provlegado ** Uzantobloko kaj lingva demando ** Ŝablono:Informkesto televida kanalo ** Monunuoj ** Defio ** "Rekuperi" ** "Por deletigi?" ** Alinomado de artikoloj pri gubernioj de Japanio ** "Anekti" * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2011|'''arkivo 2011''']] kun temoj ** Stivardoj ** mw:Template:Languages ** SVG-Flagoj ** Leysin ** Ŭ kaj v ** Rufa kaj Ruĝa haro ** 2011 Board Elections ** artikolo "Tutmondiĝo" ** VIAF 47453644 *** Nurembergo, la 10-an de septembro 2011 ** Anstataŭo de la ŝablono projekto per la ŝablono projektoj ** Statuto de la Eŭropa Sistemo de Centraj Bankoj kaj de la Eŭropa Centra Banko ** Distrikta reformo en Meklenburgio-Antaŭpomerio ** Tonalta lingvo ** Helle Thorning-Schmidt ** Oŭrenso ** Ŝablono:Informkesto sciencisto ** Vikipedio:Proponoj por elstaraj artikoloj ** Grandurbo * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2012|'''arkivo 2012''']] kun temoj ** Kuujjuaq (Kebekio) ** Schwarzbach (Majno) ** Litovaj personaj nomoj ** Robert ** Esperanto-Asocio de Rumanio ** Cite web ** Ŝablono:Informkesto kanada provinco-teritorio ** Kanada konfederacio ** Kiel alinomigi ĝin? ** Listo de Meksikaj ŝtatoj ** Ŝablono:Flageto ** Ŝablono:Priskribo ** Gemeinsame Normdatei (GND) ** Berlin-Lichtenberg kaj rilataj artikoloj ** Ekzekut(iv)o? ** Forigita dosiero ** Usona problemo ** Sebastian Giovinco ** Forbaro ** Malgranda problemo ** Provincnomoj ** Petr Tomasovsky kontraŭregule forigis tutan sekcion *** refaktorigita *** Forbaro ** Afiksoj en Esperanto ** Signifoplena kaj ne ekspresiva ** Cleopatra Stratan ** Article translation/collaboration request ** Pavel Stratan ** en la aŭ dum? ** Ŝablono "el" ** Ŝablono:El ** Subpaĝoj ** Foto ** Birdoj ** Tradukpeto ** Hans Georg Link ** Sinagogo ** Ŝablono:Informkesto germania komunumo ** A380 ** Bildoj pri Tibor ** Fuŝado de artikoloj en la germana vikipedio ** "Vadmaro (ĝenerale)" estis alidirektita al "Flusejo" * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2013|'''arkivo 2013''']] kun temoj ** Vikipedia diskuto:Ĉefpaĝo ** Top Gear ** Flago de Ĝibutio ** Ruĝaj ligiloj ** Mondoñedo ** Esperanto-movado en Vigo ** Inkludigado de balotpaĝo pri elstarigo ** Citŝablonoj *** Misfunkcio *** Parametroj en citŝablonoj ** Diskuto:Alpakao ** Diskuto pri neliberaj dosieroj ** licenco pri foto ** Hungaroj ** Kukuhorloĝo ** Artikolo Sudorienta Kvartalo de Essen ** Ŝablono:Informkesto nuklea centralo ** Trepanado ** Artikolotitoloj pri provincoj de Italio ** Pri diskuto:Titoloj de artikoloj ** Ŝablono:Informkesto lingva familio ** Scorpions ** 2012-W37 ** Forigitaj bildoj ** Star Trek oficistoj ** Justa uzo ** Aleksandro Galkin ** Gaviedoj ** Skalo de Mercalli ** Forigitaj dosieroj en Komunejo ** Alinomigado kaj forigado de alidirektiloj ** Uzanto:毛澤東的智障孫子毛新宇‎ ** Ŝablono:Bildo de la Tago2/208 ** Hispana literaturo de la Klerismo ** Germana Muzika Arkivo ** Plena informo pri justa uzo ** Unue belan kristnaskon ** diskuto pri pedofilio ** Voĉdono pri forigo de la Portalo Pedofilio * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2014|'''arkivo 2014''']] kun temoj ** Kalumnio kontraŭ la administranto DidiWeidmann fare de uzanto Pangea – ĉu forbari? ** Paroleraro ** Nomoj de meksikaj komunumoj ** Pangea plu misatentas la admonojn kaj atakas ** Landnoma interkonsento ĉe la Aŭstruja Popola Partio ** Ŝablono:Distrikto Cuxhaven ** Kion vi pretus fari por portalo pedofilio? ** Realŝuto de viaj bildoj al Komunejo ** Averto ** Georg Sauerwein‎‎ ** Amasa alinomigado ** Re:Rebonvenon ** Ĉefkatedralo ** Ektopia gravedeco ** Esperantaj prefiksoj en la germana vikipedio ** San Pedro ** Svisa instituto de esplorado pri eksterlando ** Neliberaj dosieroj ** Jenő Kuncz ** Santo Domingo Petapa ** Absurda batalo kun KuboF ** Ŝablono:El ** Amt Schenkenländchen‎‎ ** Ŝablono:Citaĵo el la reto ** Por ADLS ** Dankon pro la novaj kategorioj pri sportoj ** Kirko ** Katedralo de Brno ** Modulo:Portalo/bildoj/alternativaj nomoj‎‎ ** Kontakto ** Tekstaj librokovriloj ** po ** Eraro/ĝisdatigo Amri Wandel ** Pri resumo ** Weyhusen ** Tahirih ** Kemia ŝablono ** Liv and Maddie ** Kirko ** Big Hero 6 (film) ** Preĝejo Sankta Marteno (Laives) * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2015|'''arkivo 2015''']] kun temoj ** Paulo Casaca ** Tradukpeto por meta-vikio ** Subpaĝo de uzanto ** Eraro "zoologia ĝardeno">"bestoscienco" ** Tonlingvo ** Malŝalto de la x-sistemo ** Graflando/duklando ** Frank Christoph Schnitzler ** Vestfalia Paco ** Termina problemo ** Deletion request ** Jonas Marx ** Lingvoj de okcidenta Afriko ** Kotafonua lingvo ** Nudbrankuloj ** Du kategorioj pri unu tempo / redirektiloj al kategorioj ** Ŝablono <nowiki>{{nombro|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Baden-Virtembergo|081260020}}}}</nowiki> ** Fotoj pri teatraĵoj de Anton Ĉeĥov kaj Pavel Ŝumilov ** Artikolo de la semajno ** <nowiki>{{Lang-en}}</nowiki> en Encyclopedia of Judaism‎‎ ** Ĉu kunigi? ** Mario Puzo ** Fermo de proponoj por elstaraj artikoloj ** Helpaj ŝablonoj ** Investitura kontroverso ** Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj ... ** Chantal Gacond ** Reinfeld en Latvio ** Francaj arondismentoj kaj kantonoj ** Turingio ** Ans (Belgio)‎ ** Artikoloj pri la provincoj de Belgio kaj pri ties municipoj ** Henegovio * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2016|'''arkivo 2016''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2017|'''arkivo 2017''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2018|'''arkivo 2018''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2019|'''arkivo 2019''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2020|'''arkivo 2020''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2021|'''arkivo 2021''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2022|'''arkivo 2022''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2023|'''arkivo 2023''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2024|'''arkivo 2024''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2025|'''arkivo 2025''']] </small> {{Div col end}} <br/> <div style="background-color: #f0f8ff; border: 1px solid #808000; padding: 5px; {{kesta ombro}}">'''{{centre|[[2026]]}}'''</div> == [[Rayan Hamda Barhoumi]] == Dear colleague, as far as I could understand, after discussion at [[Vikipedio:Forigendaj_artikoloj#Rayan_Hamda_Barhoumi]] you kept this article in Vikipedio arguing that the articles about this person also exist on several other languages. However, since then all other articles about this guy have been deleted as self-promotion. At present the article in esperanto is the only one that prevents me, as administrator of Commons, from deleting the photographs of Barhoumi. That's why I would like to ask if you are willing to reconsider your August decision. [[Uzanto:Андрей Романенко|Андрей Романенко]] ([[Uzanto-Diskuto:Андрей Романенко|diskuto]]) 20:22, 2 jan. 2026 (UTC) :{{re|Андрей Романенко}} Priviet and Sveiks, Andrej. The fact that in august 2025 there were texts about him in catalan and portuguese was not the only argument for keeping the text (far from being an important argument, because his work seems not at all related to the catalan and portuguese culture). Of course we can reconsider our decision of August and can reopen the case, though I fear that my colleagues won't be very amused that the soup will be heatened again. But I don't understand why the photographs in Commons would have to be deleted anyway: if there is any licence problem, files anyway are deleted very straightforward, and here I can't see any licence problem - just that the description of being "an outstanding professional photo" can be seen as bragging. I just saw that you or anyone has anyway deleted the three files. If so, the [[:commons:Category:Rayan Hamda Barhoumi|category]] should also be removed. Is there a documented discussion about the deletion? I doubt so, because I looked up the three files when you wrote some houres ago and didn't see anything. Well, the headshot in the infobox is of no big importance in the Esperanto wikipedia. No need to upload a local file. I'm just astonished about the urge of (speedy) deleting all three file from commons. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 00:34, 3 jan. 2026 (UTC) == [[Rayan Hamda Barhoumi]] == Saluton ThomasPusch, Dankon pro konservi la artikolon en Esperanto pri Rayan Hamda Barhoumi. La artikolo jam enhavas bazajn informojn pri lia agado kiel aktoro, muzikisto kaj kreinto de Jackrabbit. Tamen, kelkaj informoj povas esti aldonitaj aŭ plibonigitaj, ekzemple: detaloj pri liaj interpretaj influoj (Vee Boonyasak, Jon Bernthal, Charlie Cox), kaj aliaj faktoj rilataj al lia verko kaj artistnomo. Por faciligi la aktualigon, jen ĉiuj fidindaj fontoj disponeblaj por uzado: https://filmdaily.co/indie-film/indie-filmmakers/rayan-hamda-barhoumi-building-a-universe-from-instinct-and-intensity/ https://www.indieactivity.com/rayan-hamda-barhoumi-creator-and-aspiring-actor-of-jackrabbit/ https://www.issuewire.com/rayan-hamda-barhoumi-the-french-actor-and-musician-behind-the-indie-series-jackrabbit-1835820131084785 https://lytcheess.fr/ https://www.imdb.com/name/nm15961728/ Uzante ĉi tiujn fontojn, la artikolo en Esperanto povus esti ĝisdatigita laŭ faktoj kaj referencoj. Krome, eblas konsideri la kreon de artikolo en la franca. Ĉu vi povus helpi rekte aŭ konsili pri la plej taŭga maniero por fari tion? Dankon pro via tempo kaj helpo. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-40212|&#126;2026-40212]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-40212|diskuto]]) 23:58, 2 jan. 2026 (UTC) == Artikolo de la monato == Saluton. Strange aperis kiel Artikolo de la monato [[Pingvenoj]] kaj tuj poste [[Nazia Germanio]]. Mi ne bone komprenas kiel funkcias tiuj elektoj, sed mi gapas pri kelkaj detaloj: Unue dum unu monato ĉiu kiu venos al Vikipedio vidos unue la svastikon, kiu por multaj estas tikla bildo, se ne eĉ kontraŭleĝa. Mi ne kontraŭas la elekton de la artikolo, sed la bildo povus esti mapo aŭ io alia. Ĉiuokaze mi scivolas kiel kaj kiu ŝanĝis la unuan elekton post monatoj sen klara elekto. Due mi gapas ke jam estas elektitaj la artikoloj por la tuta jaro, en kiuj aperas ankaŭ Hitlero kaj grava batalo de Nazia Germanio, plus pluraj politikaj entoj elirintaj el iama Sovetunio. Estas suspektinda tiu elektado. Ĝenerale ne estas tre gravaj artikoloj inter la dekduo, escepte [[Nazia Germanio]] kaj [[Adolfo Hitlero]].--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:32, 3 jan. 2026 (UTC) :Dankon pri la atentigo. Mi ĵus rigardis, kaj respondis tuj en [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo]], ĉar necesas rapide ekhavi vastan bazon de interkonsento. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:52, 3 jan. 2026 (UTC) == Finnlando == Mi provis skribi pri [[sveda lingvo en Finnlando]] pli neŭtrale ol en 2022. Mi ankaŭ riparis unu eraron, kiun faris Moldur. La deviga sveda estas diversa afero en diversaj partoj de Finnlando. La loĝantoj parolas normale la anglan kun la svedaj vizitantoj, se ili estas. Ekzemple en [[Ostrobotnio]] la svedan oni instruas por reala neceso. En lernejoj de la kamparaj malriĉaj arbaraj komunumoj en orienta Finnlando la instruo de la sveda estas tute simbola - ĝi ne produktas lingvoscion tiel multe kiel en mia hejmurbo Jyväskylä. La instruistoj scias, ke verŝajne la lernantoj en la labora nek pensia aĝo neniam necesos la svedan lingvon. Estas malfacile lerni svedan en loko, kie la svedan oni parolas nur en lekcioj lerneje. Tial la instruistoj ne postulas altan nivelon. Estas klare, ke tia estas diversa afero ol instruo de la sveda ekzemple en Vaasa kaj Jakobstad. -- aldonis, sen subskribo, uzanto de konto [[uzanto:Urpola|Urpola]] je 19:11, 3 jan. 2026 (UTC) :Mi provos ene de la venonta semajno rigardi tien... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:45, 3 jan. 2026 (UTC) Ekzistas du tipoj de la deviga sveda, kaj por la tipoj estas apartaj instruistoj, kvankam ili kaj la Sveda Popola Partio de Finnlando ne asertas tion. La funkcia deviga sveda estas en tiaj dulingvaj lokoj kiel [[Jakobstad]], [[Vasa]], [[Raseborg]] kaj [[Loviisa]] farata deviga instruo de la sveda. Gxia celo estas sama kiel estas celo de la deviga finna por svedlingvaj finnlandanoj: la celo estas instrui la alian enlandan lingvon al lernantoj, kiuj necesas tiun lingvoscion. Alia tipo de la deviga sveda estas ekzemple en [[Pirkanmaa]], [[Meza Finnlando]], [[Savonio]], [[Kainuu]] kaj [[Finna Laponio]] instruata simbola deviga sveda, kies cxefcelo estas alia. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:33, 5 jan. 2026 (UTC) Ŝajnas, ke el la plej multaj altlernejoj la deviga sveda lingvo malaperos ene de 20 jaroj, kaj parte ĝi jam nun estas for, ĉar al enmigrintoj oni donas esceptojn. Tiuj esceptoj starigas la demandon, ke se enmigrinto povas funkcii en Finnlando sen la sveda, kial do finnlandano ne povus. En la baza lernejo kaj en la gimnazio la devigo verŝajne restos dum 30–40 jaroj, sed en la plej granda parto de la lando ĝi fariĝos ĉiam pli simbola. Ĝi produktas ĉiam malpli kaj malpli da reala lingvokapablo, sed ĝi ne malaperos baldaŭ. Por la Sveda Popola Partio ĝi estas memvaloro, kaj la partio kapablas konservi ĝin kiel formalan lernobjekton, eĉ se ĝi ne kapablas haltigi la malkreskon de ĝia efikeco. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 11:11, 5 jan. 2026 (UTC) [[:fi:Peter Albäck]]: La viro klarigis, ke la svedaj parolantoj de Uusimaa kaj Ostrobotnio estas malsamaj grupoj - la svedaj parolantoj de Ostrobotnio, male al Uusimaa, estas sufiĉe klare grupo, kiu diferencas de la finnaj parolantoj laŭ kulturo kaj nacia karaktero. Li diris, ke tio estas sufiĉe klara, sed ĝi estas tabuo. Mi demandis, kiel ĝi malkaŝiĝas. Li respondis, ke ĝi devenas de la konduto de la loĝantaro. -- notis, sen subskribo, [[Uzanto:Urpola|Urpola]] je 7 jan. 2026 Mi trovis en rubujo la libron ''[[Antero Vipunen]]''. El tiu libro mi unuafoje eksciis pri la volapuko kaj lernis la esperanton. Longe mi konis [[Yrjö Karilas]] nur kiel skribanto de Pikkujättiläinen kaj Antero Vipunen. Kiam mi eksciis pri lia aliaj meritoj, mi komencis miri pri tio, kial li estas do malmulte konata. Iam mi interrete legis, kial estas do. -- notis, sen subskribo, [[Uzanto:Urpola|Urpola]] je 9 jan. 2026 == Kiu estas kristano? == Mi aldonis al la paĝo [[bapto]] mencion, ke iuj ne-kristanaj grupoj havas ankaŭ bapton. Ekzemple astestantoj de Jehovo kaj mormonoj. Vi asertis, ke malbone skribita tiel, ĉar ili estas kristanaj grupoj. Laŭ mia scio ili ne estas tiaj, ĉar ili ne apogas la sankta triecon. Vi asertis, ke tamen ili estas kristanaj. Laŭ la finna Vikipedio estas postulo por tio, ke iu grupo estas kristana, tio, ke ĝi apogas la sanktan triecan kondicion. Ĉu temas laŭ vi pri tio, ke Finnlando ne estas do sekulara ol ekzemple Litovio, Svedio kaj Germanio kaj tial en Finnlando ankoraŭ oni taksas, ke grupo, kiu ne apogas la triecon, ne estas kristana? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 17:57, 6 jan. 2026 (UTC) :Eblas fortege pridubi la hipotezon ke ''ĉiu kredanto aŭ religia grupo kiu ne apogas la sanktan triecon (=triunuon) ne estus kristana''. Mi nun ne havas multan tempon por profunde enplonĝi meditadon pri tio, kaj supozeble ankaŭ ne konvinkas subtenanton de la hipotezo ke ekzemple [[PIV]] havas tute simplan difinon de [[kristanismo]], nome "[https://vortaro.net/#kristano_kdc religio, bazita sur la evangelioj]". Sed pri la teologia koncepto de [[triunuo]] aŭ trieco almenaŭ konatas ke historie estis la fortega movado [[arianismo]], nome "parto de la [[unitariismo|unitariisma]] aŭ '''kontraŭtrinitarisma branĉo de [[kristanismo]]''' (do parto de tiu branĉo de kristanismo kiu forte kontraŭbatalis ĉiun kredon je [[triunuo]]) kiu floris ekde la [[4-a jarcento]] ĝis pli-malpli la [[8-a jarcento]]." Bone, oni povus blufe kredi ke ekde la 2-a jarmilo, do ekde la jaro 1000, validus la dogmo "kristanoj ĉiuj apogas la sanktan triunuon", sed simpla rigardo al la teksto kaj kristanisma movado [[unitariismo]], nome "'''tiu branĉo de la kristanismo''' kiu, male al la trinitatismo, '''ne akceptas la dogmon pri triunuo''' kaj kelkaj unitariismaj eklezioj tute neas la rolon de dogmo en religio" montas ke subtenantoj la kristanaj eklezioj de [[unitariismo]] daŭre fortas en la 21-a jarcento, do en la 3-a jarmilo. Alia historia branĉo de kristanismo cetere estis la [[adoptismo]], kiu ankaŭ forte kontraŭis koncepton de triunuo. Sume: NE, kredo de triunuo ne necesas por esti nomata "kristano". Tio entute ne konsiderante pruvon laŭ kiu "astestantoj de Jehovo kaj mormonoj" estus kristanaj grupiĝoj. Sed jam la vasta kristanisma movado [[unitariismo]] sufiĉas por malvalidigi la hipotezon. La esperantistaj farintoj de PIV efektive saĝe elektis sian tre koncizan kaj tre simplan difinon!! --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 20:29, 6 jan. 2026 (UTC) ==Forigo de dosiero== Bonvolu forigi la artikolon kiun mi alŝutis dufoje: [[:Dosiero:Triumfa enirado de la Imperiestro Konstancio la 2-a en Romo, 356 p.K..png]]. Mi anticipe dankas vin.[[Uzanto:Claudio Pistilli|Claudio Pistilli]] ([[Uzanto-Diskuto:Claudio Pistilli|diskuto]]) 21:12, 8 jan. 2026 (UTC) {{re|Claudio Pistilli}} Principe eblas senprobleme forigi duoblan dosieron, kiun mi en unua paŝo faris, notinte "duobla kopio de Triumfa enirado de la Imperiestro Konstancio la 2-a en Romo.png - forigo laŭ peto de l'alŝutanto". Sed tiam mi konstatis ke la restinta dosiero estas anglalingva, dum la forigita estis esperantlingva. En kazo de tiu elekto, teno de la esperantlingva versio prefereblas, ĉar kiun utilon havus la angla lingvo, kiu ne estas oficiala en tiu ĉi vikipedio kaj ankaŭ ne estis en la Romia Imperio de jaro 356? Do mi ŝanĝis la du dosierojn, forigis la anglan kaj tenis la esperantigitan. Ĉiukaze nun ne plu estas duoblaj bildoj. Tamen kiel lasta demando restas al mi la dubo: kie en la paĝo de retejo "X" vi vidis ke la dosiero estas liberigita laŭ krea komunaĵo 1.0 ???? Povas esti ke estas indiko sed mi ne trovis ĝin... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:37, 8 jan. 2026 (UTC) == persona nomo Adolf == Adolf estis tre ofta vira nomo en Germanio, sed post kiam Germanio perdis 2-a Mondmiliton sub la influo de Adolf Hitler, la populareco de la nomo en Germanio malpliiĝis signife. Ekzemple, [[Kustaa Vilkuna]], post pasigado de tempo en Germanio dum kelkaj jaroj post la milito, skribis ke unu el la ŝanĝoj en germanaj personaj nomoj estas ke ekzistas neniuj knabetoj nomitaj Adolf. :Estas multaj pliaj nomoj kiuj en [[Germanlingvio]] iĝis malmodaj dum la 20-a jarcento. Sed Adolf, eĉ en knabeta formo "Adi", certe ekde 1944-45 estas la nomo kiu vekus plej da plendoj ĉe aliaj samlingvanoj ke estas krimo nomi knabon laŭ tiu persona nomo, pri kiu ĉiu ekde almenaŭ 1933 aŭtomate pensas pri Hitler: kiel povus esti signo de bonaj sentoj por sia ido nomi sian infanon laŭ freneziĝanta radikalega amasmurdisto?? Mi ne scias pri nomaj statistikoj de antaŭ 1945 aŭ antaŭ 1915, sed mi supozas ke la nomo Adolf ankaŭ antaŭe ne estis ofta, nur ke ĝi almenaŭ ĝis 1915 ne havis ofendan kromsignifon. La lasta "normala" nomportanto, pri kiu mi scias estis Adolf Dassler (1900-1978, "Adi Dasler"), fondinto de ŝufabrikejo el kiu fontos la firmao [[Adidas]], Adi-das(ler). Kompare la knabaj nomoj Heinrich aŭ Henrik, Hendrik, Henry kiel en [[Heinrich Himmler]] aŭ Josef, Jo, Sepp aŭ malnovece Joseph kiel en [[Joseph Goebbels]] estis tiom oftaj ĉe knaboj tiam laŭ mia supozo, ke la ligiĝo aŭdinte la personan nomon aŭtomate pensi pri la krima amasmurdinto ne tiom funkcias. Sincere dirite mi eĉ ne parkeras la personajn nomojn de la lastaj du militkrimuloj - laŭ mia memoro ili nur estas krimuloj "Himmler" kaj "Goebbels" (same ankaŭ "Göring", "Mengele" ktp). --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:52, 12 jan. 2026 (UTC) Mi ridas por mi mem. Lerneje ni havis instruiston Yrjö Varjanne. Unu el miaj samklasanoj diris, ke li kunligis manojn kun Yrjö Varjanne (se vi volas vidi bildon pri li, vidu: https://www.sjl.fi/paikalliset/7809780) kaj post tio lia mano odoris kiel vomajxo do, ke li devis iri necesejen kaj lavi siajn manojn. Poste mia samklasano ridis pri tio, ke mi kredis tiun rakonton. == Re:Naskis v naskiĝis == Saluton kaj bonan kaj sukcesan novan jaron. Tiu kontrolo de "n." ne devus esti tro malfacila. Kvankam mi komprenas vian zorgon pri la encicklopedio, en ĉi tiu kazo mi taksas vin tro pesimisma. Mi povos elŝuti kopion de la encicklopedio el https://dumps.wikimedia.org/eowiki/ kaj trovi ĉiujn paĝojn kun la erara antataŭigo. Simple donu al mi tempon, ĉar eĉ en la ceteraj Vikimediaj projektoj mi ne tro aktivas lastatempe pro manko da tempo pro mia laboro. Mi lastatempe pli aktivas en Vikidatumoj kiam mi eĉ aldonas etikedojn en Esperanto, precipe pri Sud-Aziaj temoj, kiel kutime. Ĝis baldaŭ.—<span style="font-family:Kristen ITC, serif;margin:0 .3em">[[user:super nabla|super n∇bl∇]]</span>([[user talk:super nabla|🪰 msg]]) 00:17, 16 jan. 2026 (UTC) :Mi tute konsentas kun la frazo «<span style="color:darkgreen;">la misoj nun estis dum plenaj preskaŭ 3 jaroj, unu aŭ du monatoj pli aŭ malpli apenaŭ faros diferencon</span>». Mi ĉiokaze klopodu solvi kiel eble plej baldaŭ.—<span style="font-family:Kristen ITC, serif;margin:0 .3em">[[user:super nabla|super n∇bl∇]]</span>([[user talk:super nabla|🪰 msg]]) 00:20, 16 jan. 2026 (UTC) ::{{re|super nabla}} Vi havos tempon. Dankon ke vi tiom fulmrapide reagis! Mi tro pigris kontroli vian aktivecon en '''ĉiuj''' projektoj, ĉar ĉiukaze gravas ke vi entute vidas mian peton (kiun vi ankaŭ povus vidi se vi tute pasive ensalutinte legas Vikipedion - kio jes estas tute nobla uzo de la projekto, neniu postulas ke oni kontinue devus redakti paĝojn). Ĉaŭ kaj ankaŭ al vi sukcesan novan jaron. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 00:27, 16 jan. 2026 (UTC) :::Mi kontrolis ĉiujn uzojn de [[Ŝablono:Diskreta mallongigo]] kaj mi nur trovis ĉi tiun ununuran eraron: [[speciala:diff/9306934]]. :::Ankaŭ kontrolinte mian agadon dum la tago kiam mi modifis la paĝon "[[16-a de marto]]" (vi trovis la eraron tie), mi nur povas vidi tiun ununuran misan kontribuon, kium vi jam korektis. Jen la ligilo: [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Speciala%C4%B5o:Kontribuoj/Super_nabla&target=Super+nabla&dir=prev&offset=20230319112527 ligilo]. Do mi kredas, ke ĉio bonas nun.—<span style="font-family:Kristen ITC, serif;margin:0 .3em">[[user:super nabla|super n∇bl∇]]</span>([[user talk:super nabla|🪰 msg]]) 19:51, 8 feb. 2026 (UTC) ::::Dankon al vi. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:04, 8 feb. 2026 (UTC) == Pentti Hirvonen == Kiam mi estis blokita, mi skribis pri Pentti Hirvonen tie: [[Rääkkylä]]. Cxu lau vi oni devas preni la tekston for? :Mi dirus ke la ĝisnunaj tri frazoj pri la lokulo P. Hirvonen estis jam multo (neniu alia pasinta aŭ nuna lokulo menciiĝas), kaj la obsedeta fokusiĝo pri kontraŭknaloj povus facile kaŭzi ke oni entute forstrekus la pli grandan malseriozan ĉapitron (ĉiukaze la aldonoj kaj forigoj antaŭe iris tien-reen). Sed plaĉis al mi la interna ligilo al vikidatumoj, kiun pensis eniri Taylor, kaj mi el tie ankoraŭ vidigis la vivdatojn: [[d:Q5477226|Pentti Hirvonen]] (1826-1878). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:42, 17 jan. 2026 (UTC) Mi demandis, cxu la [[Sveda Popola Partio de Finnlando]], speciale ostrobotnia, igxis pli kolera en kazoj, kie oni malapogas la devigan svedan. Spertulo pri la finna politiko jesis - gxi kolerigxas pri tiaj asertoj pli facile kiel antauxe kaj la ostrobotnia grupo estas pli radikala ol la suda grupo. La parlamentanoj ne plu povas malapogi la devon sen malamo de la tiu partio, speciale la ostrobotnianoj. Sed mi ne aldonas mencion pri tio. Mi ne havas fontojn. por tio Mi aldonis fontojn pri aliaj aferoj en la artikolo [[Sveda lingvo en Finnlando]]. -- [[User:Urpola]] 2026-01-17T20:34:22 == Invitation: Bring Feminism and Folklore to your wiki == [[dosiero:Fnf as 2023 logo.jpg|dekstra|50px]] En februaro kaj marto: kampanjo [[:m:Feminism_and_Folklore_2026|<big>inismo kaj folkloro 2026</big>]] == Forigendaĵo 2026-01 == Saluton ... akumuliĝis forigendaĵo: [[:Kategorio:Tujforigendaj_artikoloj]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:31, 19 jan. 2026 (UTC) :{{farite|parte farite}} 31 malplenaj, do neuzataj kategorioj forigitaj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:14, 20 jan. 2026 (UTC) == Recenzo == @[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] Bonvolu revizii ĉi tiun paĝon [[Susovan Sonu Roy]], ili metas krucvikian spam-etikedon denove kaj denove. Ĉi tiu temo havas iom da rimarkindaĵo, antaŭ kelkaj tagoj ĝi estis konservita en la germana Vikipedio. Ankaŭ mi iom plibonigis ĉi tiun artikolon. [[Uzanto:Traniala|Traniala]] ([[Uzanto-Diskuto:Traniala|diskuto]]) 10:29, 20 jan. 2026 (UTC) : Malbona konduto: :* [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Speciala%C4%B5o:Protokolo&page=Susovan+Sonu+Roy protokolo] [fakte...] :* [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q117305113&action=history Q117305113] [vidu supre: "ili metas krucvikian spam-etikedon denove kaj denove"] :* [[:m:Special:CentralAuth/সামীৰা]] (unuaga konto) :* [[:m:Special:CentralAuth/Jujucio]] (kreinto kaj globale forbarita gantopupumulo) :* [[:en:Wikipedia:Sockpuppet_investigations/Blogs19/Archive]] (tre agresema gantopupumulo, ĉefe pri "Susovan Sonu Roy") :* [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Articles_for_deletion/Susovan_Roy&diff=prev&oldid=1268941185 Wikipedia:Articles_for_deletion/Susovan_Roy] sabota fermo de forigpropono kiel "ne forigita" :* [[Vikipedio:Forigendaj_artikoloj/Arkivo/2023/Marto#Susovan_Sonu_Roy]] (jam unufoje forigita) :* veras ke unu forigpropono estis forĵetita: [[:de:Wikipedia:L%C3%B6schkandidaten/4._Januar_2026#Susovan_Sonu_Roy_(bleibt)]] :* -> {{por}} forigo de la artikolo [[Susovan Sonu Roy]] de ĉi tiu vikio. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 13:30, 21 jan. 2026 (UTC) ::En la germanlingva diskuto la menciindeco de la temo estis diskutita, sed ne la neŭtraleco de la artikolo, kiu ŝajnas pli suspektinda al mi. Laŭ mia impreso ĝi estas forigenda. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:52, 21 jan. 2026 (UTC) :::Mi komprenas viajn argumentojn kaj ankaŭ origine dividis ilin en la unua voĉdono pri forigo de la tiam nematura teksto. Sed kvankam estas tute en ordo diskuti ĉu unufoja forigo validas por ĉiam, aŭ ĉu bonas forigi tekston pro tio ke unu uzanto pasintece agis malbone, mi nun vidas ke la esperanta teksto nun lingve estas en tute bona kvalito, mi ankaŭ ne plu dubas pro la ekstervikipediaj referencoj, ke la homo vere ekzistas, kaj se uzanto daŭre malbonkondutas, la reago estus forbari tiun uzantn, ne pro tiu agado venĝe buĉi la tekston pri kiu la malbonulo interesiĝis. Mi pro la teksto atentiĝis pri tekstoj kiel [[Haora]], [[Guvahati]] kaj [[Kolkato]], pri kanaloj [[Star Jalsha]] kaj [[Zee Bangla]] ktp, mi ĝojas ke estas iom da okazo povi kaj devi plibonigi iujn tekston pri orienta Barato, kaj mi scius ke se mi voĉdonas por venĝa forigo de la esperanta teksto pri la eble duaranga aktoro, teksto kiu nun restos en la germanlingva vikipedio, ke tiam aliaj esperantaj tekstoj pri orienta Barato jam iĝos orfoj aŭ preskaŭ-orfoj, simple ĉar pri tiu regiono estas tre malmultaj esperantaj tekstoj. Mi sinceras: mi ne volas ankoraŭ investi horojn en tiun temaron kaj volas laŭeble malmultan adagon, por ne malfermi novajn teknikajn problemojn. Sed samkiel la germanoj nun juĝis por teno de sia teksto, kun eksplicita noto ke transvikia forigoj de aliaj tekstoj sekve de spamado de unu aŭ iuj uzantoj ne estas valida kialo por buĉado de artikolo, mi same ankaŭ pledus lasi tiun temon, kiu en la nuna formo ne estas danĝera por la esperantlingva vikipedio... Do mi voĉdonas {{kontraŭ|kontraŭ}} refoja forigo, sed kiel mi skribis ne volas ankoraŭ investi multajn horojn en la temon kaj ne protestos se mi havos la malplimultan opinion ĉi tie. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:41, 21 jan. 2026 (UTC) == Pro-drop -lingvo == Cxu estus bone krei artikolon [[pro-drop -lingvo]]? Mi lernis tiun termon en Chat GPT. En tiuj lingvoj oni normale ne devas uzi la personpronominojn de la unua kaj la dua persono kiel subjektoj, cxar la verbomorfo sole rakontas la subjekton. ''Lauri Hakulinen'' skribis en la 1950-aj aux en la 1960-aj jaroj pri la afero, ke oni kvazau dufoje diras saman. Kiel ''minä kaivan'' (mi fosas), kvankam ankaux jam nur ''kaivan'' signifas la saman. Oni povus diri ''minä kaivaa'' (''kaivaa'' estas la neuxtrala formo, formo de la triapersono singulare). Hakulinen skribis, ke kompreneble ekzistus eventuale agi kiel ekzemple nuntempe en la sveda: la verbmorfo estus sama kun la cxiuj subjektoj. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:38, 22 jan. 2026 (UTC) :Chat GPT ĉiukaze ne estas serioza referenco. Se vi volas ekverki, havu bonajn ekstervikipediajn referencojn, kaj plej bone alilingvajn vikipediajn artikolojn, kiuj jam kelkajn semajnojn aŭ monatojn ekzistas kaj ne estas forigitaj intertempe en tiuj vikipedioj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:44, 22 jan. 2026 (UTC) :Mia antaŭa artikolo pri deviga sveda instruado estis kritikita pri la temo. Nun kiam la mensa sanproblemo iom malpliiĝis, mi skribis pri ĝi pli neŭtrale. Esperantistoj estas iagrade grupo, kiu pripensas la statuson de lingvoj, do eble estus bone, ke la Esperanta Vikipedio havu informojn pri tiu stranga politika afero. Sed eble indus dividi la artikolon pri la sveda lingvo en Finnlando en du artikolojn, unu el kiuj diskutus la formon de la sveda en Finnlando ĝenerale, lingve, kaj la alia pri deviga sveda instruado. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 20:49, 22 jan. 2026 (UTC) Laux Chat GPT mi pravas en tiu takso, ke [[Anna-Maja Henriksson]] kaj [[Mikaela Nylander]] apogas la trudsvedan je diversaj motivoj: Anna-Maja Henriksson estas forta finn-sveda naciisto kaj Nylander svedlingva finnino, kiu asertas, ke por svedlingvanoj estus malfacile vivi en Finnlando sen la deviga sveda por finnlingvuloj. Henriksson estas ostrobotnia kaj Nylander uusimaaana. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 21:07, 22 jan. 2026 (UTC) Ĉu estas bone, ke en la artikolo [[Markus-setä]] estas ligilo pri tiu anglanlingva video? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 21:07, 22 jan. 2026 (UTC) Laŭ Chat GPT, mi pravas, ke la instruado de la sveda al finnaj parolantoj konsistas el du malsamaj lernejaj fakoj, sed la instruistoj de RKP kaj la sveda ne mencias tion: Ekzistas ia deviga sveda instruado, kies celo estas doni al finnlingvaj parolantoj, kiuj bezonas la svedan (ekz. [[Jakobstad]], [[Vaasa]], [[Loviisa]], [[Raseborg]]) svedan kapablon kaj kiu korespondas al la deviga finna instruado en svedlingvaj lernejoj. Kaj aliflanke ekzistas deviga sveda instruado aliloke en Finnlando, kies celo estas nur efektivigi la mem-servantan lingvopolitikan programon de RKP, kaj la lingvokapabloj, kiujn tiu instruado produktas (kaj kiuj kutime ne estas bonaj), estas nur flanka afero. Sed nun mi devos sindeteni de skribi pri la temo en la Esperanta Vikipedio estonte. Mi skribas pamfleton pri la temo, sed la pamfleto ne apartenas al Vikipedio. == Pikku Kakkonen == Ĉu en la artikolo [[Pikku Kakkonen]] povu esti ekstera ligilo al tio: https://www.youtube.com/watch?v=0O8OvJ73s2M. Vidu la tri unuajn minutojn. Se vi vidis, rakontu. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 18:01, 23 jan. 2026 (UTC) == Sveda lingvo en Finnlando == Mi skribis al spertulo pri la finna lingvopolitiko: "La lastaj spuroj de pedagogiaj pravigoj por deviga sveda lingvo, kiaj estis prezentitaj antaŭ iom da dek jaroj kaj sufiĉe multe antaŭ tridek jaroj, jam tute malaperis kaj ĝi estas nur simbola kaj oni jam ne provas silentigi kritikon per kontraŭkritiko sed per agresema akuzado kaj insultado, laux kio la malapogantoj estas faŝismaj kaj rasistoj kontraux la finnlandaj svedlingvanoj." Respondo al mi: "Ĝuste. La nuna deviga sveda lingvo tute transiris en la simbolan kaj politikan sferon, kaj ĝia legitimigo jam ne baziĝas sur iuj lernaj aŭ pedagogiaj celoj. La finnlingvanaj baz- kaj mezlernejanoj lernas la svedan ecx pli malmulte ol en viaj lernejaj jaroj, sed la apogantoj de la deviga sveda ne plu taksas tion kiel probleme. La apogantoj de la deviga sveda ne plu provas aferece diskuti pri la afero kun la malapogantoj sed nur asertas, ke la malapogantoj estas rasistoj kaj fasistoj." [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:18, 26 jan. 2026 (UTC) :La apogantoj ne plu zorgas pri tio, kiom la lernejanoj kaj sxtudantoj lernas la svedan, sed por ili estas grava simbolo, ke la lernejanoj kaj sxtudantoj iom la svedan lernas ecx simbole. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:29, 26 jan. 2026 (UTC) Cxu vi taksas, ke mi ne estas vandalo sed tio ne sxangxigas tion, ke mi estas problema uzanto? Kaj nun mi havas la lastan eblon montri, ke mi povas aktive partopreni al la farado de la esperanta Vikipedio? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 13:35, 27 jan. 2026 (UTC) :Nu, vi pasintece tre ĝene vandalis, kaj sendube estas iuj (ekzemple uzanto Surfo), kiuj ne facile forgesas la pasinton. Tiun neforgesemon pri pasintaj misfaroj vi nur povas renkonti per aparte singarda, modela kaj konstruema agado nun, kaj esperi ke iam ankaŭ la skeptikuloj komprenos ke pasinteco ne egalas al nuntempo. Sed se homo (Taylor 49) klare esprimas ke tiu ne volas ricevi mesaĝojn de vi, ĉar tiu ne opinias la lingvopolitikon de najbara lando Finnlando sia fokusa temo, tiam "singarda kaj konstruema agado" de vi estas centprocente respekti tiun klaran esprimon kaj vere '''tute''' ne meti notojn al ties diskutpaĝo. Mi ne esprimus min tiom draste kiel Taylor: por mi la kultura politiko de Finnlando same interesas kiel tiu de la 192 aliaj membraj ŝtatoj de UN. Mi havas finnlingvajn kaj svedlingvajn finnlandajn amikojn kaj la temo ne estas tute fremda al mi. Sed ankaŭ mi havas ankaŭ aliajn temajn fokusojn en vikipedio kaj sentas mankon de tempo por iuj vikipediaj konstruejoj - do ankaŭ mi ne detale reagos al ĉiu temeto, kvankam mi iam legos ĉiujn notojn. Do por mi estas bone, se vi sen vandalismo kaj sen troigita obsedo pri iuj malseriozaj temoj konstrueme redaktos vikipedion kaj evitos estontajn forbarojn de iu nova konto, ke vi faros viajn redaktojn laŭeble laŭ ĉiuj vikipediaj normoj, do kun intervikia ligiĝo (por tio necesas ke vi ne estas forbarita en vikidatumoj), kun normalaj esperantaj supersignoj, ne iuj x-kodoj, kaj normalaj teknikaj skribaĵoj, normalaj eksteraj ligiloj, normalaj uzoj de informkestoj kaj navigiloj, kaj senca uzo de ekstervikip4ediaj referencoj - simple ĉio kion mi deziras ankaŭ de ĉiu alia uzanto kiu jam pli ol du semajnojn umas en Vikipedio kaj jam ne plu estas tute nematura ekkomencanto. Ĉar daŭre ripari tion kion vi ekredaktus malmature estus tro por ĉiu alia uzanto. Jes, vi nun havas eblecon montri, ke mi povas aktive partopreni al la farado de la esperanta Vikipedio, kaj facile povas esti ke tio estas la lasta ŝanco. Saĝe uzu tiun ŝancon, ĉar klaras ke estas multaj homoj en Vikipedio kiuj ekstreme bone memoras la agojn de antaŭaj monatoj kaj jaroj... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:54, 27 jan. 2026 (UTC) ::Cxu vi taksas, ke en la artikolo [[Yrjö]] ne estas bone pli prezice rakonti fono de la mencio? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 16:52, 27 jan. 2026 (UTC) :::La "fono de la mencio" estas, ke Yrjö estas nacilingva, pli ekzakte finnlingva variaĵo de la nomo "Georgo". Punkto. Kun referenco, laŭ mia persona juĝo estas tolereble aldoni viajn du frazojn ''"Slange ĝi fine de la 20-a jarcento ekhavis negativan [[konotacio]]n: la vorto yrjö signifas [[vomaĵo]]n. Tiun signifon supozeble peris la onomatopoa aŭ deskriptiva fonetika prononco de la vorto"'' kun referenco, kiel estas nun. Sed oni povus same ankaŭ formeti la slangan kromsignifon - kiu ŝajne inter la esperantistoj pli forte interesas kaj amuzas vin ol iun alian. Sed bone, du frazoj ne tute komence de la teksto kun referenco estas en ordo. Laŭ mi ne necesas ankoraŭ multon maĉi en tiu teksto: principe oni lasu ĝin trankvile, ne plu redaktu ĝin. Se vi volas, faru tekston pri [[Georg Zacharias Forsman]]. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:09, 27 jan. 2026 (UTC) :# ''Pyhä Georgios kääntyisi haudassaan, jos tietäisi, mihin tarkoitukseen nimeänsä on jo vuosikymmeniä käytetty. Kun suomalainen yrjöää, hän oksentaa'' (https://yle.fi/a/3-8413804). ::Sankta Georgo turnus sin en sia tombo, se li scius, en kiu celo lian nomon oni jam jardekojn uzis lian nomon. Kiam finno georgas, li vomas. ::::Libro de [[Kaisa Häkkinen]] mencias, ke nomi vomajxon "yrjö" verŝajne devenas de la priskriba prononco de la vorto. ::::[[Yrjö Sakari Yrjö-Koskinen]] [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:14, 27 jan. 2026 (UTC) ::::: Jes, fakte: Georg Zacharias Forsman identas al [[Yrjö Sakari Yrjö-Koskinen]]. Tiam alidirektilo estas bona helpo, ĉar ruĝa ligilo donus falsan impreson ke teksto pri la temo ankoraŭ mankus. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:39, 1 feb. 2026 (UTC) ::::::Laŭ Kimmo Kiljunen, la flagkonflikto inter Indonezio kaj Monako povus esti solvita tre elegante per lasado de Monako cedi: ĝi povus revenigi sian malnovan diamant-ornamitan flagon. Tio estus vere originala kaj memorinda. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 00:03, 6 feb. 2026 (UTC) :::https://eo.wiktionary.org/wiki/Yrjö https://eo.wiktionary.org/wiki/yrjötä :En la finna Vikipedio mi demandis, cxu estas bone difini Sibelius kiel finn-svedo - li heredigxis el finnlingvanoj, kiuj sxangxigis la lingvon. Iu respondis, ke supozeble oni povas difini do - multaj svedlingvanoj en Finnlando heredigxas el finnlingvanoj, speciale en [[Uusimaa]] kaj cxar oni ne nuntempe oficiale difinas tiun pozicion aliel ol laux la lingvo, oni povus uzi la vorton finn-svedo pri Sibelius. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:13, 27 jan. 2026 (UTC) "Ĉu oni devus forigi la porfinnlingvanan devon lerni la svedan el lernejoj estis tra jardekoj unu el la plej malfacilaj demandoj en la politiko de Finnlando." Tio estas kerna mencio en la artikolo [[Sveda lingvo en Finnlando]] en la sekcio "Deviga instruo de la sveda". [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:32, 1 feb. 2026 (UTC) Eble estas pli bone por homoj kiel mi rezigni esperon. Forigi la devigan svedan lingvon estas kiel revenigi Karelion - ekzistis unu ŝanco por tio komence de la 1990-aj jaroj, sed tiu sola ŝanco estis malŝparita. Tamen, vidu ankaŭ [[sveda lingvo en Finnlando]] == MediaWiki:Linkshere == La paĝo [[MediaWiki:Linkshere]] bezonas redakton. Rompita ligilo al ekstera servo estas forigenda. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 18:43, 1 feb. 2026 (UTC) {{re|Taylor 49|Tlustulimu|LiMr}} Ŝajnas ke tiu temo ankoraŭ ne traktiĝis. Mi vidis pri antaŭa adapto en decembro 2017, diskutita [[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo/2017/12#Ripari_ligilon|ĉi tie]]. Kaj evidente, la ligilo al ekstera servo estas nun rompita. Sed simple forigi ĝin, ne anstataŭigi ĝin per pli bona ligilo, havas grandan riskon esti fuŝa ago. Ĉu iu havas bonan ideon, kion eblus rekomendi en la situacio? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:00, 7 feb. 2026 (UTC) : Risko de "fuŝa ago" forestas. Mi rekomendas simple formeti ĝin: <pre> La jenaj paĝoj ligas al '''[[:$1]]''': Eksteraj iloj: [https://linkcount.toolforge.org/?project=eo.wikipedia.org&page={{urlencode:{{{1|$1}}}}} kvanto da ligiloj], [https://templatecount.toolforge.org/index.php?lang=eo&namespace={{NAMESPACENUMBER:{{{1|$1}}}}}&name={{PAGENAMEE:{{{1|$1}}}}} kvanto da transkluzivigoj] </pre> : [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 01:32, 8 feb. 2026 (UTC) La paĝo/servo evidente misfunkcias. Mi devas simple viŝi la enhavon, ne konante la sekvojn, sed faras tion laŭ la rekomendo de Taylor, ĉar ne fari ion ankaŭ estus malbone. Raportu kiam vi rimarkos nedeziratajn flankefikojn. Eblas ĉiam ĉion malfari... --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 04:15, 8 feb. 2026 (UTC) Nenio fuŝiĝis ĝismorte, tamen la servo [[MediaWiki:Linkshere]] povus esti iomete pli utila kun la enhavo proponita supre. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:34, 10 feb. 2026 (UTC) Do tiel ĉi? Bv. rekontroli kaj konfirmeti. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:38, 10 feb. 2026 (UTC) : Estis ERARO, lingvokodo estu "eo", ne "en". [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:49, 10 feb. 2026 (UTC) Do nun, ĉu? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:55, 10 feb. 2026 (UTC) : {{farite}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:56, 10 feb. 2026 (UTC) == [[Rita Süssmuth]] == Hazarde mi vidis, mi eĉ ne scias ĉu vi jam rimarkis, ke hodiaŭ mortis la germana politikistino [[Rita Süssmuth]]. Mi nur volis enigi la mortoinformon en ŝian artikolon kaj rimarkis ke teksto pri ŝi ankoraŭ tute ne estis. Do, kvankam nur restis al mi malmultaj momentoj da Vikipedio umado, mi sekve komencis artikolan ĝermeton. Sed ĝi vere estas tro malplena. Ĉu mi povas peti vin almenaŭ duobligi la frazojn de 2 al 4 kaj ŝanĝi la ĝermeton al deca ĝermo?? Salutas [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 22:01, 1 feb. 2026 (UTC) :Mi nur nun venas al tiu temo, kaj konstatas ke intertempe jam vi sukcesis "ŝanĝi la ĝermeton al deca ĝermo". Do mi nur iomete aldonetas pri la infanaĝo, aldonas ligilon pri la ministerio 1985-1988, kaj krome lasas la biografion tiom nepreciza kiel vi faris, ĉar evidente aldoni detale, kiam ekzakte ŝi translokiĝis de kiu urbeto en Vestfalio al sekva, kaj kiam sekvis kiu docenta posteno al alia, ne aldonus signifan plusvaloron al ne-eŭropa aŭ ne-vestfalia esperantlingva leganto. Do mi pardonpetas mian malfruan aliĝon al tiu paĝo, kaj dankas pro la kreo de la teksto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 04:40, 8 feb. 2026 (UTC) == [[muzeo Henryk Jan Dominiak pri miniatura profesia arto en Tychy]] == Hallo Thomas, ich habe gesehen, dass Du den Schnelllöschantrag von Johannnes89 entfernt hast. Ist Dir bewusst, dass es sich dabei um ein LTA-Projekt handelt? [[:wikidata:Q48851673]] existierte bis mitte Dezember in 106 Sprachversionen + plwikivoyage. Die Konten, die den Artikel hier im wesentlichen erstellt und bearbeitet haben, sind global geschlossen. Der Artikel wird vermutlich den Benutzer wieder anlocken. Möchtest Du diesen Artikel wirklich im Projekt behalten? Viele Grüße [[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 00:25, 5 feb. 2026 (UTC) :Darüber hinaus möchte ich Dich auch informieren, dass in Kürze der Großteil der Fotos auf Commons gelöscht wird. Es beginnt mit Uploads der Sockenpuppen, die bereits gesperrt sind. Gemäß der policy zu WMF-Bans sollte dieser Artikel hier eigentlich auch verschwinden, die Konten [[User:Krzysiek2224]] und [[User:Kwarcoaa12311111]] sind als LTA-Socken bereits seit Dezember global geschlossen. [[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 14:25, 5 feb. 2026 (UTC) ::{{re|NDG}} Der Artikel ist auf Esperanto sauber geschrieben, enthält keine Sprachfehler oder Murks gemäß der Wikipedia-Syntax, und ist stilistisch insgesamt untadelig. Wenn er automatisch übersetzt wurde, war das eine außergewöhnlich gute Computer-Übersetzung, die meisten Artikel, die hier auf den Index der möglicherweise zu löschenden Artikel gelangen, haben ein unvergleichlich schlechteres Niveau. Es kann ja sein, dass die Menschen, die diese Ex-Konten benutzt haben, keine Computer-Übersetzung herangezogen haben, sondern z.B. einen Esperanto-Autor in Tychy um die qualifizierte manuelle Übersetzung gebeten haben. Es gibt relativ viele Esperanto-Sprecher in Polen, diejenigen davon die in Wikipedia mitarbeiten, haben in der Regel Spezialinteressen und haben keine Lust, die grundlegenden Artikel über Städte auf ein gutes Niveau zu heben oder zu halten, es ist etwas nervig, wenn dann nationalistische Polen feststellen dass deutsche, litauische oder ukrainische Wikipedianer die Arbeit über polnische Städte auf Esperanto übernehmen und in Diskussionen ein Tenor rüberkommt wie "diese Leute haben uns gerade eben 1939 genügend Leid angetan, da ist es ganz gut dass sie 2026 Wiedergutmachung leisten" (so etwas killt natürlich den letzten Funken Mitarbeitsbereitschaft). Aber es gibt keinen Anlass, einen sauber geschriebenen Artikel zu löschen, nur weil dieselben Konten noch 105 andere Sprachversionen geschrieben haben, die vielleicht sprachlich minderwertig waren oder zumindest allein die Zahl an Sprachversionen "hochverdächtig" ist. Ich habe keine Ahnung, wer hinter [[User:Krzysiek2224]] und [[User:Kwarcoaa12311111]] stecken könnte, und ich kann nicht genügend Walisisch, Kroatisch oder Polnisch, um die Qualität dieser Sprachversionen zu beurteilen (ich spreche fließend Litauisch und kann daher die lettische Version verstehen, aber ob dort Grammatikfehler versteckt sind oder wie der Sprachstil ist, kann ich ebenso nicht beurteilen). Aber in der Esperanto-Version gibt es höchstens kleinere Verbesserungsmöglichkeiten, einzelne lateinische Wörter durch normale Esperanto-Wörter zu ersetzen, und ich persönlich würde auf das Hugo Boss-Emblem als "Kunst" verzichten und auf den Luftwaffenoffiziersdolch unten. Aber das sind Kleinigkeiten. Es ist möglich, einen Antrag auf Löschung eines an sich guten Artikels allein aus Solidarität zu "WMF-Bans" zu stellen, aber ich habe den Grund für mich nicht als hinreichend schwerwiegend empfunden, das jetzt selbst anzuleiern. Ich weiß natürlich nicht, ob ein Verbleib des Themas auf Esperanto, Walisisch, Kroatisch, Lettisch und Polnisch "den Benutzer wieder anlocken" wird - aber ich denke, wenn der Artikel in den Sprachen sauber geschrieben ist (ich hätte den Verdacht, dass die Autoren muttersprachlich Polen sind, daher hätte ich Zweifel an der Qualität des walisischen Artikels, aber das müssen die Walisen entscheiden), stört er eigentlich keinen. Er preist wohl nichts großmäulig an, was gar nicht wirklich existiert, und ist für mich nicht als Fake-News zu erkennen... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:57, 6 feb. 2026 (UTC) :::Es gibt nicht "die Autoren", es gibt eine einzige [[:en:User:Wikinger|Person]], die das über Jahre hinweg gemacht hat. Magst Du aktuelle Beispiele des Wirkens? [https://sw.wikipedia.org/wiki/Maalum:Michango/Siegen_Heilen] [https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Knergy/Tansania-Troll] [https://muddyb255.wordpress.com/2025/06/22/a-cry-for-help-and-a-timely-rescue-on-swahili-wikipedia/] Diese Person lässt nichts übersetzen. [[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 17:08, 6 feb. 2026 (UTC) == Ceditaj areoj == Cxu vi taksas, ke neniom da sameco havis movigo de la germanoj kaj finnoj de ceditaj areoj? Mi legis en [[Otavan iso tietosanakirja]], ke en aro de la milionaj rifuĝintoj ktp. en la mondo la movopopolo de Finnlando (finne ''siirtoväki'') estas tiel en speciala pozicio, ke gxi ne perdis ecx parte siajn civitanajn rajtojn kaj por gxi oni faris aktiva pormovopopolan politikon. Mi skribis en tio en la artikolo [[fi:siirtoväki]] kaj demandis en la finnvikipedia babilejo, cxu la movigo de la germanoj el la ceditaj areoj de Germanio havis samajn trajtojn kiel la movigo de la germanoj el la orientaj areoj. Unu uzanto skribis, ke al lia menso ekstaris jxus tiu demando, kiam li legis mian redakton en la artikolo kaj la komparoj inter de tiuj aferoj oni ne multe faris sed radie iu, laux lia memoro ''Pirkko Sallinen-Gimpl'' komparis ilin kaj diris, ke la aferoj estis samtipaj kaj tiaj, ke la logxantaro de la ceditaj areoj konservis siajn tutajn civitanajn rajtojn. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 14:16, 6 feb. 2026 (UTC) Vidu [[Grandlago de interna Finnlando]]. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 13:18, 7 feb. 2026 (UTC) == Yrjö == Vidu denove [[Yrjö]] [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:45, 17 feb. 2026 (UTC) Finna spertulo pri la trans-homoj diris, ke tio estas vere, ke en Usono oni uzas la longecon de etendita peniso unu colo kiel kritero, cxu oni povas difini infanon kiel knabo. Kaj aliel kirurgo fortrancxas la penison, metas gxin al rubujo kaj igxas la infanon al knabino. Mi pensis: cxu tio estas vere se nur urbana legendo? Sed tiu spertulino diris, ke estas vere. https://eo.wiktionary.org/wiki/hihhuli Oni diras, ke Finnlando estas lando malriĉa je naturaj rimedoj. Ĉu tio estas vera? Akvo estas multe pli valora natura rimedo ol oro, arĝento kaj nafto == [[:Kategorio:Komunumoj de Provinco Mantova]] == Saluton. Mi vidis ke vi hieraŭ komencis adapti kaj ampleksigi la tiam grandparte senesperajn tekstojn en la kategorio "Komunumoj de Provinco Mantova" al espereble finaj kontentigaj artikolaj ĝermoj. La laboro ĝis nun nur trione aŭ kvarone estas farita. Mi enkroĉiĝis kaj ĉe iuj tekstoj, komencinte komence de la alfabeto, kompletigis la informkestojn, ĉar en tiuj paĝoj vikidatumaro estas manka. Tio konsiderindas subteno al via laboro: nur atentu ke vi ne akcidente viŝas iujn el miaj ĵusaj redaktoj, kiam vi plulaboros! [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 11:03, 21 feb. 2026 (UTC) ==Uzado de artikolaj diskutpaĝoj pri ruĝaj ligiloj== Propono sur diskutpaĝo ĉiam estas demando al la komunumo, "Ĉu estas interkonsento pri ĉi tio?" Lastatempe vi faras multajn proponojn nigrigi unuopajn ruĝajn ligilojn laŭ argumento, ke dum x jaroj neniu volis fari artikolon, aŭ simile. Sed la demando, ĉu estas interkonsento ke la manko de intereso por fari artikolon estas kialo por nigrigi ligilon, jam estas respondita nee ĉe [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo#Ruĝaj kaj bluaj ligiloj]]. Mi taksas ke la ripeta farado de jam respondita demando estas malhelpa por la funkciado de la vikipedia komunumo kaj impresas, kvazaŭ vi volas trudi neinterkonsentitan regulon al Vikipedio. Mi esperas ke vi ĉesos ĝin. Eble konfuzis vin tio, ke estas interkonsento por nigrigi certajn ligilojn - precipe tiujn, pri kies temoj oni ne povus verki vikipedian artikolon eĉ se oni volus. Eble vi supozis ke tio pravigas amasan nigrigadon kian vi antaŭe faradis. Sed simple ne estas multaj ligiloj en Vikipedio, pri kiuj interesato ne povus verki artikolon. Kaj eble vi demandas, "Kion do mi estus devinta fari, laŭ vi?". Jen. Vi ĉiam estus povinta, kaj teorie ankoraŭ povas, bonorde proponi vian principon. Ion tian: :::::<small>"Mi komprenas ke aliaj vikipedioj kaj pluraj anoj de la Esperanta vikipedio uzas ruĝajn ligilojn por indiki temojn, pri kiuj oni povus verki artikolon. Mi ankaŭ komprenas ke iuj ruĝaj ligiloj aŭtomate fariĝas bluaj ligiloj kiam la koncerna artikolo kreiĝas. Tamen mi pensas ke estus pli bone uzi ruĝecon kiel kontrolilon, por scii ke oni mistajpis la celon de la ligilo. :::::Jen estas kialoj por pensi ke ne multe utilas indiki temojn, pri kiuj oni povus verki artikolojn: _______. Jen estas kialoj por pensi ke ne multe utilas havi aŭtomatajn ligilojn al novaj artikoloj: ______. Jen estas kialoj por pensi, ke mistajp-kontrolilo por ligiloj utilas pli: ______. Jen estas kialoj por pensi, ke la ekzisto de tro multaj ruĝaj ligiloj malpliigas ilian utilon kiel mistajp-kontrolilo: _______. Kaj jen estas kialoj por pensi, ke simila plibonigo de la kontrolado de mistajpoj ne eblas alimaniere: _______. Ĉu do estas interkonsento ne plu uzi ligilojn por aliaj temoj, ol tiuj kiuj jam havas artikolon aŭ antaŭvideble baldaŭ havos?"</small> Se vi estus farinta tian proponon en ĝenerala diskutejo, kaj multaj vikipediistoj estus respondintaj, kaj preskaŭ ĉiuj respondoj estus favoraj, esperinde ĉiuj respektus tion kiel interkonsenton de la Esperanta vikipedio. Vi povus fari la provon se vi volus. Aŭ vi povus ŝpari al vi ĝenon kaj akcepti ke ligiloj estas kontribuoj al Vikipedio, kiuj al vi persone ne utilas, sed kiujn vi ne tial rajtas detrui. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:19, 23 feb. 2026 (UTC) ::Por malhelpi la kontribuadon de enhavo al vikipedio, oni devas havi interkonsenton, ke la enhavo estas problema. Ĉu io en tiu principo estas malklara aŭ malprava laŭ vi? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:57, 6 mar. 2026 (UTC) == Lestadianismo / kontraukoncipo == Ĉu la artikolo pri lestadianismo kaj kontraukoncipo nun estas neuxtrala? -- [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 16:11, 23 feb. 2026 (UTC) En 2007, kuracisto prezentis deklaron pri mi al la oficejo de deviga militservo, kiu legis ion similan al: La persono havas severan epilepsion, pro kiu li estas traktata en la Centra Hospitalo de Centra Finnlando. Li ankaŭ ricevis diagnozon de la sindromo de Asperger. Do ne estas tute realisme, ke li povus plenumi militservon. Pro ĉi tiu kialo, mi kredas, ke li devus esti sendevigita de militservo. -- [[Uzanto:Urpola|Urpola]] == "Ŝablono:Tradukita" -> "Ŝablono:Trad" == Mi reaktivigis la diagnozajn katojn en [[Ŝablono:Tradukita]]. Tamen ĉi-foje eblas eviti ilin per transŝalto al la nova [[Ŝablono:Trad]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:09, 28 feb. 2026 (UTC) :La nova {{ŝ|trad}} je supraĵa rigardo aspektas bona. Mi nur ŝatus ĝenerale havi unu plian artikolon en la frazero «...teksto el la artikolo "ekzemplo" en '''la''' angla vikipedio», sed tio estas certe kosmetikaĵo. Mi vere esperas ke fine de la testado elvenos stabila solvo - dankon pro la penoj! [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:36, 28 feb. 2026 (UTC) :: {{farite}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:43, 28 feb. 2026 (UTC) ::: Ĝuste tiel, dankon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 28 feb. 2026 (UTC) == Genetikaĵoj == Tion diris ankaux sveda historispertulo, ke estis en Finnlando kaj la svedparolanta normala popolo, kies plejo estis ankaux genetike sveda kaj la svedparolanta nobelaro, el kies plejo estis posteuloj de lingvosxangitaj finnoj. Sed alia klarigis, ke grandparte de la svedlingva normala popolo en [[Origina Finnlando]] kaj [[Uusimaa]] estas genetikeb finna.[[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 09:23, 1 mar. 2026 (UTC) == Forigendaĵo 2026-03 == Saluton ... akumuliĝis forigendaĵo: [[:Kategorio:Tujforigendaj_artikoloj]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 01:15, 4 mar. 2026 (UTC) == Uusimaa == Cxu estu ankaux en esperanto diversaj du artikoloj pri tiuj temoj: * https://en.wikipedia.org/wiki/Uusimaa_Province * https://en.wikipedia.org/wiki/Uusimaa Mi provas finigi la pensadon pri la deviga sveda. Mi faros tamen plu unu redakton en [[Sveda lingvo en Finnlando]] Klasike oni diras, ke la svedia sveda kaj la finnlanda sveda estas kiel la brita angla kaj la usona angla. Pri vere granda parto tio certe estas tute realisme dirita. La gramatiko estas preskaŭ sama, same kiel en la kazo de la brita kaj usona angla. En la vortaro estas inter la svedia kaj finnlanda sveda iomete pli diversecoj ol inter la brita kaj usona angla. En la prononco la diverseco estas klare pli granda ol en la skribaĵo, sed ĉar la diverseco estas precipe en la intonacio, ĝi ne multe malhelpas la komprenon inter la du lingvaj variantoj - same kiel en la kazo de la brita kaj usona angla. Tamen en la finnlanda sveda mankas aspiro de k, p kaj t. En vere multaj kazoj ekzistas anstataŭ tia longa k, p aux t, kiuj estas tipaj al la finna - tia eco estas fremda al la svedia sveda, sed normale ĝi ne malhelpas la komprenon. La diferencoj inter la finnlanda kaj svedia sveda peris kaj la influo de la finna kaj tio, ke ne aranĝis ĉiuj samaj ŝangxoj kiel en la svedia sveda. En la finnlanda sveda mankas tonaleco - normale en la sveda la vortoj axel (ŝultro) kaj aksel (akŝo) diferencas kun si aliaj laŭ la melodio, sed en la finnlanda sveda ne estas tiu diferenco. Esceptoj estas iuj vere arkaiaj finn-svedaj dialektoj en kamparo de la svedparolanta Ostrobotnio - ili povas esti malfacilaj kompreni por la svedoj kaj eĉ por la aliaj svedlingvaj finnlandanoj. Ekzemple en la dialekto de Närpes ekzistas tri gramatikaj kazoj kiel en la germana. Tian dialekton uzas ekzemple Ida Asplund en iuj el siaj kantoj. La alanda sveda estas kompromiso inter la finnlanda sveda kaj la svedia sveda. En Svedio oni iam humure uzas pri la finnlanda sveda la vorton muminspråk (muminlingvo). Tiu esprimo iĝis, kiam en Svedio televide aperis serio pri mumintroloj, kie la svedlingvaj voĉaktoroj estis finnlandanoj kaj tial parolis finnlandan svedan. La svedaj rigardantoj komprenis la grandan plejon el la parolado de Mumin-figuroj sed miris pri ilia stranga prononco. En norda Svedio la sveda en finnpleja areo kiel Haaparanta kaj Komunumo Övertorneå havas iom da samajn trajtojn kiel la finnlanda sveda. --urpola je 2026-03-08 == Elkorajn dankojn == Mi volas esprimi mian feliĉon scii ke ekzistas homoj kiuj vere kontribuas kun Esperanto kaj Esperanta Vikipedio. Mi verdire sentas mian koron eksplodi pro la amo kiun mi verkas artikolojn ĉi tie kaj pri la apogo de veraj sinceraj batalantoj tiel kiel vi. Ricevu fortan ĉirkaŭbrakon pro ĉiuj viaj klopodoj. [[Uzanto:Claudio Pistilli|Claudio Pistilli]] ([[Uzanto-Diskuto:Claudio Pistilli|diskuto]]) 23:27, 4 mar. 2026 (UTC) : {{s}}. Estas pena laboro detektive spuri bonan argumentadon por ĉiuj fotoj pri kiuj povas ekesti duboj, sed jes estas la ideo ne simple tujforĵeti ĉion se oni ne jam kontentas pri la kvanto kaj kvalito de la argumentado, sed sencas alvoki laŭeble en tiuj kazoj plibonigi la kvanton kaj kvaliton de la argumentado - se tio eblas, kompreneble, alikaze forigo ankaŭ estas akceptebla. Vi vidis, ke mi hodiaŭ traktis la dosierojn 1 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Jakobo de Edesa.png|Jakobo de Edesa]], 2 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:dosiero:Klodjo Albino (147-197).png|Klodjo Albino (147-197)]], 3 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Konstanteno la 3-a (361-412).png|Konstanteno la 3-a (361-412)]], 4 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Hostiliano, c. 230-251, Romia Imperiestro.png|Hostiliano, c. 230-251]] kaj 5 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Filipo la 2-a (Makedonio)]] - pri tiuj la argumentado devus esti sufiĉa. Sed mi ne scias ĉu mi morgaŭ ankaŭ sukcesos pri savo de 2 aŭ 3 dosieroj, kaj ne scias ankaŭ kiom da tempo restas, ĝis iu alia administranto eble pli draste forigas ĉiujn ceterajn. Sed forigoj, aparte de dosieroj, ne apartenas al la ŝatataj administraj taskoj. Tial povas esti ke ankoraŭ estas bona ŝanco savi ĉiujn pri kiuj kunskrapeblas sekveblaj informoj pri eldono antaŭ 100 jaroj aŭ morto de konata kreinto plej bone antaŭ 100 jaroj, kaj en EU fakte sufiĉas 70 jaroj post morto... Se vi havas aŭ povas kunskrapi bonan argumentadon pri plia dosiero, nepre faru tion kaj indiku ĝin al mi, tiam mi povas rigardi vian argumentadon kaj povas pli facile forpreni la ŝablonon pri tujforigo ol kiam mi mem devas elfosi ĉiujn detektivajn detalojn... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 23:50, 4 mar. 2026 (UTC) ==Kontraŭrajtaj dosieroj== [[Dosiero-Diskuto:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Ĉi tie]] vi menciis, ke "malmultaj administrantoj trovas tempon por vere forigi ilin, aŭ pli bone por mem enketi ĉu la argumento pri neceso de forigo konvinkas lin aŭ ŝin, kaj nur forigi kiam li aŭ ŝi estas konvinkita pri la forigo". Pri kio, laŭ vi, vi devas konvinkiĝi? Ĉu manko de pruvo de laŭleĝeco ne estas memevidenta? Aŭ ĉu vi ne komprenas, ke pruvo de laŭleĝeco estas respondeco de la alŝutanto? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:06, 6 mar. 2026 (UTC) {{re|Arbarulo}} Vi pravas el formala vidpunkto, ke dosiero kun nesufiĉaj informoj povas tuj forpreniĝi. Sed ĉi tie temas parte pri dosieroj, kiuj estas tute utilaj kaj bonordaj en Vikipedio, ĉar signife pli aĝaj ol 100 jaroj, nur ke la alŝutinto ne sukcesis sufiĉe konvinke pruvi tion. Ekzemple la [[:Dosiero:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Filipo la 2-a (Makedonio)]], presita reproduktaĵo de [https://www.posterazzi.com/philip-ii-of-macedon-n-382-336-b-c-king-of-macedon-359-336-b-c-stipple-engraving-english-1807-poster-print-by-granger-collection-item-vargrc0007044/ de nekonata presisto publikigita en 1807] - pluraj kopioj cirkulas en la interreto, ĉiuj estas [[publika havaĵo]] pro la aĝo de la origina reproduktaĵo. Viaj protestoj aspektas kvazaŭ la tujforigo anstataŭ iom-post-ioma revizio kaj tiam forigo punus kaj dolorigus la alŝutinton, sed fakte ĝi domaĝas la projekton kaj ĝenas la forprenantan administranton, se tiu ne investas ĉiam ankoraŭ privatan tempon por serĉi laŭeble bonan anstataŭaĵon. Pri [[:Dosiero:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Filipo la 2-a (Makedonio)]] tutsimila bildo ne ekzistus en la komunejo, oni povus anstataŭe meti iun tute alian bildon kiun la forprenanta administranto devas mem elserĉi, sed pri iuj sen bona argumentado forigendaj, sed kun dokumentita pruvo facile teneblaj bildoj ne estas bonaj anstataŭaĵoj, kaj vere la forpreno tute ne sencas SE iu pretas esplori la fonton kaj pretas pruvi ke bildo vere senkonteste estas pli ol 100-jara. Pri bildo de 1807 tio estas nekontestebla. ĈU iu iam havos la tempon fari tion estas la demando, mi nun povis sukcese esplori pri 5 bildoj, eble antaŭe jam pri 1-2, mi eĉ ne havas nottaglibron pri tiuj agoj, kaj ne garantias ĉu mi entute ankoraŭ povos savi 1, 5 aŭ 10 pliajn - tial mi urĝe alvokas al la alŝutinto laŭeble multajn kazojn de malnovaj bildoj mem trovi kaj dokumentigi, ĉar certe la forigo de la aliaj iam okazos. Nur mi konscias se mi nur sukcesas pri kvin sondadoj en unu tago, la alŝutinto eble povas sukcesi pri 10, ne pri ĉiuj en du horoj, tial mi pensas ke laŭvorte "tuj" forigi estus tro hektike. Nur pro tio mi nun ne hektikas. Sed mi tute konsentas kun vi, ke la aliaj dosieroj kiujn vi proponas por tujforigo, estas altgrade dubindaj, kaj garantiite ne ĉiuj estos pruveble pli ol 100-jaraĝaj. Tial mi lasis ilin en la ujo pri ebla "tujforigo", kaj fidas pri tio ke kvankam ĝi estas rubujo ni kutime nur malplenigas la rubujon ĉiun monaton aŭ ĉiujn du. Do vi pravas el formala vidpunkto, sed tiu vidpunkto estas pli detrua ol estas saĝe, kaj vi pravas ankaŭ en parto de la dosieroj tute konkrete - sed sencas tion detale esplori kaj revizii antaŭ forigo, ĉar kvankam oni ankaŭ povas fari tion post forigo, tiam estos multe pli malpraktike fari. Mi certas ke ne estas danĝero pri jura verdikto kontraŭ la esperanta vikipedio se tiuj bildoj ankoraŭ atendas celatan revizion tri aŭ ses tagojn, tri aŭ ses semajnojn - nur gravas ne entute forgesi ilin. Tial fakte vi pravas pri tio marki ilin kiel altgrade dubindaj, pro tio ke vere la dokumentado ĝis nun estas manka, kaj eble eĉ estas pli sobra via propono simple tuj forĵeti ilin kaj ne atenti pri vakuoj kiuj restos en tekstoj - tio kompreneble estas multe pli tempoŝpara ol longe esplori. Sed baze mi estas konvinkita ke nia tasko de vikipediistoj estas peni laŭeble ne tro facile forĵeti materialon de kontribuantoj, se klaras ke la materialo estis bonintence alŝutita/aldonita, kaj la kritiko nur celas formalaĵon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:18, 8 mar. 2026 (UTC) ::Via revizio estas tre bonvena, se vi faros ĝin. Ankaŭ eventuala revizio de la alŝutinto estas bonvena. Sed vi havas multajn eble pli valorajn aferojn por fari, kaj ĝis nun la alŝutinto montris nenian indikon de kunlaboremo, sed rekte mensogis al la vikipedia komunumo aldonante ŝablonojn, pri kies vereco li evidente faris nenian kontrolon. Prenu en konsideron, ke temas pri centoj da dosieroj, kaj eĉ marki ilin por tujforigo estas signifa tempinvesto. Prenu en konsideron ankaŭ, ke la plejparto de la bildoj, eĉ se ili montriĝos laŭleĝaj, ne estas tre utilaj. Ekzemple, ne havas multe da utilo pene savi tiun bildon de Filipo faritan en 1807, kiam oni povus uzi aŭtentike antikvan bildon kiel [[:commons:File:Philip II of Macedon CdM.jpg]]. ::Ĉu vi povas promesi, ke se post racie atendebla tempo (ni diru ekzemple ses semajnoj) se nek vi trovos tempon nek Claudio trovos intereson revizii la dosierojn, vi forigos ankaŭ la nereviziitajn? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:11, 8 mar. 2026 (UTC) :::Absolute jes. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:14, 8 mar. 2026 (UTC) ::::Mi hodiaŭ antaŭtagmeze metis 3 bildojn por forigo je la 10-a horo vespere je grenviĉa tempo, do dum la sekva horo ([[dosiero:Qizil.png|14ra]] [[:dosiero:Anastazio la 1-a (430-518) 1.png|1]], [[dosiero:Qizil.png|14ra]] [[:dosiero:Antikva Romio.png|2]] kaj [[dosiero:Qizil.png|14ra]] [[:dosiero:Batalo de Abrito (251).png|3]]), kaj samtempe dokumentigis [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:dosiero:Zenono kaj Bazilisko.png|unu]] ankoraŭ ne markitan, kiu do povos resti. Supozeble vi jam vidis tion. Se ne: La limhoro jam preskaŭ pasis, tute klaras ke ili estos for post 45 minutoj, se vi volas vi povas ankoraŭ rerigardeti ilin antaŭ ili estos for. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:17, 8 mar. 2026 (UTC) == Finnlanda kaj svedia sveda == [[Uzanto:Moldur]] pravis en tio, ke mi troigis la diferencon inter la finnlanda kaj svedia sveda. Plejparte ili estas preskaŭ kiel la britia kaj usona angla. Sed estas esceptoj en kamparo de svedparolanta Ostrobotnio. Tiun kanton mi ne povas kompreni kvankam mi lernis la devigan svedan: https://www.youtube.com/watch?v=uhNHQe1_r9g. Mia amikino, kies edzo, kiu estis el kamparo de svedparolanta Ostrobotnio, diris, ke en popollernejo (https://eo.wiktionary.org/wiki/folkskola / https://eo.wiktionary.org/wiki/kansakoulu) la unua malfacileco por li estis tio, ke estis malfacile kompreni la instruiston, kiu parolis kiel svedparolanta helsinkano aux turkuano. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-15115-85|&#126;2026-15115-85]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-15115-85|diskuto]]) 15:15, 9 mar. 2026 (UTC) :En hejmdialekto de edzo de mia amikino estas ekzemple tri gramatikaj kazoj. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-15115-85|&#126;2026-15115-85]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-15115-85|diskuto]]) 15:20, 9 mar. 2026 (UTC) La devon oni apogas kaj malapogas nuntempe precipe ideologie: iuj admiras pri gxi sed aliaj spertas mensan angoron kaj senton de nacia humiligo. Antaŭe la devon oni apogis kaj malapogis ankaŭ pedagogie. En la finnlanda publiko la devigeco de la lerneja sveda estas afero, pri kiu diskuto fortigas kaj poste plejparte silentas en cikloj proksimume 15 - 20 jaroj. Diskuto pri gxi estis forta en la unua duono de la 1970-aj jaroj, en la unua duono de la 1990-aj jaroj kaj en la dua duono de la 2000-aj jaroj kaj en la unua duono de la 2010-aj jaroj. En la lastaj jaroj, la tabuo ĉirkaŭ rezisto kontraŭ deviga sveda lingvo kreskis. Kvankam Kuusamo apartenas al la provinco Norda Ostrobotnio, ĝiaj pejzaĝoj kaj la naturo estas verege diversaj ol tipe en Ostrobotnio, kiu estas konata pri ebenaj kampaj pejzaĝoj, malgranda nombro de lagoj kaj en la finnlanda vidpunkto grandaj riveroj, kiu malrapide fluas al Botnia Golfo – tia pejzaĝoj estas en la nunaj oficialaj provincoj Ostrobotnio, Suda Ostrobotnio, Meza Ostrobotnio kaj plejparto el Norda Ostrobotnio. == Vidu == https://eo.wiktionary.org/wiki/saksalainen_y [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:11, 11 mar. 2026 (UTC) Mi diskutis kun finna spertulo pri la lingvoinstruo. Ri diris, ke mi apartenas al la lasta generacio, al kiu la svedan oni parte instruis la svedan pedagogike - la instruado estas nun ecx pli malforta ol en miaj lernejaj tagoj. Krome ri klarigis, ke kvankam la svedinstruo ne ankaux en Jyväskylä ne estas kiel en Vaasa, ne en Jyväskylä la instruo ecx nun estas la malpli bona - en multaj maricxaj komunumoj oriente la sveda estas tute simbola lernfako speciale nun, kiam ne ecx la cxiuj instruistoj de la sveda ne multe konas la svedan kaj ili komprenas la realon kaj la testoj estas facilaj == Yrjö Karilas == Yrjö Karilas/Karlsberg estis ekstreme talenta, multe pli talenta ol liaj pli maljunaj samlernejanoj kaj tiel soifa je scio, ke la scioj instruitaj en la lernejo, kiel ekzemple la finna, la sveda kaj la germana, matematiko, historio, geografio, ktp., ne sufiĉis por li, sed li devis akiri pliajn informojn pri lernejaj fakoj ekster la lernejo. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 12:20, 15 mar. 2026 (UTC) Saluton. Mi parolis kun Jorma Nieminen. Li diris, ke estas vere stranga signifo, ke Jorma estas peniso. Fakte, Jorma estas Jeremia, eminenta israela profeto. En [[Itse valtiaat]] en 2002, kiam Sauli Niinistö anoncis, ke li forigxos el la pozicio de la ministro pri eksteraj aferoj, Lipponen ploris. Erkki Tuomioja ridis. Ben Zyskowicz demandis: "Cxu vin amuzas la doloro de Lipponen?" Tuomioja respondis: "Ho, jes. Doloro de Lipponen produktas por mi multe pli sadisma gxuo." Zyskowicz diris: "Ho Erkki. Vi estas tute malsana." Tuomioja diris: "Eble. Sed do nirvane malsana." --aldonis, sen subskribo, IP-adreso ~2026-16720-35 je 10:48, 17 mar. 2026 <small>- la konto {{uzanto2|Urpola}}, ankoraŭ uzita ĉi-matene en vikivortaro jam estas ŝlosita ĝenerale: 08:19, 17 mar. 2026 uzanto ''Count Count'' ŝanĝis la staton por tutprojekta konto "Uzanto:Urpola@global": ŝlosita kaj malaktivigita (kun noto: Transvikia misuzo - sekve de la plej nova raporto ĉe [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_sysops%2FRequests&diff=30269368&oldid=30268941])</small> == Suĝoŭo (Anhujo) == Estas pluraj veroj, ja via skribo veras, samtempe mia kontraŭa vero jen estas: * Suĝoŭo ne meritas la o-finaĵon, ĉar nek estas provinca sidejo, nek kongresejo de Esperanto, ktp. Nuntempe Ĉinio havas ĉirkaŭ 20 provincajn ĉefurbojn, tiom da estas normala nombro, ili meritas o-finaĵon. Suĝoŭo apartenas al la tria urboklaso kun 300 similaj urboj. Ili ne ricevu o-, ĉar tio estus absurda. --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 14:28, 17 mar. 2026 (UTC) :Vi pravas: Ili '''ne ricevas novajn esperantigojn''' kun o-finaĵoj. Sed se ili jam havas tiun nomon en PIV, Reta Vortaro, la poŝatlaso de 1971, en la verkaro de Ludoviko Zamenhof aŭ de Esperanto-literatura verko milope disvendita el Pekino, tiam jam estas, kaj tiam ne necesas "el vikipedio" korekti vortarojn, atlason kaj nian literaturon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:52, 17 mar. 2026 (UTC) Kial mia uzantonomo Urpola estas blokita? Mi june diris al [[Aarni Virtanen]], kiulogxis en sama [[Kypärämäki|loĝareo]] kaj estis en sama lernejo, ke mi volus esti ''uomo universale''. Li diris, ke interese sed ke tio ne eble plu estas realisme. Ekzistas do multe da scio kaj sciencaj kampoj ktp.. Mi versxajne troigis en la artikolo [[Yrjö Karilas]]. Mia patro diris, ke Aarni supozeble pravas, sed estas ankoraux eble estas mulflanke scianta homo. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-17456-00|&#126;2026-17456-00]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-17456-00|diskuto]]) 21:10, 20 mar. 2026 (UTC) :Nun la artikolo [[Sveda lingvo en Finnlando]] inkludas proksimume bonajn sciojn pri la afero. Cxu lau vi gxi estas bona? [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-17456-00|&#126;2026-17456-00]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-17456-00|diskuto]]) 23:08, 20 mar. 2026 (UTC) == Lestadianismo en Finnlando == En la najbareco de mia infana hejmo [[Kypärämäki|ĉi tie]] antaŭe loĝis lestadiisma familio kun 16 infanoj. Mi ne scias, kiun branĉon de la lestadiismo ili apartenis, sed verŝajne konservativajn lestadiistojn, ĉar en Ĵyväskylä estas tiel malmulte da aliaj lestadiistoj. Iu en tiu domo dormis en vestkonservocxambro. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-18014-78|&#126;2026-18014-78]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-18014-78|diskuto]]) 16:06, 22 mar. 2026 (UTC) ==Artikolo de la monato== Saluton. Mi reagis en [[Vikipedia diskuto:Artikolo de la monato/2026]], sed la debato tie ĉesis sen rezulto. Mi ne favoras la ripeton per Aŭstrio (kio ĉiuokaze povus reveni junie), kaj proponas anstataŭe [[Graz]], sed ankaŭ estas la aliaj kandidatoj [[Futbalo]], [[Lajsana albatroso]] ktp. en la koncerna paĝo de propono ja aperas Aŭstrio por du monatoj, ĉu tiu estis la fina decido?--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 19:00, 22 mar. 2026 (UTC) :Saluton. En [[Vikipedio:Proponoj por legindaj artikoloj]] estas, inter aliaj, propono por legindigi [[Vikipedio:Proponoj por legindaj artikoloj#Graz|Graz]], kio estas nepra kondiĉo por elekti ĝin kiel sekva Artikolo de la monato post [[Aŭstrio]], ĉio rilate al venonta UK. Ĉar tion oni planis tro urĝe oni ne povos atendi sufiĉan tempon kaj ĉion oni devos fari antaŭ la monatfino. Se vi bonvolas voĉdoni, tio ege helpos. Dankon.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 09:43, 26 mar. 2026 (UTC) ::Mi ĵus konstatis, ke en [[Graz]] oni diris nenion pri la UKo. Do, mi aldonis "En Graz okazos la [[UK 2026|111-a]] [[Universala Kongreso de Esperanto]] (UK) ekde la 1-a ĝis la 8-a de aŭgusto 2026." Ĉu ne indus aldoni tion ankaŭ al la resumo en Artikolo de la Monato? Mi ne scias fari tion. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:29, 1 apr. 2026 (UTC) :::{{re|Kani}} La resumo de la ADLM jam ekde frumatene la 1-an de aprilo tekstas "Graz [grac], gastiganta urbo de la ĉi-jara UK 2026, estas la ĉefurbo de ...". Pri tio pensis Sj1mor. Do la UK estas en plej elstara loko de la resumo, tuj en la unua frazo. Tio elstareco estas bona. La resumon redakti ne estas miraklo: Eblas iri al [[Vikipedio:Artikolo de la monato]], tiam premi la ligilon "04. Aprilo" tie kaj redakti. Sed vi pravas: Sj1mor ne pensis pri tio ankaŭ enplekti la informon en la artikolo "Graz" mem kaj ankaŭ mi kaj ĉiuj aliaj ne jam pensis pri tio. Nun jam ĉio laŭ mi bonas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:10, 2 apr. 2026 (UTC) ::::Stulte mi ne rigardis la komencon. Nu, ĉio en ordo. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:46, 2 apr. 2026 (UTC) == Help == Hello, I need help to improving [[Gazaa genocido|this]] article I recently created. [[Uzanto:جودت|جودت]] ([[Uzanto-Diskuto:جودت|diskuto]]) 18:54, 26 mar. 2026 (UTC) Maljunulo el [[Muurame]] skribis, ke li sugestis, ke bibliotekoj marku, kiuj DVD-oj havas finnajn subtekstojn - li klarigis, ke li pruntis DVD-ojn de la biblioteko kaj havis problemon: "Mi ne komprenas la lingvon de Berlino, Londono kaj Parizo. Mi komprenas nur la finnan kaj iom da sveda. Mi nur iris al bazlernejo kaj faklernejo, ĉi-lasta instruis iom da sveda sed nenian anglan, germanan aŭ francan. Mi pensis, ke la DVD-oj havas finnajn subtekstojn, sed ili ne havis." Iu tiam diris, ke tiuj DVD-oj havas subtekstojn, kiujn oni povus elekti, kaj mi scivolas, ĉu ĉiuj DVD-oj en la biblioteko de Muurame havas finnajn subtekstojn. ==Du notetoj pri stilo== Du atentigetoj, sen rilato unu al la alia: - La unua litero de scienca nomo ĉiam estas majuskla. - Laŭ la nuna stato de [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj]], "Esperantigoj de nomoj el kategorioj, ĉe kiuj oni kutime uzas Esperantigojn ankaŭ estas permesataj (eĉ se temas pri nova Esperantigo). Tiaj kategorioj estas ekzemple nomoj de . . . renesancaj humanistoj, kiuj latinigis siajn nomojn" kaj supozeble ankaŭ mezepokaj eŭropaj intelektuloj, kiuj latinigis siajn nomojn. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:42, 27 mar. 2026 (UTC) ===Kaj tria=== - Denove laŭ [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj]], "Majusklaj estu ĉiuj unuaj literoj de propra nomo, escepte de enaj konjunkcioj, prepozicioj kaj artikoloj". --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:42, 29 mar. 2026 (UTC) {{re|Arbarulo}} Pri kio vi ekzakte aludas? En la interna ligilo mi legas multon pri [[personaj nomoj]], de realaj kaj ankaŭ fikciaj personoj. Ke "''Hary poter"'' aŭ ''"Pipi ŝtrumpolonga"'' estus stranga minuskligo de dua vorto de "persona nomo", ne grave ke inventita nomo de fikcia persono, estas ekster diskuto. Krome mi en la ligita paĝo precipe vidas la jenan rekomendon pri plurvortaj verko-titoloj: {{citaĵo|Ĉe plurvortaj verko-titoloj kelkaj kulturoj kutime majuskligas la komencajn literojn de ĉiuj vortoj krom la plej malgrandaj (artikoloj, konjunkcioj ktp.) En Esperanto pli konvenas majuskligi nur la unuan komencliteron: ::'''[[Kredu min, sinjorino!]]''' (kaj ne ''Kredu Min, Sinjorino!'') * Esceptas se la verkotitolo estas fremdlingva, aŭ se esperantlingva verko jam havas plurmajusklan nomon: [...], '''[[Plena Vortaro]]'''}} -- [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:55, 29 mar. 2026 (UTC) :Mi aludas al [[Diskuto:Universitata Malsanulejo de Gento]], kie vi "toleris" la majusklan titolon nur pro specialaj kialoj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:13, 29 mar. 2026 (UTC) Hm, vi scias ke mi lernis Esperanton 13- kaj 14-jara, kaj mi denaske devenas el kulturo germanlingva, kie oni amase majuskligas ĉiun subjekton, simple ĉar en la germana la komenca majusklo estas tio kio en Esperanto estas la o-finaĵo. Mi samtempe lernis Esperanto, la anglan kaj francan, iom pli poste ankaŭ la hispanan kaj italan, kaj komprenis ke ne ĉiuj lingvoj majuskligas ĉiujn subjekton, kaj ankaŭ ne majuskligas ĉiun vorton en titolo. Ankaŭ 13-jarulo tuj komprenas ke estas diferencoj inter la lingvoj: ke anglalingvanoj majuskligas multe pli da vortoj en titoloj ol franc- kaj itallingvanoj, kaj oni konsilis al mi en Esperanto pli kopii la franc- aŭ itallingvan modon ol la angla- aŭ germanlingvan, do aŭtomate majuskligi nur tiujn vortojn kiuj estas komence de frazo aŭ estas personaj nomoj, kaj krome pripensi ĉu estas aparta kialo majuskligi titolon aŭ vorton. Aparta kialo povas esti ke utilas majuskligi unuan vorton de titolo entute, kiel en ''Kredu min, sinjorino!'', aŭ ke oni videble vidas presitan titolon, kie klare estas majusklaj vortoj, kaj ĉiuj konas tiun titolon, kiel ''Plena Ilustrita Vortaro'' aŭ ''Akademio de Esperanto''. Ĉe simplaj vortoj same kiel en titoloj. Do la lingvosento, kiun mi internigis kiel 13-jarulo, diras ke la vorto [[Insula hospitalo]] ĝustas en tiu formo, kaj ke la universitata hospitalo en la flandra urbo Gent fakte havus titolon [[Universitata hospitalo de Gento]] esperante, hôpital universitaire de Gand france kaj Ospedale universitario di Gand itale ... ĝi estus nur unu specifa hospitalo de Gento, kiel la urbocentra hospitalo, la havenokvartala aŭ la pediatria. Mi scias ke angloj, germanoj, kaj influite de ili ankaŭ iuj aliaj ĝermanlingvanoj kiel svedoj kaj nederlandanoj foje iom pli da vortoj majuskligas. Mi scias ke la Balta Maro, Nigra Maro kaj Azova Maro aperas en PIV en tiu formo kaj tial rajtas konsideriĝi "kvazaŭ propra nomo", sed same certas ke mia blanka aŭto aŭ mia nigra pantalono ne aperas en PIV kaj garantiite ne estas personaj nomoj Blanka Aŭto de Thomas kaj Nigra Pantalono de Thomas, sed simple estas iuj objektoj, kaj la diversaj hospitaloj de Gento ankaŭ estus baze nur objektoj (kaj ankaŭ klare ne estas en PIV, aŭ havus longan artikolon en Monato, aŭ estus tutmajuskla libro Universitata Hospitalo de Gento en la UEA-libroservo), ankaŭ se pliaj el ili ricevas esperantan vikipedian titolon... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:01, 29 mar. 2026 (UTC) :Laŭ mia kompreno de "propra nomo", kaj ankaŭ mia kompreno de [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj]], "Balta Maro", "Universitata Hospitalo de Gento" ktp. estas propraj nomoj ne "kvazaŭ propraj nomoj". Ĉu vi volas diri, ke vi pensas, ke "propra nomo" estas io alia? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 23:13, 29 mar. 2026 (UTC) :Se laŭ vi ili ne estas propraj nomoj, kial vi majuskligas la unuan vorton? Kaj mi petas vin kontroli skribajn esperantajn fontojn. Laŭ mia memoro mi neniam vidis tian majuskligon (unua vorto jes, sekvaj ne) krom en verktitoloj, nek trovis ĝin en kelkaj fontoj kiujn mi ĵus kontrolis. Mi suspektas ke ĉe via lingvosento aŭ tiu de viaj instruintoj efikis [[:de:Hyperkorrektur|trokorekto]]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 00:25, 30 mar. 2026 (UTC) == Forigpeto 3 paĝoj == * [[MediaWiki:Watchdetails]] * [[MediaWiki:Wlhideshowbots]] * [[MediaWiki:Wlhideshowown]] Centra peto forigi ne-plu-aktualan-aĵon: [[phab:T234776]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 18:02, 30 mar. 2026 (UTC) {{re|Taylor 49}} {{farite}} [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:55, 30 mar. 2026 (UTC) == Pliaj finnaj temoj == Ĉar vi estas kuracisto, mi petas, ke vi legu: https://eo.wiktionary.org/wiki/valel%C3%A4%C3%A4k%C3%A4ri [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 15:42, 1 apr. 2026 (UTC) : Mi ne vidas problemon en tio, nur ĝustigis unu gx al ĝ. TP ''' Pikku Kakkonen/ Buu klubben ''' Ĉu en la artikolo [[Pikku Kakkonen]] povu esti rubriko "vidu ankaŭ" kaj sub ĝi "[[BUU-klubben]], samtipa svedlingva finnlanda programo?" Ĉu en la artikolo [[BUU-klubben]] povu esti rubriko "vidu ankaŭ" kaj sub ĝi "[[Pikku Kakkonen]], samtipa finnlingva finnlanda programo"? [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 16:08, 1 apr. 2026 (UTC) :Jes, farite. TP (17:29, 1 apr. 2026) [[tago de svedeco (Finnlando)]] [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 16:15, 1 apr. 2026 (UTC) : La teksto estis artikola "orfo", ĉar malpli ol 4 paĝoj montris tien. Nun estas en ordo. Mi kreis novan mikro-ĝermon [[Peter Nyman]], kiu tamen ankoraŭ estas artikola "orfo". Eble vi havas ideon kiel eblus ankoraŭ 3 paĝojn ligi teien (diskutpaĝoj kiel tiu ĉi ne kalkuliĝas). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:29, 1 apr. 2026 (UTC) [[Kyösti Karjula]] mencias kiel religio evangeli-luteranismon. Pli realisme: konservativa lestadianismo (gxi apartenas oficiale al [[Evangeli-luterana Eklezio de Finnlando]], sed gxiaj konditoj pri ekzemple [[bapto]], [[eŭkaristio]] kaj [[absolvo]] ne estas praktike luteranaj. Krome ili havas proprajn diservojn, praktike propran eklezion kaj proprajn ekleziojn. La rilato de la movado kun la Evangelia Lutera Eklezio estas nuntempe pure formala. Tial, estus pli logike listigi la konservativan Laestadianismon kiel la religion de Karjula. Speciale en la 1960–1980-aj jaroj, kiam la instuo kontraŭ la kontraŭkoncipo estis pli forta ol antaŭe kaj poste, multaj konservativaj lestadianoj kredis, ke virino, kiu uzis kontraŭkoncipon kaj tial ricevis pli malmulte da infanojn, aŭtomate iras al infero kaj tie unue aŭdas koleregan krion de Dio "kie estas tiuj infanoj, kiujn mi donis al vi?" kaj ploron de tiuj infanoj, kiuj ne naskiĝis kaj poste ŝi devas naski tiujn infanojn infere. Ekzemple la konservativa lestadiana predikanto Pauli Korteniemi en sia prediko en suviseurat en 1982 diris[[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 19:53, 1 apr. 2026 (UTC) :Multaj luteranaj teologoj taksas kiel tute for-fermita la penson, laŭ kiu en infere naskiĝus infanoj. [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 19:58, 1 apr. 2026 (UTC) Mi petas, ke vi plu unufoje legu [[sveda lingvo en Finnlando]]. Laux pri tio konanta mi pravas en tio, ke la deviga sveda ekzemple en [[Vaasa]], [[Raseborg]] kaj [[Loviisa]] estas praktike tute alia lernfako ol ekzemple en [[Taivalkoski]], [[Suomussalmi]] ktp. kaj cxar la deviga sveda ekzemple en la kamparo de [[Kainuu]] kaj [[Koillismaa]] estas tute simbola, formala fako (en tiulokaj vilagxaj bazlernejoj ecx la instruistoj ne praktike povas diskuti svede), el tiuj lokoj tiuj junuloj, kiuj iras universitaten, devas komenci la lernadon de la sveda praktike tute komencante. https://eo.wiktionary.org/wiki/Ura#finne Mi petas, ke vi vidu: https://eo.wiktionary.org/wiki/Atlantti :Tiuj notoj alvenis, kiam mi estis for en vojaĝo, kaj nun ili jam ne plu ŝajnas al mi esti traktendaj. Kaj ne, kiam mi havas malmultan tempon, mi koncentriĝas pri vikipedio kaj ne ankoraŭ dividas mian tempon por rigardi paĝojn en vikivortaro aŭ en aliaj projektoj de la vikia projektofamilio. Se iu havas la impreson, ke iu projekto de la vikia projektofamilio havas draste tro malmultajn laborantojn, tiam oni povas diskutigi tion en la ĝenerala diskutejo de vikipedio kaj provi varbi pliajn agantojn por tiu projekto, sed ĝis tiam mi nur rigardos aliajn branĉojn se foje mi vere havas tro da tempo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:59, 26 apr. 2026 (UTC) ==Universala Kodo de Konduto== Nu, finfine mi faris peton al la komitato pri la Universala Kodo de Konduto pri la aferoj de la ruĝaj ligiloj. Mi ne volus, sed mi sentas min devigita al tio pro daŭraj forigoj de ligiloj kaj prezentoj de via interpreto de ruĝaj ligiloj kvazaŭ ĝi estus intencata de la personoj, kiuj kreis ilin. Sube estas la oficiala anglalingva sciigo por plenumi la postulojn de la komitato. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 01:46, 6 apr. 2026 (UTC) Hello {{<includeonly>safesubst:</includeonly>PAGENAME}},<br> You are named in a recently filed request to the [[:m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]]. Please review the request at [[:m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Cases/2026/Redlinkphobia imposed without consensus on Esperanto Wikipedia]]. You are requested to enter your statement and any other material you wish to submit, so that the U4C can get a better overview of the situation. All writing should be complete, but also as concise as possible. Please ensure that you make all comments in your own section and in the discussion section only. If the U4C makes a decision, this will be binding for you and so your participation is recommended. Please do not reply here, but on the linked case page, or on the associated talk page. If you would like to contact the U4C directly, you will find an e-mail address [[:m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee#How to contact U4C|here]]. Please use the email only if privacy is necessary (e.g. personal information). :Mi vidas ke vi ankoraŭ intencas insisti pri la afero. Tamen via argumento ŝajnas ankoraŭ esti, ke tolero de longdaŭraj ruĝaj ligiloj estas logike malebla. Tio estas malpruvebla, mi dirus eĉ jam malpruvita, kaj solvos nenion. :Via konkluda aserto "«Red links» are linked to «the desire to turn them blue», they are not meant to be collected as such, the more the better" ne estas tute eksplica, sed mi komprenas la rezonadon jene: (unu) funkcio de ruĝa ligilo estas bluiĝi, sekve ruĝa ligilo, kiu ne bluiĝas, faras damaĝon. Tio estas mallogika. Estas kvazaŭ iu dirus, "funkcio de monumentoj estas memorigi la publikon pri famaj homoj; sekve, se la publiko forgesas pri iu homo, ĉiuj monumentoj de tiu homo estas damaĝaj kaj detruendaj". :Mi plurfoje atentigis ke aliaj vikipedioj fakte toleras longdaŭrajn ruĝajn ligilojn. Tio pruvas ke tolero estas ebla. Laŭ mia kompreno vi malakceptas tion pro du kredoj - vi pensas ke tolero nur okazas ĉe grandaj vikipedioj kaj vi pensas ke ĝi ne daŭras longe ĉar la ligiloj ĉiam bluiĝas ene de malmultaj semajnoj. Sed tion eblas empirie kontroli. Memoru nian "eksperimenton" pri metado de ligiloj al aliaj vikipedioj. Tio okazis antaŭ monatoj, kaj la ligiloj nek bluiĝis nek nigriĝis nek akuziĝis pri vandalismo. Vi povas kontroli ankaŭ mian normalan verkadon ĉe aliaj vikipedioj, kiu estas plena de ligiloj, kiuj nek bluiĝis nek nigriĝis nek akuziĝis pri vandalismo. Tio inkludas la latinan vikipedion, kiu estas signife malpli granda ol nia. Kaj vi povas kontroli mian specimenaron de ligiloj en kelkaj grandaj vikipedioj ĉe [[Uzanto:Arbarulo/Ruĝaj ligiloj]], kie ligiloj bluigitaj ene de kelkaj semajnoj estas malmultaj en la angla vikipedio, praktike neekzistaj ĉe aliaj grandaj vikipedioj. Vi povas kontroli en la sama specimenaro ke la absoluta nombro da ruĝaj ligiloj estas multe pli granda ol nia en ĉiuj vikipedioj, kaj ke la proporcio de ruĝaj ligiloj al totala teksto estas simila al nia en la hispana, franca kaj germana. Ŝajne vi jam akceptis surbaze de la empiriaj pruvoj ke aliaj vikipedioj ne nigrigas siajn ligilojn; bonvolu kontroli pli, kaj vi konstatos ke ili toleras ilin. :Se vi fakte volas ke ligiloj en nia vikipedio havu ian funkcion kiun ili ne havas en aliaj (ekzemple kiel lingvokorektilon), kaj volas meti limojn al ilia kvanto por optimumigi tiun funkcion, mi ja argumentos kontraŭe, sed ni povos diskuti tion. Aŭ se vi konstatis ke la tolero de ruĝaj ligiloj iel malutilas al la vikipedioj, kiuj praktikas ĝin, ankaŭ tio estas legitima argumento. Sed se vi nur volas insisti, ke ne eblas trakti ilin kiel aliaj vikipedioj konstateble jes traktas, tio povas nur krei pli da malpaco. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:48, 9 apr. 2026 (UTC) :Al la konkreta plendo - ke vi premadas forigi enhavon sen interkonsento - vi respondis ke vi ne "premadas forigi" la ligilojn, sed "substrekas dubon" pri ili. Mi ne komprenas la celatan distingon. Laŭ mia kompreno de la vorto "dubo", esprimi dubon pri ligilo estas diri, ke ĝi eble estas forigenda. Kaj ne estas interkonsento, ke iu ajn menciinda ligilo povas esti forigenda. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:59, 9 apr. 2026 (UTC) ==(sen titolo)== Nomi vomajxon kiel "yrjö" supozeble perigxas el la malafabla, deskriptiva fonetika prononco de la vorto. Cxu pri li oni povus fari esperantan vikipedian artikolon: https://fi.wikipedia.org/wiki/Sakari_Kiuru_(valokuvaaja) Li prezentis ankaux en dokumenta filmo pri konservativa lestadianismo. Li kreskis en konservativa lestadiana familio. Li rakontis pri sia familia fono: Ni estas 16. Mi estas la dua plej aĝa. Kelkaj naskiĝis post kiam mi forlasis la hejmon. Mi memoras, ke mia patrino estis terure laca dum tiaj oftaj gravedecoj. Iam oni uzas la vortojn pakkosuomi kaj tvångsfinska pri la deviga instruo de la finna por la finnlandaj svedaj denaskaj parolantoj. Tamen, ĝi ne estas tute simila fenomeno en ĉiuj aspektoj. Tio ŝuldiĝas al la diferenco en grandeco de la du lingvogrupoj. Pro tio multaj kredas, ke estas malkonvene rekomendi devigan svedan lingvon tiel, ke svedlingvanoj en Finnlando estas devigitaj lerni la finnan. Klare pli ol duono, en Uusimaa, ekzemple Helsinko kaj kontinenta parto de Origina Finnlando, ekzemple Turku, eĉ pli ol 80 % el la finnlandaj svedlingvanoj uzas ĉiutage ankaŭ la finnan lingvon. Deviga bazlerneja instruo de la finna por la finnlandaj svedlingvanoj, aliel ol deviga bazlerneja instruo de la sveda por la finnlandaj finnlingvanoj, apartenas al komunaj opinioj de la planantoj de la finnlanda bazlerneja sistemo jam ekde la 1960-aj jaroj. Ankaŭ la finnlanda svedlingvanoj mem ne disputas pri la deviga finna samece kiel la finnlandaj finnlingvanoj pri la deviga sveda. Praktike la instruo de la "alia enlanda lingvo" en la svedlingvaj lernejoj en la Finnlando estas klare pli amplekse ol en la finnlandaj finnlingvaj lernejoj. La svedlingvaj finnlandaj bazlernejanoj komencas la lernon de la finna normale jam en la dua lerneja jaro. Parto el la denaskaj parolantoj de la sveda en Finnlando, speciale en Uusimaa, estas praktike dulingvaj. Por tiuj lernantoj en iuj finnlandaj svedlingvaj lernantoj estas kiel alternativo de la normala porsvedlingvana instruo de la finna modersmålsinriktad finska (hejmlingvsimila finna), pri mallongigo sia nomo mofi, kiu estas instruo de la finna kiel alia gepatra lingvo. --forgesis subskribi la posedinto de tiutempa uzantokonto Penttihirv je 4 redaktoj de frumatene ĝis 17:45 horo je 8 apr. 2026 == Saltvik == Mi provis aldoni al la artikolo [[Saltvik]] mencion pri [[Orrdalsklint]]. Kial mi ne sukcesis? [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-22334-13|&#126;2026-22334-13]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-22334-13|diskuto]]) 10:43, 11 apr. 2026 (UTC) :Ah: estas tre simple: Vi aldonis <pre><!-- En Saltvik situas ankaux la plej alta loko de Alando, [[Orrdalsklint]]. == Referencoj == .. --></pre> :Kion vi aldonas inter la signoj "<code><nowiki><!--</nowiki></code>" kaj "<code>--></code>", ne estos videbla en la fina paĝa aspekto. Estas bone ke la ĉapitrotitolo "Referencoj" estas inter tiuj signoj, ĉar momente ne estas referencoj, sed estas bone ke jam estas la ĉapitrotitolo por la kazo ke iam ekestos referenco, sed por via roko estas grave ke oni jam nun povas vidi la frazon, do metu ĝin ANTAŬ la signoj "<code><nowiki><!--</nowiki></code>". Kompreneble, krome estas bone meti al la paĝofino la ŝablonon {{ŝ|ĝermo|Finnlando}} aŭ {{ŝ|ĝermo|geografio}}, SE temas nur pri 3-5 frazoj. Kaj krome mi nur nun vidis ke vere se oni redaktas anonime estas pli malfacile tajpi esperantajn literojn, sed por aliaj uzantoj estas tre tede ripari viajn x-kodajn straangajn esperanto-vortojn: tial konsideru ĉu vi povas supre en la redaktofenestro uzi la elekton "> Specialaj signoj". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:42, 12 apr. 2026 (UTC) :Cetere: Ankoraŭ unu konsilon pri la ŝablono {{ŝ|Informkesto monto}} en paĝo [[Orrdalsklint]]: Pri tiu ŝablono oni nur bezonas unu solan parametron "|regiono-ISO = FI" - estas bone kaj bele uzi almenaŭ tri indikojn "|regiono-ISO = FI" "|tipo1 = reliefo" "|zomo = 9", sed vi vidos, se vi ne metas la duan indikon nur la supra mapo aspektos iom malpli bela kaj sen la tria indiko la suba mapo ne estas ideale fokusita, ambaŭ statoj ne estas katastrofaj, sed se mankas la unua indiko "|regiono-ISO = FI" estas nur iu tre malhela mondmapo en kiu tute nenion eblas vidi. Do la unuan indikon necesas nepre ne forgesi. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:12, 12 apr. 2026 (UTC) == Enhavo == Eble mi faris ion malbone, sed en artikolo [[Miskolc]] ne aperas nun la Enhavo, ĉu vi povas helpi?--[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 08:51, 12 apr. 2026 (UTC) :{{re|Crosstor}} Bonvolu rekontroli ĉe vi: ĉe mi en artikolo [[Miskolc]] ĉio aspektas normale. Estus tre strange se vi vidus ion alian en sama horo ol mi... Alikaze bonvolu precizigi kion ekzakte vi vidas... sed mi supozas ke estis iu nur momenta misfunkcio, kiu iritis vin... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:36, 12 apr. 2026 (UTC) ::Supozeble mi vidas miraklon. En iu ajn artikolo (iom longa) mi vidas la Enhavon, tamen en Miskolc mi ne vidas. Ĝuste nun mi kontrolis. En [[Eger]] mi vidas Enhavon el 12 punktoj. Se vi ne scias la solvon, lasu la aferon. Trovi eron la Enhavo tre helpas, sed en Miskolc mi devas uzi la lifton. --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 09:50, 12 apr. 2026 (UTC) ::{{re|Crosstor}} Nun mi komprenas vian problemon. Dankon pro la komparo al paĝo [[Eger]]. Jes, tio ĉe mi estas same. Estas iu signaro <code><nowiki>__NOTOC__</nowiki></code> (la angla mallongigo signifas "'''no T'''able '''O'''f '''C'''ontent", "sen listo de enhavo"), se tiu signaro estas ie tiam la enhavo vere ne videblas, sed ĉi tie nenie en artikolo [[Miskolc]] estas kaŝitaj tiuj anglaj signoj. Do mi vere ĝis nun ne sukcesas malkovri la problemon, sed almenaŭ mi nun komprenas kio estis via miro. Cetere, tute flanke mi ĵus videtis en la paĝo la adjektivon "diplomacia", tiu vorto ne estas esperanta, en Esperanto ĉiam estas "diplomatia" aŭ "diplomata". Eta tajperaro, kiun mi ĵus hazarde vidis. Ĉu vi volas mem ĝustigi ĝin? Pri la neapero de la enhavolisto mi nur povas '''''supozi''''' ke estas iu interfero kun la ŝablono "{{ŝ|granda dosiero}} tute supre. Mi teste forprenis ĝin, enhavo estas, remetis ĝin, enhavo ne estas, kaj nun mi metis la ŝablonon tute malsupren kaj tiam ankaŭ estas la enhavo. Al mi la vasta panoramo tute sube same bonas kiom tute supre. Tial mi proponas simple lasi ĝin tute malsupre...[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:29, 12 apr. 2026 (UTC) :::Dankon! Diplomatia {{farita}} == Dulingveco... == Ĉu oni povu fari artikolon pri dulingveco, tia, ke homo havas du hejmlingvoj? Oni povu mencii kiel ekzemploj ekzemple tion, ke en [[Paragvajo]] la plejo estas dulingvaj kaj en [[Finnlando]] nuntempe multaj svedparolantoj, speciale en Uusimaa, parolas ankaŭ la finnan kiel hejmlingvo. Kaj ekzistas familioj, kie estas du hejmlingvoj, el kiuj unu estas Esperanto. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-21899-04|&#126;2026-21899-04]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-21899-04|diskuto]]) 16:23, 12 apr. 2026 (UTC) Teksto [[dulingveco]] en la e-lingva vikio ekzistas; mi nun havas malmultan tempon, ĉar mi estas nur posttagmezon hejme kaj morgaŭ matene por dua semajno forveturos, tial mi eĉ ne povas legeti kiu nun estas skribita en tiu teksto. Sed vi vidu ankoraŭ la noton en [[Diskuto:Komunumdomo de Säynätsalo]], tie mi aldonis informkeston kaj ligion al vikidatumoj, sed ankoraŭ iuj elementoj mankas... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:54, 12 apr. 2026 (UTC) == Atentu == {{ArtikolaMesaĝokesto |speco = stilo |bildo = |teksto = De la 7-a ĝis la 11-a de aprilo mi vojaĝas kaj estas sen retkonekto, kaj de la 13-a frumatene ĝis 17-a malfruvespere ankaŭ. Do la venontan tempon mi nur tagmeze la 12-an de aprilo havos iom da tempo por vikipedio kaj denove ekde la 18-a de aprilo. Thomas }} <hr> Vidu: [[Marja-Sisko Aalto]] Unu Jorma diris al mi, ke reale Jorma estas formo el la hebrea Jeremia kaj tio, ke oni donis al la nomo la signifon peniso, estas tute stranga afero kaj li ne volas, ke mi daŭre diras tiun afero por li. Poste mi demandis lin, pri kiel li pensas pri tio, ke jorma signifas kacon. Li diris, ke estas vane demandi pri tio - mi jam scias, kiel li pensas pri la afero. Li neniom sxatas pri tiu signifo, kiun oni donis al gxi post tio - ke li naskiĝis en 1956 - tiutempe la nomon oni en nia lando multe donis al knaboj kaj nur poste iuj malbonigis la signifon. Li ne ŝatas pri tio, ke iu sxercas al li pri la afero. Jorma estas formo el la nomo Jeremia, kiu signifas "Jahve levas." [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-22675-77|&#126;2026-22675-77]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-22675-77|diskuto]]) 19:25, 15 apr. 2026 (UTC) :Nu, estas iuj malmaturaj homoj, kiuj multe ŝercas pri vortoj por peniso, kaj laŭ diversaj lingvoj ligas iujn knabajn kaj virajn antaŭnomojn al tiu ŝercado, sed almenaŭ oni ne misuzu diskutpaĝojn de kultura kaj scienca enciklodedio por tio. Ĉu vi en via elekto jam havas la ŝajne mezepokan germanlingvan frazon "Wie die Nase eines Mannes, allso groß ist sein Johannes"? kie oni anstataŭigas la viran generilon per la nomo de [[sankta Johano]]? En iom simpligita formo la parolturno eĉ eniris la [https://de.wiktionary.org/wiki/wie_die_Nase_des_Mannes,_so_sein_Johannes germanlingvan vikivortaron], sed tamen estas malserioza informo... Mi ne interesiĝas pri tiaj temoj kaj alvokas vin ne (mis)uzi mian diskutpaĝon por tiaj pripensoj. Ĉu komprenite? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:57, 24 apr. 2026 (UTC) == Forbaro nepras == Bv forbaru du kontojn: * {{uzanto2|Oksettava örvelö}} vulgara uzantonomo (= "vomiga ulaĉo"), forbarita en unu vikio * {{uzanto2|Penttihirv}} neakceptebla uzantonomo pro [[d:Q5477226|Pentti Hirvonen]] - pro obsedo pri (vulgaraj aŭ almenaŭ stultaj) vortaj ŝercoj pri Pentti Hirvonen La ulo intertempe kreis almenaŭ unu plian konton, kaj aldone ofte kontribuas kiel IP-ulo. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:15, 18 apr. 2026 (UTC) {{farite}} Taylor 49 pravas pri la kritiko de la neakcepteblaj uzantonomoj. Tutegale ke mi tri semajnojn nur tre malmulte povis esti en Vikipedio kaj ne rimarkis la neakcepteblon antaŭe, kaj ke ankaŭ aliaj administrantoj ne sufiĉe rapide postĉasis la provokaĵojn. La fakte ankoraŭ valida forbaro nur iom malpli strikte aplikiĝis dum lastaj semajnoj kaj monatoj, se vere ĉiuj redaktoj kaj uzantonomoj estas sen provokoj, detruemaj fuŝoj kaj senescepte estas konstruemaj. Lasta averto. Se ankoraŭ unu malregulaĵo re-aperas, la stato denove estos tia kia ĝi jam estis antaŭ jaroj, refleksa forbaro de ĉiuj iusence suspektaj novaj IP-kanaloj kaj prefere malfaro de ĉiuj redaktoj, ĉar individue revizii kiuj agoj estos tamen valoraj ankaŭ mi ne havos la tempon dum venontaj monatoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:45, 18 apr. 2026 (UTC) == Maintenance script == Bv forigu kaj porĉiam ŝlosu la paĝon [[Uzanto-Diskuto:Maintenance script]]. La konto estas globala roboto, neniu legas mesaĝojn sur la diskpaĝo. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 15:57, 22 apr. 2026 (UTC) :{{farite}} [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:45, 24 apr. 2026 (UTC) == Asplund == Cxu estas bone mencii en la artikolojn [[Ida Asplund]] kaj [[Korsholm]] DU kantojn? Unu estas en suda finnlanda sveda, kiu malsimilas el la regna sveda nur proksimume kiel la amerika kaj brita angla el si aliaj, sed "röst nej" estas en ostrobotnia sveddialekto, kiu estas malfacile kompreni por la svedoj kaj eĉ ekzemple helsinkaj finn-svedoj. [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 18:00, 22 apr. 2026 (UTC) : Meto de plia jutuba muzika filmeto en la "eksterajn ligilojn" estas laŭ mi en ordo. Mi adaptis la lastajn ŝanĝojn kaj aprobis la meton de aldona ekstera ligilo en la artikoloj [[Ida Asplund]] kaj [[Korsholm]]. --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 26 apr. 2026 (UTC) Cxu estas eventuale, ke punon oni fortigas, cxar la krimo estis farita laux kristnaska paco? En [[Keskisuomalainen]] iu demandis tion, kaj [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 26 apr. 2026 (UTC)laux la respondo la kristnaska paco ne plu estas oficiala, sed iam praktike tia estas eventuale laux la ideo de la kristnaska paco, ke la puno estas pli forta ol normale kaj la pli altaj jugxregantoj akceptas tion - almenau puno de [[Pentti Linkola]] estis fortigita, cxar li faris la krimon dum la kristnaska paco. Mi konas Jorman, kiu tute ne ŝatas la slangan signifon de sia nomo. Li demandis sin, de kie tiu signifo maĉiĝis. Li rakontis, ke kiam li naskiĝis (1956), estis tute kutime doni al knabo la nomon Jorma; ĝi neniel estis malkonvena, kaj la uzo de la vorto por signifi penison estas posta misuzo. Pejzaĝe, la vasta plimulto de Ostrobotnio estas iom unuforma. Ostrobotnio estas ankau unu el la difinitaj per La pejzaĝoprovincoj de sia lando. Pejzaĝoj de Ostrobotnio estas karakterizitaj per larĝaj, plataj malfermaj kampoj kaj inter ili la grandaj riveroj malrapide fluantaj en la Botnia golfo, sed ekzistas malpli da lagoj ol en la plej granda parto de la resto de Finnlando. Tamen, la nordorienta parto de historia Ostrobotnio estas pli monteta. : Tamen el la rezonoj de la lastaj tri alineoj ne sekvas ago. --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 26 apr. 2026 (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 18:32, 28 apr. 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471751 --> == Linkola == https://eo.wikipedia.org/wiki/eläkeläinen Mi demandis al [[Pentti Linkola]] proksimume jare 2002 (kiu fiŝkaptis) ĉu li ne jam estas emerito. Laŭ li, li estas, sed lia pensio ne sufiĉas por vivi kaj pagi la ago en [[Luonnonperintösäätiö]]. Tial li ankoraŭ fiŝkaptis vintre. Lia lasta fiŝkapta aŭtuno estis 1994. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-26205-68|&#126;2026-26205-68]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-26205-68|diskuto]]) 12:47, 29 apr. 2026 (UTC) == Suviseurat == Cxu estas bone skribita: [[Suviseurat]] [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 09:05, 30 apr. 2026 (UTC) == Files nominated for deletion == Hi! I just noticed that some files I nominated for deletion long ago are still waiting in [[:Kategorio:Forigendaj dosieroj]]. Should the files be listed at a page somewhere to make sure someone actually notice the suggestion? I hope you can point me in the right direction. [[Uzanto:MGA73|MGA73]] ([[Uzanto-Diskuto:MGA73|diskuto]]) 05:19, 1 maj. 2026 (UTC) :{{re|MGA73}} {{farite}} Mi ĵus sukcesis forigi ĉiujn post kontrolo. Sincere, [[Uzanto:ThomasPusch|Thomas]] 16:08, 1 maj. 2026 (UTC)Thomas == Navigiloj pri municipoj de Brazilo == Mi certas ke vi tuj komprenas kiun avantaĝon havus havi navigilojn kiel {{ŝ|Municipoj de San-Paŭlio}} - ĉefe, per tio ĉiuj zorgoj pri eblaj artikolaj orfoj estus pasi to, ĉar ĉiu ero ligiĝus kun ĉiu alia en la grupo. Se vi emas, mi petus vin krei tiun ĉi navigilon kaj ekuziĝis ĝin... mi vidis ke vi ĵus ampleksigis unuajn dek paĝojn pri la municipoj de San-Paŭlio, kaj supozas ke la aliaj paĝoj rapide sekvos ĉe vi... Salutas [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 16:11, 2 maj. 2026 (UTC) :Tute prave. Mi instalos kaj ankaŭ disvastigos... --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:06, 2 maj. 2026 (UTC) == Melalahti == Ĉu estas bone mencii [[Keijo Korhonen]]-on en la paĝo [[Melalahti]]? [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-26792-55|&#126;2026-26792-55]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-26792-55|diskuto]]) 16:44, 3 maj. 2026 (UTC) :Mencii tiun sinjoron Korhonen estas tute en ordo. Sed '''ne en ordo''' estas stulte ripeti la informon pri mikroklimato, kiu jam estis du frazojn pli frue. "La vilaĝo havas mikroklimaton. Tie estas multe pli varma ol en Kainuu alie. ... En Melalahti ekzistas mikroklimato: multe pli varma klimato ol en la alia Kainuu." Kiu idiotaĵo estus tio??? ThomasPusch 17:08, 3 maj. 2026 (UTC) == Fritzchen == Ĉu ekzistas esperanto nomo por tio: https://de.wikipedia.org/wiki/Klein_Fritzchen. Pri tiu knabo estas en multaj lando sxercxo: "Fritzchen/Little Johnny/Pikku-Kalle/Juku ktp. diris al sia panjo: "Mi devas urini." Panjo diris: "Malbele diri urini. Diru ekzemple, ke vi devas kanti. Poste li diris al sia avino tiel, kaj la avino diris "kantu mallaŭte al mia orelo". Ne estas nur finna specialeco. Homoj el Svedio kaj Kosovo diris, ke malnova ŝerco. [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 20:52, 3 maj. 2026 (UTC) :Mi entute ne konas esperantajn ŝercojn, en kiuj oni ridindigas infanojn - entute ŝercoj ofte estas buŝa kulturo, en la literaturo nur alvenas malmultaj anekdotoj, kiel [[Kruko kaj Baniko el Bervalo]], sed Kruko kaj Baniko videble estas junaj plenkreksaj viroj, ne infanoj aŭ adoleskantoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:54, 12 maj. 2026 (UTC) ==Artikolo de la monato== Saluton. Mi faris proponon por Julio. Se tio ne indas aŭ estas pli taŭga kandidato, oni povas forigi ĝin.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 08:11, 5 maj. 2026 (UTC) :Tre bone, [[Vikipedia diskuto:Artikolo de la monato/2026|mi subtenas la proponon]]. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:12, 5 maj. 2026 (UTC) == Alidirektiloj == Mi vidas ke vi forigis kelkajn alidirektilojn (Nurembergo, Nurembergaj procesoj, Manĉestero, Durero) tial, ke la titoloj estis eraraj Esperantigoj. Tamen [[Helpo:Alidirekto]] eksplice diras, ke "oni povas uzi alidirektigojn" por "oftaj misliterumoj". Evidente la strategio estas akcepti ke Vikipedio havos lingvajn erarojn, kaj klopodi ke tiuj eraroj ne rompu ligilojn. Mi (ankoraŭ) ne havas opinion ĉu ŝanĝo de tiu politiko estas dezirinda, sed certe diskuto estus necesa antaŭ ol ŝanĝi ĝin. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:27, 10 maj. 2026 (UTC) :En [[Diskuto:Nurenbergo]] oni povas vidi ke mi origine mem pledis por alidirektilo ''Nurembergo'' al [[Nurenbergo]]. Tamen mi hieraŭ vidis ke en nia propra vikipedio tiu misliterumo nur vaste disvastiĝis inter 2014 kaj 2026, kaj inter la 58 misaj uzoj kiujn mi trovis hieraŭ en niaj tekstoj mi ie ankaŭ vidis unu pri kiu mi, mi pensas, mem kulpis antaŭ kelkaj jaroj: kvankam mi bone scias kiel skrivi la nomon Nurenbergo ankaŭ mi foje misgvidiĝis per tio ke mi vidis kaj kopiis la nomon mise el alia teksto. Mi ne plu scias kiu el la 58 tekstoj hieraŭ estis kaj ankaŭ ne certas ĉu mi ververe estis la kulpulo, aŭ ĉu mi nur poste redaktis la paĝon kaj simple ne vidis la antaŭan eraron de aliulo. Sed la sento ke eble estis mi mem kiu kontribuis pludisvastigi misan vorton tamen ŝokis min - se mi vidintus ruĝan ligilon Nurembergo post la redakto, mi kompreneble tuj vidintus la eraron, sed la blua ligilo "Nurembergo" luligis min en falsan sencon de sekureco. Kompreneble, eble nur forigo de ĉiuj 58 misaj uzoj de la vorto sufiĉus por ke homoj ne plu kopiu la eraron de paĝo al paĝo, sed tamen - al mi tiam ruĝa ligilo estintus alarmigo kaj la blua ligilo helpis misgvidiĝi. Mi dum la pasintaj jaroj vidis ke ofte aliaj uzantoj forigis alidirektilojn (simple por "sveltigi" nian projekton), kiujn mi fakte opiniis tute helpemaj kaj ne konsideris malicaj... do mi pensas ke la [[Helpo:Alidirekto]] bonvoleme permesi "uzi alidirektigojn" por "oftaj misliterumoj" estas pli senca ol strikta malpermeso de tiaj helpaj alidirektiloj. Sed aliflanke la helpopaĝo ankaŭ ne postulas ke ĈIUJ eblaj alidirektigoj por "oftaj misliterumoj" DEVAS esti provizitaj (kompreneble, neniu povus eĉ imagi kiujn tajperarojn homoj povas fabriki). Kaj ĉi-tie la formo "Nurembergo" estas tiom drasta eraro, se oni tiom pli forte pensas en la intaneŝenl angla lingvo ol pensi en zamenhofa Esperanto aŭ en origina lingvo, skribante en Esperanto, ke pri tiu konkreta misgvidiga alidirektilo estas pli bone rezigni. Tiam estas tute klara alarmigo ke io misas en la redakto, samkiel pri ĉiu alia tajperaro en interna ligilo - kaj tiu alarmo povas signife helpi ne akcidente disvastigi fuŝan vorton. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:04, 10 maj. 2026 (UTC) :::PS: Mi nun preskaŭ finis forigi la fuŝajn uzojn de la vortoj Nurembergo/nuremberga, sed mi ne ĉasis la uzojn de Manĉestero kaj Durero, kaj ĝis nun ankaŭ ne nombris la uzojn. Tion mi postokaze faris nun ĵus: Manĉestero aperas 39-foje kaj Durero (aparte pene kalkulebla ĉar ŝajne la serĉado de vikipedio tute miksas Durero, Dürer [kvankam estas du malsamaj karaktroj kaj mi eksplicite serĉis nur pri seslitera vorto "Durero" kun o-finaĵo] kaj ankaŭ kunkalkulas la francan verbon durer kaj rumanan durera) rezultigas uzojn de "Durero" en 54 paĝoj. Do iom pli malmulte ol la 58 uzojn de "Nurembergo". Sed mi ĵus rigardis: mi nun forigis uzojn de "Nurembergo" el 40 paĝoj, do ankoraŭ restas 18, ankoraŭ triono. Mi sentas min pova finforigi la misajn uzojn el tiuj 18 paĝoj, sed purigi ankaŭ la uzojn de Manĉestero el 39 paĝoj kaj tiujn pri Durero el 54 mi definitive ne povos. Kaj tie estas ekzakte la sama fenomeno, do kopiado el unu paĝo al alia, do niaj misaj vortumoj kvazaŭ aŭtomate plu disvastigas sin mem, kiel fiherboj en ĝardeno... Do ne elsarki la misajn vortojn kaj atendi nur malbonigos la nedeziratan pluan disvastigon kaj ne estas saĝa strategio... Se mi rigardas mian sukcesan serĉadon pri Manĉestero kaj la malsukcesan pri Durero, mi supozas ke la ŝanĝojn de Manĉestero al Manĉestro povos ankaŭ fari roboto (kvankam por roboto 39 uzoj estas ridinde malgranda kvanto, apenaŭ sufiĉe por pravigi ekigon de la proceso, sed por homo redaktado de 39 paĝoj povos simple esti tro), tamen purigi la misajn uzojn pri vorto Durero supozeble ne sukcesos robota aŭtomatigo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:00, 10 maj. 2026 (UTC) Kara {{u|ThomasPusch}}, notu ankaŭ alian, similan misskribon: [[Hanovero]]. - Amike, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 09:05, 11 maj. 2026 (UTC) :Mi nun korektis plurajn okazojn de Hanovero al Hanovro, sed mi ankaŭ trovis fonton por Hanovero: Zamenhof en Fundamenta Krestomatio. - Amike, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 15:01, 11 maj. 2026 (UTC) == Telefonlibro == Ĉu en la artikolo [[telefonlibro]] oni povu rakonti pri la historioj de telefonlibroj en diversaj landoj? [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 22:30, 10 maj. 2026 (UTC) :Tio estus granda projekto. Kompreneble oni povas komenci ĉiun grandan projekton. Sed mi nepre ne bezonas aldonan projekton, por mi la eta paĝo estas tute bona kia ĝi estas nun. Kaj eĉ en naciaj eŭropaj lingvoj ne estas superrigardoj pri telefonlibroj en diversaj landoj - do estus tute pionira ago kunmeti tian superrigardon. Laŭ mi tio ne estas prioritato... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 23:12, 10 maj. 2026 (UTC) ::En Finnlando la lastajn oni publikigis en 2017. En 2017, grandega nombro da telefonlibroj estis senpage haveblaj en finnlandaj vendejoj por nostalgiaj celoj. Mi prenis multaj ili en vendejo en [[Keltinmäki]], Jyväskylä. Sur kovriloj de ĉi tiuj librolibroj legis, ke la leganto tenas en siaj manoj la lastan telefonlibron de Meza Finnlando, kaj la etoso estis iom melankolia sed samtempe antaŭenrigardanta. [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 12:45, 12 maj. 2026 (UTC) Mi pensas pri tio, kiom la nacia vidpunkto difinas, kion oni menciu. Ekzemple en la finna Vikipedio en la artikolo ''puhelinluettelo'' (telefonlibro) estas scioj pri finnlandaj telefonlibroj. En la artikolo ''[[:fi:taivasten valtakunnan avaimet|taivasten valtakunnan avaimet]]'' (ŝlosiloj de la regno de la ĉielo) oni mencias, ke el la spiritaj grupoj de Finnlando ŝlosiloj de la regno de la ĉielo estas speciale esenca koncepto en lestadianismo – [[konservativa lestadianismo|konservativa]] kaj [[okcidenta lestadianismo]] instruas, ke ilin povas uzi la ĉiuj veraj kredantoj, ne nur pastroj kaj predikantoj kaj alimaniere neniam ricevas kredon ne-kredanta homo. Sed se oni kreu en la esperanta Vikipedio artikolon pri ŝlosiloj de la regno de la ĉielo, ĉu estus mallogike skribi do? [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 06:15, 16 maj. 2026 (UTC) :Vi denove miksas du tute sendependajn temojn. Pri la temo [[telefonlibro]], vi pravas, ke en iuj naciaj lingvoj estas iuj indikoj pri la tiulandaj naciaj telefonlibroj, ne nur pri finnaj en la finna teksto, ankaŭ ekz. pri Francio, Svislando kaj tre malmulte pri Belgio (tute nenio pri Kanado kaj pri la franclingvaj afrikaj landoj) en la franca teksto. Sed tiuj informoj estas tre malabundaj, kaj en neniu vikipedia teksto estas superrigardo pri multaj diverslingvaj landoj samtempe. Tion kunmeti eble estus bona projekto por la esperantistoj, ĉar ili estas el pli vasta gamo da diversaj landoj ol ekzemple la plej aktivaj redaktantoj de la finna vikipdio, kiuj statistike aparte estas el unu lando - sed aliflanke mi dubas ĉu estas tiom da ekscitaj informoj en komparo de diverslandaj telefonlibroj. La koloro de la kovrilpaĝoj malsamos, la formatoj, sed baze ĉiam estos listoj de nomoj kaj poste telefonnumeroj. Dua temaro: Pri la aparta koncepto de la luterana branĉo de lestadianismo mi persone pensas, ke en la esperanta vikipedio jam estas sufiĉe da informo, por ke esperanta ŝintoano el Japanio aŭ hinduo el Barato povas ekhavi surfacan imagon pri tiu specifa formo de luteranismo. Laŭ mi pri iuj religioj nun subpremataj de islamaj registaroj, notinde la [[jezidismo]] en Irako, Sirio kaj Turkio, aŭ la [[zaratuŝtrismo]] en orienta Irano estas maltro la esperantaj tekstoj. Sed pri lestadianismo la esperanta vikipedio jam estas bone kovrata - krom se eble ekzistas iu centra lestadiana katedralo, pri kiu indus fari iun arkitekturan tekston... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 08:19, 16 maj. 2026 (UTC) == Personaj nomoj == Rakontu al mi, kion mi skribu en la artikolo [[finnlandaj personaj nomoj]]. [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 07:38, 13 maj. 2026 (UTC)~ :Se skribi tekston, tiam ĝi nomiĝu [[finnaj personaj nomoj]], ne "finnlandaj". Sed al mi persone kategorio [[:kategorio:finnaj personaj nomoj|finnaj personaj nomoj]] tute sufiĉus. En ĝi oni povus ankoraŭ planti iujn pliajn tekstojn, kaj estos bone. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:59, 13 maj. 2026 (UTC) ::Cetere: Se teksto aperas en apartigila listo, ekzemple la listo [[Antti]], supre en tiu teksto devas aperi ankoraŭ ŝablono <nowiki>{{apartigila paĝo|Antti}}</nowiki>. Vidu, mi jam faris tion en la paĝo [[Antti Hackzell]]. Sed ĉar estas baze viaj tekstoj, baze estus via tasko meti tiujn ŝablonojn. Se vi iras al paĝo [[Antti]] kaj maldekstre de la fenestro klkas al la ligilo "Ligiloj ĉi tien", vi povas mem vidi kiom da tekstoj jam ligas al tiu paĝo. Devus almenaŭ esti 4 aŭ 5, alikaze teksto ricevas kritikan ŝablonon {{ŝ|orfa}}, sed se estas listoj kiel [[Antti]], baze ĉiuj tekstoj en tiu listo devus ricevi la ŝablonon "apartigila paĝo". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:34, 13 maj. 2026 (UTC) :::<small>Mi nun foriros kun amikoj por du horoj, kaj probable nur morgaŭ denove estos ĉe la komputilo, eble ankoraŭ mallonge ĉi-nokte... TP</small> En multaj nomoj, sona asocio funkcias kiel instigo al tio, ke la nomo en la popola parolo komencas signifi ion alian ol la vera nomo. Ekzemple, la signifo de “vomado” ligita al la nomo Yrjö estiĝis pure pro tio, ke ĝi sonas simile al tiu okazaĵo. Porti nomon kun duobla signifo ne ĉiam estas facile. Yrjö Kokkonen aŭdis komentojn pri sia antaŭnomo ekde sia juneco: – Ĉiufoje kiam mi aŭdas mian nomon, mi pensas pri tio, per kia tono ĝi estis dirita. Ĉu mokante aŭ normale. Tiu kutimo verŝajne restos ĉe mi ĝis la tombo. Vidu: [[Eila Roine]]. [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 02:36, 15 maj. 2026 (UTC) :Male al vi, mi pri tiu imagita simileco pri sono de vomado kaj sono de nomo tute ne fasciniĝas. Bedaŭrinde vi supozeble inter la esperantistoj trovos tute neniun kiu pretos longe skribi pri tiu bizara kaj tute flanka penseto. '''<big>Ne forgesu</big>''' al viaj paĝokreoj pri finnoj aldoni la ŝablonon {{ŝ|apartigila paĝo|Antti}} aŭ koncerna persona nomo. Nur tiam la paĝokreoj estos vere finitaj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:12, 15 maj. 2026 (UTC) Virgazeto. Finne miestenlehti. En la finna wikipedio estas defaultordigo miestenlehti - > pornolehti (pornografia gazeto). Mi demandis en la diskutpaĝo de la ordigo: ĉu oni ne povas uzi la vorton miestenlehti (virgazeto) ankaŭ pri aferecaj revuoj, kiuj estas precipe por viroj, ekzemple la gazetoj ''Metsästys ja kalastus'' (ĉasado kaj fiŝkaptado) kaj ''Tekniikan maailma'' (mondo de tekniko). Iu respondis, ke ne, la vorto ''miestenlehti'' (virgazeto) havas la signifon "pornografia gazeto". Ĉu esperante virrevuo/gazeto estas nepre pornografia? [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 13:31, 15 maj. 2026 (UTC) :Nu, tekniko, ĉasado kaj fiŝkaptado ne nepre estas viraj interesoj... Sude de Finnlando oni multe agadas por superi la kliŝajn stereotipojn kio estas "tipe vira kaj kio tipe virina". En medicina senco nur eblas konstati ke starpisadi kontraŭ arbo pli facilas se vi estas viro kaj naski idojn pli facilas se vi estas virino. Pri "pornografiaj gazetoj" ne demandu min, pri tiu fako de ĵurnalismo aŭ komerco mi tute ne kompetentas, kaj fakte ne interesiĝas. Ĉu vi jam progresas en aldono de la ŝablono {{ŝ|apartigila paĝo}}?? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:14, 15 maj. 2026 (UTC) Mi demandis mian amikinon, kiu konas multajn Yrjöjn, cxu estas eventuale lernigi hundon trovi laŭ odoro de vomaĵo Yrjöjn. Sxi neis forte kaj asertis, ke al la nomo Yrjö apartenas vomajxa odoro nur en MIA FANTASIO. Hundoj sentas odorojn multe pli bone ol homoj (vidu [[Yrjö Kokko]]), sed ankaux hundo ne sentas tian odoron, kiu neniom ekzistas. Ĉu tio estas vera: Plej multaj Yrjöj estas biologie normalaj homoj. Yrjöj ne estas aparta biologia kategorio. Tio ne ŝanĝas la fakton, ke la vorto havas alian signifon. Ĝi ne igas Yrjöjn disvastigantoj de vomaĵmalsano, ĝi ne kaŭzas la odoron de vomaĵo. Ekzistas biologie nenormalaj Yrjöj, sed tio ne rilatas al la nomo. Yrjöj suferas de la samaj malsanoj kaj vundoj kiel homoj nomitaj Kalle, Juha, Timo kaj Matti, ekzemple. Feliĉe, la plimulto de homoj kun ĉiuj tiuj nomoj estas normalaj. La nomo Yrjö ne produktas iujn ajn specialajn biologiajn karakterizaĵojn. Ĝi kutime indikas sekson (vira), sed ĝi ankaŭ ne produktis tion, sed la afero estas, ke post kiam la sekso estas determinita, nomo estas elektita por la infano, kiu fariĝis establita kiel la nomo de la sekso, al kiu la infano apartenas. Vi ankaŭ povas preskaŭ ĝuste diveni el la nomo Yrjö pri nacieco (finna) kaj gepatra lingvo (finna), sed nek nacieco nek lingvo estas influitaj de la nomo Yrjö. La fakto, ke Yrjö preskaŭ certe estas finnaparolanto, estas kaŭzita de la fakto, ke Yrjö estas finnalingva formo de la nomo, kaj la fakto, ke Yrjö preskaŭ certe estas finno, estas kaŭzita de la fakto, ke estas tre malmultaj finnaparolantoj, kiuj ne estas finnoj, preskaŭ nur membroj de la malgranda finnaparolanta malplimulto en norda Svedio ekzemple en [[Haparanda]], svedia [[Övertorneå]] kaj Gällivare. :Mi certas ke la diasporo estas pli granda ol oni en Finnlando kutime supozas. Jam mi mem konas finnojn kun finnaj personaj nomoj kiuj naskiĝis en Frankfurto kaj Darmstadt kaj estas perfekte dulingvaj (de-fi), kaj mi plene certas ke en Strasburgo, Bruselo kaj Parizo estas same finnaj familioj. En mia privata statistiko pri finnaj infanoj de familioj en diasporo cetere la nomo Risto estas kaj plej ofta (3), sekvas Mika (2). Pri Georgoj jam ĉio estas dirita: pri tio mi ne plu volus vidi frazon... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:00, 17 maj. 2026 (UTC) ::Sed tiuj homoj estas finnoj. Se iu el ili estas Yrjö, temas pri finna Yrjö. La malsimilo al la nordsvedia finnparolanta aro estas tia, ke tiu aro ne estas finna. [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 15:01, 17 maj. 2026 (UTC) :::En Svedio logxas multete tiaj denaskaj finnparolantoj, kiuj estas finnoj. Speciale en la tria kvarono de la 20-a jarcento translogxigxis multaj finnoj Svedien. Ili estas finnoj. Sed nordsvedie loĝas tiaj denaskaj finnparolantoj, kiuj ne estas finnoj. Al ili validas simetria logiko kiel al svedlingvaj finnlandanoj (finlandssvenskar, suomenrotsalaiset), kiuj estas ne-svedaj denaskaj parolantoj de la sveda. Sed praktike la pozicioj de tiuj du grupoj estas diversaj: svedlingvaj finnlandanoj estas en Finnlando en pli bona pozicio ol la finnparolanta plejo, sed la finnparolanta malplimulto de norda Svedio estas en pli malbona pozicio ol la svedlingva plejo de Svedio. [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 15:16, 17 maj. 2026 (UTC) En la 1960-aj jaroj oni multe planis reformon, kie la lernejoj ''kansakoulu'', ''kansalaiskoulu'' kaj ''keskikoulu'' unuiĝu kiel nauxjara ''peruskoulu'' kaj ''lukio'' iĝu aparta trijara lernejo, al kiu parto el la finnlandaj junuloj iru el ''peruskoulu''. La ĉiuj lernejreformaj komitatoj apogis, ke en la finnlingva lernejo peruskoulu la angla estu deviga fako kaj en la tri lastaj jaroj ekzistu libervola instruo de la sveda kaj eventuale ankaŭ libervola instruo en iuj aliaj lingvoj kiel la germana kaj la franca. '''Sed laŭ la planoj de tiuj komitatoj lingvoscio de la sveda estu tamen postulo por ke iri al ''lukio'''''. Do tiuj planoj estis tiel problemaj, ke la lernantoj de ''peruskoulu'' devus jarojn pre la fino de la peruskoulu decidi, ĉu ili provos iri al ''lukio''. [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 15:24, 17 maj. 2026 (UTC) ::Iam oni uzas la vortojn pakkosuomi kaj tvångsfinska pri la deviga instruo de la finna por la finnlandaj svedaj denaskaj parolantoj. Tamen, ĝi ne estas tute simila fenomeno en ĉiuj aspektoj. Tio ŝuldiĝas al la diferenco en grandeco de la du lingvogrupoj. Pro tio multaj kredas, ke estas malkonvene rekomendi devigan svedan lingvon tiel, ke svedlingvanoj en Finnlando estas devigitaj lerni la finnan. Klare pli ol duono, en Uusimaa, ekzemple Helsinko kaj kontinenta parto de Origina Finnlando, ekzemple Turku, eĉ pli ol 85 % el la finnlandaj svedlingvanoj uzas ĉiutage ankaŭ la finnan lingvon. Deviga bazlerneja instruo de la finna por la finnlandaj svedlingvanoj, aliel ol deviga bazlerneja instruo de la sveda por la finnlandaj finnlingvanoj, apartenas al komunaj opinioj de la planantoj de la finnlanda bazlerneja sistemo jam ekde la 1960-aj jaroj. Ankaŭ la finnlanda svedlingvanoj mem ne disputas pri la deviga finna samece kiel la finnlandaj finnlingvanoj pri la deviga sveda. Praktike la instruo de la "alia enlanda lingvo" en la svedlingvaj lernejoj en la Finnlando estas klare pli amplekse ol en la finnlandaj finnlingvaj lernejoj. La svedlingvaj finnlandaj bazlernejanoj komencas la lernon de la finna normale jam en la dua lerneja jaro. Parto el la denaskaj parolantoj de la sveda en Finnlando, speciale en Uusimaa, estas praktike dulingvaj. Por tiuj lernantoj en iuj finnlandaj svedlingvaj lernantoj estas kiel alternativo de la normala porsvedlingvana instruo de la finna modersmålsinriktad finska (hejmlingvsimila finna), pri mallongigo sia nomo mofi, kiu estas instruo de la finna kiel alia gepatra lingvo. Mi ideis pri voma saka serio "Yrjö-pussit" (georgosakoj), en kies sakoj estu bildoj pri konataj Yrjöj. Mi demandis ChatGPT, cxu oni povus produkti vomsakojn, kie estu bildo pri [[Yrjö Sakari Yrjö-Koskinen]]. Gxi respondis, ke supozeble la legxo permesus tion - el lia morto estas jam do longa tempo, ke apenaux la nunaj heredantoj portus min al jugxo kaj se ili tamen farus do, apenaux ili sukcesus en celo, ke oni punu min. Sed estus alia afero, pri kio oni praktike pensus pri tio, ke en voma sako estus bildo pri admirata sxtatviro, al kies meritoj apartenas ecx tio, ke la memdecidado de la nacio estis kondervata kaj tio, ke la lingvo de la granda plejo de la nacio ricevis oficialan statuson. Yrjö-Koskinen estas multe admirata figuro en la finnlanda historio, kaj tial multaj povus kolerigxi al mi. Ekzemple [[Ligo de Finneco]] povus kolerigxi. :https://eo.wiktionary.org/wiki/Ura#finne ::Vidu ankau https://eo.wiktionary.org/wiki/kahvi ::Mi ne memoras, cxu estis realo au songo, ke mi legis, ke estas ege escepta fenomeno de la finna, ke estas ofta, ke la sono h aperas pre konsonanto. Ofte al mi okazas, ke mi ne memoras, cxu io estis realo aux songo [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 15:45, 17 maj. 2026 (UTC) [[https://eo.wikipedia.org/wiki/Mumio_de_Maunula]] Finnlandaj bazlernejoj arangxas klubagadon por siaj lernantoj. Mia kuzino diris, ke en iu vilaĝo, kie preskaŭ ĉiuj estis lestadianoj, instruisto demandis lernantoj de unua klaso: ĉu en ies hejmo estas televidilo? Unu el la lernantoj jesis, kaj la instruisto diris, ke tial tiu lernanto ne permesas partopreni al la klubagado :Al lestadianismo tipe apartenas ankaŭ patrieco: al [[konservativa lestadianismo]] finna patrieco kaj finn-sveda patrieco al [[orienta lestadianismo]] en Ostrobotnio. Ankaŭ [[Anna-Maja Henriksson]] estas el orienta lestadianisma familio. [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 08:55, 19 maj. 2026 (UTC) Konservativa lestadiana kredinstruisto diras pri Mateo 20:1–16, ke ĝi montras, ke Dio estas vere justa, sed iom alimaniere ol homoj, kiuj estas justaj: ĉiuj kredantoj ricevas la saman rekompecon, sendepende de kiom longe ĉiu estis en la kredo. Mi estis en la lernejo ĉe kunveno, kie ĉeestis la klasinstruisto, la ĉefinstruisto kaj miaj gepatroj. Ni parolis pri tio, ke mi volonte babilas kun instruisto nomata Yrjö. La klasinstruisto diris, ke sed la nomo “Yrjö” havas tian kromsignifon, kaj tion Yrjö ne ŝatas. 7syh38xzckchqb75jo6rdcpcpk5hfgi 9378202 9378089 2026-05-20T08:03:32Z ~2026-30266-81 257204 9378202 wikitext text/x-wiki {{ArtikolaMesaĝokesto |speco = stilo |bildo = |teksto = De la 7-a ĝis la 11-a de aprilo mi vojaĝas kaj estas sen retkonekto, kaj de la 13-a frumatene ĝis 17-a malfruvespere ankaŭ. Do la venontan tempon mi nur tagmeze la 12-an de aprilo havos iom da tempo por vikipedio kaj denove ekde la 18-a de aprilo. Thomas }} <!-- <hr> {{ArtikolaMesaĝokesto |speco = stilo |bildo = <!- nur por kazoj de ekstrema drameco: [[dosiero:Attention Sign Red White.svg|40ra]] -> |teksto = Ekde la 20-a ĝis 22-a de junio mi ne aŭ nur tre malmulte povas kontribui. Ekde la 23-a mi ree partoprenos. Th. Pusch }} {{-}} {{Klariga noto |titolo = <small><small>Noto</small></small> |enhavo = En la [[Vikipedio:Diskutejo/Teknikejo#Rezulto|vikipedia teknikejo]] estis diskuto pri konservo aŭ forigo de tradicia aspekto de la eksteraj ligiloj en vikipediaj artikoloj, kiu laŭ mi finiĝis per malbona baloto, ne per trovo de teknika solvo, kiu ebligus liberan decidon inter du samvaloraj variaĵoj. Mi tial komence de marto 2017 ekprenis vikipedio-ferion de eble monato, eble duonjaro, eble pli longe, dum tiu tempo observos kaj minimume agetos kiel administranto, kaj post mia ebla reaktiviĝo vidos ĉu tamen eblos havi elekton inter du bonaj eblecoj pri tiu temo. Dum la intertempo mi ne povos labori pri plua bonigo de tekstoj pri komunumoj de eŭropaj ŝtatoj, ne elektos artikolon de la semajno kaj ne plenumos alian kontinue faratan taskon. :Thomas Pusch |larĝeco = 100% |pozicio = |enhav-grandeco = }} --> == Arkive == * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/uzo_aŭ_neuzo_de_la_vorto_"oblasto"|Uzo aŭ neuzo de la vorto "oblasto"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Transskribo_de nomoj_ne-latin-literaj_sen_esperantigo_al_esperanta prononco|Transskribo de nomoj ne-latin-literaj sen esperantigo al esperanta prononco]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Pludirektigoj_de_paĝoj_pri_"popolo"_al_"popola lingvo"|Pludirektigoj de paĝoj pri "popolo" al "popola lingvo"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Geografiaj_nomoj_en_Esperanto,_el_regionoj,_kies_lingva_kaj_politika situacio ŝanĝiĝis_post_1887|Geografiaj nomoj en Esperanto, el regionoj, kies lingva kaj politika situacio ŝanĝiĝis post 1887]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Historie:_"Litovio"_aŭ_Litvo"|Historie: "Litovio" aŭ Litvo"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Korekto_de_la_ŝablono_"Urbo_de_Germanio"|Korekto de la ŝablono "Urbo de Germanio" (urbo de) kaj de ties uzo]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Kategorionomoj "geografiaĵo DE aŭ EN lando"|Kategorionomoj "geografiaĵo DE aŭ EN lando" (do ekz. "Lagoj de Svislando" aŭ "Lagoj en Svislando")]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Ŝablono:Informkesto administra unuo|Ŝablono:Informkesto administra unuo]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Centrigo de bildosubskriboj|Centrigo de bildosubskriboj]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Diferenco inter "dum" kaj "en"|Diferenco inter "dum" kaj "en"]] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Kategorio "sindromoj"|Kategorio "sindromoj"]] === Pliaj, unuopaj temoj laŭ jaroj: === {{Div col|cols = 4}} <small> * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2007|'''arkivo 2007''']] kun temoj ** Kategoriaj alidirektiloj ** Landaj ŝablonoj ** Ŝablono:KategorioGeografioLaŭLando ** Azova maro kaj Nigra maro ** Ĉu du apudaj adjektivoj en nomo? ** Mapo de Eŭropo ** Administranto ** Helpalvoko por germana vikipedio ** Informkesto por artikoloj * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2008|'''arkivo 2008''']] kun temoj ** Ŝablono:KategorioMontaroEnLando ** forviŝo de malplena kategorio ** "Ŝablono:Ligo el bildo" ** Naskiĝjaro kaj aĝo ** flagoj svg ** Binet ** Valdorfa pedagogio ** ebla nova portalo (pri psikologio) ** Ŝablono:Plurtone ** Vlaggen ** Informoj sur bildaj paĝoj ** diskutejo... ** Nekonscia tajpado ** Wikipedija:Hornjoserbšćina ** Plibeligo de informkestoj ** Skandinavistiko kaj Nederlandistiko ** Granda Nordia Milito ** Situo sur mapo Moldavio ** Les Halles (Parizo) *** Marko sur bildo ** Neris ** Ĉu vi ne volas/pretas kandidati kiel administranto? ** Pariza Regiono * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2009|'''arkivo 2009''']] kun temoj ** Resonkorpo ** Zoo de Londono ** Valo Owens ** Helpo bezonata ** Kato sur varmega ladotegmento ** Korono ** Okulvitra strigo ** Metropoliteno ** Kolonaj ordoj ** Homaj respondecoj ** Ĉapulteko ** Bertha Benz Memorial Route ** Vikifontaro * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2010|'''arkivo 2010''']] kun temoj ** Timo Boll ** Dosiero:Navaro-dum-1037.png ** Avatar: The Last Airbender ** Na'via lingvo ** Kriaj koloroj ** Laura Chinchilla ** Ĝermoj ** olimpika tabelo ** Ĉu vi ne volas fariĝi administranto? ** Administraj rajtoj ** Tarator ** Bonan resaniĝon! ** Peto ** Kotdivuara Esperanto-Asocio ** Vulkanologio ** Informkesto pro blazonoj? ** Helpopeto ** Translation request ** Navigilo2 ** Forigitaj kategorioj ** Saluton, sorry to bother you ** Heiner Keupp ** Ĝemelaj urboj ** Futbala mondĉampionado ** Internacia Junulara Kongreso ** Aldono de kodo ** Puĉo ** Provlegado ** Uzantobloko kaj lingva demando ** Ŝablono:Informkesto televida kanalo ** Monunuoj ** Defio ** "Rekuperi" ** "Por deletigi?" ** Alinomado de artikoloj pri gubernioj de Japanio ** "Anekti" * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2011|'''arkivo 2011''']] kun temoj ** Stivardoj ** mw:Template:Languages ** SVG-Flagoj ** Leysin ** Ŭ kaj v ** Rufa kaj Ruĝa haro ** 2011 Board Elections ** artikolo "Tutmondiĝo" ** VIAF 47453644 *** Nurembergo, la 10-an de septembro 2011 ** Anstataŭo de la ŝablono projekto per la ŝablono projektoj ** Statuto de la Eŭropa Sistemo de Centraj Bankoj kaj de la Eŭropa Centra Banko ** Distrikta reformo en Meklenburgio-Antaŭpomerio ** Tonalta lingvo ** Helle Thorning-Schmidt ** Oŭrenso ** Ŝablono:Informkesto sciencisto ** Vikipedio:Proponoj por elstaraj artikoloj ** Grandurbo * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2012|'''arkivo 2012''']] kun temoj ** Kuujjuaq (Kebekio) ** Schwarzbach (Majno) ** Litovaj personaj nomoj ** Robert ** Esperanto-Asocio de Rumanio ** Cite web ** Ŝablono:Informkesto kanada provinco-teritorio ** Kanada konfederacio ** Kiel alinomigi ĝin? ** Listo de Meksikaj ŝtatoj ** Ŝablono:Flageto ** Ŝablono:Priskribo ** Gemeinsame Normdatei (GND) ** Berlin-Lichtenberg kaj rilataj artikoloj ** Ekzekut(iv)o? ** Forigita dosiero ** Usona problemo ** Sebastian Giovinco ** Forbaro ** Malgranda problemo ** Provincnomoj ** Petr Tomasovsky kontraŭregule forigis tutan sekcion *** refaktorigita *** Forbaro ** Afiksoj en Esperanto ** Signifoplena kaj ne ekspresiva ** Cleopatra Stratan ** Article translation/collaboration request ** Pavel Stratan ** en la aŭ dum? ** Ŝablono "el" ** Ŝablono:El ** Subpaĝoj ** Foto ** Birdoj ** Tradukpeto ** Hans Georg Link ** Sinagogo ** Ŝablono:Informkesto germania komunumo ** A380 ** Bildoj pri Tibor ** Fuŝado de artikoloj en la germana vikipedio ** "Vadmaro (ĝenerale)" estis alidirektita al "Flusejo" * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2013|'''arkivo 2013''']] kun temoj ** Vikipedia diskuto:Ĉefpaĝo ** Top Gear ** Flago de Ĝibutio ** Ruĝaj ligiloj ** Mondoñedo ** Esperanto-movado en Vigo ** Inkludigado de balotpaĝo pri elstarigo ** Citŝablonoj *** Misfunkcio *** Parametroj en citŝablonoj ** Diskuto:Alpakao ** Diskuto pri neliberaj dosieroj ** licenco pri foto ** Hungaroj ** Kukuhorloĝo ** Artikolo Sudorienta Kvartalo de Essen ** Ŝablono:Informkesto nuklea centralo ** Trepanado ** Artikolotitoloj pri provincoj de Italio ** Pri diskuto:Titoloj de artikoloj ** Ŝablono:Informkesto lingva familio ** Scorpions ** 2012-W37 ** Forigitaj bildoj ** Star Trek oficistoj ** Justa uzo ** Aleksandro Galkin ** Gaviedoj ** Skalo de Mercalli ** Forigitaj dosieroj en Komunejo ** Alinomigado kaj forigado de alidirektiloj ** Uzanto:毛澤東的智障孫子毛新宇‎ ** Ŝablono:Bildo de la Tago2/208 ** Hispana literaturo de la Klerismo ** Germana Muzika Arkivo ** Plena informo pri justa uzo ** Unue belan kristnaskon ** diskuto pri pedofilio ** Voĉdono pri forigo de la Portalo Pedofilio * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2014|'''arkivo 2014''']] kun temoj ** Kalumnio kontraŭ la administranto DidiWeidmann fare de uzanto Pangea – ĉu forbari? ** Paroleraro ** Nomoj de meksikaj komunumoj ** Pangea plu misatentas la admonojn kaj atakas ** Landnoma interkonsento ĉe la Aŭstruja Popola Partio ** Ŝablono:Distrikto Cuxhaven ** Kion vi pretus fari por portalo pedofilio? ** Realŝuto de viaj bildoj al Komunejo ** Averto ** Georg Sauerwein‎‎ ** Amasa alinomigado ** Re:Rebonvenon ** Ĉefkatedralo ** Ektopia gravedeco ** Esperantaj prefiksoj en la germana vikipedio ** San Pedro ** Svisa instituto de esplorado pri eksterlando ** Neliberaj dosieroj ** Jenő Kuncz ** Santo Domingo Petapa ** Absurda batalo kun KuboF ** Ŝablono:El ** Amt Schenkenländchen‎‎ ** Ŝablono:Citaĵo el la reto ** Por ADLS ** Dankon pro la novaj kategorioj pri sportoj ** Kirko ** Katedralo de Brno ** Modulo:Portalo/bildoj/alternativaj nomoj‎‎ ** Kontakto ** Tekstaj librokovriloj ** po ** Eraro/ĝisdatigo Amri Wandel ** Pri resumo ** Weyhusen ** Tahirih ** Kemia ŝablono ** Liv and Maddie ** Kirko ** Big Hero 6 (film) ** Preĝejo Sankta Marteno (Laives) * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2015|'''arkivo 2015''']] kun temoj ** Paulo Casaca ** Tradukpeto por meta-vikio ** Subpaĝo de uzanto ** Eraro "zoologia ĝardeno">"bestoscienco" ** Tonlingvo ** Malŝalto de la x-sistemo ** Graflando/duklando ** Frank Christoph Schnitzler ** Vestfalia Paco ** Termina problemo ** Deletion request ** Jonas Marx ** Lingvoj de okcidenta Afriko ** Kotafonua lingvo ** Nudbrankuloj ** Du kategorioj pri unu tempo / redirektiloj al kategorioj ** Ŝablono <nowiki>{{nombro|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Baden-Virtembergo|081260020}}}}</nowiki> ** Fotoj pri teatraĵoj de Anton Ĉeĥov kaj Pavel Ŝumilov ** Artikolo de la semajno ** <nowiki>{{Lang-en}}</nowiki> en Encyclopedia of Judaism‎‎ ** Ĉu kunigi? ** Mario Puzo ** Fermo de proponoj por elstaraj artikoloj ** Helpaj ŝablonoj ** Investitura kontroverso ** Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj ... ** Chantal Gacond ** Reinfeld en Latvio ** Francaj arondismentoj kaj kantonoj ** Turingio ** Ans (Belgio)‎ ** Artikoloj pri la provincoj de Belgio kaj pri ties municipoj ** Henegovio * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2016|'''arkivo 2016''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2017|'''arkivo 2017''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2018|'''arkivo 2018''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2019|'''arkivo 2019''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2020|'''arkivo 2020''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2021|'''arkivo 2021''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2022|'''arkivo 2022''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2023|'''arkivo 2023''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2024|'''arkivo 2024''']] * [[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch/Arkivo_2025|'''arkivo 2025''']] </small> {{Div col end}} <br/> <div style="background-color: #f0f8ff; border: 1px solid #808000; padding: 5px; {{kesta ombro}}">'''{{centre|[[2026]]}}'''</div> == [[Rayan Hamda Barhoumi]] == Dear colleague, as far as I could understand, after discussion at [[Vikipedio:Forigendaj_artikoloj#Rayan_Hamda_Barhoumi]] you kept this article in Vikipedio arguing that the articles about this person also exist on several other languages. However, since then all other articles about this guy have been deleted as self-promotion. At present the article in esperanto is the only one that prevents me, as administrator of Commons, from deleting the photographs of Barhoumi. That's why I would like to ask if you are willing to reconsider your August decision. [[Uzanto:Андрей Романенко|Андрей Романенко]] ([[Uzanto-Diskuto:Андрей Романенко|diskuto]]) 20:22, 2 jan. 2026 (UTC) :{{re|Андрей Романенко}} Priviet and Sveiks, Andrej. The fact that in august 2025 there were texts about him in catalan and portuguese was not the only argument for keeping the text (far from being an important argument, because his work seems not at all related to the catalan and portuguese culture). Of course we can reconsider our decision of August and can reopen the case, though I fear that my colleagues won't be very amused that the soup will be heatened again. But I don't understand why the photographs in Commons would have to be deleted anyway: if there is any licence problem, files anyway are deleted very straightforward, and here I can't see any licence problem - just that the description of being "an outstanding professional photo" can be seen as bragging. I just saw that you or anyone has anyway deleted the three files. If so, the [[:commons:Category:Rayan Hamda Barhoumi|category]] should also be removed. Is there a documented discussion about the deletion? I doubt so, because I looked up the three files when you wrote some houres ago and didn't see anything. Well, the headshot in the infobox is of no big importance in the Esperanto wikipedia. No need to upload a local file. I'm just astonished about the urge of (speedy) deleting all three file from commons. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 00:34, 3 jan. 2026 (UTC) == [[Rayan Hamda Barhoumi]] == Saluton ThomasPusch, Dankon pro konservi la artikolon en Esperanto pri Rayan Hamda Barhoumi. La artikolo jam enhavas bazajn informojn pri lia agado kiel aktoro, muzikisto kaj kreinto de Jackrabbit. Tamen, kelkaj informoj povas esti aldonitaj aŭ plibonigitaj, ekzemple: detaloj pri liaj interpretaj influoj (Vee Boonyasak, Jon Bernthal, Charlie Cox), kaj aliaj faktoj rilataj al lia verko kaj artistnomo. Por faciligi la aktualigon, jen ĉiuj fidindaj fontoj disponeblaj por uzado: https://filmdaily.co/indie-film/indie-filmmakers/rayan-hamda-barhoumi-building-a-universe-from-instinct-and-intensity/ https://www.indieactivity.com/rayan-hamda-barhoumi-creator-and-aspiring-actor-of-jackrabbit/ https://www.issuewire.com/rayan-hamda-barhoumi-the-french-actor-and-musician-behind-the-indie-series-jackrabbit-1835820131084785 https://lytcheess.fr/ https://www.imdb.com/name/nm15961728/ Uzante ĉi tiujn fontojn, la artikolo en Esperanto povus esti ĝisdatigita laŭ faktoj kaj referencoj. Krome, eblas konsideri la kreon de artikolo en la franca. Ĉu vi povus helpi rekte aŭ konsili pri la plej taŭga maniero por fari tion? Dankon pro via tempo kaj helpo. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-40212|&#126;2026-40212]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-40212|diskuto]]) 23:58, 2 jan. 2026 (UTC) == Artikolo de la monato == Saluton. Strange aperis kiel Artikolo de la monato [[Pingvenoj]] kaj tuj poste [[Nazia Germanio]]. Mi ne bone komprenas kiel funkcias tiuj elektoj, sed mi gapas pri kelkaj detaloj: Unue dum unu monato ĉiu kiu venos al Vikipedio vidos unue la svastikon, kiu por multaj estas tikla bildo, se ne eĉ kontraŭleĝa. Mi ne kontraŭas la elekton de la artikolo, sed la bildo povus esti mapo aŭ io alia. Ĉiuokaze mi scivolas kiel kaj kiu ŝanĝis la unuan elekton post monatoj sen klara elekto. Due mi gapas ke jam estas elektitaj la artikoloj por la tuta jaro, en kiuj aperas ankaŭ Hitlero kaj grava batalo de Nazia Germanio, plus pluraj politikaj entoj elirintaj el iama Sovetunio. Estas suspektinda tiu elektado. Ĝenerale ne estas tre gravaj artikoloj inter la dekduo, escepte [[Nazia Germanio]] kaj [[Adolfo Hitlero]].--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:32, 3 jan. 2026 (UTC) :Dankon pri la atentigo. Mi ĵus rigardis, kaj respondis tuj en [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo]], ĉar necesas rapide ekhavi vastan bazon de interkonsento. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:52, 3 jan. 2026 (UTC) == Finnlando == Mi provis skribi pri [[sveda lingvo en Finnlando]] pli neŭtrale ol en 2022. Mi ankaŭ riparis unu eraron, kiun faris Moldur. La deviga sveda estas diversa afero en diversaj partoj de Finnlando. La loĝantoj parolas normale la anglan kun la svedaj vizitantoj, se ili estas. Ekzemple en [[Ostrobotnio]] la svedan oni instruas por reala neceso. En lernejoj de la kamparaj malriĉaj arbaraj komunumoj en orienta Finnlando la instruo de la sveda estas tute simbola - ĝi ne produktas lingvoscion tiel multe kiel en mia hejmurbo Jyväskylä. La instruistoj scias, ke verŝajne la lernantoj en la labora nek pensia aĝo neniam necesos la svedan lingvon. Estas malfacile lerni svedan en loko, kie la svedan oni parolas nur en lekcioj lerneje. Tial la instruistoj ne postulas altan nivelon. Estas klare, ke tia estas diversa afero ol instruo de la sveda ekzemple en Vaasa kaj Jakobstad. -- aldonis, sen subskribo, uzanto de konto [[uzanto:Urpola|Urpola]] je 19:11, 3 jan. 2026 (UTC) :Mi provos ene de la venonta semajno rigardi tien... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:45, 3 jan. 2026 (UTC) Ekzistas du tipoj de la deviga sveda, kaj por la tipoj estas apartaj instruistoj, kvankam ili kaj la Sveda Popola Partio de Finnlando ne asertas tion. La funkcia deviga sveda estas en tiaj dulingvaj lokoj kiel [[Jakobstad]], [[Vasa]], [[Raseborg]] kaj [[Loviisa]] farata deviga instruo de la sveda. Gxia celo estas sama kiel estas celo de la deviga finna por svedlingvaj finnlandanoj: la celo estas instrui la alian enlandan lingvon al lernantoj, kiuj necesas tiun lingvoscion. Alia tipo de la deviga sveda estas ekzemple en [[Pirkanmaa]], [[Meza Finnlando]], [[Savonio]], [[Kainuu]] kaj [[Finna Laponio]] instruata simbola deviga sveda, kies cxefcelo estas alia. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:33, 5 jan. 2026 (UTC) Ŝajnas, ke el la plej multaj altlernejoj la deviga sveda lingvo malaperos ene de 20 jaroj, kaj parte ĝi jam nun estas for, ĉar al enmigrintoj oni donas esceptojn. Tiuj esceptoj starigas la demandon, ke se enmigrinto povas funkcii en Finnlando sen la sveda, kial do finnlandano ne povus. En la baza lernejo kaj en la gimnazio la devigo verŝajne restos dum 30–40 jaroj, sed en la plej granda parto de la lando ĝi fariĝos ĉiam pli simbola. Ĝi produktas ĉiam malpli kaj malpli da reala lingvokapablo, sed ĝi ne malaperos baldaŭ. Por la Sveda Popola Partio ĝi estas memvaloro, kaj la partio kapablas konservi ĝin kiel formalan lernobjekton, eĉ se ĝi ne kapablas haltigi la malkreskon de ĝia efikeco. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 11:11, 5 jan. 2026 (UTC) [[:fi:Peter Albäck]]: La viro klarigis, ke la svedaj parolantoj de Uusimaa kaj Ostrobotnio estas malsamaj grupoj - la svedaj parolantoj de Ostrobotnio, male al Uusimaa, estas sufiĉe klare grupo, kiu diferencas de la finnaj parolantoj laŭ kulturo kaj nacia karaktero. Li diris, ke tio estas sufiĉe klara, sed ĝi estas tabuo. Mi demandis, kiel ĝi malkaŝiĝas. Li respondis, ke ĝi devenas de la konduto de la loĝantaro. -- notis, sen subskribo, [[Uzanto:Urpola|Urpola]] je 7 jan. 2026 Mi trovis en rubujo la libron ''[[Antero Vipunen]]''. El tiu libro mi unuafoje eksciis pri la volapuko kaj lernis la esperanton. Longe mi konis [[Yrjö Karilas]] nur kiel skribanto de Pikkujättiläinen kaj Antero Vipunen. Kiam mi eksciis pri lia aliaj meritoj, mi komencis miri pri tio, kial li estas do malmulte konata. Iam mi interrete legis, kial estas do. -- notis, sen subskribo, [[Uzanto:Urpola|Urpola]] je 9 jan. 2026 == Kiu estas kristano? == Mi aldonis al la paĝo [[bapto]] mencion, ke iuj ne-kristanaj grupoj havas ankaŭ bapton. Ekzemple astestantoj de Jehovo kaj mormonoj. Vi asertis, ke malbone skribita tiel, ĉar ili estas kristanaj grupoj. Laŭ mia scio ili ne estas tiaj, ĉar ili ne apogas la sankta triecon. Vi asertis, ke tamen ili estas kristanaj. Laŭ la finna Vikipedio estas postulo por tio, ke iu grupo estas kristana, tio, ke ĝi apogas la sanktan triecan kondicion. Ĉu temas laŭ vi pri tio, ke Finnlando ne estas do sekulara ol ekzemple Litovio, Svedio kaj Germanio kaj tial en Finnlando ankoraŭ oni taksas, ke grupo, kiu ne apogas la triecon, ne estas kristana? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 17:57, 6 jan. 2026 (UTC) :Eblas fortege pridubi la hipotezon ke ''ĉiu kredanto aŭ religia grupo kiu ne apogas la sanktan triecon (=triunuon) ne estus kristana''. Mi nun ne havas multan tempon por profunde enplonĝi meditadon pri tio, kaj supozeble ankaŭ ne konvinkas subtenanton de la hipotezo ke ekzemple [[PIV]] havas tute simplan difinon de [[kristanismo]], nome "[https://vortaro.net/#kristano_kdc religio, bazita sur la evangelioj]". Sed pri la teologia koncepto de [[triunuo]] aŭ trieco almenaŭ konatas ke historie estis la fortega movado [[arianismo]], nome "parto de la [[unitariismo|unitariisma]] aŭ '''kontraŭtrinitarisma branĉo de [[kristanismo]]''' (do parto de tiu branĉo de kristanismo kiu forte kontraŭbatalis ĉiun kredon je [[triunuo]]) kiu floris ekde la [[4-a jarcento]] ĝis pli-malpli la [[8-a jarcento]]." Bone, oni povus blufe kredi ke ekde la 2-a jarmilo, do ekde la jaro 1000, validus la dogmo "kristanoj ĉiuj apogas la sanktan triunuon", sed simpla rigardo al la teksto kaj kristanisma movado [[unitariismo]], nome "'''tiu branĉo de la kristanismo''' kiu, male al la trinitatismo, '''ne akceptas la dogmon pri triunuo''' kaj kelkaj unitariismaj eklezioj tute neas la rolon de dogmo en religio" montas ke subtenantoj la kristanaj eklezioj de [[unitariismo]] daŭre fortas en la 21-a jarcento, do en la 3-a jarmilo. Alia historia branĉo de kristanismo cetere estis la [[adoptismo]], kiu ankaŭ forte kontraŭis koncepton de triunuo. Sume: NE, kredo de triunuo ne necesas por esti nomata "kristano". Tio entute ne konsiderante pruvon laŭ kiu "astestantoj de Jehovo kaj mormonoj" estus kristanaj grupiĝoj. Sed jam la vasta kristanisma movado [[unitariismo]] sufiĉas por malvalidigi la hipotezon. La esperantistaj farintoj de PIV efektive saĝe elektis sian tre koncizan kaj tre simplan difinon!! --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] 20:29, 6 jan. 2026 (UTC) ==Forigo de dosiero== Bonvolu forigi la artikolon kiun mi alŝutis dufoje: [[:Dosiero:Triumfa enirado de la Imperiestro Konstancio la 2-a en Romo, 356 p.K..png]]. Mi anticipe dankas vin.[[Uzanto:Claudio Pistilli|Claudio Pistilli]] ([[Uzanto-Diskuto:Claudio Pistilli|diskuto]]) 21:12, 8 jan. 2026 (UTC) {{re|Claudio Pistilli}} Principe eblas senprobleme forigi duoblan dosieron, kiun mi en unua paŝo faris, notinte "duobla kopio de Triumfa enirado de la Imperiestro Konstancio la 2-a en Romo.png - forigo laŭ peto de l'alŝutanto". Sed tiam mi konstatis ke la restinta dosiero estas anglalingva, dum la forigita estis esperantlingva. En kazo de tiu elekto, teno de la esperantlingva versio prefereblas, ĉar kiun utilon havus la angla lingvo, kiu ne estas oficiala en tiu ĉi vikipedio kaj ankaŭ ne estis en la Romia Imperio de jaro 356? Do mi ŝanĝis la du dosierojn, forigis la anglan kaj tenis la esperantigitan. Ĉiukaze nun ne plu estas duoblaj bildoj. Tamen kiel lasta demando restas al mi la dubo: kie en la paĝo de retejo "X" vi vidis ke la dosiero estas liberigita laŭ krea komunaĵo 1.0 ???? Povas esti ke estas indiko sed mi ne trovis ĝin... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:37, 8 jan. 2026 (UTC) == persona nomo Adolf == Adolf estis tre ofta vira nomo en Germanio, sed post kiam Germanio perdis 2-a Mondmiliton sub la influo de Adolf Hitler, la populareco de la nomo en Germanio malpliiĝis signife. Ekzemple, [[Kustaa Vilkuna]], post pasigado de tempo en Germanio dum kelkaj jaroj post la milito, skribis ke unu el la ŝanĝoj en germanaj personaj nomoj estas ke ekzistas neniuj knabetoj nomitaj Adolf. :Estas multaj pliaj nomoj kiuj en [[Germanlingvio]] iĝis malmodaj dum la 20-a jarcento. Sed Adolf, eĉ en knabeta formo "Adi", certe ekde 1944-45 estas la nomo kiu vekus plej da plendoj ĉe aliaj samlingvanoj ke estas krimo nomi knabon laŭ tiu persona nomo, pri kiu ĉiu ekde almenaŭ 1933 aŭtomate pensas pri Hitler: kiel povus esti signo de bonaj sentoj por sia ido nomi sian infanon laŭ freneziĝanta radikalega amasmurdisto?? Mi ne scias pri nomaj statistikoj de antaŭ 1945 aŭ antaŭ 1915, sed mi supozas ke la nomo Adolf ankaŭ antaŭe ne estis ofta, nur ke ĝi almenaŭ ĝis 1915 ne havis ofendan kromsignifon. La lasta "normala" nomportanto, pri kiu mi scias estis Adolf Dassler (1900-1978, "Adi Dasler"), fondinto de ŝufabrikejo el kiu fontos la firmao [[Adidas]], Adi-das(ler). Kompare la knabaj nomoj Heinrich aŭ Henrik, Hendrik, Henry kiel en [[Heinrich Himmler]] aŭ Josef, Jo, Sepp aŭ malnovece Joseph kiel en [[Joseph Goebbels]] estis tiom oftaj ĉe knaboj tiam laŭ mia supozo, ke la ligiĝo aŭdinte la personan nomon aŭtomate pensi pri la krima amasmurdinto ne tiom funkcias. Sincere dirite mi eĉ ne parkeras la personajn nomojn de la lastaj du militkrimuloj - laŭ mia memoro ili nur estas krimuloj "Himmler" kaj "Goebbels" (same ankaŭ "Göring", "Mengele" ktp). --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:52, 12 jan. 2026 (UTC) Mi ridas por mi mem. Lerneje ni havis instruiston Yrjö Varjanne. Unu el miaj samklasanoj diris, ke li kunligis manojn kun Yrjö Varjanne (se vi volas vidi bildon pri li, vidu: https://www.sjl.fi/paikalliset/7809780) kaj post tio lia mano odoris kiel vomajxo do, ke li devis iri necesejen kaj lavi siajn manojn. Poste mia samklasano ridis pri tio, ke mi kredis tiun rakonton. == Re:Naskis v naskiĝis == Saluton kaj bonan kaj sukcesan novan jaron. Tiu kontrolo de "n." ne devus esti tro malfacila. Kvankam mi komprenas vian zorgon pri la encicklopedio, en ĉi tiu kazo mi taksas vin tro pesimisma. Mi povos elŝuti kopion de la encicklopedio el https://dumps.wikimedia.org/eowiki/ kaj trovi ĉiujn paĝojn kun la erara antataŭigo. Simple donu al mi tempon, ĉar eĉ en la ceteraj Vikimediaj projektoj mi ne tro aktivas lastatempe pro manko da tempo pro mia laboro. Mi lastatempe pli aktivas en Vikidatumoj kiam mi eĉ aldonas etikedojn en Esperanto, precipe pri Sud-Aziaj temoj, kiel kutime. Ĝis baldaŭ.—<span style="font-family:Kristen ITC, serif;margin:0 .3em">[[user:super nabla|super n∇bl∇]]</span>([[user talk:super nabla|🪰 msg]]) 00:17, 16 jan. 2026 (UTC) :Mi tute konsentas kun la frazo «<span style="color:darkgreen;">la misoj nun estis dum plenaj preskaŭ 3 jaroj, unu aŭ du monatoj pli aŭ malpli apenaŭ faros diferencon</span>». Mi ĉiokaze klopodu solvi kiel eble plej baldaŭ.—<span style="font-family:Kristen ITC, serif;margin:0 .3em">[[user:super nabla|super n∇bl∇]]</span>([[user talk:super nabla|🪰 msg]]) 00:20, 16 jan. 2026 (UTC) ::{{re|super nabla}} Vi havos tempon. Dankon ke vi tiom fulmrapide reagis! Mi tro pigris kontroli vian aktivecon en '''ĉiuj''' projektoj, ĉar ĉiukaze gravas ke vi entute vidas mian peton (kiun vi ankaŭ povus vidi se vi tute pasive ensalutinte legas Vikipedion - kio jes estas tute nobla uzo de la projekto, neniu postulas ke oni kontinue devus redakti paĝojn). Ĉaŭ kaj ankaŭ al vi sukcesan novan jaron. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 00:27, 16 jan. 2026 (UTC) :::Mi kontrolis ĉiujn uzojn de [[Ŝablono:Diskreta mallongigo]] kaj mi nur trovis ĉi tiun ununuran eraron: [[speciala:diff/9306934]]. :::Ankaŭ kontrolinte mian agadon dum la tago kiam mi modifis la paĝon "[[16-a de marto]]" (vi trovis la eraron tie), mi nur povas vidi tiun ununuran misan kontribuon, kium vi jam korektis. Jen la ligilo: [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Speciala%C4%B5o:Kontribuoj/Super_nabla&target=Super+nabla&dir=prev&offset=20230319112527 ligilo]. Do mi kredas, ke ĉio bonas nun.—<span style="font-family:Kristen ITC, serif;margin:0 .3em">[[user:super nabla|super n∇bl∇]]</span>([[user talk:super nabla|🪰 msg]]) 19:51, 8 feb. 2026 (UTC) ::::Dankon al vi. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:04, 8 feb. 2026 (UTC) == Pentti Hirvonen == Kiam mi estis blokita, mi skribis pri Pentti Hirvonen tie: [[Rääkkylä]]. Cxu lau vi oni devas preni la tekston for? :Mi dirus ke la ĝisnunaj tri frazoj pri la lokulo P. Hirvonen estis jam multo (neniu alia pasinta aŭ nuna lokulo menciiĝas), kaj la obsedeta fokusiĝo pri kontraŭknaloj povus facile kaŭzi ke oni entute forstrekus la pli grandan malseriozan ĉapitron (ĉiukaze la aldonoj kaj forigoj antaŭe iris tien-reen). Sed plaĉis al mi la interna ligilo al vikidatumoj, kiun pensis eniri Taylor, kaj mi el tie ankoraŭ vidigis la vivdatojn: [[d:Q5477226|Pentti Hirvonen]] (1826-1878). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:42, 17 jan. 2026 (UTC) Mi demandis, cxu la [[Sveda Popola Partio de Finnlando]], speciale ostrobotnia, igxis pli kolera en kazoj, kie oni malapogas la devigan svedan. Spertulo pri la finna politiko jesis - gxi kolerigxas pri tiaj asertoj pli facile kiel antauxe kaj la ostrobotnia grupo estas pli radikala ol la suda grupo. La parlamentanoj ne plu povas malapogi la devon sen malamo de la tiu partio, speciale la ostrobotnianoj. Sed mi ne aldonas mencion pri tio. Mi ne havas fontojn. por tio Mi aldonis fontojn pri aliaj aferoj en la artikolo [[Sveda lingvo en Finnlando]]. -- [[User:Urpola]] 2026-01-17T20:34:22 == Invitation: Bring Feminism and Folklore to your wiki == [[dosiero:Fnf as 2023 logo.jpg|dekstra|50px]] En februaro kaj marto: kampanjo [[:m:Feminism_and_Folklore_2026|<big>inismo kaj folkloro 2026</big>]] == Forigendaĵo 2026-01 == Saluton ... akumuliĝis forigendaĵo: [[:Kategorio:Tujforigendaj_artikoloj]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:31, 19 jan. 2026 (UTC) :{{farite|parte farite}} 31 malplenaj, do neuzataj kategorioj forigitaj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:14, 20 jan. 2026 (UTC) == Recenzo == @[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] Bonvolu revizii ĉi tiun paĝon [[Susovan Sonu Roy]], ili metas krucvikian spam-etikedon denove kaj denove. Ĉi tiu temo havas iom da rimarkindaĵo, antaŭ kelkaj tagoj ĝi estis konservita en la germana Vikipedio. Ankaŭ mi iom plibonigis ĉi tiun artikolon. [[Uzanto:Traniala|Traniala]] ([[Uzanto-Diskuto:Traniala|diskuto]]) 10:29, 20 jan. 2026 (UTC) : Malbona konduto: :* [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Speciala%C4%B5o:Protokolo&page=Susovan+Sonu+Roy protokolo] [fakte...] :* [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q117305113&action=history Q117305113] [vidu supre: "ili metas krucvikian spam-etikedon denove kaj denove"] :* [[:m:Special:CentralAuth/সামীৰা]] (unuaga konto) :* [[:m:Special:CentralAuth/Jujucio]] (kreinto kaj globale forbarita gantopupumulo) :* [[:en:Wikipedia:Sockpuppet_investigations/Blogs19/Archive]] (tre agresema gantopupumulo, ĉefe pri "Susovan Sonu Roy") :* [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Articles_for_deletion/Susovan_Roy&diff=prev&oldid=1268941185 Wikipedia:Articles_for_deletion/Susovan_Roy] sabota fermo de forigpropono kiel "ne forigita" :* [[Vikipedio:Forigendaj_artikoloj/Arkivo/2023/Marto#Susovan_Sonu_Roy]] (jam unufoje forigita) :* veras ke unu forigpropono estis forĵetita: [[:de:Wikipedia:L%C3%B6schkandidaten/4._Januar_2026#Susovan_Sonu_Roy_(bleibt)]] :* -> {{por}} forigo de la artikolo [[Susovan Sonu Roy]] de ĉi tiu vikio. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 13:30, 21 jan. 2026 (UTC) ::En la germanlingva diskuto la menciindeco de la temo estis diskutita, sed ne la neŭtraleco de la artikolo, kiu ŝajnas pli suspektinda al mi. Laŭ mia impreso ĝi estas forigenda. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:52, 21 jan. 2026 (UTC) :::Mi komprenas viajn argumentojn kaj ankaŭ origine dividis ilin en la unua voĉdono pri forigo de la tiam nematura teksto. Sed kvankam estas tute en ordo diskuti ĉu unufoja forigo validas por ĉiam, aŭ ĉu bonas forigi tekston pro tio ke unu uzanto pasintece agis malbone, mi nun vidas ke la esperanta teksto nun lingve estas en tute bona kvalito, mi ankaŭ ne plu dubas pro la ekstervikipediaj referencoj, ke la homo vere ekzistas, kaj se uzanto daŭre malbonkondutas, la reago estus forbari tiun uzantn, ne pro tiu agado venĝe buĉi la tekston pri kiu la malbonulo interesiĝis. Mi pro la teksto atentiĝis pri tekstoj kiel [[Haora]], [[Guvahati]] kaj [[Kolkato]], pri kanaloj [[Star Jalsha]] kaj [[Zee Bangla]] ktp, mi ĝojas ke estas iom da okazo povi kaj devi plibonigi iujn tekston pri orienta Barato, kaj mi scius ke se mi voĉdonas por venĝa forigo de la esperanta teksto pri la eble duaranga aktoro, teksto kiu nun restos en la germanlingva vikipedio, ke tiam aliaj esperantaj tekstoj pri orienta Barato jam iĝos orfoj aŭ preskaŭ-orfoj, simple ĉar pri tiu regiono estas tre malmultaj esperantaj tekstoj. Mi sinceras: mi ne volas ankoraŭ investi horojn en tiun temaron kaj volas laŭeble malmultan adagon, por ne malfermi novajn teknikajn problemojn. Sed samkiel la germanoj nun juĝis por teno de sia teksto, kun eksplicita noto ke transvikia forigoj de aliaj tekstoj sekve de spamado de unu aŭ iuj uzantoj ne estas valida kialo por buĉado de artikolo, mi same ankaŭ pledus lasi tiun temon, kiu en la nuna formo ne estas danĝera por la esperantlingva vikipedio... Do mi voĉdonas {{kontraŭ|kontraŭ}} refoja forigo, sed kiel mi skribis ne volas ankoraŭ investi multajn horojn en la temon kaj ne protestos se mi havos la malplimultan opinion ĉi tie. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:41, 21 jan. 2026 (UTC) == Pro-drop -lingvo == Cxu estus bone krei artikolon [[pro-drop -lingvo]]? Mi lernis tiun termon en Chat GPT. En tiuj lingvoj oni normale ne devas uzi la personpronominojn de la unua kaj la dua persono kiel subjektoj, cxar la verbomorfo sole rakontas la subjekton. ''Lauri Hakulinen'' skribis en la 1950-aj aux en la 1960-aj jaroj pri la afero, ke oni kvazau dufoje diras saman. Kiel ''minä kaivan'' (mi fosas), kvankam ankaux jam nur ''kaivan'' signifas la saman. Oni povus diri ''minä kaivaa'' (''kaivaa'' estas la neuxtrala formo, formo de la triapersono singulare). Hakulinen skribis, ke kompreneble ekzistus eventuale agi kiel ekzemple nuntempe en la sveda: la verbmorfo estus sama kun la cxiuj subjektoj. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:38, 22 jan. 2026 (UTC) :Chat GPT ĉiukaze ne estas serioza referenco. Se vi volas ekverki, havu bonajn ekstervikipediajn referencojn, kaj plej bone alilingvajn vikipediajn artikolojn, kiuj jam kelkajn semajnojn aŭ monatojn ekzistas kaj ne estas forigitaj intertempe en tiuj vikipedioj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:44, 22 jan. 2026 (UTC) :Mia antaŭa artikolo pri deviga sveda instruado estis kritikita pri la temo. Nun kiam la mensa sanproblemo iom malpliiĝis, mi skribis pri ĝi pli neŭtrale. Esperantistoj estas iagrade grupo, kiu pripensas la statuson de lingvoj, do eble estus bone, ke la Esperanta Vikipedio havu informojn pri tiu stranga politika afero. Sed eble indus dividi la artikolon pri la sveda lingvo en Finnlando en du artikolojn, unu el kiuj diskutus la formon de la sveda en Finnlando ĝenerale, lingve, kaj la alia pri deviga sveda instruado. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 20:49, 22 jan. 2026 (UTC) Laux Chat GPT mi pravas en tiu takso, ke [[Anna-Maja Henriksson]] kaj [[Mikaela Nylander]] apogas la trudsvedan je diversaj motivoj: Anna-Maja Henriksson estas forta finn-sveda naciisto kaj Nylander svedlingva finnino, kiu asertas, ke por svedlingvanoj estus malfacile vivi en Finnlando sen la deviga sveda por finnlingvuloj. Henriksson estas ostrobotnia kaj Nylander uusimaaana. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 21:07, 22 jan. 2026 (UTC) Ĉu estas bone, ke en la artikolo [[Markus-setä]] estas ligilo pri tiu anglanlingva video? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 21:07, 22 jan. 2026 (UTC) Laŭ Chat GPT, mi pravas, ke la instruado de la sveda al finnaj parolantoj konsistas el du malsamaj lernejaj fakoj, sed la instruistoj de RKP kaj la sveda ne mencias tion: Ekzistas ia deviga sveda instruado, kies celo estas doni al finnlingvaj parolantoj, kiuj bezonas la svedan (ekz. [[Jakobstad]], [[Vaasa]], [[Loviisa]], [[Raseborg]]) svedan kapablon kaj kiu korespondas al la deviga finna instruado en svedlingvaj lernejoj. Kaj aliflanke ekzistas deviga sveda instruado aliloke en Finnlando, kies celo estas nur efektivigi la mem-servantan lingvopolitikan programon de RKP, kaj la lingvokapabloj, kiujn tiu instruado produktas (kaj kiuj kutime ne estas bonaj), estas nur flanka afero. Sed nun mi devos sindeteni de skribi pri la temo en la Esperanta Vikipedio estonte. Mi skribas pamfleton pri la temo, sed la pamfleto ne apartenas al Vikipedio. == Pikku Kakkonen == Ĉu en la artikolo [[Pikku Kakkonen]] povu esti ekstera ligilo al tio: https://www.youtube.com/watch?v=0O8OvJ73s2M. Vidu la tri unuajn minutojn. Se vi vidis, rakontu. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 18:01, 23 jan. 2026 (UTC) == Sveda lingvo en Finnlando == Mi skribis al spertulo pri la finna lingvopolitiko: "La lastaj spuroj de pedagogiaj pravigoj por deviga sveda lingvo, kiaj estis prezentitaj antaŭ iom da dek jaroj kaj sufiĉe multe antaŭ tridek jaroj, jam tute malaperis kaj ĝi estas nur simbola kaj oni jam ne provas silentigi kritikon per kontraŭkritiko sed per agresema akuzado kaj insultado, laux kio la malapogantoj estas faŝismaj kaj rasistoj kontraux la finnlandaj svedlingvanoj." Respondo al mi: "Ĝuste. La nuna deviga sveda lingvo tute transiris en la simbolan kaj politikan sferon, kaj ĝia legitimigo jam ne baziĝas sur iuj lernaj aŭ pedagogiaj celoj. La finnlingvanaj baz- kaj mezlernejanoj lernas la svedan ecx pli malmulte ol en viaj lernejaj jaroj, sed la apogantoj de la deviga sveda ne plu taksas tion kiel probleme. La apogantoj de la deviga sveda ne plu provas aferece diskuti pri la afero kun la malapogantoj sed nur asertas, ke la malapogantoj estas rasistoj kaj fasistoj." [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:18, 26 jan. 2026 (UTC) :La apogantoj ne plu zorgas pri tio, kiom la lernejanoj kaj sxtudantoj lernas la svedan, sed por ili estas grava simbolo, ke la lernejanoj kaj sxtudantoj iom la svedan lernas ecx simbole. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:29, 26 jan. 2026 (UTC) Cxu vi taksas, ke mi ne estas vandalo sed tio ne sxangxigas tion, ke mi estas problema uzanto? Kaj nun mi havas la lastan eblon montri, ke mi povas aktive partopreni al la farado de la esperanta Vikipedio? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 13:35, 27 jan. 2026 (UTC) :Nu, vi pasintece tre ĝene vandalis, kaj sendube estas iuj (ekzemple uzanto Surfo), kiuj ne facile forgesas la pasinton. Tiun neforgesemon pri pasintaj misfaroj vi nur povas renkonti per aparte singarda, modela kaj konstruema agado nun, kaj esperi ke iam ankaŭ la skeptikuloj komprenos ke pasinteco ne egalas al nuntempo. Sed se homo (Taylor 49) klare esprimas ke tiu ne volas ricevi mesaĝojn de vi, ĉar tiu ne opinias la lingvopolitikon de najbara lando Finnlando sia fokusa temo, tiam "singarda kaj konstruema agado" de vi estas centprocente respekti tiun klaran esprimon kaj vere '''tute''' ne meti notojn al ties diskutpaĝo. Mi ne esprimus min tiom draste kiel Taylor: por mi la kultura politiko de Finnlando same interesas kiel tiu de la 192 aliaj membraj ŝtatoj de UN. Mi havas finnlingvajn kaj svedlingvajn finnlandajn amikojn kaj la temo ne estas tute fremda al mi. Sed ankaŭ mi havas ankaŭ aliajn temajn fokusojn en vikipedio kaj sentas mankon de tempo por iuj vikipediaj konstruejoj - do ankaŭ mi ne detale reagos al ĉiu temeto, kvankam mi iam legos ĉiujn notojn. Do por mi estas bone, se vi sen vandalismo kaj sen troigita obsedo pri iuj malseriozaj temoj konstrueme redaktos vikipedion kaj evitos estontajn forbarojn de iu nova konto, ke vi faros viajn redaktojn laŭeble laŭ ĉiuj vikipediaj normoj, do kun intervikia ligiĝo (por tio necesas ke vi ne estas forbarita en vikidatumoj), kun normalaj esperantaj supersignoj, ne iuj x-kodoj, kaj normalaj teknikaj skribaĵoj, normalaj eksteraj ligiloj, normalaj uzoj de informkestoj kaj navigiloj, kaj senca uzo de ekstervikip4ediaj referencoj - simple ĉio kion mi deziras ankaŭ de ĉiu alia uzanto kiu jam pli ol du semajnojn umas en Vikipedio kaj jam ne plu estas tute nematura ekkomencanto. Ĉar daŭre ripari tion kion vi ekredaktus malmature estus tro por ĉiu alia uzanto. Jes, vi nun havas eblecon montri, ke mi povas aktive partopreni al la farado de la esperanta Vikipedio, kaj facile povas esti ke tio estas la lasta ŝanco. Saĝe uzu tiun ŝancon, ĉar klaras ke estas multaj homoj en Vikipedio kiuj ekstreme bone memoras la agojn de antaŭaj monatoj kaj jaroj... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:54, 27 jan. 2026 (UTC) ::Cxu vi taksas, ke en la artikolo [[Yrjö]] ne estas bone pli prezice rakonti fono de la mencio? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 16:52, 27 jan. 2026 (UTC) :::La "fono de la mencio" estas, ke Yrjö estas nacilingva, pli ekzakte finnlingva variaĵo de la nomo "Georgo". Punkto. Kun referenco, laŭ mia persona juĝo estas tolereble aldoni viajn du frazojn ''"Slange ĝi fine de la 20-a jarcento ekhavis negativan [[konotacio]]n: la vorto yrjö signifas [[vomaĵo]]n. Tiun signifon supozeble peris la onomatopoa aŭ deskriptiva fonetika prononco de la vorto"'' kun referenco, kiel estas nun. Sed oni povus same ankaŭ formeti la slangan kromsignifon - kiu ŝajne inter la esperantistoj pli forte interesas kaj amuzas vin ol iun alian. Sed bone, du frazoj ne tute komence de la teksto kun referenco estas en ordo. Laŭ mi ne necesas ankoraŭ multon maĉi en tiu teksto: principe oni lasu ĝin trankvile, ne plu redaktu ĝin. Se vi volas, faru tekston pri [[Georg Zacharias Forsman]]. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:09, 27 jan. 2026 (UTC) :# ''Pyhä Georgios kääntyisi haudassaan, jos tietäisi, mihin tarkoitukseen nimeänsä on jo vuosikymmeniä käytetty. Kun suomalainen yrjöää, hän oksentaa'' (https://yle.fi/a/3-8413804). ::Sankta Georgo turnus sin en sia tombo, se li scius, en kiu celo lian nomon oni jam jardekojn uzis lian nomon. Kiam finno georgas, li vomas. ::::Libro de [[Kaisa Häkkinen]] mencias, ke nomi vomajxon "yrjö" verŝajne devenas de la priskriba prononco de la vorto. ::::[[Yrjö Sakari Yrjö-Koskinen]] [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:14, 27 jan. 2026 (UTC) ::::: Jes, fakte: Georg Zacharias Forsman identas al [[Yrjö Sakari Yrjö-Koskinen]]. Tiam alidirektilo estas bona helpo, ĉar ruĝa ligilo donus falsan impreson ke teksto pri la temo ankoraŭ mankus. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:39, 1 feb. 2026 (UTC) ::::::Laŭ Kimmo Kiljunen, la flagkonflikto inter Indonezio kaj Monako povus esti solvita tre elegante per lasado de Monako cedi: ĝi povus revenigi sian malnovan diamant-ornamitan flagon. Tio estus vere originala kaj memorinda. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 00:03, 6 feb. 2026 (UTC) :::https://eo.wiktionary.org/wiki/Yrjö https://eo.wiktionary.org/wiki/yrjötä :En la finna Vikipedio mi demandis, cxu estas bone difini Sibelius kiel finn-svedo - li heredigxis el finnlingvanoj, kiuj sxangxigis la lingvon. Iu respondis, ke supozeble oni povas difini do - multaj svedlingvanoj en Finnlando heredigxas el finnlingvanoj, speciale en [[Uusimaa]] kaj cxar oni ne nuntempe oficiale difinas tiun pozicion aliel ol laux la lingvo, oni povus uzi la vorton finn-svedo pri Sibelius. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:13, 27 jan. 2026 (UTC) "Ĉu oni devus forigi la porfinnlingvanan devon lerni la svedan el lernejoj estis tra jardekoj unu el la plej malfacilaj demandoj en la politiko de Finnlando." Tio estas kerna mencio en la artikolo [[Sveda lingvo en Finnlando]] en la sekcio "Deviga instruo de la sveda". [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:32, 1 feb. 2026 (UTC) Eble estas pli bone por homoj kiel mi rezigni esperon. Forigi la devigan svedan lingvon estas kiel revenigi Karelion - ekzistis unu ŝanco por tio komence de la 1990-aj jaroj, sed tiu sola ŝanco estis malŝparita. Tamen, vidu ankaŭ [[sveda lingvo en Finnlando]] == MediaWiki:Linkshere == La paĝo [[MediaWiki:Linkshere]] bezonas redakton. Rompita ligilo al ekstera servo estas forigenda. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 18:43, 1 feb. 2026 (UTC) {{re|Taylor 49|Tlustulimu|LiMr}} Ŝajnas ke tiu temo ankoraŭ ne traktiĝis. Mi vidis pri antaŭa adapto en decembro 2017, diskutita [[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo/2017/12#Ripari_ligilon|ĉi tie]]. Kaj evidente, la ligilo al ekstera servo estas nun rompita. Sed simple forigi ĝin, ne anstataŭigi ĝin per pli bona ligilo, havas grandan riskon esti fuŝa ago. Ĉu iu havas bonan ideon, kion eblus rekomendi en la situacio? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:00, 7 feb. 2026 (UTC) : Risko de "fuŝa ago" forestas. Mi rekomendas simple formeti ĝin: <pre> La jenaj paĝoj ligas al '''[[:$1]]''': Eksteraj iloj: [https://linkcount.toolforge.org/?project=eo.wikipedia.org&page={{urlencode:{{{1|$1}}}}} kvanto da ligiloj], [https://templatecount.toolforge.org/index.php?lang=eo&namespace={{NAMESPACENUMBER:{{{1|$1}}}}}&name={{PAGENAMEE:{{{1|$1}}}}} kvanto da transkluzivigoj] </pre> : [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 01:32, 8 feb. 2026 (UTC) La paĝo/servo evidente misfunkcias. Mi devas simple viŝi la enhavon, ne konante la sekvojn, sed faras tion laŭ la rekomendo de Taylor, ĉar ne fari ion ankaŭ estus malbone. Raportu kiam vi rimarkos nedeziratajn flankefikojn. Eblas ĉiam ĉion malfari... --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 04:15, 8 feb. 2026 (UTC) Nenio fuŝiĝis ĝismorte, tamen la servo [[MediaWiki:Linkshere]] povus esti iomete pli utila kun la enhavo proponita supre. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:34, 10 feb. 2026 (UTC) Do tiel ĉi? Bv. rekontroli kaj konfirmeti. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:38, 10 feb. 2026 (UTC) : Estis ERARO, lingvokodo estu "eo", ne "en". [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:49, 10 feb. 2026 (UTC) Do nun, ĉu? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:55, 10 feb. 2026 (UTC) : {{farite}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:56, 10 feb. 2026 (UTC) == [[Rita Süssmuth]] == Hazarde mi vidis, mi eĉ ne scias ĉu vi jam rimarkis, ke hodiaŭ mortis la germana politikistino [[Rita Süssmuth]]. Mi nur volis enigi la mortoinformon en ŝian artikolon kaj rimarkis ke teksto pri ŝi ankoraŭ tute ne estis. Do, kvankam nur restis al mi malmultaj momentoj da Vikipedio umado, mi sekve komencis artikolan ĝermeton. Sed ĝi vere estas tro malplena. Ĉu mi povas peti vin almenaŭ duobligi la frazojn de 2 al 4 kaj ŝanĝi la ĝermeton al deca ĝermo?? Salutas [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 22:01, 1 feb. 2026 (UTC) :Mi nur nun venas al tiu temo, kaj konstatas ke intertempe jam vi sukcesis "ŝanĝi la ĝermeton al deca ĝermo". Do mi nur iomete aldonetas pri la infanaĝo, aldonas ligilon pri la ministerio 1985-1988, kaj krome lasas la biografion tiom nepreciza kiel vi faris, ĉar evidente aldoni detale, kiam ekzakte ŝi translokiĝis de kiu urbeto en Vestfalio al sekva, kaj kiam sekvis kiu docenta posteno al alia, ne aldonus signifan plusvaloron al ne-eŭropa aŭ ne-vestfalia esperantlingva leganto. Do mi pardonpetas mian malfruan aliĝon al tiu paĝo, kaj dankas pro la kreo de la teksto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 04:40, 8 feb. 2026 (UTC) == [[muzeo Henryk Jan Dominiak pri miniatura profesia arto en Tychy]] == Hallo Thomas, ich habe gesehen, dass Du den Schnelllöschantrag von Johannnes89 entfernt hast. Ist Dir bewusst, dass es sich dabei um ein LTA-Projekt handelt? [[:wikidata:Q48851673]] existierte bis mitte Dezember in 106 Sprachversionen + plwikivoyage. Die Konten, die den Artikel hier im wesentlichen erstellt und bearbeitet haben, sind global geschlossen. Der Artikel wird vermutlich den Benutzer wieder anlocken. Möchtest Du diesen Artikel wirklich im Projekt behalten? Viele Grüße [[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 00:25, 5 feb. 2026 (UTC) :Darüber hinaus möchte ich Dich auch informieren, dass in Kürze der Großteil der Fotos auf Commons gelöscht wird. Es beginnt mit Uploads der Sockenpuppen, die bereits gesperrt sind. Gemäß der policy zu WMF-Bans sollte dieser Artikel hier eigentlich auch verschwinden, die Konten [[User:Krzysiek2224]] und [[User:Kwarcoaa12311111]] sind als LTA-Socken bereits seit Dezember global geschlossen. [[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 14:25, 5 feb. 2026 (UTC) ::{{re|NDG}} Der Artikel ist auf Esperanto sauber geschrieben, enthält keine Sprachfehler oder Murks gemäß der Wikipedia-Syntax, und ist stilistisch insgesamt untadelig. Wenn er automatisch übersetzt wurde, war das eine außergewöhnlich gute Computer-Übersetzung, die meisten Artikel, die hier auf den Index der möglicherweise zu löschenden Artikel gelangen, haben ein unvergleichlich schlechteres Niveau. Es kann ja sein, dass die Menschen, die diese Ex-Konten benutzt haben, keine Computer-Übersetzung herangezogen haben, sondern z.B. einen Esperanto-Autor in Tychy um die qualifizierte manuelle Übersetzung gebeten haben. Es gibt relativ viele Esperanto-Sprecher in Polen, diejenigen davon die in Wikipedia mitarbeiten, haben in der Regel Spezialinteressen und haben keine Lust, die grundlegenden Artikel über Städte auf ein gutes Niveau zu heben oder zu halten, es ist etwas nervig, wenn dann nationalistische Polen feststellen dass deutsche, litauische oder ukrainische Wikipedianer die Arbeit über polnische Städte auf Esperanto übernehmen und in Diskussionen ein Tenor rüberkommt wie "diese Leute haben uns gerade eben 1939 genügend Leid angetan, da ist es ganz gut dass sie 2026 Wiedergutmachung leisten" (so etwas killt natürlich den letzten Funken Mitarbeitsbereitschaft). Aber es gibt keinen Anlass, einen sauber geschriebenen Artikel zu löschen, nur weil dieselben Konten noch 105 andere Sprachversionen geschrieben haben, die vielleicht sprachlich minderwertig waren oder zumindest allein die Zahl an Sprachversionen "hochverdächtig" ist. Ich habe keine Ahnung, wer hinter [[User:Krzysiek2224]] und [[User:Kwarcoaa12311111]] stecken könnte, und ich kann nicht genügend Walisisch, Kroatisch oder Polnisch, um die Qualität dieser Sprachversionen zu beurteilen (ich spreche fließend Litauisch und kann daher die lettische Version verstehen, aber ob dort Grammatikfehler versteckt sind oder wie der Sprachstil ist, kann ich ebenso nicht beurteilen). Aber in der Esperanto-Version gibt es höchstens kleinere Verbesserungsmöglichkeiten, einzelne lateinische Wörter durch normale Esperanto-Wörter zu ersetzen, und ich persönlich würde auf das Hugo Boss-Emblem als "Kunst" verzichten und auf den Luftwaffenoffiziersdolch unten. Aber das sind Kleinigkeiten. Es ist möglich, einen Antrag auf Löschung eines an sich guten Artikels allein aus Solidarität zu "WMF-Bans" zu stellen, aber ich habe den Grund für mich nicht als hinreichend schwerwiegend empfunden, das jetzt selbst anzuleiern. Ich weiß natürlich nicht, ob ein Verbleib des Themas auf Esperanto, Walisisch, Kroatisch, Lettisch und Polnisch "den Benutzer wieder anlocken" wird - aber ich denke, wenn der Artikel in den Sprachen sauber geschrieben ist (ich hätte den Verdacht, dass die Autoren muttersprachlich Polen sind, daher hätte ich Zweifel an der Qualität des walisischen Artikels, aber das müssen die Walisen entscheiden), stört er eigentlich keinen. Er preist wohl nichts großmäulig an, was gar nicht wirklich existiert, und ist für mich nicht als Fake-News zu erkennen... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:57, 6 feb. 2026 (UTC) :::Es gibt nicht "die Autoren", es gibt eine einzige [[:en:User:Wikinger|Person]], die das über Jahre hinweg gemacht hat. Magst Du aktuelle Beispiele des Wirkens? [https://sw.wikipedia.org/wiki/Maalum:Michango/Siegen_Heilen] [https://de.wikipedia.org/wiki/Benutzer:Knergy/Tansania-Troll] [https://muddyb255.wordpress.com/2025/06/22/a-cry-for-help-and-a-timely-rescue-on-swahili-wikipedia/] Diese Person lässt nichts übersetzen. [[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 17:08, 6 feb. 2026 (UTC) == Ceditaj areoj == Cxu vi taksas, ke neniom da sameco havis movigo de la germanoj kaj finnoj de ceditaj areoj? Mi legis en [[Otavan iso tietosanakirja]], ke en aro de la milionaj rifuĝintoj ktp. en la mondo la movopopolo de Finnlando (finne ''siirtoväki'') estas tiel en speciala pozicio, ke gxi ne perdis ecx parte siajn civitanajn rajtojn kaj por gxi oni faris aktiva pormovopopolan politikon. Mi skribis en tio en la artikolo [[fi:siirtoväki]] kaj demandis en la finnvikipedia babilejo, cxu la movigo de la germanoj el la ceditaj areoj de Germanio havis samajn trajtojn kiel la movigo de la germanoj el la orientaj areoj. Unu uzanto skribis, ke al lia menso ekstaris jxus tiu demando, kiam li legis mian redakton en la artikolo kaj la komparoj inter de tiuj aferoj oni ne multe faris sed radie iu, laux lia memoro ''Pirkko Sallinen-Gimpl'' komparis ilin kaj diris, ke la aferoj estis samtipaj kaj tiaj, ke la logxantaro de la ceditaj areoj konservis siajn tutajn civitanajn rajtojn. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 14:16, 6 feb. 2026 (UTC) Vidu [[Grandlago de interna Finnlando]]. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 13:18, 7 feb. 2026 (UTC) == Yrjö == Vidu denove [[Yrjö]] [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:45, 17 feb. 2026 (UTC) Finna spertulo pri la trans-homoj diris, ke tio estas vere, ke en Usono oni uzas la longecon de etendita peniso unu colo kiel kritero, cxu oni povas difini infanon kiel knabo. Kaj aliel kirurgo fortrancxas la penison, metas gxin al rubujo kaj igxas la infanon al knabino. Mi pensis: cxu tio estas vere se nur urbana legendo? Sed tiu spertulino diris, ke estas vere. https://eo.wiktionary.org/wiki/hihhuli Oni diras, ke Finnlando estas lando malriĉa je naturaj rimedoj. Ĉu tio estas vera? Akvo estas multe pli valora natura rimedo ol oro, arĝento kaj nafto == [[:Kategorio:Komunumoj de Provinco Mantova]] == Saluton. Mi vidis ke vi hieraŭ komencis adapti kaj ampleksigi la tiam grandparte senesperajn tekstojn en la kategorio "Komunumoj de Provinco Mantova" al espereble finaj kontentigaj artikolaj ĝermoj. La laboro ĝis nun nur trione aŭ kvarone estas farita. Mi enkroĉiĝis kaj ĉe iuj tekstoj, komencinte komence de la alfabeto, kompletigis la informkestojn, ĉar en tiuj paĝoj vikidatumaro estas manka. Tio konsiderindas subteno al via laboro: nur atentu ke vi ne akcidente viŝas iujn el miaj ĵusaj redaktoj, kiam vi plulaboros! [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 11:03, 21 feb. 2026 (UTC) ==Uzado de artikolaj diskutpaĝoj pri ruĝaj ligiloj== Propono sur diskutpaĝo ĉiam estas demando al la komunumo, "Ĉu estas interkonsento pri ĉi tio?" Lastatempe vi faras multajn proponojn nigrigi unuopajn ruĝajn ligilojn laŭ argumento, ke dum x jaroj neniu volis fari artikolon, aŭ simile. Sed la demando, ĉu estas interkonsento ke la manko de intereso por fari artikolon estas kialo por nigrigi ligilon, jam estas respondita nee ĉe [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo#Ruĝaj kaj bluaj ligiloj]]. Mi taksas ke la ripeta farado de jam respondita demando estas malhelpa por la funkciado de la vikipedia komunumo kaj impresas, kvazaŭ vi volas trudi neinterkonsentitan regulon al Vikipedio. Mi esperas ke vi ĉesos ĝin. Eble konfuzis vin tio, ke estas interkonsento por nigrigi certajn ligilojn - precipe tiujn, pri kies temoj oni ne povus verki vikipedian artikolon eĉ se oni volus. Eble vi supozis ke tio pravigas amasan nigrigadon kian vi antaŭe faradis. Sed simple ne estas multaj ligiloj en Vikipedio, pri kiuj interesato ne povus verki artikolon. Kaj eble vi demandas, "Kion do mi estus devinta fari, laŭ vi?". Jen. Vi ĉiam estus povinta, kaj teorie ankoraŭ povas, bonorde proponi vian principon. Ion tian: :::::<small>"Mi komprenas ke aliaj vikipedioj kaj pluraj anoj de la Esperanta vikipedio uzas ruĝajn ligilojn por indiki temojn, pri kiuj oni povus verki artikolon. Mi ankaŭ komprenas ke iuj ruĝaj ligiloj aŭtomate fariĝas bluaj ligiloj kiam la koncerna artikolo kreiĝas. Tamen mi pensas ke estus pli bone uzi ruĝecon kiel kontrolilon, por scii ke oni mistajpis la celon de la ligilo. :::::Jen estas kialoj por pensi ke ne multe utilas indiki temojn, pri kiuj oni povus verki artikolojn: _______. Jen estas kialoj por pensi ke ne multe utilas havi aŭtomatajn ligilojn al novaj artikoloj: ______. Jen estas kialoj por pensi, ke mistajp-kontrolilo por ligiloj utilas pli: ______. Jen estas kialoj por pensi, ke la ekzisto de tro multaj ruĝaj ligiloj malpliigas ilian utilon kiel mistajp-kontrolilo: _______. Kaj jen estas kialoj por pensi, ke simila plibonigo de la kontrolado de mistajpoj ne eblas alimaniere: _______. Ĉu do estas interkonsento ne plu uzi ligilojn por aliaj temoj, ol tiuj kiuj jam havas artikolon aŭ antaŭvideble baldaŭ havos?"</small> Se vi estus farinta tian proponon en ĝenerala diskutejo, kaj multaj vikipediistoj estus respondintaj, kaj preskaŭ ĉiuj respondoj estus favoraj, esperinde ĉiuj respektus tion kiel interkonsenton de la Esperanta vikipedio. Vi povus fari la provon se vi volus. Aŭ vi povus ŝpari al vi ĝenon kaj akcepti ke ligiloj estas kontribuoj al Vikipedio, kiuj al vi persone ne utilas, sed kiujn vi ne tial rajtas detrui. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:19, 23 feb. 2026 (UTC) ::Por malhelpi la kontribuadon de enhavo al vikipedio, oni devas havi interkonsenton, ke la enhavo estas problema. Ĉu io en tiu principo estas malklara aŭ malprava laŭ vi? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:57, 6 mar. 2026 (UTC) == Lestadianismo / kontraukoncipo == Ĉu la artikolo pri lestadianismo kaj kontraukoncipo nun estas neuxtrala? -- [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 16:11, 23 feb. 2026 (UTC) En 2007, kuracisto prezentis deklaron pri mi al la oficejo de deviga militservo, kiu legis ion similan al: La persono havas severan epilepsion, pro kiu li estas traktata en la Centra Hospitalo de Centra Finnlando. Li ankaŭ ricevis diagnozon de la sindromo de Asperger. Do ne estas tute realisme, ke li povus plenumi militservon. Pro ĉi tiu kialo, mi kredas, ke li devus esti sendevigita de militservo. -- [[Uzanto:Urpola|Urpola]] == "Ŝablono:Tradukita" -> "Ŝablono:Trad" == Mi reaktivigis la diagnozajn katojn en [[Ŝablono:Tradukita]]. Tamen ĉi-foje eblas eviti ilin per transŝalto al la nova [[Ŝablono:Trad]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:09, 28 feb. 2026 (UTC) :La nova {{ŝ|trad}} je supraĵa rigardo aspektas bona. Mi nur ŝatus ĝenerale havi unu plian artikolon en la frazero «...teksto el la artikolo "ekzemplo" en '''la''' angla vikipedio», sed tio estas certe kosmetikaĵo. Mi vere esperas ke fine de la testado elvenos stabila solvo - dankon pro la penoj! [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:36, 28 feb. 2026 (UTC) :: {{farite}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:43, 28 feb. 2026 (UTC) ::: Ĝuste tiel, dankon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 28 feb. 2026 (UTC) == Genetikaĵoj == Tion diris ankaux sveda historispertulo, ke estis en Finnlando kaj la svedparolanta normala popolo, kies plejo estis ankaux genetike sveda kaj la svedparolanta nobelaro, el kies plejo estis posteuloj de lingvosxangitaj finnoj. Sed alia klarigis, ke grandparte de la svedlingva normala popolo en [[Origina Finnlando]] kaj [[Uusimaa]] estas genetikeb finna.[[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 09:23, 1 mar. 2026 (UTC) == Forigendaĵo 2026-03 == Saluton ... akumuliĝis forigendaĵo: [[:Kategorio:Tujforigendaj_artikoloj]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 01:15, 4 mar. 2026 (UTC) == Uusimaa == Cxu estu ankaux en esperanto diversaj du artikoloj pri tiuj temoj: * https://en.wikipedia.org/wiki/Uusimaa_Province * https://en.wikipedia.org/wiki/Uusimaa Mi provas finigi la pensadon pri la deviga sveda. Mi faros tamen plu unu redakton en [[Sveda lingvo en Finnlando]] Klasike oni diras, ke la svedia sveda kaj la finnlanda sveda estas kiel la brita angla kaj la usona angla. Pri vere granda parto tio certe estas tute realisme dirita. La gramatiko estas preskaŭ sama, same kiel en la kazo de la brita kaj usona angla. En la vortaro estas inter la svedia kaj finnlanda sveda iomete pli diversecoj ol inter la brita kaj usona angla. En la prononco la diverseco estas klare pli granda ol en la skribaĵo, sed ĉar la diverseco estas precipe en la intonacio, ĝi ne multe malhelpas la komprenon inter la du lingvaj variantoj - same kiel en la kazo de la brita kaj usona angla. Tamen en la finnlanda sveda mankas aspiro de k, p kaj t. En vere multaj kazoj ekzistas anstataŭ tia longa k, p aux t, kiuj estas tipaj al la finna - tia eco estas fremda al la svedia sveda, sed normale ĝi ne malhelpas la komprenon. La diferencoj inter la finnlanda kaj svedia sveda peris kaj la influo de la finna kaj tio, ke ne aranĝis ĉiuj samaj ŝangxoj kiel en la svedia sveda. En la finnlanda sveda mankas tonaleco - normale en la sveda la vortoj axel (ŝultro) kaj aksel (akŝo) diferencas kun si aliaj laŭ la melodio, sed en la finnlanda sveda ne estas tiu diferenco. Esceptoj estas iuj vere arkaiaj finn-svedaj dialektoj en kamparo de la svedparolanta Ostrobotnio - ili povas esti malfacilaj kompreni por la svedoj kaj eĉ por la aliaj svedlingvaj finnlandanoj. Ekzemple en la dialekto de Närpes ekzistas tri gramatikaj kazoj kiel en la germana. Tian dialekton uzas ekzemple Ida Asplund en iuj el siaj kantoj. La alanda sveda estas kompromiso inter la finnlanda sveda kaj la svedia sveda. En Svedio oni iam humure uzas pri la finnlanda sveda la vorton muminspråk (muminlingvo). Tiu esprimo iĝis, kiam en Svedio televide aperis serio pri mumintroloj, kie la svedlingvaj voĉaktoroj estis finnlandanoj kaj tial parolis finnlandan svedan. La svedaj rigardantoj komprenis la grandan plejon el la parolado de Mumin-figuroj sed miris pri ilia stranga prononco. En norda Svedio la sveda en finnpleja areo kiel Haaparanta kaj Komunumo Övertorneå havas iom da samajn trajtojn kiel la finnlanda sveda. --urpola je 2026-03-08 == Elkorajn dankojn == Mi volas esprimi mian feliĉon scii ke ekzistas homoj kiuj vere kontribuas kun Esperanto kaj Esperanta Vikipedio. Mi verdire sentas mian koron eksplodi pro la amo kiun mi verkas artikolojn ĉi tie kaj pri la apogo de veraj sinceraj batalantoj tiel kiel vi. Ricevu fortan ĉirkaŭbrakon pro ĉiuj viaj klopodoj. [[Uzanto:Claudio Pistilli|Claudio Pistilli]] ([[Uzanto-Diskuto:Claudio Pistilli|diskuto]]) 23:27, 4 mar. 2026 (UTC) : {{s}}. Estas pena laboro detektive spuri bonan argumentadon por ĉiuj fotoj pri kiuj povas ekesti duboj, sed jes estas la ideo ne simple tujforĵeti ĉion se oni ne jam kontentas pri la kvanto kaj kvalito de la argumentado, sed sencas alvoki laŭeble en tiuj kazoj plibonigi la kvanton kaj kvaliton de la argumentado - se tio eblas, kompreneble, alikaze forigo ankaŭ estas akceptebla. Vi vidis, ke mi hodiaŭ traktis la dosierojn 1 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Jakobo de Edesa.png|Jakobo de Edesa]], 2 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:dosiero:Klodjo Albino (147-197).png|Klodjo Albino (147-197)]], 3 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Konstanteno la 3-a (361-412).png|Konstanteno la 3-a (361-412)]], 4 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Hostiliano, c. 230-251, Romia Imperiestro.png|Hostiliano, c. 230-251]] kaj 5 [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:Dosiero:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Filipo la 2-a (Makedonio)]] - pri tiuj la argumentado devus esti sufiĉa. Sed mi ne scias ĉu mi morgaŭ ankaŭ sukcesos pri savo de 2 aŭ 3 dosieroj, kaj ne scias ankaŭ kiom da tempo restas, ĝis iu alia administranto eble pli draste forigas ĉiujn ceterajn. Sed forigoj, aparte de dosieroj, ne apartenas al la ŝatataj administraj taskoj. Tial povas esti ke ankoraŭ estas bona ŝanco savi ĉiujn pri kiuj kunskrapeblas sekveblaj informoj pri eldono antaŭ 100 jaroj aŭ morto de konata kreinto plej bone antaŭ 100 jaroj, kaj en EU fakte sufiĉas 70 jaroj post morto... Se vi havas aŭ povas kunskrapi bonan argumentadon pri plia dosiero, nepre faru tion kaj indiku ĝin al mi, tiam mi povas rigardi vian argumentadon kaj povas pli facile forpreni la ŝablonon pri tujforigo ol kiam mi mem devas elfosi ĉiujn detektivajn detalojn... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 23:50, 4 mar. 2026 (UTC) ==Kontraŭrajtaj dosieroj== [[Dosiero-Diskuto:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Ĉi tie]] vi menciis, ke "malmultaj administrantoj trovas tempon por vere forigi ilin, aŭ pli bone por mem enketi ĉu la argumento pri neceso de forigo konvinkas lin aŭ ŝin, kaj nur forigi kiam li aŭ ŝi estas konvinkita pri la forigo". Pri kio, laŭ vi, vi devas konvinkiĝi? Ĉu manko de pruvo de laŭleĝeco ne estas memevidenta? Aŭ ĉu vi ne komprenas, ke pruvo de laŭleĝeco estas respondeco de la alŝutanto? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:06, 6 mar. 2026 (UTC) {{re|Arbarulo}} Vi pravas el formala vidpunkto, ke dosiero kun nesufiĉaj informoj povas tuj forpreniĝi. Sed ĉi tie temas parte pri dosieroj, kiuj estas tute utilaj kaj bonordaj en Vikipedio, ĉar signife pli aĝaj ol 100 jaroj, nur ke la alŝutinto ne sukcesis sufiĉe konvinke pruvi tion. Ekzemple la [[:Dosiero:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Filipo la 2-a (Makedonio)]], presita reproduktaĵo de [https://www.posterazzi.com/philip-ii-of-macedon-n-382-336-b-c-king-of-macedon-359-336-b-c-stipple-engraving-english-1807-poster-print-by-granger-collection-item-vargrc0007044/ de nekonata presisto publikigita en 1807] - pluraj kopioj cirkulas en la interreto, ĉiuj estas [[publika havaĵo]] pro la aĝo de la origina reproduktaĵo. Viaj protestoj aspektas kvazaŭ la tujforigo anstataŭ iom-post-ioma revizio kaj tiam forigo punus kaj dolorigus la alŝutinton, sed fakte ĝi domaĝas la projekton kaj ĝenas la forprenantan administranton, se tiu ne investas ĉiam ankoraŭ privatan tempon por serĉi laŭeble bonan anstataŭaĵon. Pri [[:Dosiero:Filipo la 2-a (Makedonio).jpeg|Filipo la 2-a (Makedonio)]] tutsimila bildo ne ekzistus en la komunejo, oni povus anstataŭe meti iun tute alian bildon kiun la forprenanta administranto devas mem elserĉi, sed pri iuj sen bona argumentado forigendaj, sed kun dokumentita pruvo facile teneblaj bildoj ne estas bonaj anstataŭaĵoj, kaj vere la forpreno tute ne sencas SE iu pretas esplori la fonton kaj pretas pruvi ke bildo vere senkonteste estas pli ol 100-jara. Pri bildo de 1807 tio estas nekontestebla. ĈU iu iam havos la tempon fari tion estas la demando, mi nun povis sukcese esplori pri 5 bildoj, eble antaŭe jam pri 1-2, mi eĉ ne havas nottaglibron pri tiuj agoj, kaj ne garantias ĉu mi entute ankoraŭ povos savi 1, 5 aŭ 10 pliajn - tial mi urĝe alvokas al la alŝutinto laŭeble multajn kazojn de malnovaj bildoj mem trovi kaj dokumentigi, ĉar certe la forigo de la aliaj iam okazos. Nur mi konscias se mi nur sukcesas pri kvin sondadoj en unu tago, la alŝutinto eble povas sukcesi pri 10, ne pri ĉiuj en du horoj, tial mi pensas ke laŭvorte "tuj" forigi estus tro hektike. Nur pro tio mi nun ne hektikas. Sed mi tute konsentas kun vi, ke la aliaj dosieroj kiujn vi proponas por tujforigo, estas altgrade dubindaj, kaj garantiite ne ĉiuj estos pruveble pli ol 100-jaraĝaj. Tial mi lasis ilin en la ujo pri ebla "tujforigo", kaj fidas pri tio ke kvankam ĝi estas rubujo ni kutime nur malplenigas la rubujon ĉiun monaton aŭ ĉiujn du. Do vi pravas el formala vidpunkto, sed tiu vidpunkto estas pli detrua ol estas saĝe, kaj vi pravas ankaŭ en parto de la dosieroj tute konkrete - sed sencas tion detale esplori kaj revizii antaŭ forigo, ĉar kvankam oni ankaŭ povas fari tion post forigo, tiam estos multe pli malpraktike fari. Mi certas ke ne estas danĝero pri jura verdikto kontraŭ la esperanta vikipedio se tiuj bildoj ankoraŭ atendas celatan revizion tri aŭ ses tagojn, tri aŭ ses semajnojn - nur gravas ne entute forgesi ilin. Tial fakte vi pravas pri tio marki ilin kiel altgrade dubindaj, pro tio ke vere la dokumentado ĝis nun estas manka, kaj eble eĉ estas pli sobra via propono simple tuj forĵeti ilin kaj ne atenti pri vakuoj kiuj restos en tekstoj - tio kompreneble estas multe pli tempoŝpara ol longe esplori. Sed baze mi estas konvinkita ke nia tasko de vikipediistoj estas peni laŭeble ne tro facile forĵeti materialon de kontribuantoj, se klaras ke la materialo estis bonintence alŝutita/aldonita, kaj la kritiko nur celas formalaĵon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:18, 8 mar. 2026 (UTC) ::Via revizio estas tre bonvena, se vi faros ĝin. Ankaŭ eventuala revizio de la alŝutinto estas bonvena. Sed vi havas multajn eble pli valorajn aferojn por fari, kaj ĝis nun la alŝutinto montris nenian indikon de kunlaboremo, sed rekte mensogis al la vikipedia komunumo aldonante ŝablonojn, pri kies vereco li evidente faris nenian kontrolon. Prenu en konsideron, ke temas pri centoj da dosieroj, kaj eĉ marki ilin por tujforigo estas signifa tempinvesto. Prenu en konsideron ankaŭ, ke la plejparto de la bildoj, eĉ se ili montriĝos laŭleĝaj, ne estas tre utilaj. Ekzemple, ne havas multe da utilo pene savi tiun bildon de Filipo faritan en 1807, kiam oni povus uzi aŭtentike antikvan bildon kiel [[:commons:File:Philip II of Macedon CdM.jpg]]. ::Ĉu vi povas promesi, ke se post racie atendebla tempo (ni diru ekzemple ses semajnoj) se nek vi trovos tempon nek Claudio trovos intereson revizii la dosierojn, vi forigos ankaŭ la nereviziitajn? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:11, 8 mar. 2026 (UTC) :::Absolute jes. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:14, 8 mar. 2026 (UTC) ::::Mi hodiaŭ antaŭtagmeze metis 3 bildojn por forigo je la 10-a horo vespere je grenviĉa tempo, do dum la sekva horo ([[dosiero:Qizil.png|14ra]] [[:dosiero:Anastazio la 1-a (430-518) 1.png|1]], [[dosiero:Qizil.png|14ra]] [[:dosiero:Antikva Romio.png|2]] kaj [[dosiero:Qizil.png|14ra]] [[:dosiero:Batalo de Abrito (251).png|3]]), kaj samtempe dokumentigis [[dosiero:Verde.png|14ra]] [[:dosiero:Zenono kaj Bazilisko.png|unu]] ankoraŭ ne markitan, kiu do povos resti. Supozeble vi jam vidis tion. Se ne: La limhoro jam preskaŭ pasis, tute klaras ke ili estos for post 45 minutoj, se vi volas vi povas ankoraŭ rerigardeti ilin antaŭ ili estos for. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:17, 8 mar. 2026 (UTC) == Finnlanda kaj svedia sveda == [[Uzanto:Moldur]] pravis en tio, ke mi troigis la diferencon inter la finnlanda kaj svedia sveda. Plejparte ili estas preskaŭ kiel la britia kaj usona angla. Sed estas esceptoj en kamparo de svedparolanta Ostrobotnio. Tiun kanton mi ne povas kompreni kvankam mi lernis la devigan svedan: https://www.youtube.com/watch?v=uhNHQe1_r9g. Mia amikino, kies edzo, kiu estis el kamparo de svedparolanta Ostrobotnio, diris, ke en popollernejo (https://eo.wiktionary.org/wiki/folkskola / https://eo.wiktionary.org/wiki/kansakoulu) la unua malfacileco por li estis tio, ke estis malfacile kompreni la instruiston, kiu parolis kiel svedparolanta helsinkano aux turkuano. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-15115-85|&#126;2026-15115-85]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-15115-85|diskuto]]) 15:15, 9 mar. 2026 (UTC) :En hejmdialekto de edzo de mia amikino estas ekzemple tri gramatikaj kazoj. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-15115-85|&#126;2026-15115-85]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-15115-85|diskuto]]) 15:20, 9 mar. 2026 (UTC) La devon oni apogas kaj malapogas nuntempe precipe ideologie: iuj admiras pri gxi sed aliaj spertas mensan angoron kaj senton de nacia humiligo. Antaŭe la devon oni apogis kaj malapogis ankaŭ pedagogie. En la finnlanda publiko la devigeco de la lerneja sveda estas afero, pri kiu diskuto fortigas kaj poste plejparte silentas en cikloj proksimume 15 - 20 jaroj. Diskuto pri gxi estis forta en la unua duono de la 1970-aj jaroj, en la unua duono de la 1990-aj jaroj kaj en la dua duono de la 2000-aj jaroj kaj en la unua duono de la 2010-aj jaroj. En la lastaj jaroj, la tabuo ĉirkaŭ rezisto kontraŭ deviga sveda lingvo kreskis. Kvankam Kuusamo apartenas al la provinco Norda Ostrobotnio, ĝiaj pejzaĝoj kaj la naturo estas verege diversaj ol tipe en Ostrobotnio, kiu estas konata pri ebenaj kampaj pejzaĝoj, malgranda nombro de lagoj kaj en la finnlanda vidpunkto grandaj riveroj, kiu malrapide fluas al Botnia Golfo – tia pejzaĝoj estas en la nunaj oficialaj provincoj Ostrobotnio, Suda Ostrobotnio, Meza Ostrobotnio kaj plejparto el Norda Ostrobotnio. == Vidu == https://eo.wiktionary.org/wiki/saksalainen_y [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 19:11, 11 mar. 2026 (UTC) Mi diskutis kun finna spertulo pri la lingvoinstruo. Ri diris, ke mi apartenas al la lasta generacio, al kiu la svedan oni parte instruis la svedan pedagogike - la instruado estas nun ecx pli malforta ol en miaj lernejaj tagoj. Krome ri klarigis, ke kvankam la svedinstruo ne ankaux en Jyväskylä ne estas kiel en Vaasa, ne en Jyväskylä la instruo ecx nun estas la malpli bona - en multaj maricxaj komunumoj oriente la sveda estas tute simbola lernfako speciale nun, kiam ne ecx la cxiuj instruistoj de la sveda ne multe konas la svedan kaj ili komprenas la realon kaj la testoj estas facilaj == Yrjö Karilas == Yrjö Karilas/Karlsberg estis ekstreme talenta, multe pli talenta ol liaj pli maljunaj samlernejanoj kaj tiel soifa je scio, ke la scioj instruitaj en la lernejo, kiel ekzemple la finna, la sveda kaj la germana, matematiko, historio, geografio, ktp., ne sufiĉis por li, sed li devis akiri pliajn informojn pri lernejaj fakoj ekster la lernejo. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 12:20, 15 mar. 2026 (UTC) Saluton. Mi parolis kun Jorma Nieminen. Li diris, ke estas vere stranga signifo, ke Jorma estas peniso. Fakte, Jorma estas Jeremia, eminenta israela profeto. En [[Itse valtiaat]] en 2002, kiam Sauli Niinistö anoncis, ke li forigxos el la pozicio de la ministro pri eksteraj aferoj, Lipponen ploris. Erkki Tuomioja ridis. Ben Zyskowicz demandis: "Cxu vin amuzas la doloro de Lipponen?" Tuomioja respondis: "Ho, jes. Doloro de Lipponen produktas por mi multe pli sadisma gxuo." Zyskowicz diris: "Ho Erkki. Vi estas tute malsana." Tuomioja diris: "Eble. Sed do nirvane malsana." --aldonis, sen subskribo, IP-adreso ~2026-16720-35 je 10:48, 17 mar. 2026 <small>- la konto {{uzanto2|Urpola}}, ankoraŭ uzita ĉi-matene en vikivortaro jam estas ŝlosita ĝenerale: 08:19, 17 mar. 2026 uzanto ''Count Count'' ŝanĝis la staton por tutprojekta konto "Uzanto:Urpola@global": ŝlosita kaj malaktivigita (kun noto: Transvikia misuzo - sekve de la plej nova raporto ĉe [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_sysops%2FRequests&diff=30269368&oldid=30268941])</small> == Suĝoŭo (Anhujo) == Estas pluraj veroj, ja via skribo veras, samtempe mia kontraŭa vero jen estas: * Suĝoŭo ne meritas la o-finaĵon, ĉar nek estas provinca sidejo, nek kongresejo de Esperanto, ktp. Nuntempe Ĉinio havas ĉirkaŭ 20 provincajn ĉefurbojn, tiom da estas normala nombro, ili meritas o-finaĵon. Suĝoŭo apartenas al la tria urboklaso kun 300 similaj urboj. Ili ne ricevu o-, ĉar tio estus absurda. --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 14:28, 17 mar. 2026 (UTC) :Vi pravas: Ili '''ne ricevas novajn esperantigojn''' kun o-finaĵoj. Sed se ili jam havas tiun nomon en PIV, Reta Vortaro, la poŝatlaso de 1971, en la verkaro de Ludoviko Zamenhof aŭ de Esperanto-literatura verko milope disvendita el Pekino, tiam jam estas, kaj tiam ne necesas "el vikipedio" korekti vortarojn, atlason kaj nian literaturon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:52, 17 mar. 2026 (UTC) Kial mia uzantonomo Urpola estas blokita? Mi june diris al [[Aarni Virtanen]], kiulogxis en sama [[Kypärämäki|loĝareo]] kaj estis en sama lernejo, ke mi volus esti ''uomo universale''. Li diris, ke interese sed ke tio ne eble plu estas realisme. Ekzistas do multe da scio kaj sciencaj kampoj ktp.. Mi versxajne troigis en la artikolo [[Yrjö Karilas]]. Mia patro diris, ke Aarni supozeble pravas, sed estas ankoraux eble estas mulflanke scianta homo. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-17456-00|&#126;2026-17456-00]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-17456-00|diskuto]]) 21:10, 20 mar. 2026 (UTC) :Nun la artikolo [[Sveda lingvo en Finnlando]] inkludas proksimume bonajn sciojn pri la afero. Cxu lau vi gxi estas bona? [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-17456-00|&#126;2026-17456-00]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-17456-00|diskuto]]) 23:08, 20 mar. 2026 (UTC) == Lestadianismo en Finnlando == En la najbareco de mia infana hejmo [[Kypärämäki|ĉi tie]] antaŭe loĝis lestadiisma familio kun 16 infanoj. Mi ne scias, kiun branĉon de la lestadiismo ili apartenis, sed verŝajne konservativajn lestadiistojn, ĉar en Ĵyväskylä estas tiel malmulte da aliaj lestadiistoj. Iu en tiu domo dormis en vestkonservocxambro. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-18014-78|&#126;2026-18014-78]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-18014-78|diskuto]]) 16:06, 22 mar. 2026 (UTC) ==Artikolo de la monato== Saluton. Mi reagis en [[Vikipedia diskuto:Artikolo de la monato/2026]], sed la debato tie ĉesis sen rezulto. Mi ne favoras la ripeton per Aŭstrio (kio ĉiuokaze povus reveni junie), kaj proponas anstataŭe [[Graz]], sed ankaŭ estas la aliaj kandidatoj [[Futbalo]], [[Lajsana albatroso]] ktp. en la koncerna paĝo de propono ja aperas Aŭstrio por du monatoj, ĉu tiu estis la fina decido?--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 19:00, 22 mar. 2026 (UTC) :Saluton. En [[Vikipedio:Proponoj por legindaj artikoloj]] estas, inter aliaj, propono por legindigi [[Vikipedio:Proponoj por legindaj artikoloj#Graz|Graz]], kio estas nepra kondiĉo por elekti ĝin kiel sekva Artikolo de la monato post [[Aŭstrio]], ĉio rilate al venonta UK. Ĉar tion oni planis tro urĝe oni ne povos atendi sufiĉan tempon kaj ĉion oni devos fari antaŭ la monatfino. Se vi bonvolas voĉdoni, tio ege helpos. Dankon.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 09:43, 26 mar. 2026 (UTC) ::Mi ĵus konstatis, ke en [[Graz]] oni diris nenion pri la UKo. Do, mi aldonis "En Graz okazos la [[UK 2026|111-a]] [[Universala Kongreso de Esperanto]] (UK) ekde la 1-a ĝis la 8-a de aŭgusto 2026." Ĉu ne indus aldoni tion ankaŭ al la resumo en Artikolo de la Monato? Mi ne scias fari tion. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:29, 1 apr. 2026 (UTC) :::{{re|Kani}} La resumo de la ADLM jam ekde frumatene la 1-an de aprilo tekstas "Graz [grac], gastiganta urbo de la ĉi-jara UK 2026, estas la ĉefurbo de ...". Pri tio pensis Sj1mor. Do la UK estas en plej elstara loko de la resumo, tuj en la unua frazo. Tio elstareco estas bona. La resumon redakti ne estas miraklo: Eblas iri al [[Vikipedio:Artikolo de la monato]], tiam premi la ligilon "04. Aprilo" tie kaj redakti. Sed vi pravas: Sj1mor ne pensis pri tio ankaŭ enplekti la informon en la artikolo "Graz" mem kaj ankaŭ mi kaj ĉiuj aliaj ne jam pensis pri tio. Nun jam ĉio laŭ mi bonas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:10, 2 apr. 2026 (UTC) ::::Stulte mi ne rigardis la komencon. Nu, ĉio en ordo. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:46, 2 apr. 2026 (UTC) == Help == Hello, I need help to improving [[Gazaa genocido|this]] article I recently created. [[Uzanto:جودت|جودت]] ([[Uzanto-Diskuto:جودت|diskuto]]) 18:54, 26 mar. 2026 (UTC) Maljunulo el [[Muurame]] skribis, ke li sugestis, ke bibliotekoj marku, kiuj DVD-oj havas finnajn subtekstojn - li klarigis, ke li pruntis DVD-ojn de la biblioteko kaj havis problemon: "Mi ne komprenas la lingvon de Berlino, Londono kaj Parizo. Mi komprenas nur la finnan kaj iom da sveda. Mi nur iris al bazlernejo kaj faklernejo, ĉi-lasta instruis iom da sveda sed nenian anglan, germanan aŭ francan. Mi pensis, ke la DVD-oj havas finnajn subtekstojn, sed ili ne havis." Iu tiam diris, ke tiuj DVD-oj havas subtekstojn, kiujn oni povus elekti, kaj mi scivolas, ĉu ĉiuj DVD-oj en la biblioteko de Muurame havas finnajn subtekstojn. ==Du notetoj pri stilo== Du atentigetoj, sen rilato unu al la alia: - La unua litero de scienca nomo ĉiam estas majuskla. - Laŭ la nuna stato de [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj]], "Esperantigoj de nomoj el kategorioj, ĉe kiuj oni kutime uzas Esperantigojn ankaŭ estas permesataj (eĉ se temas pri nova Esperantigo). Tiaj kategorioj estas ekzemple nomoj de . . . renesancaj humanistoj, kiuj latinigis siajn nomojn" kaj supozeble ankaŭ mezepokaj eŭropaj intelektuloj, kiuj latinigis siajn nomojn. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:42, 27 mar. 2026 (UTC) ===Kaj tria=== - Denove laŭ [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj]], "Majusklaj estu ĉiuj unuaj literoj de propra nomo, escepte de enaj konjunkcioj, prepozicioj kaj artikoloj". --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:42, 29 mar. 2026 (UTC) {{re|Arbarulo}} Pri kio vi ekzakte aludas? En la interna ligilo mi legas multon pri [[personaj nomoj]], de realaj kaj ankaŭ fikciaj personoj. Ke "''Hary poter"'' aŭ ''"Pipi ŝtrumpolonga"'' estus stranga minuskligo de dua vorto de "persona nomo", ne grave ke inventita nomo de fikcia persono, estas ekster diskuto. Krome mi en la ligita paĝo precipe vidas la jenan rekomendon pri plurvortaj verko-titoloj: {{citaĵo|Ĉe plurvortaj verko-titoloj kelkaj kulturoj kutime majuskligas la komencajn literojn de ĉiuj vortoj krom la plej malgrandaj (artikoloj, konjunkcioj ktp.) En Esperanto pli konvenas majuskligi nur la unuan komencliteron: ::'''[[Kredu min, sinjorino!]]''' (kaj ne ''Kredu Min, Sinjorino!'') * Esceptas se la verkotitolo estas fremdlingva, aŭ se esperantlingva verko jam havas plurmajusklan nomon: [...], '''[[Plena Vortaro]]'''}} -- [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:55, 29 mar. 2026 (UTC) :Mi aludas al [[Diskuto:Universitata Malsanulejo de Gento]], kie vi "toleris" la majusklan titolon nur pro specialaj kialoj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:13, 29 mar. 2026 (UTC) Hm, vi scias ke mi lernis Esperanton 13- kaj 14-jara, kaj mi denaske devenas el kulturo germanlingva, kie oni amase majuskligas ĉiun subjekton, simple ĉar en la germana la komenca majusklo estas tio kio en Esperanto estas la o-finaĵo. Mi samtempe lernis Esperanto, la anglan kaj francan, iom pli poste ankaŭ la hispanan kaj italan, kaj komprenis ke ne ĉiuj lingvoj majuskligas ĉiujn subjekton, kaj ankaŭ ne majuskligas ĉiun vorton en titolo. Ankaŭ 13-jarulo tuj komprenas ke estas diferencoj inter la lingvoj: ke anglalingvanoj majuskligas multe pli da vortoj en titoloj ol franc- kaj itallingvanoj, kaj oni konsilis al mi en Esperanto pli kopii la franc- aŭ itallingvan modon ol la angla- aŭ germanlingvan, do aŭtomate majuskligi nur tiujn vortojn kiuj estas komence de frazo aŭ estas personaj nomoj, kaj krome pripensi ĉu estas aparta kialo majuskligi titolon aŭ vorton. Aparta kialo povas esti ke utilas majuskligi unuan vorton de titolo entute, kiel en ''Kredu min, sinjorino!'', aŭ ke oni videble vidas presitan titolon, kie klare estas majusklaj vortoj, kaj ĉiuj konas tiun titolon, kiel ''Plena Ilustrita Vortaro'' aŭ ''Akademio de Esperanto''. Ĉe simplaj vortoj same kiel en titoloj. Do la lingvosento, kiun mi internigis kiel 13-jarulo, diras ke la vorto [[Insula hospitalo]] ĝustas en tiu formo, kaj ke la universitata hospitalo en la flandra urbo Gent fakte havus titolon [[Universitata hospitalo de Gento]] esperante, hôpital universitaire de Gand france kaj Ospedale universitario di Gand itale ... ĝi estus nur unu specifa hospitalo de Gento, kiel la urbocentra hospitalo, la havenokvartala aŭ la pediatria. Mi scias ke angloj, germanoj, kaj influite de ili ankaŭ iuj aliaj ĝermanlingvanoj kiel svedoj kaj nederlandanoj foje iom pli da vortoj majuskligas. Mi scias ke la Balta Maro, Nigra Maro kaj Azova Maro aperas en PIV en tiu formo kaj tial rajtas konsideriĝi "kvazaŭ propra nomo", sed same certas ke mia blanka aŭto aŭ mia nigra pantalono ne aperas en PIV kaj garantiite ne estas personaj nomoj Blanka Aŭto de Thomas kaj Nigra Pantalono de Thomas, sed simple estas iuj objektoj, kaj la diversaj hospitaloj de Gento ankaŭ estus baze nur objektoj (kaj ankaŭ klare ne estas en PIV, aŭ havus longan artikolon en Monato, aŭ estus tutmajuskla libro Universitata Hospitalo de Gento en la UEA-libroservo), ankaŭ se pliaj el ili ricevas esperantan vikipedian titolon... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:01, 29 mar. 2026 (UTC) :Laŭ mia kompreno de "propra nomo", kaj ankaŭ mia kompreno de [[Vikipedio:Titoloj de artikoloj]], "Balta Maro", "Universitata Hospitalo de Gento" ktp. estas propraj nomoj ne "kvazaŭ propraj nomoj". Ĉu vi volas diri, ke vi pensas, ke "propra nomo" estas io alia? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 23:13, 29 mar. 2026 (UTC) :Se laŭ vi ili ne estas propraj nomoj, kial vi majuskligas la unuan vorton? Kaj mi petas vin kontroli skribajn esperantajn fontojn. Laŭ mia memoro mi neniam vidis tian majuskligon (unua vorto jes, sekvaj ne) krom en verktitoloj, nek trovis ĝin en kelkaj fontoj kiujn mi ĵus kontrolis. Mi suspektas ke ĉe via lingvosento aŭ tiu de viaj instruintoj efikis [[:de:Hyperkorrektur|trokorekto]]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 00:25, 30 mar. 2026 (UTC) == Forigpeto 3 paĝoj == * [[MediaWiki:Watchdetails]] * [[MediaWiki:Wlhideshowbots]] * [[MediaWiki:Wlhideshowown]] Centra peto forigi ne-plu-aktualan-aĵon: [[phab:T234776]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 18:02, 30 mar. 2026 (UTC) {{re|Taylor 49}} {{farite}} [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:55, 30 mar. 2026 (UTC) == Pliaj finnaj temoj == Ĉar vi estas kuracisto, mi petas, ke vi legu: https://eo.wiktionary.org/wiki/valel%C3%A4%C3%A4k%C3%A4ri [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 15:42, 1 apr. 2026 (UTC) : Mi ne vidas problemon en tio, nur ĝustigis unu gx al ĝ. TP ''' Pikku Kakkonen/ Buu klubben ''' Ĉu en la artikolo [[Pikku Kakkonen]] povu esti rubriko "vidu ankaŭ" kaj sub ĝi "[[BUU-klubben]], samtipa svedlingva finnlanda programo?" Ĉu en la artikolo [[BUU-klubben]] povu esti rubriko "vidu ankaŭ" kaj sub ĝi "[[Pikku Kakkonen]], samtipa finnlingva finnlanda programo"? [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 16:08, 1 apr. 2026 (UTC) :Jes, farite. TP (17:29, 1 apr. 2026) [[tago de svedeco (Finnlando)]] [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 16:15, 1 apr. 2026 (UTC) : La teksto estis artikola "orfo", ĉar malpli ol 4 paĝoj montris tien. Nun estas en ordo. Mi kreis novan mikro-ĝermon [[Peter Nyman]], kiu tamen ankoraŭ estas artikola "orfo". Eble vi havas ideon kiel eblus ankoraŭ 3 paĝojn ligi teien (diskutpaĝoj kiel tiu ĉi ne kalkuliĝas). [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:29, 1 apr. 2026 (UTC) [[Kyösti Karjula]] mencias kiel religio evangeli-luteranismon. Pli realisme: konservativa lestadianismo (gxi apartenas oficiale al [[Evangeli-luterana Eklezio de Finnlando]], sed gxiaj konditoj pri ekzemple [[bapto]], [[eŭkaristio]] kaj [[absolvo]] ne estas praktike luteranaj. Krome ili havas proprajn diservojn, praktike propran eklezion kaj proprajn ekleziojn. La rilato de la movado kun la Evangelia Lutera Eklezio estas nuntempe pure formala. Tial, estus pli logike listigi la konservativan Laestadianismon kiel la religion de Karjula. Speciale en la 1960–1980-aj jaroj, kiam la instuo kontraŭ la kontraŭkoncipo estis pli forta ol antaŭe kaj poste, multaj konservativaj lestadianoj kredis, ke virino, kiu uzis kontraŭkoncipon kaj tial ricevis pli malmulte da infanojn, aŭtomate iras al infero kaj tie unue aŭdas koleregan krion de Dio "kie estas tiuj infanoj, kiujn mi donis al vi?" kaj ploron de tiuj infanoj, kiuj ne naskiĝis kaj poste ŝi devas naski tiujn infanojn infere. Ekzemple la konservativa lestadiana predikanto Pauli Korteniemi en sia prediko en suviseurat en 1982 diris[[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 19:53, 1 apr. 2026 (UTC) :Multaj luteranaj teologoj taksas kiel tute for-fermita la penson, laŭ kiu en infere naskiĝus infanoj. [[Uzanto:Oksettava örvelö|Oksettava örvelö]] ([[Uzanto-Diskuto:Oksettava örvelö|diskuto]]) 19:58, 1 apr. 2026 (UTC) Mi petas, ke vi plu unufoje legu [[sveda lingvo en Finnlando]]. Laux pri tio konanta mi pravas en tio, ke la deviga sveda ekzemple en [[Vaasa]], [[Raseborg]] kaj [[Loviisa]] estas praktike tute alia lernfako ol ekzemple en [[Taivalkoski]], [[Suomussalmi]] ktp. kaj cxar la deviga sveda ekzemple en la kamparo de [[Kainuu]] kaj [[Koillismaa]] estas tute simbola, formala fako (en tiulokaj vilagxaj bazlernejoj ecx la instruistoj ne praktike povas diskuti svede), el tiuj lokoj tiuj junuloj, kiuj iras universitaten, devas komenci la lernadon de la sveda praktike tute komencante. https://eo.wiktionary.org/wiki/Ura#finne Mi petas, ke vi vidu: https://eo.wiktionary.org/wiki/Atlantti :Tiuj notoj alvenis, kiam mi estis for en vojaĝo, kaj nun ili jam ne plu ŝajnas al mi esti traktendaj. Kaj ne, kiam mi havas malmultan tempon, mi koncentriĝas pri vikipedio kaj ne ankoraŭ dividas mian tempon por rigardi paĝojn en vikivortaro aŭ en aliaj projektoj de la vikia projektofamilio. Se iu havas la impreson, ke iu projekto de la vikia projektofamilio havas draste tro malmultajn laborantojn, tiam oni povas diskutigi tion en la ĝenerala diskutejo de vikipedio kaj provi varbi pliajn agantojn por tiu projekto, sed ĝis tiam mi nur rigardos aliajn branĉojn se foje mi vere havas tro da tempo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:59, 26 apr. 2026 (UTC) ==Universala Kodo de Konduto== Nu, finfine mi faris peton al la komitato pri la Universala Kodo de Konduto pri la aferoj de la ruĝaj ligiloj. Mi ne volus, sed mi sentas min devigita al tio pro daŭraj forigoj de ligiloj kaj prezentoj de via interpreto de ruĝaj ligiloj kvazaŭ ĝi estus intencata de la personoj, kiuj kreis ilin. Sube estas la oficiala anglalingva sciigo por plenumi la postulojn de la komitato. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 01:46, 6 apr. 2026 (UTC) Hello {{<includeonly>safesubst:</includeonly>PAGENAME}},<br> You are named in a recently filed request to the [[:m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]]. Please review the request at [[:m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Cases/2026/Redlinkphobia imposed without consensus on Esperanto Wikipedia]]. You are requested to enter your statement and any other material you wish to submit, so that the U4C can get a better overview of the situation. All writing should be complete, but also as concise as possible. Please ensure that you make all comments in your own section and in the discussion section only. If the U4C makes a decision, this will be binding for you and so your participation is recommended. Please do not reply here, but on the linked case page, or on the associated talk page. If you would like to contact the U4C directly, you will find an e-mail address [[:m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee#How to contact U4C|here]]. Please use the email only if privacy is necessary (e.g. personal information). :Mi vidas ke vi ankoraŭ intencas insisti pri la afero. Tamen via argumento ŝajnas ankoraŭ esti, ke tolero de longdaŭraj ruĝaj ligiloj estas logike malebla. Tio estas malpruvebla, mi dirus eĉ jam malpruvita, kaj solvos nenion. :Via konkluda aserto "«Red links» are linked to «the desire to turn them blue», they are not meant to be collected as such, the more the better" ne estas tute eksplica, sed mi komprenas la rezonadon jene: (unu) funkcio de ruĝa ligilo estas bluiĝi, sekve ruĝa ligilo, kiu ne bluiĝas, faras damaĝon. Tio estas mallogika. Estas kvazaŭ iu dirus, "funkcio de monumentoj estas memorigi la publikon pri famaj homoj; sekve, se la publiko forgesas pri iu homo, ĉiuj monumentoj de tiu homo estas damaĝaj kaj detruendaj". :Mi plurfoje atentigis ke aliaj vikipedioj fakte toleras longdaŭrajn ruĝajn ligilojn. Tio pruvas ke tolero estas ebla. Laŭ mia kompreno vi malakceptas tion pro du kredoj - vi pensas ke tolero nur okazas ĉe grandaj vikipedioj kaj vi pensas ke ĝi ne daŭras longe ĉar la ligiloj ĉiam bluiĝas ene de malmultaj semajnoj. Sed tion eblas empirie kontroli. Memoru nian "eksperimenton" pri metado de ligiloj al aliaj vikipedioj. Tio okazis antaŭ monatoj, kaj la ligiloj nek bluiĝis nek nigriĝis nek akuziĝis pri vandalismo. Vi povas kontroli ankaŭ mian normalan verkadon ĉe aliaj vikipedioj, kiu estas plena de ligiloj, kiuj nek bluiĝis nek nigriĝis nek akuziĝis pri vandalismo. Tio inkludas la latinan vikipedion, kiu estas signife malpli granda ol nia. Kaj vi povas kontroli mian specimenaron de ligiloj en kelkaj grandaj vikipedioj ĉe [[Uzanto:Arbarulo/Ruĝaj ligiloj]], kie ligiloj bluigitaj ene de kelkaj semajnoj estas malmultaj en la angla vikipedio, praktike neekzistaj ĉe aliaj grandaj vikipedioj. Vi povas kontroli en la sama specimenaro ke la absoluta nombro da ruĝaj ligiloj estas multe pli granda ol nia en ĉiuj vikipedioj, kaj ke la proporcio de ruĝaj ligiloj al totala teksto estas simila al nia en la hispana, franca kaj germana. Ŝajne vi jam akceptis surbaze de la empiriaj pruvoj ke aliaj vikipedioj ne nigrigas siajn ligilojn; bonvolu kontroli pli, kaj vi konstatos ke ili toleras ilin. :Se vi fakte volas ke ligiloj en nia vikipedio havu ian funkcion kiun ili ne havas en aliaj (ekzemple kiel lingvokorektilon), kaj volas meti limojn al ilia kvanto por optimumigi tiun funkcion, mi ja argumentos kontraŭe, sed ni povos diskuti tion. Aŭ se vi konstatis ke la tolero de ruĝaj ligiloj iel malutilas al la vikipedioj, kiuj praktikas ĝin, ankaŭ tio estas legitima argumento. Sed se vi nur volas insisti, ke ne eblas trakti ilin kiel aliaj vikipedioj konstateble jes traktas, tio povas nur krei pli da malpaco. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:48, 9 apr. 2026 (UTC) :Al la konkreta plendo - ke vi premadas forigi enhavon sen interkonsento - vi respondis ke vi ne "premadas forigi" la ligilojn, sed "substrekas dubon" pri ili. Mi ne komprenas la celatan distingon. Laŭ mia kompreno de la vorto "dubo", esprimi dubon pri ligilo estas diri, ke ĝi eble estas forigenda. Kaj ne estas interkonsento, ke iu ajn menciinda ligilo povas esti forigenda. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:59, 9 apr. 2026 (UTC) ==(sen titolo)== Nomi vomajxon kiel "yrjö" supozeble perigxas el la malafabla, deskriptiva fonetika prononco de la vorto. Cxu pri li oni povus fari esperantan vikipedian artikolon: https://fi.wikipedia.org/wiki/Sakari_Kiuru_(valokuvaaja) Li prezentis ankaux en dokumenta filmo pri konservativa lestadianismo. Li kreskis en konservativa lestadiana familio. Li rakontis pri sia familia fono: Ni estas 16. Mi estas la dua plej aĝa. Kelkaj naskiĝis post kiam mi forlasis la hejmon. Mi memoras, ke mia patrino estis terure laca dum tiaj oftaj gravedecoj. Iam oni uzas la vortojn pakkosuomi kaj tvångsfinska pri la deviga instruo de la finna por la finnlandaj svedaj denaskaj parolantoj. Tamen, ĝi ne estas tute simila fenomeno en ĉiuj aspektoj. Tio ŝuldiĝas al la diferenco en grandeco de la du lingvogrupoj. Pro tio multaj kredas, ke estas malkonvene rekomendi devigan svedan lingvon tiel, ke svedlingvanoj en Finnlando estas devigitaj lerni la finnan. Klare pli ol duono, en Uusimaa, ekzemple Helsinko kaj kontinenta parto de Origina Finnlando, ekzemple Turku, eĉ pli ol 80 % el la finnlandaj svedlingvanoj uzas ĉiutage ankaŭ la finnan lingvon. Deviga bazlerneja instruo de la finna por la finnlandaj svedlingvanoj, aliel ol deviga bazlerneja instruo de la sveda por la finnlandaj finnlingvanoj, apartenas al komunaj opinioj de la planantoj de la finnlanda bazlerneja sistemo jam ekde la 1960-aj jaroj. Ankaŭ la finnlanda svedlingvanoj mem ne disputas pri la deviga finna samece kiel la finnlandaj finnlingvanoj pri la deviga sveda. Praktike la instruo de la "alia enlanda lingvo" en la svedlingvaj lernejoj en la Finnlando estas klare pli amplekse ol en la finnlandaj finnlingvaj lernejoj. La svedlingvaj finnlandaj bazlernejanoj komencas la lernon de la finna normale jam en la dua lerneja jaro. Parto el la denaskaj parolantoj de la sveda en Finnlando, speciale en Uusimaa, estas praktike dulingvaj. Por tiuj lernantoj en iuj finnlandaj svedlingvaj lernantoj estas kiel alternativo de la normala porsvedlingvana instruo de la finna modersmålsinriktad finska (hejmlingvsimila finna), pri mallongigo sia nomo mofi, kiu estas instruo de la finna kiel alia gepatra lingvo. --forgesis subskribi la posedinto de tiutempa uzantokonto Penttihirv je 4 redaktoj de frumatene ĝis 17:45 horo je 8 apr. 2026 == Saltvik == Mi provis aldoni al la artikolo [[Saltvik]] mencion pri [[Orrdalsklint]]. Kial mi ne sukcesis? [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-22334-13|&#126;2026-22334-13]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-22334-13|diskuto]]) 10:43, 11 apr. 2026 (UTC) :Ah: estas tre simple: Vi aldonis <pre><!-- En Saltvik situas ankaux la plej alta loko de Alando, [[Orrdalsklint]]. == Referencoj == .. --></pre> :Kion vi aldonas inter la signoj "<code><nowiki><!--</nowiki></code>" kaj "<code>--></code>", ne estos videbla en la fina paĝa aspekto. Estas bone ke la ĉapitrotitolo "Referencoj" estas inter tiuj signoj, ĉar momente ne estas referencoj, sed estas bone ke jam estas la ĉapitrotitolo por la kazo ke iam ekestos referenco, sed por via roko estas grave ke oni jam nun povas vidi la frazon, do metu ĝin ANTAŬ la signoj "<code><nowiki><!--</nowiki></code>". Kompreneble, krome estas bone meti al la paĝofino la ŝablonon {{ŝ|ĝermo|Finnlando}} aŭ {{ŝ|ĝermo|geografio}}, SE temas nur pri 3-5 frazoj. Kaj krome mi nur nun vidis ke vere se oni redaktas anonime estas pli malfacile tajpi esperantajn literojn, sed por aliaj uzantoj estas tre tede ripari viajn x-kodajn straangajn esperanto-vortojn: tial konsideru ĉu vi povas supre en la redaktofenestro uzi la elekton "> Specialaj signoj". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:42, 12 apr. 2026 (UTC) :Cetere: Ankoraŭ unu konsilon pri la ŝablono {{ŝ|Informkesto monto}} en paĝo [[Orrdalsklint]]: Pri tiu ŝablono oni nur bezonas unu solan parametron "|regiono-ISO = FI" - estas bone kaj bele uzi almenaŭ tri indikojn "|regiono-ISO = FI" "|tipo1 = reliefo" "|zomo = 9", sed vi vidos, se vi ne metas la duan indikon nur la supra mapo aspektos iom malpli bela kaj sen la tria indiko la suba mapo ne estas ideale fokusita, ambaŭ statoj ne estas katastrofaj, sed se mankas la unua indiko "|regiono-ISO = FI" estas nur iu tre malhela mondmapo en kiu tute nenion eblas vidi. Do la unuan indikon necesas nepre ne forgesi. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:12, 12 apr. 2026 (UTC) == Enhavo == Eble mi faris ion malbone, sed en artikolo [[Miskolc]] ne aperas nun la Enhavo, ĉu vi povas helpi?--[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 08:51, 12 apr. 2026 (UTC) :{{re|Crosstor}} Bonvolu rekontroli ĉe vi: ĉe mi en artikolo [[Miskolc]] ĉio aspektas normale. Estus tre strange se vi vidus ion alian en sama horo ol mi... Alikaze bonvolu precizigi kion ekzakte vi vidas... sed mi supozas ke estis iu nur momenta misfunkcio, kiu iritis vin... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:36, 12 apr. 2026 (UTC) ::Supozeble mi vidas miraklon. En iu ajn artikolo (iom longa) mi vidas la Enhavon, tamen en Miskolc mi ne vidas. Ĝuste nun mi kontrolis. En [[Eger]] mi vidas Enhavon el 12 punktoj. Se vi ne scias la solvon, lasu la aferon. Trovi eron la Enhavo tre helpas, sed en Miskolc mi devas uzi la lifton. --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 09:50, 12 apr. 2026 (UTC) ::{{re|Crosstor}} Nun mi komprenas vian problemon. Dankon pro la komparo al paĝo [[Eger]]. Jes, tio ĉe mi estas same. Estas iu signaro <code><nowiki>__NOTOC__</nowiki></code> (la angla mallongigo signifas "'''no T'''able '''O'''f '''C'''ontent", "sen listo de enhavo"), se tiu signaro estas ie tiam la enhavo vere ne videblas, sed ĉi tie nenie en artikolo [[Miskolc]] estas kaŝitaj tiuj anglaj signoj. Do mi vere ĝis nun ne sukcesas malkovri la problemon, sed almenaŭ mi nun komprenas kio estis via miro. Cetere, tute flanke mi ĵus videtis en la paĝo la adjektivon "diplomacia", tiu vorto ne estas esperanta, en Esperanto ĉiam estas "diplomatia" aŭ "diplomata". Eta tajperaro, kiun mi ĵus hazarde vidis. Ĉu vi volas mem ĝustigi ĝin? Pri la neapero de la enhavolisto mi nur povas '''''supozi''''' ke estas iu interfero kun la ŝablono "{{ŝ|granda dosiero}} tute supre. Mi teste forprenis ĝin, enhavo estas, remetis ĝin, enhavo ne estas, kaj nun mi metis la ŝablonon tute malsupren kaj tiam ankaŭ estas la enhavo. Al mi la vasta panoramo tute sube same bonas kiom tute supre. Tial mi proponas simple lasi ĝin tute malsupre...[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:29, 12 apr. 2026 (UTC) :::Dankon! Diplomatia {{farita}} == Dulingveco... == Ĉu oni povu fari artikolon pri dulingveco, tia, ke homo havas du hejmlingvoj? Oni povu mencii kiel ekzemploj ekzemple tion, ke en [[Paragvajo]] la plejo estas dulingvaj kaj en [[Finnlando]] nuntempe multaj svedparolantoj, speciale en Uusimaa, parolas ankaŭ la finnan kiel hejmlingvo. Kaj ekzistas familioj, kie estas du hejmlingvoj, el kiuj unu estas Esperanto. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-21899-04|&#126;2026-21899-04]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-21899-04|diskuto]]) 16:23, 12 apr. 2026 (UTC) Teksto [[dulingveco]] en la e-lingva vikio ekzistas; mi nun havas malmultan tempon, ĉar mi estas nur posttagmezon hejme kaj morgaŭ matene por dua semajno forveturos, tial mi eĉ ne povas legeti kiu nun estas skribita en tiu teksto. Sed vi vidu ankoraŭ la noton en [[Diskuto:Komunumdomo de Säynätsalo]], tie mi aldonis informkeston kaj ligion al vikidatumoj, sed ankoraŭ iuj elementoj mankas... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:54, 12 apr. 2026 (UTC) == Atentu == {{ArtikolaMesaĝokesto |speco = stilo |bildo = |teksto = De la 7-a ĝis la 11-a de aprilo mi vojaĝas kaj estas sen retkonekto, kaj de la 13-a frumatene ĝis 17-a malfruvespere ankaŭ. Do la venontan tempon mi nur tagmeze la 12-an de aprilo havos iom da tempo por vikipedio kaj denove ekde la 18-a de aprilo. Thomas }} <hr> Vidu: [[Marja-Sisko Aalto]] Unu Jorma diris al mi, ke reale Jorma estas formo el la hebrea Jeremia kaj tio, ke oni donis al la nomo la signifon peniso, estas tute stranga afero kaj li ne volas, ke mi daŭre diras tiun afero por li. Poste mi demandis lin, pri kiel li pensas pri tio, ke jorma signifas kacon. Li diris, ke estas vane demandi pri tio - mi jam scias, kiel li pensas pri la afero. Li neniom sxatas pri tiu signifo, kiun oni donis al gxi post tio - ke li naskiĝis en 1956 - tiutempe la nomon oni en nia lando multe donis al knaboj kaj nur poste iuj malbonigis la signifon. Li ne ŝatas pri tio, ke iu sxercas al li pri la afero. Jorma estas formo el la nomo Jeremia, kiu signifas "Jahve levas." [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-22675-77|&#126;2026-22675-77]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-22675-77|diskuto]]) 19:25, 15 apr. 2026 (UTC) :Nu, estas iuj malmaturaj homoj, kiuj multe ŝercas pri vortoj por peniso, kaj laŭ diversaj lingvoj ligas iujn knabajn kaj virajn antaŭnomojn al tiu ŝercado, sed almenaŭ oni ne misuzu diskutpaĝojn de kultura kaj scienca enciklodedio por tio. Ĉu vi en via elekto jam havas la ŝajne mezepokan germanlingvan frazon "Wie die Nase eines Mannes, allso groß ist sein Johannes"? kie oni anstataŭigas la viran generilon per la nomo de [[sankta Johano]]? En iom simpligita formo la parolturno eĉ eniris la [https://de.wiktionary.org/wiki/wie_die_Nase_des_Mannes,_so_sein_Johannes germanlingvan vikivortaron], sed tamen estas malserioza informo... Mi ne interesiĝas pri tiaj temoj kaj alvokas vin ne (mis)uzi mian diskutpaĝon por tiaj pripensoj. Ĉu komprenite? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:57, 24 apr. 2026 (UTC) == Forbaro nepras == Bv forbaru du kontojn: * {{uzanto2|Oksettava örvelö}} vulgara uzantonomo (= "vomiga ulaĉo"), forbarita en unu vikio * {{uzanto2|Penttihirv}} neakceptebla uzantonomo pro [[d:Q5477226|Pentti Hirvonen]] - pro obsedo pri (vulgaraj aŭ almenaŭ stultaj) vortaj ŝercoj pri Pentti Hirvonen La ulo intertempe kreis almenaŭ unu plian konton, kaj aldone ofte kontribuas kiel IP-ulo. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:15, 18 apr. 2026 (UTC) {{farite}} Taylor 49 pravas pri la kritiko de la neakcepteblaj uzantonomoj. Tutegale ke mi tri semajnojn nur tre malmulte povis esti en Vikipedio kaj ne rimarkis la neakcepteblon antaŭe, kaj ke ankaŭ aliaj administrantoj ne sufiĉe rapide postĉasis la provokaĵojn. La fakte ankoraŭ valida forbaro nur iom malpli strikte aplikiĝis dum lastaj semajnoj kaj monatoj, se vere ĉiuj redaktoj kaj uzantonomoj estas sen provokoj, detruemaj fuŝoj kaj senescepte estas konstruemaj. Lasta averto. Se ankoraŭ unu malregulaĵo re-aperas, la stato denove estos tia kia ĝi jam estis antaŭ jaroj, refleksa forbaro de ĉiuj iusence suspektaj novaj IP-kanaloj kaj prefere malfaro de ĉiuj redaktoj, ĉar individue revizii kiuj agoj estos tamen valoraj ankaŭ mi ne havos la tempon dum venontaj monatoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:45, 18 apr. 2026 (UTC) == Maintenance script == Bv forigu kaj porĉiam ŝlosu la paĝon [[Uzanto-Diskuto:Maintenance script]]. La konto estas globala roboto, neniu legas mesaĝojn sur la diskpaĝo. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 15:57, 22 apr. 2026 (UTC) :{{farite}} [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:45, 24 apr. 2026 (UTC) == Asplund == Cxu estas bone mencii en la artikolojn [[Ida Asplund]] kaj [[Korsholm]] DU kantojn? Unu estas en suda finnlanda sveda, kiu malsimilas el la regna sveda nur proksimume kiel la amerika kaj brita angla el si aliaj, sed "röst nej" estas en ostrobotnia sveddialekto, kiu estas malfacile kompreni por la svedoj kaj eĉ ekzemple helsinkaj finn-svedoj. [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 18:00, 22 apr. 2026 (UTC) : Meto de plia jutuba muzika filmeto en la "eksterajn ligilojn" estas laŭ mi en ordo. Mi adaptis la lastajn ŝanĝojn kaj aprobis la meton de aldona ekstera ligilo en la artikoloj [[Ida Asplund]] kaj [[Korsholm]]. --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 26 apr. 2026 (UTC) Cxu estas eventuale, ke punon oni fortigas, cxar la krimo estis farita laux kristnaska paco? En [[Keskisuomalainen]] iu demandis tion, kaj [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 26 apr. 2026 (UTC)laux la respondo la kristnaska paco ne plu estas oficiala, sed iam praktike tia estas eventuale laux la ideo de la kristnaska paco, ke la puno estas pli forta ol normale kaj la pli altaj jugxregantoj akceptas tion - almenau puno de [[Pentti Linkola]] estis fortigita, cxar li faris la krimon dum la kristnaska paco. Mi konas Jorman, kiu tute ne ŝatas la slangan signifon de sia nomo. Li demandis sin, de kie tiu signifo maĉiĝis. Li rakontis, ke kiam li naskiĝis (1956), estis tute kutime doni al knabo la nomon Jorma; ĝi neniel estis malkonvena, kaj la uzo de la vorto por signifi penison estas posta misuzo. Pejzaĝe, la vasta plimulto de Ostrobotnio estas iom unuforma. Ostrobotnio estas ankau unu el la difinitaj per La pejzaĝoprovincoj de sia lando. Pejzaĝoj de Ostrobotnio estas karakterizitaj per larĝaj, plataj malfermaj kampoj kaj inter ili la grandaj riveroj malrapide fluantaj en la Botnia golfo, sed ekzistas malpli da lagoj ol en la plej granda parto de la resto de Finnlando. Tamen, la nordorienta parto de historia Ostrobotnio estas pli monteta. : Tamen el la rezonoj de la lastaj tri alineoj ne sekvas ago. --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:45, 26 apr. 2026 (UTC) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 18:32, 28 apr. 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471751 --> == Linkola == https://eo.wikipedia.org/wiki/eläkeläinen Mi demandis al [[Pentti Linkola]] proksimume jare 2002 (kiu fiŝkaptis) ĉu li ne jam estas emerito. Laŭ li, li estas, sed lia pensio ne sufiĉas por vivi kaj pagi la ago en [[Luonnonperintösäätiö]]. Tial li ankoraŭ fiŝkaptis vintre. Lia lasta fiŝkapta aŭtuno estis 1994. [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-26205-68|&#126;2026-26205-68]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-26205-68|diskuto]]) 12:47, 29 apr. 2026 (UTC) == Suviseurat == Cxu estas bone skribita: [[Suviseurat]] [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 09:05, 30 apr. 2026 (UTC) == Files nominated for deletion == Hi! I just noticed that some files I nominated for deletion long ago are still waiting in [[:Kategorio:Forigendaj dosieroj]]. Should the files be listed at a page somewhere to make sure someone actually notice the suggestion? I hope you can point me in the right direction. [[Uzanto:MGA73|MGA73]] ([[Uzanto-Diskuto:MGA73|diskuto]]) 05:19, 1 maj. 2026 (UTC) :{{re|MGA73}} {{farite}} Mi ĵus sukcesis forigi ĉiujn post kontrolo. Sincere, [[Uzanto:ThomasPusch|Thomas]] 16:08, 1 maj. 2026 (UTC)Thomas == Navigiloj pri municipoj de Brazilo == Mi certas ke vi tuj komprenas kiun avantaĝon havus havi navigilojn kiel {{ŝ|Municipoj de San-Paŭlio}} - ĉefe, per tio ĉiuj zorgoj pri eblaj artikolaj orfoj estus pasi to, ĉar ĉiu ero ligiĝus kun ĉiu alia en la grupo. Se vi emas, mi petus vin krei tiun ĉi navigilon kaj ekuziĝis ĝin... mi vidis ke vi ĵus ampleksigis unuajn dek paĝojn pri la municipoj de San-Paŭlio, kaj supozas ke la aliaj paĝoj rapide sekvos ĉe vi... Salutas [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 16:11, 2 maj. 2026 (UTC) :Tute prave. Mi instalos kaj ankaŭ disvastigos... --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:06, 2 maj. 2026 (UTC) == Melalahti == Ĉu estas bone mencii [[Keijo Korhonen]]-on en la paĝo [[Melalahti]]? [[Specialaĵo:Kontribuoj/&#126;2026-26792-55|&#126;2026-26792-55]] ([[Uzanto-Diskuto:&#126;2026-26792-55|diskuto]]) 16:44, 3 maj. 2026 (UTC) :Mencii tiun sinjoron Korhonen estas tute en ordo. Sed '''ne en ordo''' estas stulte ripeti la informon pri mikroklimato, kiu jam estis du frazojn pli frue. "La vilaĝo havas mikroklimaton. Tie estas multe pli varma ol en Kainuu alie. ... En Melalahti ekzistas mikroklimato: multe pli varma klimato ol en la alia Kainuu." Kiu idiotaĵo estus tio??? ThomasPusch 17:08, 3 maj. 2026 (UTC) == Fritzchen == Ĉu ekzistas esperanto nomo por tio: https://de.wikipedia.org/wiki/Klein_Fritzchen. Pri tiu knabo estas en multaj lando sxercxo: "Fritzchen/Little Johnny/Pikku-Kalle/Juku ktp. diris al sia panjo: "Mi devas urini." Panjo diris: "Malbele diri urini. Diru ekzemple, ke vi devas kanti. Poste li diris al sia avino tiel, kaj la avino diris "kantu mallaŭte al mia orelo". Ne estas nur finna specialeco. Homoj el Svedio kaj Kosovo diris, ke malnova ŝerco. [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 20:52, 3 maj. 2026 (UTC) :Mi entute ne konas esperantajn ŝercojn, en kiuj oni ridindigas infanojn - entute ŝercoj ofte estas buŝa kulturo, en la literaturo nur alvenas malmultaj anekdotoj, kiel [[Kruko kaj Baniko el Bervalo]], sed Kruko kaj Baniko videble estas junaj plenkreksaj viroj, ne infanoj aŭ adoleskantoj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:54, 12 maj. 2026 (UTC) ==Artikolo de la monato== Saluton. Mi faris proponon por Julio. Se tio ne indas aŭ estas pli taŭga kandidato, oni povas forigi ĝin.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 08:11, 5 maj. 2026 (UTC) :Tre bone, [[Vikipedia diskuto:Artikolo de la monato/2026|mi subtenas la proponon]]. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:12, 5 maj. 2026 (UTC) == Alidirektiloj == Mi vidas ke vi forigis kelkajn alidirektilojn (Nurembergo, Nurembergaj procesoj, Manĉestero, Durero) tial, ke la titoloj estis eraraj Esperantigoj. Tamen [[Helpo:Alidirekto]] eksplice diras, ke "oni povas uzi alidirektigojn" por "oftaj misliterumoj". Evidente la strategio estas akcepti ke Vikipedio havos lingvajn erarojn, kaj klopodi ke tiuj eraroj ne rompu ligilojn. Mi (ankoraŭ) ne havas opinion ĉu ŝanĝo de tiu politiko estas dezirinda, sed certe diskuto estus necesa antaŭ ol ŝanĝi ĝin. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:27, 10 maj. 2026 (UTC) :En [[Diskuto:Nurenbergo]] oni povas vidi ke mi origine mem pledis por alidirektilo ''Nurembergo'' al [[Nurenbergo]]. Tamen mi hieraŭ vidis ke en nia propra vikipedio tiu misliterumo nur vaste disvastiĝis inter 2014 kaj 2026, kaj inter la 58 misaj uzoj kiujn mi trovis hieraŭ en niaj tekstoj mi ie ankaŭ vidis unu pri kiu mi, mi pensas, mem kulpis antaŭ kelkaj jaroj: kvankam mi bone scias kiel skrivi la nomon Nurenbergo ankaŭ mi foje misgvidiĝis per tio ke mi vidis kaj kopiis la nomon mise el alia teksto. Mi ne plu scias kiu el la 58 tekstoj hieraŭ estis kaj ankaŭ ne certas ĉu mi ververe estis la kulpulo, aŭ ĉu mi nur poste redaktis la paĝon kaj simple ne vidis la antaŭan eraron de aliulo. Sed la sento ke eble estis mi mem kiu kontribuis pludisvastigi misan vorton tamen ŝokis min - se mi vidintus ruĝan ligilon Nurembergo post la redakto, mi kompreneble tuj vidintus la eraron, sed la blua ligilo "Nurembergo" luligis min en falsan sencon de sekureco. Kompreneble, eble nur forigo de ĉiuj 58 misaj uzoj de la vorto sufiĉus por ke homoj ne plu kopiu la eraron de paĝo al paĝo, sed tamen - al mi tiam ruĝa ligilo estintus alarmigo kaj la blua ligilo helpis misgvidiĝi. Mi dum la pasintaj jaroj vidis ke ofte aliaj uzantoj forigis alidirektilojn (simple por "sveltigi" nian projekton), kiujn mi fakte opiniis tute helpemaj kaj ne konsideris malicaj... do mi pensas ke la [[Helpo:Alidirekto]] bonvoleme permesi "uzi alidirektigojn" por "oftaj misliterumoj" estas pli senca ol strikta malpermeso de tiaj helpaj alidirektiloj. Sed aliflanke la helpopaĝo ankaŭ ne postulas ke ĈIUJ eblaj alidirektigoj por "oftaj misliterumoj" DEVAS esti provizitaj (kompreneble, neniu povus eĉ imagi kiujn tajperarojn homoj povas fabriki). Kaj ĉi-tie la formo "Nurembergo" estas tiom drasta eraro, se oni tiom pli forte pensas en la intaneŝenl angla lingvo ol pensi en zamenhofa Esperanto aŭ en origina lingvo, skribante en Esperanto, ke pri tiu konkreta misgvidiga alidirektilo estas pli bone rezigni. Tiam estas tute klara alarmigo ke io misas en la redakto, samkiel pri ĉiu alia tajperaro en interna ligilo - kaj tiu alarmo povas signife helpi ne akcidente disvastigi fuŝan vorton. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:04, 10 maj. 2026 (UTC) :::PS: Mi nun preskaŭ finis forigi la fuŝajn uzojn de la vortoj Nurembergo/nuremberga, sed mi ne ĉasis la uzojn de Manĉestero kaj Durero, kaj ĝis nun ankaŭ ne nombris la uzojn. Tion mi postokaze faris nun ĵus: Manĉestero aperas 39-foje kaj Durero (aparte pene kalkulebla ĉar ŝajne la serĉado de vikipedio tute miksas Durero, Dürer [kvankam estas du malsamaj karaktroj kaj mi eksplicite serĉis nur pri seslitera vorto "Durero" kun o-finaĵo] kaj ankaŭ kunkalkulas la francan verbon durer kaj rumanan durera) rezultigas uzojn de "Durero" en 54 paĝoj. Do iom pli malmulte ol la 58 uzojn de "Nurembergo". Sed mi ĵus rigardis: mi nun forigis uzojn de "Nurembergo" el 40 paĝoj, do ankoraŭ restas 18, ankoraŭ triono. Mi sentas min pova finforigi la misajn uzojn el tiuj 18 paĝoj, sed purigi ankaŭ la uzojn de Manĉestero el 39 paĝoj kaj tiujn pri Durero el 54 mi definitive ne povos. Kaj tie estas ekzakte la sama fenomeno, do kopiado el unu paĝo al alia, do niaj misaj vortumoj kvazaŭ aŭtomate plu disvastigas sin mem, kiel fiherboj en ĝardeno... Do ne elsarki la misajn vortojn kaj atendi nur malbonigos la nedeziratan pluan disvastigon kaj ne estas saĝa strategio... Se mi rigardas mian sukcesan serĉadon pri Manĉestero kaj la malsukcesan pri Durero, mi supozas ke la ŝanĝojn de Manĉestero al Manĉestro povos ankaŭ fari roboto (kvankam por roboto 39 uzoj estas ridinde malgranda kvanto, apenaŭ sufiĉe por pravigi ekigon de la proceso, sed por homo redaktado de 39 paĝoj povos simple esti tro), tamen purigi la misajn uzojn pri vorto Durero supozeble ne sukcesos robota aŭtomatigo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:00, 10 maj. 2026 (UTC) Kara {{u|ThomasPusch}}, notu ankaŭ alian, similan misskribon: [[Hanovero]]. - Amike, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 09:05, 11 maj. 2026 (UTC) :Mi nun korektis plurajn okazojn de Hanovero al Hanovro, sed mi ankaŭ trovis fonton por Hanovero: Zamenhof en Fundamenta Krestomatio. - Amike, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 15:01, 11 maj. 2026 (UTC) == Telefonlibro == Ĉu en la artikolo [[telefonlibro]] oni povu rakonti pri la historioj de telefonlibroj en diversaj landoj? [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 22:30, 10 maj. 2026 (UTC) :Tio estus granda projekto. Kompreneble oni povas komenci ĉiun grandan projekton. Sed mi nepre ne bezonas aldonan projekton, por mi la eta paĝo estas tute bona kia ĝi estas nun. Kaj eĉ en naciaj eŭropaj lingvoj ne estas superrigardoj pri telefonlibroj en diversaj landoj - do estus tute pionira ago kunmeti tian superrigardon. Laŭ mi tio ne estas prioritato... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 23:12, 10 maj. 2026 (UTC) ::En Finnlando la lastajn oni publikigis en 2017. En 2017, grandega nombro da telefonlibroj estis senpage haveblaj en finnlandaj vendejoj por nostalgiaj celoj. Mi prenis multaj ili en vendejo en [[Keltinmäki]], Jyväskylä. Sur kovriloj de ĉi tiuj librolibroj legis, ke la leganto tenas en siaj manoj la lastan telefonlibron de Meza Finnlando, kaj la etoso estis iom melankolia sed samtempe antaŭenrigardanta. [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 12:45, 12 maj. 2026 (UTC) Mi pensas pri tio, kiom la nacia vidpunkto difinas, kion oni menciu. Ekzemple en la finna Vikipedio en la artikolo ''puhelinluettelo'' (telefonlibro) estas scioj pri finnlandaj telefonlibroj. En la artikolo ''[[:fi:taivasten valtakunnan avaimet|taivasten valtakunnan avaimet]]'' (ŝlosiloj de la regno de la ĉielo) oni mencias, ke el la spiritaj grupoj de Finnlando ŝlosiloj de la regno de la ĉielo estas speciale esenca koncepto en lestadianismo – [[konservativa lestadianismo|konservativa]] kaj [[okcidenta lestadianismo]] instruas, ke ilin povas uzi la ĉiuj veraj kredantoj, ne nur pastroj kaj predikantoj kaj alimaniere neniam ricevas kredon ne-kredanta homo. Sed se oni kreu en la esperanta Vikipedio artikolon pri ŝlosiloj de la regno de la ĉielo, ĉu estus mallogike skribi do? [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 06:15, 16 maj. 2026 (UTC) :Vi denove miksas du tute sendependajn temojn. Pri la temo [[telefonlibro]], vi pravas, ke en iuj naciaj lingvoj estas iuj indikoj pri la tiulandaj naciaj telefonlibroj, ne nur pri finnaj en la finna teksto, ankaŭ ekz. pri Francio, Svislando kaj tre malmulte pri Belgio (tute nenio pri Kanado kaj pri la franclingvaj afrikaj landoj) en la franca teksto. Sed tiuj informoj estas tre malabundaj, kaj en neniu vikipedia teksto estas superrigardo pri multaj diverslingvaj landoj samtempe. Tion kunmeti eble estus bona projekto por la esperantistoj, ĉar ili estas el pli vasta gamo da diversaj landoj ol ekzemple la plej aktivaj redaktantoj de la finna vikipdio, kiuj statistike aparte estas el unu lando - sed aliflanke mi dubas ĉu estas tiom da ekscitaj informoj en komparo de diverslandaj telefonlibroj. La koloro de la kovrilpaĝoj malsamos, la formatoj, sed baze ĉiam estos listoj de nomoj kaj poste telefonnumeroj. Dua temaro: Pri la aparta koncepto de la luterana branĉo de lestadianismo mi persone pensas, ke en la esperanta vikipedio jam estas sufiĉe da informo, por ke esperanta ŝintoano el Japanio aŭ hinduo el Barato povas ekhavi surfacan imagon pri tiu specifa formo de luteranismo. Laŭ mi pri iuj religioj nun subpremataj de islamaj registaroj, notinde la [[jezidismo]] en Irako, Sirio kaj Turkio, aŭ la [[zaratuŝtrismo]] en orienta Irano estas maltro la esperantaj tekstoj. Sed pri lestadianismo la esperanta vikipedio jam estas bone kovrata - krom se eble ekzistas iu centra lestadiana katedralo, pri kiu indus fari iun arkitekturan tekston... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 08:19, 16 maj. 2026 (UTC) == Personaj nomoj == Rakontu al mi, kion mi skribu en la artikolo [[finnlandaj personaj nomoj]]. [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 07:38, 13 maj. 2026 (UTC)~ :Se skribi tekston, tiam ĝi nomiĝu [[finnaj personaj nomoj]], ne "finnlandaj". Sed al mi persone kategorio [[:kategorio:finnaj personaj nomoj|finnaj personaj nomoj]] tute sufiĉus. En ĝi oni povus ankoraŭ planti iujn pliajn tekstojn, kaj estos bone. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:59, 13 maj. 2026 (UTC) ::Cetere: Se teksto aperas en apartigila listo, ekzemple la listo [[Antti]], supre en tiu teksto devas aperi ankoraŭ ŝablono <nowiki>{{apartigila paĝo|Antti}}</nowiki>. Vidu, mi jam faris tion en la paĝo [[Antti Hackzell]]. Sed ĉar estas baze viaj tekstoj, baze estus via tasko meti tiujn ŝablonojn. Se vi iras al paĝo [[Antti]] kaj maldekstre de la fenestro klkas al la ligilo "Ligiloj ĉi tien", vi povas mem vidi kiom da tekstoj jam ligas al tiu paĝo. Devus almenaŭ esti 4 aŭ 5, alikaze teksto ricevas kritikan ŝablonon {{ŝ|orfa}}, sed se estas listoj kiel [[Antti]], baze ĉiuj tekstoj en tiu listo devus ricevi la ŝablonon "apartigila paĝo". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 18:34, 13 maj. 2026 (UTC) :::<small>Mi nun foriros kun amikoj por du horoj, kaj probable nur morgaŭ denove estos ĉe la komputilo, eble ankoraŭ mallonge ĉi-nokte... TP</small> En multaj nomoj, sona asocio funkcias kiel instigo al tio, ke la nomo en la popola parolo komencas signifi ion alian ol la vera nomo. Ekzemple, la signifo de “vomado” ligita al la nomo Yrjö estiĝis pure pro tio, ke ĝi sonas simile al tiu okazaĵo. Porti nomon kun duobla signifo ne ĉiam estas facile. Yrjö Kokkonen aŭdis komentojn pri sia antaŭnomo ekde sia juneco: – Ĉiufoje kiam mi aŭdas mian nomon, mi pensas pri tio, per kia tono ĝi estis dirita. Ĉu mokante aŭ normale. Tiu kutimo verŝajne restos ĉe mi ĝis la tombo. Vidu: [[Eila Roine]]. [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 02:36, 15 maj. 2026 (UTC) :Male al vi, mi pri tiu imagita simileco pri sono de vomado kaj sono de nomo tute ne fasciniĝas. Bedaŭrinde vi supozeble inter la esperantistoj trovos tute neniun kiu pretos longe skribi pri tiu bizara kaj tute flanka penseto. '''<big>Ne forgesu</big>''' al viaj paĝokreoj pri finnoj aldoni la ŝablonon {{ŝ|apartigila paĝo|Antti}} aŭ koncerna persona nomo. Nur tiam la paĝokreoj estos vere finitaj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:12, 15 maj. 2026 (UTC) Virgazeto. Finne miestenlehti. En la finna wikipedio estas defaultordigo miestenlehti - > pornolehti (pornografia gazeto). Mi demandis en la diskutpaĝo de la ordigo: ĉu oni ne povas uzi la vorton miestenlehti (virgazeto) ankaŭ pri aferecaj revuoj, kiuj estas precipe por viroj, ekzemple la gazetoj ''Metsästys ja kalastus'' (ĉasado kaj fiŝkaptado) kaj ''Tekniikan maailma'' (mondo de tekniko). Iu respondis, ke ne, la vorto ''miestenlehti'' (virgazeto) havas la signifon "pornografia gazeto". Ĉu esperante virrevuo/gazeto estas nepre pornografia? [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 13:31, 15 maj. 2026 (UTC) :Nu, tekniko, ĉasado kaj fiŝkaptado ne nepre estas viraj interesoj... Sude de Finnlando oni multe agadas por superi la kliŝajn stereotipojn kio estas "tipe vira kaj kio tipe virina". En medicina senco nur eblas konstati ke starpisadi kontraŭ arbo pli facilas se vi estas viro kaj naski idojn pli facilas se vi estas virino. Pri "pornografiaj gazetoj" ne demandu min, pri tiu fako de ĵurnalismo aŭ komerco mi tute ne kompetentas, kaj fakte ne interesiĝas. Ĉu vi jam progresas en aldono de la ŝablono {{ŝ|apartigila paĝo}}?? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:14, 15 maj. 2026 (UTC) Mi demandis mian amikinon, kiu konas multajn Yrjöjn, cxu estas eventuale lernigi hundon trovi laŭ odoro de vomaĵo Yrjöjn. Sxi neis forte kaj asertis, ke al la nomo Yrjö apartenas vomajxa odoro nur en MIA FANTASIO. Hundoj sentas odorojn multe pli bone ol homoj (vidu [[Yrjö Kokko]]), sed ankaux hundo ne sentas tian odoron, kiu neniom ekzistas. Ĉu tio estas vera: Plej multaj Yrjöj estas biologie normalaj homoj. Yrjöj ne estas aparta biologia kategorio. Tio ne ŝanĝas la fakton, ke la vorto havas alian signifon. Ĝi ne igas Yrjöjn disvastigantoj de vomaĵmalsano, ĝi ne kaŭzas la odoron de vomaĵo. Ekzistas biologie nenormalaj Yrjöj, sed tio ne rilatas al la nomo. Yrjöj suferas de la samaj malsanoj kaj vundoj kiel homoj nomitaj Kalle, Juha, Timo kaj Matti, ekzemple. Feliĉe, la plimulto de homoj kun ĉiuj tiuj nomoj estas normalaj. La nomo Yrjö ne produktas iujn ajn specialajn biologiajn karakterizaĵojn. Ĝi kutime indikas sekson (vira), sed ĝi ankaŭ ne produktis tion, sed la afero estas, ke post kiam la sekso estas determinita, nomo estas elektita por la infano, kiu fariĝis establita kiel la nomo de la sekso, al kiu la infano apartenas. Vi ankaŭ povas preskaŭ ĝuste diveni el la nomo Yrjö pri nacieco (finna) kaj gepatra lingvo (finna), sed nek nacieco nek lingvo estas influitaj de la nomo Yrjö. La fakto, ke Yrjö preskaŭ certe estas finnaparolanto, estas kaŭzita de la fakto, ke Yrjö estas finnalingva formo de la nomo, kaj la fakto, ke Yrjö preskaŭ certe estas finno, estas kaŭzita de la fakto, ke estas tre malmultaj finnaparolantoj, kiuj ne estas finnoj, preskaŭ nur membroj de la malgranda finnaparolanta malplimulto en norda Svedio ekzemple en [[Haparanda]], svedia [[Övertorneå]] kaj Gällivare. :Mi certas ke la diasporo estas pli granda ol oni en Finnlando kutime supozas. Jam mi mem konas finnojn kun finnaj personaj nomoj kiuj naskiĝis en Frankfurto kaj Darmstadt kaj estas perfekte dulingvaj (de-fi), kaj mi plene certas ke en Strasburgo, Bruselo kaj Parizo estas same finnaj familioj. En mia privata statistiko pri finnaj infanoj de familioj en diasporo cetere la nomo Risto estas kaj plej ofta (3), sekvas Mika (2). Pri Georgoj jam ĉio estas dirita: pri tio mi ne plu volus vidi frazon... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:00, 17 maj. 2026 (UTC) ::Sed tiuj homoj estas finnoj. Se iu el ili estas Yrjö, temas pri finna Yrjö. La malsimilo al la nordsvedia finnparolanta aro estas tia, ke tiu aro ne estas finna. [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 15:01, 17 maj. 2026 (UTC) :::En Svedio logxas multete tiaj denaskaj finnparolantoj, kiuj estas finnoj. Speciale en la tria kvarono de la 20-a jarcento translogxigxis multaj finnoj Svedien. Ili estas finnoj. Sed nordsvedie loĝas tiaj denaskaj finnparolantoj, kiuj ne estas finnoj. Al ili validas simetria logiko kiel al svedlingvaj finnlandanoj (finlandssvenskar, suomenrotsalaiset), kiuj estas ne-svedaj denaskaj parolantoj de la sveda. Sed praktike la pozicioj de tiuj du grupoj estas diversaj: svedlingvaj finnlandanoj estas en Finnlando en pli bona pozicio ol la finnparolanta plejo, sed la finnparolanta malplimulto de norda Svedio estas en pli malbona pozicio ol la svedlingva plejo de Svedio. [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 15:16, 17 maj. 2026 (UTC) En la 1960-aj jaroj oni multe planis reformon, kie la lernejoj ''kansakoulu'', ''kansalaiskoulu'' kaj ''keskikoulu'' unuiĝu kiel nauxjara ''peruskoulu'' kaj ''lukio'' iĝu aparta trijara lernejo, al kiu parto el la finnlandaj junuloj iru el ''peruskoulu''. La ĉiuj lernejreformaj komitatoj apogis, ke en la finnlingva lernejo peruskoulu la angla estu deviga fako kaj en la tri lastaj jaroj ekzistu libervola instruo de la sveda kaj eventuale ankaŭ libervola instruo en iuj aliaj lingvoj kiel la germana kaj la franca. '''Sed laŭ la planoj de tiuj komitatoj lingvoscio de la sveda estu tamen postulo por ke iri al ''lukio'''''. Do tiuj planoj estis tiel problemaj, ke la lernantoj de ''peruskoulu'' devus jarojn pre la fino de la peruskoulu decidi, ĉu ili provos iri al ''lukio''. [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 15:24, 17 maj. 2026 (UTC) ::Iam oni uzas la vortojn pakkosuomi kaj tvångsfinska pri la deviga instruo de la finna por la finnlandaj svedaj denaskaj parolantoj. Tamen, ĝi ne estas tute simila fenomeno en ĉiuj aspektoj. Tio ŝuldiĝas al la diferenco en grandeco de la du lingvogrupoj. Pro tio multaj kredas, ke estas malkonvene rekomendi devigan svedan lingvon tiel, ke svedlingvanoj en Finnlando estas devigitaj lerni la finnan. Klare pli ol duono, en Uusimaa, ekzemple Helsinko kaj kontinenta parto de Origina Finnlando, ekzemple Turku, eĉ pli ol 85 % el la finnlandaj svedlingvanoj uzas ĉiutage ankaŭ la finnan lingvon. Deviga bazlerneja instruo de la finna por la finnlandaj svedlingvanoj, aliel ol deviga bazlerneja instruo de la sveda por la finnlandaj finnlingvanoj, apartenas al komunaj opinioj de la planantoj de la finnlanda bazlerneja sistemo jam ekde la 1960-aj jaroj. Ankaŭ la finnlanda svedlingvanoj mem ne disputas pri la deviga finna samece kiel la finnlandaj finnlingvanoj pri la deviga sveda. Praktike la instruo de la "alia enlanda lingvo" en la svedlingvaj lernejoj en la Finnlando estas klare pli amplekse ol en la finnlandaj finnlingvaj lernejoj. La svedlingvaj finnlandaj bazlernejanoj komencas la lernon de la finna normale jam en la dua lerneja jaro. Parto el la denaskaj parolantoj de la sveda en Finnlando, speciale en Uusimaa, estas praktike dulingvaj. Por tiuj lernantoj en iuj finnlandaj svedlingvaj lernantoj estas kiel alternativo de la normala porsvedlingvana instruo de la finna modersmålsinriktad finska (hejmlingvsimila finna), pri mallongigo sia nomo mofi, kiu estas instruo de la finna kiel alia gepatra lingvo. Mi ideis pri voma saka serio "Yrjö-pussit" (georgosakoj), en kies sakoj estu bildoj pri konataj Yrjöj. Mi demandis ChatGPT, cxu oni povus produkti vomsakojn, kie estu bildo pri [[Yrjö Sakari Yrjö-Koskinen]]. Gxi respondis, ke supozeble la legxo permesus tion - el lia morto estas jam do longa tempo, ke apenaux la nunaj heredantoj portus min al jugxo kaj se ili tamen farus do, apenaux ili sukcesus en celo, ke oni punu min. Sed estus alia afero, pri kio oni praktike pensus pri tio, ke en voma sako estus bildo pri admirata sxtatviro, al kies meritoj apartenas ecx tio, ke la memdecidado de la nacio estis kondervata kaj tio, ke la lingvo de la granda plejo de la nacio ricevis oficialan statuson. Yrjö-Koskinen estas multe admirata figuro en la finnlanda historio, kaj tial multaj povus kolerigxi al mi. Ekzemple [[Ligo de Finneco]] povus kolerigxi. :https://eo.wiktionary.org/wiki/Ura#finne ::Vidu ankau https://eo.wiktionary.org/wiki/kahvi ::Mi ne memoras, cxu estis realo au songo, ke mi legis, ke estas ege escepta fenomeno de la finna, ke estas ofta, ke la sono h aperas pre konsonanto. Ofte al mi okazas, ke mi ne memoras, cxu io estis realo aux songo [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 15:45, 17 maj. 2026 (UTC) [[https://eo.wikipedia.org/wiki/Mumio_de_Maunula]] Finnlandaj bazlernejoj arangxas klubagadon por siaj lernantoj. Mia kuzino diris, ke en iu vilaĝo, kie preskaŭ ĉiuj estis lestadianoj, instruisto demandis lernantoj de unua klaso: ĉu en ies hejmo estas televidilo? Unu el la lernantoj jesis, kaj la instruisto diris, ke tial tiu lernanto ne permesas partopreni al la klubagado :Al lestadianismo tipe apartenas ankaŭ patrieco: al [[konservativa lestadianismo]] finna patrieco kaj finn-sveda patrieco al [[orienta lestadianismo]] en Ostrobotnio. Ankaŭ [[Anna-Maja Henriksson]] estas el orienta lestadianisma familio. [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 08:55, 19 maj. 2026 (UTC) Konservativa lestadiana kredinstruisto diras pri Mateo 20:1–16, ke ĝi montras, ke Dio estas vere justa, sed iom alimaniere ol homoj, kiuj estas justaj: ĉiuj kredantoj ricevas la saman rekompecon, sendepende de kiom longe ĉiu estis en la kredo. Mi estis en la lernejo ĉe kunveno, kie ĉeestis la klasinstruisto, la ĉefinstruisto kaj miaj gepatroj. Ni parolis pri tio, ke mi volonte babilas kun instruisto nomata Yrjö. La klasinstruisto diris, ke sed la nomo “Yrjö” havas tian kromsignifon, kaj tion Yrjö ne ŝatas. Mi esperas, ke vi komentus tiun bildotekston: [[Suviseurat]] i9r8675pjzfaf5kejykckxhruinchcl 0 101851 9378348 9358056 2026-05-20T11:47:21Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9378348 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo | Urbo |sen banderolo= jes <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Kinŝaso | devena_nomo = Léopoldville | alia_nomo = {{Lang-en|''Kinshasa''}} | alia_nomo1 = | kategorio = <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Kinshasa Congo.jpg | dosiero_priskribo = Vido al Kinŝaso kun rivero Kongo en fono <!-- *** Simboloj *** --> | flago = Flag of Kinshasa (1967-2011).svg | blazono = <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = | moto = | kromnomo = Kin la bela <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Demokratia Respubliko Kongo | lando_flago = 1 | regiono_tipo = Provinco | regiono = Kinŝaso | distrikto_tipo = | distrikto = | municipo = | histregiono = Francia Kongo | histregiono1 = <!-- *** Familio *** --> | parto = | rivero = [[Kongo (rivero)|Kongo]] | rivero1 = | memorindaĵo_tipo = Memorindaĵo | memorindaĵo = | orogenezo = | orogenezo_tipo = | geologio = | geologio_tipo = | ŝoseo = | ŝoseo_tipo = <!-- *** Situo *** --> | situo = Kinŝaso | koordinatoj_ne_en_titolo = true | leviĝo = 240 | lat_d = 04 | lat_m = 19 | lat_s = 30 | lat_NS = S | long_d = 15 | long_m = 19 | long_s = 20 | long_EW = E | koordinatoj_tipo = | plej_alta = | plej_alta_leviĝo = | plej_alta_lat_d = | plej_alta_long_d = | plej_malalta = | plej_malalta_leviĝo = | plej_malalta_lat_d = | plej_malalta_long_d = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 9965 | areo_rondumo = 2 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = 14565700 | loĝantaro_dato = 2020 | loĝantaro_denseco = 1330 <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = 1889 | establita_tipo = Fondo | establita1 = Henry Morton Stanley | establita1_tipo = fondinto | establita2 = [[Leopoldo la 2-a (Belgio)|Leopoldo la 2-a]] | establita2_tipo = nomita laŭ | establita2_noto = belga reĝo | urbestro = | ĉefulo_tipo = guberniestro | ĉefulo = André Kimbuta | ĉefulo_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[GMT]] | utc_offset =+2 | horzono_DST = | poŝtkodo = | areo_kodo = 234 + 12 | areo_kodo_tipo = | kodo = CD-KN | kodo_tipo = ISO 3166-2 <!-- *** UNESCO ktp. *** --> | unesko_nomo = <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = [[Brazavilo]] | libera_tipo = Kunurbejo | libera_noto = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo = | mapo_priskribo = Situo enkadre de Afriko | mapo_lokumilo = Afriko | mapo1 = | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = Situo enkadre de Kongo | mapo1_lokumilo = Kongo Kinŝasa | mapo2 = Kinshasa Districts Communes and Quarters (2021).svg | mapo2_fono = | mapo2_priskribo = Mapo de la distriktoj kaj kvartaloj de Kinŝaso | mapo2_lokumilo = | regiono-ISO = CD-KN | mapligilo = jes | zomo = 8 <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = [http://www.kinshasa.cd/ kinshasa.cd] | commons = Kinshasa <!-- *** Notoj *** --> | notoj = }} [[Dosiero:Kinshasa 2003.jpg|eta|250px|maldekstra|Vido en Kinŝaso]] [[Dosiero:Université de Kinshasa (Unikin1).JPG|eta|250px|maldekstra|Universitato de Kinŝaso]] [[Dosiero:Kinshasa downtown.jpg|eta|250px|maldekstra|Interna urboparto de Kinŝaso]] '''Kinŝaso''' estas la [[ĉefurbo]] kaj plej granda urbo de la [[Demokratia Respubliko Kongo]] kaj [[havenurbo]]. Iam nur loko de vilaĝoj de [[fiŝkaptisto]]j, Kinŝaso estas nune urba areo kun loĝantaro (en julio 2020) de 14 565 700 personoj.<ref>[http://www.citypopulation.de/de/drcongo/cities/ loĝantaro laŭ la retejo ''citypopulation.de''] {{PlurajLingvokodoj|de|en}}</ref> Ĝi havas la rangon de provinco. Ĉar la administraj limoj de la urbo-provinco kovras ampleksan areon, ĉirkaŭ 90% de la urbo-provinca tero estas rura laŭnature, kaj la urba areo okupas nur malgrandan sekcion en plej okcidenta pinto de la urbo-provinco.<ref name="area">{{Cite web|url=http://www.kinshasa.cd/index.php?option=com_content&view=article&id=300|title=Géographie de Kinshasa|publisher=Ville de Kinshasa|accessdate=25-a de junio 2012|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2014-07-24|arkivurl=https://web.archive.org/web/20120723091147/http://www.kinshasa.cd/index.php?option=com_content&view=article&id=300|arkivdato=2012-07-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120723091147/http://www.kinshasa.cd/index.php?option=com_content&view=article&id=300|archivedate=2012-07-23}}</ref> Precipaj lingvoj de la urbo estas la [[lingala]] kaj la [[franca]]. Loĝanto de Kinŝaso france estas nomata '''Kinois''' [kinuA]. Jam komence de 2006 ĝi havis 9 milionojn da loĝantoj, la [[aglomeraĵo]] 9,3 milionojn, kaj tial ĝi estas la tria plej granda [[metropolo|metropola]] regiono en [[Afriko]] post [[Kairo]] kaj [[Lagoso]]. Ĝi estas ankaŭ la dua plej granda urba areo de "[[Franclingvio]]" en la mondo post [[Parizo]]; la franca estas la lingvo de regado, lernejoj, gazetaro, publikaj servoj kaj alta komerco en la urbo, dum [[Lingala lingvo|lingala]] estas uzata kiel [[lingvafrankao]] surstrate.<ref>{{Citaĵo el libro|url=http://books.google.fr/books?id=Le_8WMk1Pr4C&lpg=PA111&dq=french%20lingala%20kinshasa&pg=PA103#v=onepage&q&f=false|titolo=Globalization and Language Vitality: Perspectives from Africa, pp. 103 & 109|alirdato=25-a de junio 2012|aŭtoro=Cécile B. Vigouroŭ & Salikoko S. Mufwene}}</ref> Se pluas la demografiaj tendencoj, Kinŝaso preterpasos Parizon laŭ loĝantaro ĉirkaŭ 2020.<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://esa.un.org/unpd/wup/CD-ROM/WUP2011-F11a-30_Largest_Cities.xls|titolo=Time series of the population of the 30 largest urban agglomerations in 2011 ranked by population size, 1950-2025|alirdato=25-a de junio 2012|formato=XLS|eldoninto=United Nations, Population Division}}</ref> Kinshasa gastigis la 14an Pintokunvenon de la [[Franclingvio|Internacia Organizo de la Franclingvio]] en oktobro 2012.<ref>{{Cite web|url=http://www.francophonie.org/XIVe-Sommet-de-la-Francophonie,36849.html|title=XIVe Sommet de la Francophonie|publisher=[[Organisation internationale de la Francophonie|OIF]]|accessdate=25-a de junio 2012|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2014-07-24|arkivurl=https://web.archive.org/web/20120619065536/http://www.francophonie.org/XIVe-Sommet-de-la-Francophonie,36849.html|arkivdato=2012-06-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120619065536/http://www.francophonie.org/XIVe-Sommet-de-la-Francophonie,36849.html|archivedate=2012-06-19}}</ref> == Geografio == [[Dosiero:Kinshasa 2001.jpg|eta|230px|maldekstra|Mapo de Kinŝaso, 2001.]] Kinŝaso situas ĉe rivero [[Kongo (rivero)|Kongo]], aliflanke de [[Brazavilo]], sudokcidente de la [[Larĝiĝo Malebo]] kaj la insulo [[Mbamu]]. Ili estas [[duobla urbo|duoblaj urboj]]. Tio estas la nura loko en la mondo, kie du ĉefurboj frontas kontraŭ unu la alia kaj en vido de unu la alian sur kontraŭaj bordoj de rivero. [[Dosiero:Kinshasa & Brazzaville - ISS007-E-6305 lrg.jpg|eta|maldekstre|Satelita vido de Malebo ĉe la rivero Kongo kun Kinŝaso (sude ĉe la maldekstra kunfluejo) kaj antaŭ Brazzaville (norde samloke)]] Kinŝaso estas urbo de akraj kontrastoj, kun aktivaj rezidejaj kaj komercaj areoj kaj tri universitatoj kune de troloĝataj ĉirkaŭurboj. Ĝi situantas laŭlonge de la suda bordo de la [[rivero Kongo]], rekte antaŭ la urbo [[Brazzaville]], ĉefurbo de la [[Respubliko Kongo]]. La rivero Kongo estas la dua plej longa rivero en Afriko post la [[Nilo]], kaj havas en la kontinento la plej grandan akvokvanton. Kiel [[akvovojo]] ĝi havigas rimedojn de transporto por multe de la Konga baseno, estante navigebla dum grandaj riverareoj inter Kinŝaso kaj [[Kisangani]], kaj ankaŭ multaj el ties alfluantoj estas navigeblaj. La riveroe estas grava fonto de [[hidroelektra energio]], kaj malsupre de Kinŝaso ĝi havas la eblon generi energion ekvivalentan al la uzado de ĉirkaŭ duono de la loĝantaro de tuta Afriko.<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://www.nytimes.com/2007/06/19/business/worldbusiness/19iht-rnrghydro.1.6204822.html|titolo=Giant dam projects aim to transform African power supplies|alirdato=15-a de decembro 2010|familia nomo=Wachter|persona nomo=Sarah J.|dato=19-a de junio 2007|verkaĵo=New York Times}}</ref> == Historio == [[Dosiero:Hw-stanley.jpg|eta|125px|dekstre|[[Henry Morton Stanley]], fondinto de la urbo.]] [[Dosiero:Stanley Founding of Congo Free State 186 View of Leopoldville Station and Port 1884 The Baptist Mission on the summit of Leopold Hill.jpg|eta|maldekstra|Vido de la stacio kaj haveno de Léopoldville (1884)]] La urbo estis fondita en [[1881]] de [[Henry Morton Stanley]], kiu nomis ĝin ''Léopoldville'', laŭ [[Leopoldo la 2-a (Belgio)|Leopoldo la 2-a]] de [[Belgio]], kiu dekretis la regionon sia privata posedaĵo kaj regis ĝin kruele. La urbo prosperis pro apudrivera haveno. En [[1898]] ankaŭ la [[fervojo]] helpis la evoluon. Fakte la poŝta stacio floris kiel unua navigebla haveno ĉe la rivero Kongo trans la [[Akvofaloj Livingstone]], nome serio de rapidfluejoj ĉe 300&nbsp;km sub Leopoldville. Dekomence ĉiuj varoj alvenantaj el maro aŭ senditaj tramare devis esti portitaj de portistoj inter Léopoldville kaj [[Matadi]], la haveno malsupre de la rapidejoj kaj je 150&nbsp;km el la marbordo. La kompletigo de la fervojo Matadi-Kinŝaso en 1898 havigis alternativan vojon ĉirkaŭ la rapidejoj kaj eksplodigis la rapidan disvolvigon de Léopoldville. Ekde [[1920]] Léopoldville iĝis ĉefurbo de la [[Belgia Kongo]], anstataŭante la urbon [[Boma]] en la estuaro de la rivero Kongo. En [[1966]] [[Mobutu Sese Seko]] ŝanĝis la nomon ene de sia ''afrikiga'' politiko, uzante la nomon de loka tribo Kinĉaso kiu iam loĝis tie. En tiu epoko la urbo kreskiĝis pro alveno de enmigrintoj kiuj serĉis pli bonan vivniveon aŭ fuĝis el etnaj militoj. Tio neeviteble ŝanĝis la tradician etnan kaj lingvan komponojn de la urbo. Kvankam ĝi estas situanta sur teritorio kiu tradicie apartenas al popoloj de [[Batekeoj]] kaj Bahumbuoj, la [[lingvafrankao]] inter afriklingvanoj en Kinŝaso estas la [[lingala]] dum la administra kaj ĉefa verkita lingvo estas [[Franca lingvo|franca]]. Kinŝaso ege suferis pro la troe persona politiko de Mobutu, amaskoruptado, nepotismo kaj [[enlanda milito]] kiu kondukis al lia falo. Tamen la urbo daŭre evoluis kaj iĝis kultura kaj intelekta centro de Meza Afriko (kun grava komunumo de muzikistoj kaj artistoj) kaj ankaŭ industria centro, kiu procezas multajn el la naturaj produktoj alportitaj el la interno. La urbo ĵus suferis tumultajn de soldatoj kiuj protestis kontraŭ nericevo de siaj salajroj. == Klimato == Kinŝaso havas tropikan klimaton. La pluva sezono estas longa kaj daŭras inter [[oktobro]]-[[majo]]. La seka vetero daŭras inter [[junio]]-[[septembro]]. Inter la [[temperaturo]]j ne estas grandaj diferencoj. Jare pluvas po 1358&nbsp;mm. == Administrado == [[Dosiero:Boulevard du 30 juin, Kinshasa.jpg|eta|Bulvardo 30-a de junio en urbocentra Kinŝaso]] Kinŝaso estas kaj urbo (''ville'' en franca) kaj provinco (''province'' en franca), unu el la 26 [[provincoj de la Demokratia Respubliko Kongo]]. Ties statuso estas simila al tiu de [[Parizo]] kiu estas kaj urbo kaj unu el la 101 [[departementoj de Francio]]. La Demokratia Respubliko Kongo estas dividita en 25 regionojn, krom la ĉefurbo.<ref>''[[Central Intelligence Agency]]''' (2014). [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cg.html "Democratic Republic of Congo".] ''[[The World Factbook]]''. Langley, Virginia. [https://web.archive.org/web/20160810035132/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/cg.html Arkivita] el la originalo la 10-an de aŭgusto 2016. Alirita la 21-an de januaro 2021.</ref> === Administra divido === La ''ville-province'' Kinŝaso estas dividita en kvar distriktoj kiuj estas siavice dividitaj en 24 ''komunumoj'' (municipoj).<ref name="area"/> {| |- | Bandalungwa || Barumbu || Kisenso (Kinsenso) || Kimbanseke |- | Bumbu || Gombe (La Gombe) || Lemba || [[Maluku (Kinŝaso)|Maluku]] |- | Kalamu || Kinŝaso || Limete || Masina |- | Kasa-Vubu || Kintambo || Matete || Ndjili (N'Djili) |- | Makala || Lingwala || Ngaba || Nsele (N'Sele) |- | Ngiri-Ngiri || Mont Ngafula || || |- | Selembao || Ngaliema || || |} == Demografio == {| border="1" style="float:right; margin: 1em;border-collapse:collapse;" |+ '''Evoluo de la loĝantaro de Kinŝaso''' | valign="top" | {| ! style="background:#efefef;" | Jaro ! style="background:#efefef;" | Loĝantoj |----- | [[1920]]^* || align="right" | 1.600 |----- | [[1936]] || align="right" | 40.300 |----- | [[1938]] || align="right" | 35.900 |----- | [[1939]] || align="right" | 42.000 |----- | [[1947]] || align="right" | 126.100 |----- | [[1957]] || align="right" | 299.800 |----- | [[1959]] || align="right" | 402.500 |----- | [[1967]] || align="right" | 901.520 |----- | [[1968]] || align="right" | 1.052.500 |} | valign="top" | {| ! style="background:#efefef;" | Jaro ! style="background:#efefef;" | Loĝantoj |----- | [[1970]] || align="right" | 1.323.039 |----- | [[1974]] || align="right" | 1.990.700 |----- | [[1976]] || align="right" | 2.443.900 |----- | [[1984]] || align="right" | 2.664.309 |----- | [[1991]] || align="right" | 3.804.000 |----- | [[1994]] || align="right" | 4.655.313 |----- | [[2003]] || align="right" | 6.786.000 |----- | [[2005]] || align="right" | 7.500.000 |----- | ''2015'' || align="right" | ''est. 12.000.000'' |} |- | colspan="2" | <small>''Fonto: [http://www.library.uu.nl/wesp/populstat/Africa/congokit.htm Populstat] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060502174052/http://www.library.uu.nl/wesp/populstat/Africa/congokit.htm |date=2006-05-02 }}, [http://www.gazetteer.de/c/c_cd.htm World Gazetteer] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071025011715/http://www.gazetteer.de/c/c_cd.htm |date=2007-10-25 }}''</small><br /><small>(*) oni enkalkulis nur la komunumojn kiuj apartenis tiam al Leopoldville</small> |} En [[1945]], Leopoldville, la ĉefurbo de [[Belgia Kongo]], havis ĉirkaŭ 100.000 loĝantojn. Post la sendependiĝo de la lando, en [[1960]], tiu cifero altiĝis al ĉirkaŭ 400.000 personoj, kaj jam estis la ĉefa urbo de [[Centra Afriko]]. Post dekkvin jaroj, post la renomigo de la urbo kiel Kinŝaso en [[1966]], ties loĝantaro jam estis atinginta ciferon kiu ĉirkaŭis du milionojn da loĝantoj. La urbo kreskis konsiderinde, el duonmiliono da loĝantoj fine de la [[1960-aj jaroj]] al 4.787.000 en [[1998]]. La lastaj ĉirkaŭkalkuloj de [[2005]] montras ciferon ĉirkaŭ 7.500.000 loĝantoj. Laŭ tiuj kalkuloj la urbo povus superi la 10 milionojn da loĝantoj en [[2015]], situante inter la 30 plej grandaj urboj de la mondo. Laŭ la [[Monda Banko]], la volumeno de ĝiaj dungoj kreitaj eksterleĝe estas senegala en la resto de urbaj zonoj de Afriko, kun 95% (kompare al 45 kaj 50% de urboj kiaj [[Fritaŭno]] aŭ [[Vagaduguo]]). Laŭ studo de la Reto de edukistoj de infanoj kaj junuloj surstrataj (''Réseaux des éducateurs des enfants et jeunes de la rue'', REEJER) prilaborita en [[2006]], 13.877 geinfanoj loĝis kaj laboris surstrate en Kinŝaso, ĉefe en la komunumoj Masina, Kimbanseke kaj Limete. == Ekonomio == [[Dosiero:Marsavco-Biggest FMCG Company of DRC & Central Africa, Part of RAWJI Group-Largest Group in DRC.jpg|eta|dekstra|Kompanio Marsavco.]] [[Dosiero:2013 street Kinshasa 8756715873.jpg|eta|Kinŝaso en 2013.]] Grandaj kompanioj kiel ''Marsavco S.A., All Pack Industries'' kaj ''Angel Cosmetics'' havas sidejojn en la urbocentro (Gombe) en Kinŝaso. Estas multaj aliaj industrioj kaj ekonomiaj sektoroj, kiel la ''Trust Merchant Bank'', situaj en la kerno de la urbo. Manĝoprocezado estas grava industria sektoro, kaj ankaŭ [[konstruado]] kaj aliaj ekonomiaj sektoroj de [[servo]]j ludas gravan rolon en la ĝenerala ekonomio de la areo.<ref>{{Cite encyclopedia |title=Kinshasa – national capital, Democratic Republic of the Congo |encyclopedia=britannica.com |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/318863/Kinshasa |access-date=25a de Septembro 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012111432/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/318863/Kinshasa |archive-date=12-a de oktobro 2014 |url-status=live}}</ref> Kvankam hejmo nur de 13% el la loĝantaro de la lando, Kinŝaso tenas 85% el la tuta [[ekonomio]] de la [[Demokratia Respubliko Kongo]] mezurita per la [[MEP]].<ref name="ChirisaEtAl2017">Innocent Chirisa, Abraham Rajab Matamanda, & Liaison Mukarwi, "Desired and Achieved Urbanisation in Africa: In Search of Appropriate Tooling for a Sustainable Transformation”; en Umar Benna & Indo Benna, eld., ''Urbanization and Its Impact on Socio-Economic Growth in Developing Regions''; IGI Global, 2017, {{ISBN|9781522526605}}; pp. [https://books.google.com/books?id=qfYoDwAAQBAJ&pg=PA101 101]–102.</ref> Esplorado de 2004 trovis 70% el la loĝantoj laborantaj neformale, 17% en la publika sektoro, 9% en la formala privata sektoro, kaj 3% en aliaj postenoj, el totalaj 976 000 laboristoj. Plej parto de novaj laborpostenoj estas klasitaj kiel neformalaj.<ref name=Flouriot2013 /> [[Ĉinio]] ludis tre gravan rolon en la disvolvigo de la Demokratia Respubliko Kongo ekde la 1970-aj jaroj, kiam la ĉinoj financis la konstruadon de la Palaco de la Popolo kaj apogis la registaron kontraŭ la ribeluloj en la milito de la [[provinco Katanga]]. En 2007–2008 Ĉinio kaj Kongo subskribis interkonsenton por totalo de 8.5 mil milionoj da usonaj dolaroj en pruntoj por disvolvigo de infrastrukturo.<ref>Emizet Francois Kisangani, Scott F. Bobb, "China, People's Republic of, Relations with"; ''Historical Dictionary of the Democratic Republic of the Congo'', Lanham, Maryland: Scarecrow Press, 2010; pp. [https://books.google.com/books?id=FvAWPTaRvFYC&hl=fr&pg=PA74#v=onepage&q&f=false 74]–75.</ref> Ĉinaj [[entreprenisto]]j estas akirantaj pli kaj pli grandan parton de la lokaj bazarlokoj en Kinŝaso, anstataŭante en la procezo iamajn sukcesajn komercistojn el Kongo, [[Okcidenta Afriko]], [[Barato]], kaj [[Libano]].<ref>Nuah M. Makungo, "[https://www.researchgate.net/publication/258339820_Is_The_Democratic_Republic_of_Congo_DRC_being_Globalized_by_China Is the Democratic Republic of Congo being Globalized by China? The Case of Small Commerce at Kinshasa Central Market] En Webarchive [https://web.archive.org/web/20180517153734/https://www.researchgate.net/publication/258339820_Is_The_Democratic_Republic_of_Congo_DRC_being_Globalized_by_China] 17-a de majo 2018", ''Quarterly Journal of Chinese Studies 2(1), 2012.''</ref> La averaĝa familia elspezo en 2005 estis la ekvivalento de 2 150 usonaj dolaroj, kio estas 1 [[usona dolaro]] por tago kaj por persono. La averaĝa familia elspezo estis 1 555, 66 centonojn por persono por tago. Inter malriĉuloj, pli ol duono de tiu elspezo iris al manĝo, speciale al pano kaj cerealo.<ref name=Flouriot2013 >Jean Flouriot, [https://journals.openedition.org/com/6770 "Kinshasa 2005. Trente ans après la publication de l’Atlas de Kinshasa] Arkivita la 17an de Septembro 2017 en Wayback Machine", Les Cahiers d’Outre-Mer 261, Januaro–Marto 2013; doi:10.4000/com.6770.</ref> <!-- == Vidindaĵoj == --> == Servoj == * [[Universitato de Kinŝaso]] == Transporto == La urbo-provinco havas 5000&nbsp;km de ŝoseoj, sed nur 10% el kiuj estas pavimitaj. La Bulvardo de la 30-a de junio ligigas la ĉefajn areojn de la centra distrikto de la urbo. Ankaŭ aliaj ŝoseoj konverĝas en Gombe. La orient-okcidentena ŝosereto liganta la plej distajn kvartalojn estas malforta kaj tiele transiri tra multo el la urbo estas malfacila.<ref name=Flouriot2013 /> La kvalito de la ŝoseoj estis iomete plibonigita, disvolvigita parte pere de monpruntoj el Ĉinio, ekde 2000.<ref name=Trapido2016 >Joe Trapido, [https://newleftreview.org/issues/ii98/articles/joe-trapido-kinshasa-s-theatre-of-power "Kinshasa's Theater of Power] Arkivita la 17an de Septembro 2017 en Wayback Machine", New Left Review 98, Marto/Aprilo 2016.</ref> La publika buskompanio por Kinŝaso, kreita en 2003, estas Transco (Transport au Congo).<ref>{{Cite web |title=Trans urbain kinshasa |url=https://transurbainkinshasa.wordpress.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130819051539/http://transurbainkinshasa.wordpress.com/ |archive-date=19-a de aŭgusto 2013 |access-date=13-a de aŭgusto 2019}}</ref> Kelkaj kompanioj funkciigas registritajn [[taksio]]jn kaj taksi-busojn, identigeble per flava koloro. === Aertransporto === La urbo havas du flughavenojn: la [[Flughaveno Ndjili]] (FIH) estas la ĉefa [[flughaveno]] kun konektoj al aliaj afrikaj landoj same kiel al [[Istanbulo]], [[Bruselo]], [[Parizo]] kaj al kelkaj aliaj destinoj. La [[Flughaveno N'Dolo]], situa pli proksime al la urbocentro, estas uzata por enlandaj flugoj nur per malgranda turbopropelitaj aviadiloj. Kelkaj internaciaj flugkompanioj servas en Flughaveno Ndjili kiel [[Kenya Airways]], [[South African Airways]], [[Ethiopian Airlines]], [[Brussels Airlines]], [[Air France]] kaj [[Turkish Airlines]]. Averaĝo de dek internaciaj flugoj eliras ĉiutage el la Flughaveno Ndjili.<ref>[https://www.flightera.net/airport/Kinshasa/FZAA?mode=departure#flights Flightera.net]</ref> Malgranda nombro de flugkompanioj havigas enlandajn servojn el Kinŝaso, por ekzemplo Congo Airways kaj flyCAA (Compagnie Africaine d'Aviation). Ambaŭ proponas laŭhorarajn flugojn el Kinŝaso al limigita nombro de urboj ene de la DR Kongo.<ref>[https://www.aeroport-kinshasa.com/en/index_en.php N'djili Airport website]</ref> === Fervojo === [[Dosiero:Kinshasa train station (21237028852).jpg|eta|300px|Memoriga murpentraĵo en la [[trajnstacio]] de Kinŝaso rememoranta pri tiuj kiuj mortis dum la konstruado de la fervojo.]] La Fervojo Matadi–Kinŝaso konektas Kinŝason kun [[Matadi]], nome haveno de Kongo al la [[Atlantiko]]. La linio remalfermiĝis en septembro 2015 post ĉirkaŭ unu jardeko sen regula servado. Estas intermita servado, kun malbonaj sekurecaj registroj. Laŭ la Komerca Korporacio de Transporto kaj Havenoj (SCTP), la Fervojo Matadi–Kinŝaso (CFMK) havas la plej altan kvanton de transporto de [[varo]]j de importado, nome 8 746 tunoj en januaro, 11 318 tunoj en februaro, 10 032 tunoj en marto, 7 244 tunoj en aprilo, 5 024 tunoj en marto kaj 7 745 tunoj en junio. La ĉiumonata tunaro de eksportitaj varoj atingis nur 1 000 tunojn en la monato de Marto [[2018]]. En januaro ĉirkaŭ 284 tunoj de varoj estis eksportitaj el la [[haveno]]j de Boma kaj Matadi, tra la [[fervojo]], kaj 711 tunoj en februaro, poste 1 058 tunoj en marto, 684 tunoj en aprilo, 818 tunoj en majo kaj 853 tunoj en junio. La monata statistiko por pasaĝera trafiko estas la jena: 2 294 personoj en januaro, 1 836 en februaro, 2065 en marto, 2 660 en aprilo, 1 952 en majo kaj 2 660 en junio. La linio kiu konektas la [[haveno]]n de Matadi al Kinŝaso estas 366&nbsp;km longa. Tiu fervojo apartenas fakte al la Nacia Societo Fervojoj de Kongo (SNCC). Ĝi estas ekspluatita nur fare de SCTP, iama ONATRA, laŭ interkonsento subskribita de du kompanioj. Sed tiu linio perdis grandajn kvantojn de varoj de la merkato, konsekvence de ties bedaŭrinda stato, pro nesekureco de la fervojo (kelkaj trajnoj estis atakitaj) kaj la rehabilitigo de la ŝoseo laŭlonge de 2000. Laŭ kongaj fontoj, interkonsento kun ĉina konstrukompanio estis subskribita en 2006; laŭ tio, tiu ĉina kompanio financos la plinovigon de la fervojo, de la trakaro, de la komunikaj [[kanalo]]j, de la signalaro kaj de la [[elektra energio]], la eks-ONATRA siaflanke elektis agreseman komercan politikon por revivigi la aktivecon de la fervojo. La 30an de Junio, 2018, la SCTP ricevis du [[lokomotivo]]jn kaj 50 [[vagono]]jn el la afrika firmao ARSS (African-Rolling Stock Solution). En 2017, ĉirkaŭ 2.2 milionoj da tunoj de [[cemento]] estis produktitaj fare de du novaj aperintaj kompanioj, PPC Barnet kaj Kongo Cement Factory (CIMKO). La SCTP ja transportis parton de tiu produktado al Kinŝaso, sed la preciza kvanto ne estis komunikita fare de la fervoja departemento de la kompanio, dum la iama DG Kimbembe Mazunga komunikis interkonsentitan protokolon de interkonsentoj kun la cementfabrikantoj de Kongo-Centra por la transporto de siaj produktoj. === Ekstera transporto === [[Dosiero:Matadi city port 1965.JPG|eta|dekstre|240px|Haveno de [[Matadi]], kun kiu Kinŝaso ĉefe rilatas por ekstera transporto.]] Kinŝaso estas la ĉefa river-[[haveno]] de Kongo. La haveno, nomita 'Le Beach Ngobila' etendiĝas al ĉirkaŭ 7&nbsp;km laŭlonge de la rivero, kio enhavas areojn de [[varfo]]j kaj [[ĝeto]]j kun centoj de boatoj kaj barĝoj ligitaj al la bordo. Pramoj trapasas la riveron Brazzaville, je distanco de ĉirkaŭ 4&nbsp;km. Rivertransporto ankaŭ konektas al dekoj da havenoj supren, kiel al [[Kisangani]] kaj [[Bangui]]. Estas kaj ŝoseoj kaj ligiloj al la Fervojo Matadi–Kinŝaso por atingi [[Matadi]], nome [[marhaveno]] en la estuaro de la [[rivero Kongo]] je 150&nbsp;km el la [[Atlantika Oceano]]. Ne estas fervojaj ligiloj el Kinŝaso pli internen, kaj la ŝosekonektoj al multo de la cetero de la lando estas malabundaj kaj en tre malbona stato. == Sociaj aferoj == === Krimo kaj puno === Ekde la [[Dua Konga Milito]], la urbo baraktis por klopodi rekuperiĝi el malordo, dum multaj bandoj de junuloj sturmas el malriĉaj kvartaloj de Kinŝaso.<ref>Jonny Hong, "Gang crime threatens the future of Congo's capital", ''Reuters'', 19-a de junio 2013.</ref> La Usona Ŝtata Departemento en 2010 informis al veturantoj, ke Kinŝaso kaj aliaj gravaj kongaj urboj estas ĝenerale sekutaj dumtaga veturado, sed ke oni devas atenti pri ŝtelistoj, speciale fum trafik-ŝtopaĵoj kaj en areoj proksime de hoteloj kaj vendejoj.<ref>{{Cite web |title=U.S. Dept. of State – Congo, Democratic Republic of the Country Specific Information |url=https://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_1104.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101219124428/http://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_1104.html |archive-date=19-a de decembro 2010 |access-date=15-a de decembro 2010 |publisher=United States Department of State |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-01-20 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20101219124428/http://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_1104.html |arkivdato=2010-12-19 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20101219124428/http://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_1104.html |date=2010-12-19 }}</ref> Kelkaj fontoj diras, ke Kinŝaso estas tre danĝera, kaj unu fonto havigas murdindicon de 112 por 100 000 personoj jare.<ref>{{Cite web |last=Bruce Baker |title=Nonstate Policing: Expanding the Scope for Tackling Africa's Urban Violence |url=http://africacenter.org/wp-content/uploads/2010/09/AfricaBrief-7.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111005100432/http://africacenter.org/wp-content/uploads/2010/09/AfricaBrief-7.pdf |archive-date=5-a de oktobro 2011 |access-date=17-a de aŭgusto 2018 |website=Africacenter.org}}</ref> Alia fonto citas murdindicon de 12.3 por 100 000 personoj.<ref name="ElechiMorris2010">O. Oko Elechi and Angela R. Morris, “Congo, Democratic Republic of the (Congo-Kinshasa)”; en Mahesh K. Nalla & Graeme R. Newman (eld.), ''Crime and Punishment around the World'', Volume 1: Africa and the Middle East; Santa Barbara, California: ABC-CLIO, 2010; pp. [https://books.google.com/books?id=2uK6bR9byVIC&pg=PA53 53]–56.</ref> Je kelkaj rakontoj, krimo en Kinŝaso ne estas tiom pliiĝanta, pro la relative bonaj rilatoj inter loĝantoj kaj eble pro la severeco per kiu eĉ minimumaj krimetoj estas punataj.<ref name=Trapido2016 /> Kvankam la militista kaj Nacia Polico funkciigas siajn proprajn malliberejojn en Kinŝaso, la ĉefa arestejo sub la jurisdikcio de la lokaj tribunaloj estas la Kinŝasa Karcero kaj Re-eduka Centro en Malaka. Tiu prizono estas hejmo de pli ol duoblo de sia teoria kapacito de 1 000 "klientoj". La konga militista spiona organizado, ''Détection Militaire des Activités Anti-Patrie'' (DEMIAP) funkciigas la Uagadugua prizono en la kinŝasa distrikto Kintambo uzante laŭdire akran kruelecon.<ref name=ElechiMorris2010 /><ref>''[http://acjr.org.za/resource-centre/Prisons%20in%20the%20DRC.pdf Prisons in the Democratic Republic of Congo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201028230729/https://acjr.org.za/resource-centre/Prisons%20in%20the%20DRC.pdf |date=2020-10-28 }}'', eld. Ryan Nelson, Refugee Documentation Center, Ireland; Majo 2002.</ref> ĈByirkaŭ 2017 la populacio de la Malaka prizono estis registrita kiel de 7000–8000 personoj. El tiuj, 3600–4600 fuĝis dum prizonfuĝo en Majo 2017.<ref>Laurent Larcher, "[http://www.la-croix.com/Monde/Afrique/milliers-detenus-sevadent-prison-Kinshasa-RD-Congo-2017-05-18-1200848222 Des milliers de détenus s’évadent de la prison de Kinshasa en RD-Congo] En Webarchive [https://web.archive.org/web/20170704121920/http://www.la-croix.com/Monde/Afrique/milliers-detenus-sevadent-prison-Kinshasa-RD-Congo-2017-05-18-1200848222] 4-a de julio 2017", ''La Croix'', 18-a de majo 2017.</ref><ref>"[http://www.rfi.fr/afrique/20170518-evasion-prison-malaka-rdc-plus-4600-detenus-fuite Evasion à la prison de Makala en RDC: plus de 4600 détenus seraient en fuite] En Webarchive [https://web.archive.org/web/20170705153340/http://www.rfi.fr/afrique/20170518-evasion-prison-malaka-rdc-plus-4600-detenus-fuite] 5-a de julio 2017", ''RFI'', 18-a de majo 2017.</ref> === Stratbuboj === [[Dosiero:Kinshasa by night (23769991270).jpg|eta|Kinŝasa urbocentro nokte.]] En la [[2010-aj jaroj]], stratbuboj aŭ "Shegués", ofte orfoj, estas subjektoj de misuzo fare de la polico kaj militistaro.<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=https://www.reuters.com/article/idUSTRE66L2TB20100722?sp=true|titolo=Congo's children battle witchcraft accusations|alirdato=14-a de marto 2011|familia nomo=Manson|persona nomo=Katrina|dato=22-a de julio 2010|verkaĵo=Reuters}}</ref> El ĉirkaŭkalkulitaj 20 000 infanoj vivante sur la kinŝasaj stratoj, preskaŭ kvarono estas almozuloj, kelkaj estas stratvendistoj kaj ĉirkaŭ unu triono havas ioman tipon de laboro.<ref>{{Cite web |date=8-a de julio 2009 |title=Street Children in Kinshasa |url=http://africaaction.typepad.com/justafrica/2009/07/african-street-children-kinshasa-drc.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110811051604/http://africaaction.typepad.com/justafrica/2009/07/african-street-children-kinshasa-drc.html |archive-date=11-a de aŭgusto 2011 |access-date=14-a de marto 2011 |publisher=Africa Action}}</ref> Kelkaj estas fuĝintoj de fizike misuzaj familianoj, elstare duon-patroj, aliaj estis rekte elpelitaj el siaj familioj ĉar oni konsideris ilin sorĉistoj,<ref>{{Cite web |title=A night on the streets with Kinshasa's 'child witches' |url=http://www.warchild.org.uk/our_projects/democratic_republic_of_congo/blog/child-witches-in-kinshasa |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110212202739/http://www.warchild.org.uk/our_projects/democratic_republic_of_congo/blog/child-witches-in-kinshasa |archive-date=12a de Februaro 2011 |access-date=14-a de marto 2011 |publisher=War Child UK – Warchild.org.uk }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110212202739/http://www.warchild.org.uk/our_projects/democratic_republic_of_congo/blog/child-witches-in-kinshasa |date=2011-02-12 }}</ref> and have become outcasts.<ref>{{Cite web |title=Danballuff – Children of Congo: From War to Witches(video) |url=http://www.gvnet.com/streetchildren/Congo.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724075658/http://www.gvnet.com/streetchildren/Congo.htm |archive-date=24-a de julio 2011 |access-date=14-a de marto 2011 |publisher=Gvnet.com}}</ref><ref>{{Cite web |date=1-a de junio 2007 |title=Africa Feature: Around 20,000 street children wander in Kinshasa |url=http://english.people.com.cn/200706/01/eng20070601_379840.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121017203028/http://english.people.com.cn/200706/01/eng20070601_379840.html |archive-date=17-a de oktobro 2012 |access-date=14--a de marto 2011 |publisher=English.people.com.cn}}</ref><ref>{{Cite web |title=Prevalence, Abuse & Exploitation of Street Children |url=http://www.gvnet.com/streetchildren/Congo.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724075658/http://www.gvnet.com/streetchildren/Congo.htm |archive-date=24-a de julio 2011 |access-date=14-a de marto 2011 |publisher=Gvnet.com}}</ref> Iam grava nombro estis orfoj el la enlandaj militoj. Stratbuboj estas ĉefe knaboj,<ref>{{Cite web |title=At the centre – Street Childrens |url=http://streetchildrenofkinshasa.com/whatwedo/meeting-the-street-children-2/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402122101/http://streetchildrenofkinshasa.com/whatwedo/meeting-the-street-children-2/ |archive-date=2-a de aprilo 2016 |access-date=21-a de marto 2016 |website=streetchildrenofkinshasa.com}}</ref> sed la procento de junulinoj estas pliiĝanta laŭ UNICEF. Ndako ya Biso havigas subtenon por stratbuboj, inklude noktan loĝadon por junulinoj.<ref>{{Cite news |last=Ross |first=Aaron |date=13-a de marto 2016 |title=Beaten and discarded, Congo street children are strangers to mining boom |work=reuters.com |url=http://uk.reuters.com/article/uk-congodemocratic-streetchildren-idUKKCN0WF09C |url-status=live |access-date=21-a de marto 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314192348/http://uk.reuters.com/article/uk-congodemocratic-streetchildren-idUKKCN0WF09C |archive-date=14-a de marto 2016 }} {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160314192348/http://uk.reuters.com/article/uk-congodemocratic-streetchildren-idUKKCN0WF09C |date=2016-03-14 }}</ref> Estas ankaŭ dua generacio de stratbuboj:<ref>{{Cite web |title=What Future? Street Children in the Democratic Republic of Congo: IV. Background |url=https://www.hrw.org/reports/2006/drc0406/4.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404023125/https://www.hrw.org/reports/2006/drc0406/4.htm |archive-date=4-a de aprilo 2016 |access-date=21-a de marto 2016 |website=hrw.org}}</ref> "ili referencas al sia sub-kulturo de violento kiel ''kindoubill''".<ref>Charles-Didier Gondola, ''Tropical Cowboys: Westerns, Violence, and Masculinity among the Young Bills of Kinshasa'', Afrique & histoire 2009/1 (vol. 7), p. 77.</ref> Tiuj stratbuboj estis celo de konsiderinda eksterlanda studo.<ref>Camille Dugrand, “Subvertir l’ordre? Les ambivalences de l’expression politique des Shégués de Kinshasa”; ''Revue Tiers Monde'' 4(228), 2016; [[doi:10.3917/rtm.228.0045]]. "Figures incontournables de l’urbanité kinoise, les Shégués ont fait l’objet de plusieurs travaux scientifiques (Biaya, 1997, 2000 ; De Boeck, 2000, 2005 ; Geenen, 2009)."</ref> == Ĝemelurboj == [[Dosiero:Kinshasa-Gombe, from CCIC.JPG|eta|Vido de la Granda Hotelo de Kinŝaso kaj de Kinŝaso mem ekde la CCIC en Gombe.]] * {{Flago|Italio}} [[Bologna]], [[Italio]] * {{Flago|Kongo-Brazavila}} [[Brazavilo]], [[Respubliko Kongo]] * {{Flago|Belgio}} [[Bruselo]], [[Belgio]] * {{Flago|Senegalo}} [[Dakaro]], [[Senegalo]] * {{Flago|Turkio}} [[Ankaro]] [[Turkio]] == Kelkaj Kinŝasanoj == * [[Papa Wemba]] (1949-2016) kantisto * [[Claude Makélélé]] (1973) futbalisto == Vidu ankaŭ == * [[Listo de milionurboj]] * [[Nacia Biblioteko de la Demokrata Respubliko de Kongo]] == Notoj == {{Referencoj|2}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|n=Kategorio:Kinŝaso|ReVo=kinsxas}} * {{ueavikioniamondokat|{{paĝonomo}}|{{paĝonomo}}}} * [http://www.kinshasa.cd/ Oficiala retejo de la urbo Kinŝaso] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20011027044821/http://www.kinshasa.cd/ |date=2001-10-27 }} * [http://www.wdl.org/en/item/59 Mapo de Belgia Kongo]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} el 1896 inkludas mapon de Kinŝaso {{Havenda artikolo|Kinŝaso}} {{Provincoj de Demokratia Respubliko Kongo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kinŝaso| ]] [[Kategorio:Ĉefurboj de Afriko]] [[Kategorio:Milionurboj]] [[Kategorio:Havenurboj]] c0ug3a8aru9ekopb0dzly606dg9ssrc 0 103821 9377862 9317781 2026-05-19T18:20:53Z Stefangrotz 91903 ŝablono ne konfuzu 9377862 wikitext text/x-wiki {{Ne konfuzu|Nepala lingvo}}{{Informkesto lingvo |Lingvo= Nepala lingvo<br /><big>नेपाल भाषा</big><br /><small>Nepâlbhâsa</small> |Landoj= [[Nepalo]], [[Barato]] |Denaske= 1 miliono |Fremdlingve= |Klasifiko= [[Lingva familio|Genetika klasifiko]]: [[Ĉinotibeta lingvaro|Ĉinotibeta]]<br /> &nbsp; &nbsp;[[Tibetobirma lingvaro|Tibetobirma]]<br /> &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp;[[Himalaja lingvo|Himalaja]]<br /> &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp; &nbsp;'''Nepala''' |Oficiala lingvo= |Reguligita de= |Mapo = |Mapopriskribo = |Skribo= |Koloro= Ĉinotibeta |ISO1= new |ISO2B= new |ISO2T= |SIL= NEW }} [[Dosiero:Nepal Kathmandu.jpg|alternative=Antikva reĝa palaco en Katmanduo|maldekstra|eta|Antikva reĝa palaco en Katmanduo]] La '''nevara lingvo''''', ''oficiale konata en [[Nepalo]] kiel '''नेपाल भाषा ('''''Nepāl bhāsā'') aŭ '''nepalbasa lingvo <ref>(en) Maharjan, Resha (2018). ''The Journey of Nepal Bhasa: From Decline to Revitalization (M.Phil. thesis)''. UIT The Arctic University of Norway.</ref>, '''estas unu el la ĉ. 500 [[Ĉinotibeta lingvaro|ĉinotibetaj lingvo]]<nowiki/>j parolata de la [[nevaroj]], la indiĝenaj loĝantoj de la [[Katmandua Valo]] kaj ĉirkaŭaj regionoj ([[Provinco Bagmati]]) en [[Nepalo]]. Ĝi ankaŭ ofte nomiĝas ''<nowiki/>'Newar'' aŭ ''Newari''. ''Newah Bhaaye'' estas la esprimo uzata por la nepalbasa fare de ĝiaj denaskaj parolantoj. La tuta nombro de parolantoj de la nepalbasa estas ĉ. 850 000 homoj, inkluzive de 825 000 homoj en Nepalo.(2001, censo) kaj en [[Barato]] ĉ. 14 000 homoj (2007, takso). La nepalbasa apartenas al la [[tibetobirma grupo]] de lingvoj. Ĝi estas la sola [[Tibetobirma lingvaro|tibetbirma lingvo]] skribita per la [[Nagario|nagaria alfabeto]]. Oni ne konfuzu ĝin kun la nepala lingvo, la nuna oficiala lingvo de Nepalo, kiu apartenas al la [[Hindarja lingvaro|hindarja lingvar]]<nowiki/>o. == Konfuzo pri lingvonomoj == Estiĝas konfuzo pro tio, ke la vorto "Nepalo" origine signifis nur la Valon de Katmanduo <ref>https://theconversation.com/the-history-of-kathmandu-valley-as-told-by-its-architecture-41103</ref>. Post la venko de la valo fare de la gurkoj, la signifo de la nomo "Nepalo" plivastiĝis al la tuta, nove unuigita lando. Do la lingvon de la loĝantoj de la Valo de Katmanduo, la nevaroj, oni nomis "la nepalolingvo". Sed post la translokigo de la ĉefurbo de la gurkoj al Katmanduo, la gurka lingvo iĝis la ŝtata lingvo de la nova lando kaj eknomiĝis "la nepala lingvo." Malgraŭ la similaj nomoj, la nepalolingvo kaj la nepala lingvo estas apartaj lingvoj. La lingvo de la [[praloĝantaro]] de la Katmandua Valo nomiĝas aŭ ''la nepalolingvo'' (pro la nomo de la Valo), aŭ ''la nepalbasa lingvo'' (pro ties nomo en la ŝtata lingvo, {{lang-ne|नेपालभाषा}}), aŭ ''la nevara lingvo'' (pro la nomo de ties parolantoj, la nevaroj). Ĝi estas ano de la [[ĉinotibeta lingvaro]]. La [[Nepala lingvo|nepala lingvo]] estas kaj la plej granda kaj la ŝtata lingvo de la lando Nepalo. Ĝi estas ano de la [[Hindirana lingvaro|hindirana]] grupo de la hindeŭropaj lingvoj. Kvankam la du lingvoj apartenas al malsamaj lingvaj familioj, post jarcentoj de kontakto la du lingvoj kunhavas gravan korpuson de komuna vorttrezoro. Ambaŭ lingvoj havas oficialan statuson en [[Katmanduo]]. == Historio == La nepalbasa estis la oficiala kaj administracia lingvo de Nepalo sub la dinastio Malla de la 14-a ĝis la 18-a jarcentoj, kiam la gurkoj gvidataj de Prithivî Nârâyan Shâh invadis la [[Katmandua Valo|Katmanduan valon]]. Sub la regado de Rânâ-popolo ĝis [[1950]], la nepalbasa estis malpermesita kaj eĉ nun ĝi konstante malfortiĝas. Tamen ĉi tiu lingvo ankoraŭ estas parolata en la ŝtato [[Sikimo]] (Barato) kaj en [[Darĝiling|Darĵiling]] (nordokcidenta [[Bengalio]]), samkiel en la ĉina [[distrikto Njalam]] ( 聂拉木县 - Nyalam Xi'an). De la frua 20-a jarcento ĝis demokratiigo de la lando en [[2006]], la nevara lingvo suferis de oficiala subpremado<ref>(en) Tumbahang, Govinda Bahadur (2010). "''[http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_37_01_04.pdf Marginalization of Indigenous Languages of Nepal] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140727004834/http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/contributions/pdf/CNAS_37_01_04.pdf |date=2014-07-27 }}''" (PDF). ''Contributions to Nepalese Studies''. 37 (1): 73–74.</ref> kaj verkado en la lingvo estis malpermesita, samkiel ĝia iama skribo (''nepal lipi'') <ref>(en) Tuladhar, Prem Shanti (2000). ''Nepal Bhasa Sahityaya Itihas: The History of Nepalbhasa Literature.'' Katmanduo: Nepal Bhasa Akademio. <nowiki>ISBN 99933-56-00-X</nowiki>, paĝo 14.</ref>. De [[1952]] al [[1991]], la procento de nevarparolantoj en la Kathmandua Valo fals de 75% al 44%<ref>(en) Malla, Kamal P. "''[https://web.archive.org/web/20160108161716/http://www.kpmalla.com/wp-content/uploads/2010/11/the-occupation-of-the-kathmandu..pdf/ The Occupation of the Kathmandu Valley and its Fallout]''". paĝo 3, arkivita de la [http://www.kpmalla.com/wp-content/uploads/2010/11/the-occupation-of-the-kathmandu..pdf originalo] (PDF), la 8-an de januaro 2016.</ref> kaj hodiaŭ (2021) la nevara kulturo kaj lingvo estas minacataj<ref>(en) Grandin, Ingemar. "''[http://www.socant.su.se/polopoly_fs/1.85287.1334740225!/menu/standard/file/Transnationell_migration_Ingemar_Grandin_18apr.pdf Between the market and Comrade Mao: Newar cultural activism and ethnic/political movements (Nepal)]''" (PDF).</ref>. [[Unesko|UNESKO]] enlistigis la lingvon kiel "sendube endanĝerigita"<ref>(en) "''[http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php?hl=en&page=atlasmap&lid=1117 UNESCO Atlas of the World's Languages in Danger]''".</ref>. == Literaturo == * Jayaprakash Malla * Sukraraj Shastri * Siddhicharan Shrestha * Dhooswan Sayami * Basu Pasa * Durga Lal Shrestha Siddhidas Mahaju kaj Chittadhar Hridaya estas du renomaj poetoj. == Klasifiko == La nepalbasa lingvo apartenas al la [[tibetobirma grupo]] sub la [[ĉinotibeta lingvaro]]. La tibeta lingvo havis gravan influon sur ĉi tiu lingvo pro jarcentoj da komercaj rilatoj kun [[Tibeto]]. {| class="wikitable" !Nepalbasa lingvo !Esperanto |- |Jewjalpa |Saluton |- |Chhigu na chu kha? |Kio estas via nomo? |- |Jigu ne _____ b |Mia nomo estas |} == Klasika nevara lingvo == La klasika nevara lingvo estas la nomo por la literatura formo de la lingvo. Ĝi ne plu estas parolata aŭ skribata, sed ĝi estas studobjekto por historiistoj kaj filologoj. == Skribsistemoj == La nepalobasa lingvo estas skribita helpe de diversaj alfabetoj/skriboj, de kiuj la ĉefaj estas la skriboj [[Brahmia skribsistemo|brahmia]], golmola, ranjana, la [[Praĉalita skribsistemo|praĉalita]] kaj ĉefe la [[Nagario|nagaria]] skribo (''devanagari'') kiu estas la nuntempe plej uzata alfabeto por tiu lingvo, Ĉiuj ĉi tiuj skriboj estas skribataj de maldekstre dekstren. La brahmia skribo estas la plej malnova kaj ĉiuj aliaj skriboj devenas de ĝi. ''Devanagari'' aŭ la [[Nagario|nagaria skribo]] estas nuntempe la plej uzata skribo, ĉar ĝi estas la oficiala alfabeto uzata nuntempe en Nepalo, kaj ankaŭ uzata en la najbara [[Barato]]. La ranjana alfabeto, aliflanke, estis la plej uzata en la pratempo, kaj hodiaŭ spertas revigliĝon pere de studoj kaj esploroj en Nepalo. La praĉalita alfabeto, simila al ''devanagari'', daŭre estas uzata, dum la brahmia kaj golmola alfabetoj nun estas tre raraj. == Terminologio == La nevara lingvo velkis, ĉar la ŝtato elektis la gorkalan (''gorkhali'') kiel la nacia nepala lingvo, konata sub la nomo '[[nepalia lingvo]]'. En la 1920-aj jaroj, la nomo de la lingvo sciita kiel ''Khas Kura, Gorkhali aŭ Parbatiya'' estis ŝanĝita al [[nepalia lingvo]]. La 8-an de septembro [[1995]], sekve de jaroj da lobiado por uzi la malnovan nomon, la registaro decidis ke la nomo ''Nepalo Bhasa'' devus esti uzata anstataŭ nevara<ref>(en) "''It's Nepal Bhasa''", The Rising Nepal, la 9-an de septembro 1995.</ref>. Tamen, la Centra Buroo pri Statistiko de Nepamo ne aplikas tion<ref>(en) "''[https://web.archive.org/web/20130717170017/http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/Major-Finding.pdf Major highlights]''" (PDF). Central Bureau of Statistics, arkivita de la [http://cbs.gov.np/wp-content/uploads/2012/11/Major-Finding.pdf originalo] (PDF), la 17-an de julio 2013.</ref>. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Nevaroj]] * [[Nepalia lingvo]], nacia lingvo de Nepalo. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * Nevara-nepalia-angla vortaro [[Kategorio:Tibetobirma lingvaro]] [[Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto]] [[Kategorio:Lingvoj de Nepalo]] co8r1yqwy6261n6qd2q4y4l88s7tz8u 0 106715 9378255 9292268 2026-05-20T09:29:44Z RG72 11847 korektis eraron 9378255 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Revolución-marzo-rusia--russianbolshevik00rossuoft.png|eta|260ra|Revoluciaj trupoj atakantaj la caran policon en februaro (marto) de 1917.]] [[Dosiero:Red Guard Vulkan factory.jpg|eta|dekstra|260ra|Ruĝa Gvardio de fabriko Vulkan. 1917.]] La '''Rusia revolucio de 1917''' estas la kolektiva esprimo por serio de [[revolucio]]j kiuj okazis en [[Rusio]] en [[1917]], kiu malmuntis la [[Caro|caran]] [[aŭtokratio]]n kaj kaŭzis la kreadon de la [[Rusia Soveta Federacia Socialisma Respubliko|Rusa SFSR]]. La [[imperiestro]] estis devigita [[Abdiko|abdiki]] kaj la [[Antikva Reĝimo|malnova reĝimo]] estis anstataŭigita per [[Provizora registaro de Rusio|provizora registaro]] dum la unua [[Februara revolucio|revolucio de februaro]] 1917 (marto en la [[gregoria kalendaro]]; la pli malnova [[julia kalendaro]] estis en uzo en Rusio tiutempe). En la [[Oktobra Revolucio|dua revolucio, dum oktobro]], la Provizora Registaro estis forigita kaj anstataŭigita per [[Bolŝeviko|bolŝevika]] ([[Komunismo|komunisma]]) registaro. == Fono == [[Dosiero:U Narvskikh vorot.jpg|eta|maldekstra|275ra|Soldatoj blokante la [[Narva Triumfarko|Narvan Pordegon]] dum la [[Sanga dimanĉo (1905)|Sanga Dimanĉo]]]] La [[Rusia revolucio de 1905]] laŭdire estis grava faktoro al la Februara revolucio de 1917. La okazaĵoj de la [[Sanga dimanĉo (1905)|Sanga Dimanĉo]] ekigis vicon de protestoj. Konsilio de laboristoj vokis ke la Sanktapetersburga Soveto estu kreita en ĉiu tiu kaoso, kaj la komenco de komunisma politika protesto komenciĝis. La [[Unua Mondmilito]] ekigis rusan protestegon direktitan kontraŭ [[caro]] [[Nikolao la 2-a (Rusio)|Nikolao la 2-a]]. Ĝi estis alia grava faktoro kontribuanta al la reprezalio de la rusaj komunistoj kontraŭ iliaj monarkiismaj kontraŭuloj. Post la eniro de la [[Otomana Regno]] sur la flanko de la [[Centraj Potencoj]] en oktobro 1914, Rusio estis senigita je grava komercvojo tra [[Otomana Imperio]], kiu sekvis kun negrava [[ekonomia krizo]], en kiu Rusio iĝis malkapabla disponigadi [[municio]]n al ilia armeo en la jaroj kondukantaj al 1917. Tamen, la problemoj estis simple administraj, kaj ne industriaj ĉar Germanio produktis grandajn kvantojn da pafaĵoj dum konstanta batalado sur du gravaj frontoj.<ref name="Wood1979p24">Wood, 1979. p. 24</ref> La milito ankaŭ evoluigis lacecon en la grandurboj, pro manko de manĝaĵo en respondo al la interrompo de [[agrikulturo]]. Manĝmalabundeco fariĝis konsiderinda problemo en Rusio, sed la kialo de tio ne kuŝis en iu fiasko de la [[rikolto]]j, kiuj ne estis signife ŝanĝitaj dum milittempo. La nerekta kialo estis ke la registaro, por financi la militon, presis milionojn da [[rublo]]-biletoj, kaj antaŭ 1917 [[inflacio]] plialtigis prezojn ĝis kvar fojojn de kio ili estis en 1914. La kamparana klaso estis sekve alfrontita kun la pli alta kosto de aĉetoj, sed faris neniun ekvivalentan gajnon en la vendado de sia propra produktaĵaro, ĉar tio estis plejparte prenita fare de la perantoj de kiuj ili dependis. Kiel rezulto ili tendencis stoki sian grenon kaj reveni al porviva terkultivado. Tiel la grandurboj estis konstante mankaj de manĝaĵo. En la sama tempo altiĝantaj prezoj kondukis al postuloj por pli altaj [[salajro]]j en la [[fabriko]]j, kaj en januaro kaj februaro de 1916 revolucia propagando, eble helpita de germana financo, kaŭzis ĝeneraligitajn [[striko]]jn. La rezulto de ĉio tio, aliflanke, estis kreskanta kritiko kontraŭ la registaro prefere ol iu milito-laceco. La origina febro de patriota ekscito, kiu igis la nomon de Sankta Petersburgo esti ŝanĝita al la malpli germane belsona "Petrograd", eble trankviliĝis iomete en la postaj jaroj, sed ĝi ne turnis al defetismo kaj dum la komencaj leviĝoj en Petrogrado en februaro 1917, la homamasoj sur la stratoj evidente protestis per la standarda proklamado "malsupren kun la milito." Gravaj perdoj dum la milito ankaŭ fortigis pensojn ke caro Nilolao la 2-a estis netaŭga regadi.<ref name="Wood1979p24"/> La [[Zemstvo|liberaluloj]] nun estis pli bone poziciigitaj por esprimi siajn plendojn, ĉar ili estis partoprenantaj pli plene tra gamo da libervolaj organizoj. Lokaj industriaj komisionoj multiĝis. En julio 1915, Centra Militindustria Komisiono estis establita sub la prezido de elstara oktobristo, Guĉkov, kaj inkluzive de dek reprezentantoj de la laboristoj. La Petrogradaj [[Menŝeviko]]j jesis interligi malgraŭ la obĵetoj de siaj gvidantoj eksterlande. Ĉiu tiu agado donis renoviĝintan instigon al politikaj ambicioj, kaj, en septembro 1915, kombinaĵo de Oktobristoj kaj Kadetoj en la Dumao postulis la formadon de respondeca registaro. La caro malaprobis tiujn proponojn. Li nun transprenis la pozicion de ĉefkomandanto de la armetrupoj kaj, dum sia foresto de Petrogrado dum ĉe lia armea ĉefsidejo ĉe [[Mahiljoŭ]], li forlasis la plej grandan parton de la daŭra registaro en la manoj de la [[Alix de Hesio-Darmstadt|Imperiestrino]], kiu estis intense nepopulara pro sia germana origino kaj pro la influo kiun [[Grigorij Rasputin|Rasputin]], malestetika "monaĥo", praktikis super ŝi.<ref name="Wood1979p25">Wood, 1979. p. 25</ref> Ĉiuj tiuj faktoroj kaŭzis akran perdon de fido je la registaro antaŭ 1916. Frue en tiu jaro, Guĉkov prenis sondadojn inter altrangaj armeoficiroj kaj membroj de la Centra Militindustria Komisiono koncerne eblan [[puĉo]]n devigi la abdikon de la caro. En novembro, [[Pavel Miljukov]] en la Dumao malkaŝe akuzis la registaron je pripensado de pacnegocadoj kun Germanio. En decembro, grupeto de nobeluloj murdis [[Rasputin]], kaj en januaro 1917 la onklo de la caro, Granda Duko Nikolao, estis demandita nerekte fare de la ĉefministro [[Georgij Lvov|Princo Lvov]] ĉu li estus preta transpreni la tronon el sia nevo, caro [[Nikolao la 2-a (Rusio)|Nikolao la 2-a]]. Neniu el tiuj okazaĵoj estis en ili mem la tuja kialo de la [[Februara revolucio]], sed ili helpas klarigi kial la monarkio pluvivis nur kelkajn tagojn post kiam ĝi krevis.<ref name="Wood1979p25"/> Dume, la [[Socialdemokratio|socialdemokrataj]] gvidantoj en [[ekzilo]], plejparte en [[Svislando]], estis la malgajaj spektantoj de la kolapso de internacia socialisma solidareco. Francaj kaj germanaj socialdemokratoj voĉdonis en favoro de siaj respektivaj registaroj. [[Georgij Pleĥanov]] en Parizo adoptis furioze kontraŭ-germanan sintenon, dum [[Parvus]] apogis la germanan militinveston kiel la plej bonaj rimedoj de certigado de revolucio en Rusio. La Menŝevikoj plejparte asertis, ke Rusio havis la rajton defendi sin kontraŭ Germanio, kvankam [[Martov]] (eminenta menŝeviko), tiam maldekstre de lia grupo, postulis finon al la milito kaj kompromiso surbaze de nacia mem-determinado, kun neniuj aneksadoj aŭ kompensaĵoj.<ref name="Wood1979p25" /> Estis tiuj vidoj de Martov kiuj dominis en manifesto desegnita fare de [[Lev Trockij]] (grava bolŝevika revoluciulo) ĉe konferenco en [[Zimmerwald]], sekvita fare de tridek kvin socialistaj gvidantoj en septembro 1915. Neeviteble [[Vladimir Lenin]], apogita fare de [[Zinoviev]] kaj [[Radek]], forte kontraŭis ilin. Iliaj sintenoj iĝis konataj kiel la Zimmerwald Maldekstro. Lenin malaprobis kaj la defendon de Rusio kaj la krion por paco. Ekde la aŭtuno de 1914, li insistis ke "de la starpunkto de la laborista klaso kaj de la laboraj amasoj de la pli malgranda malico estus la malvenko de la Carista Monarkio"; la milito devas esti igita enlanda milito de la proletaj soldatoj kontraŭ siaj propraj registaroj, kaj se proleta venko devus eliri el tio en Rusio, tiam ilia devo devus konduki revolucian lukton por la liberigo de la amasoj ĉie en Eŭropo. Tiel, Lenin restis la ''terura infano'' de la [[Rusia Socialdemokratia Laborpartio]], kvankam ĉe tiu punkto en la milito ties sekvantoj en Rusio estis tiom malabundaj kiom 10 000 kaj li ŝajnus ne pli ol la gvidanto de ekstremisma frakcio de bankrotinta organizo. Lenin, aliflanke, tiam efektivigis la protestojn de Petrogrado kiu komencis la Rusian revolucion de 1917.<ref>Wood, 1979. p. 26</ref> === Sekvo de eventoj === [[Dosiero:Soldiers demonstration.February 1917.jpg|eta|dekstra|275ra|Rusiaj soldatoj marŝantaj en Petrogrado en Februaro 1917.]] La [[Februara revolucio]] (marto 1917) estis revolucio enfokusigita ĉirkaŭ [[Petrogrado]] (nun [[Sankt-Peterburgo]]). En la kaoso, membroj de la imperia parlamento aŭ [[Dumao]] prenis kontrolon de la lando, formante la Rusan Provizoran Registaron. La armeestraro sentis, ke ili ne havis la rimedojn por subpremi la revolucion kaj [[Nikolao la 2-a (Rusio)|Nikolao la 2-a]], nome la lasta [[Listo de Regantoj de Rusio|Imperiestro de Rusio]], abdikis. La [[Soveto|sovetanoj]] (la konsilioj de laboristoj), kiuj estis gviditaj fare de pli radikalaj socialismaj frakcioj, komence permesis la Provizoran Registaron regadi, sed insistis pri [[prerogativo]] por influi la registaron kaj kontroli diversajn [[milico]]jn. La Februara revolucio okazis en la kunteksto de pezaj armeaj malsukcesoj dum la [[Unua Mondmilito]] (1914-18), kiuj forlasis multon da la rusa armeo en stato de [[ribelo]]. Periodo de duobla povo rezultiĝis, dum kiu la Provizora Registaro tenis politikan povon sur la ŝtaton ĉefe per la nacia reto de sovetanoj, gviditaj fare de socialistoj, havis la fidelecon de la [[Malalta klaso|malsuperaj klasoj]] kaj de la [[politika maldekstro]]. Dum tiu kaosa periodo ekzistis oftaj ribeloj, protestoj kaj multaj [[striko]]j. [[Aleksandr Kerenskij]] iĝis vic-prezidanto de la Laboristaj kaj Soldataj komisiitoj kaj justicministro de la Provizora Registaro. Ĉar li estis la sola homo, kiu partopreni en gvidantaro de ambaŭ organizoj, li havis la taskon preni la kontakton inter ili. Al la nomo de Kerenskij estas ligita la enkonduko de la bazaj burĝaj liberecaj rajtoj kiel la parol-, gazet- kaj ariĝ-rajtoj, la ĝenerala elekta juro, kaj la egalrajteco de la virinoj. Li iĝis la plej konata kaj populara politikisto el inter la tiamaj politikistoj. De marto 1917 li oficiale revenis al [[Socialista Revolucia Partio]] fariĝante unu el ĉefgvidantoj. En majo de 1917, oni publikigis la militajn celojn de Rusio – kun interkonsento de Kerenskij – kaj tio kaŭzis publikan indignon, kelkaj ministroj devis eĉ demisii. En la transformita registaro, Kerenskij havis gravan rolon: li tute direktis la terarmeon kaj mararmeon. Li ellaboris planon de la nova ofensivo kaj vizitis la fronton, entuziasmigis la demoralizitajn rusajn trupojn per paroloj por defendo de la revolucio. Tiuj paroloj ne havis efikon kaj la junia ofensivo tute fiaskis ([[Kerenskij-ofensivo]]). Kerenskij ne ligis sin al iu ajn politika forto kaj tiele akiris kredantojn per la oratoraj paroloj. Tiuj helpis lin ricevi la postenon de ĉefministro. Kiel ĉefministro, li klopodis pri pacigo de la diversaj politikaj fortoj, sed kiam li forigis la armean gvidanton generalo [[Lavr Kornilov|Lavr G. Kornilov]] kaj prenis la pozicion por si, li akiris multajn malamikojn inter la moderemaj parlamentanoj kaj oficiroj. Ĉar li evidente klopodis al diktatoreco, li perdis fidon de maldekstraj partioj pro neplenumo de la radikalaj socialaj kaj ekonomiaj programoj. Kiam la Provizora Registaro elektis daŭrigi bataladi la militon kontraŭ [[Germanio]], la bolŝevikoj kaj aliaj socialismaj frakcioj [[Kampanjo|kampanjis]] por ĉesigado de la konflikto. La bolŝevikoj metis laboristajn milicojn sub sia kontrolo kiel la [[Ruĝa Gvardio]] (poste la [[Ruĝa Armeo]]) super kiu ili prenis grandan kontrolon. En la [[Oktobra Revolucio]] ([[novembro]] en la [[gregoria kalendaro]]), la bolŝevika partio, gvidita fare de [[Vladimir Lenin]], kaj la sovetanoj de la laboristoj, faligis la Provizoran Registaron en Petrogrado. La bolŝevikoj nomumis sin kiel gvidantoj de diversaj registaraj [[ministerio]]j kaj konfiskis kontrolon de la kamparo, establante la [[Ĉeka]] [[Sekreta servo|sekretservon]] por sufoki malkonsenton. Por fini la partoprenon de Rusio en la Unua Mondmilito, la bolŝevikaj gvidantoj subskribis la [[Traktato de Brest-Litovsk|Traktaton de Brest-Litovsk]] kun Germanio en marto 1918. [[Rusia enlanda milito|Enlanda milito]] erupciis inter la "ruĝaj" (bolŝevikoj) kaj "[[Blanka Armeo|blankaj]]" (kontraŭbolŝevikaj) frakcioj, kio devis daŭri dum pluraj jaroj, kun la bolŝevikoj daŭre finfine venkaj. Laŭ tiu maniero, la Revolucio pavimis la vojon por la kreado de [[Sovet-Unio]] (Sovetunio) en 1922. Dume multaj rimarkindaj historiaj okazaĵoj okazis en [[Moskvo]] kaj Petrogrado, ekzistis ankaŭ videbla movado en grandurboj ĉie en la ŝtato, inter [[Nacia malplimulto|naciaj malplimultoj]] ĉie en la imperio kaj en la kamparaj lokoj, kie [[kamparano]]j transprenis kaj redistribuis teron (vidu [[agrara reformo]]). === Ekonomiaj kaj sociaj ŝanĝoj === [[Dosiero:Броневик и юнкера на Дворцовой площади 1917.jpg|eta|270ra|maldekstre|Volontulaj soldatoj de la [[Portempa Registaro de Rusio|Provizora Registaro]] kontrolas la [[Palaca placo (Sankt-Peterburgo)|Palacan Placon]] de Petrogrado pere de Austin Armaĵaŭto, somere 1917.]] Baza teorio pri [[proprieto]], kredita de multaj kamparanoj, asertas, ke la tero apartenu al tiuj kiuj laboras en ĝi. Samtempe, la kamparanaj vivo kaj kulturo estis konstante ŝanĝiĝantaj. Ŝanĝoj estis faciligitaj de la fizika movado de kreskiĝantaj nombroj de kamparanaj vilaĝanoj kiuj migris al kaj el industriaj kaj urbaj medioj, sed ankaŭ pro la enkonduko de la urba kulturo en vilaĝoj pere de materiaj havaĵoj, gazetoj kaj parolado.<ref>Nuntempe estas abunda bibliografio pri kamparanoj. Ekzemple Christine Worobec, ''Peasant Russia: Family and Community in the Post Emancipation Period'' (Princeton, 1955); Frank kaj Steinberg, eld., ''Cultures in Flux'' (Princeton, 1994); Barbara Alpern Engel, ''Between the Fields and the City: Women, Work, and Family in Russia, 1861–1914'' (Cambridge, 1994); Jeffrey Burds, ''Peasant Dreams and Market Politics'' (Pittsburgh, 1998); Stephen Frank, ''Crime, Cultural Conflict and Justice in Rural Russia, 1856–1914'' (Berkeley, 1999).</ref> Ankaŭ laboristoj havis bonajn tialojn por malkontento: superŝutitaj loĝejoj kun ofte bedaŭrindaj sanitaraj kondiĉoj, longaj laborhoroj (antaŭmilite, 10-hora labortago ses tagojn semajne estis averaĝa kaj multaj laboris 11–12 horojn tage ĉirkaŭ 1916), konstanta risko de vundoj kaj morto pro malbonaj sekur- kaj san-kondiĉoj, akra disciplino (ne nur per reguloj kaj monpunoj, sed ankaŭ per pugnofrapoj de laboristestroj), kaj netaŭgajn salajrojn (malbonigitajn post 1914 pro la sekvo de altaj milittempaj elspezoj super la vivokosto). Samtempe, urba industria vivo havigis profitojn, kvankam tiuj povus estis ĝuste ankaŭ tiom danĝeraj (por la socia kaj politika stabileco) kiom la propraj malfacilecoj. Estis multaj kuraĝigoj por esperi pli el la vivo. Akiri novajn kapablojn donis al multaj laboristoj senton de memrespekto kaj fidemo, plialtigante la esperojn kaj dezirojn. Loĝante en urboj, laboristoj trafis materiajn havaĵojn kiujn ili neniam estis vidantajn en vilaĝoj. Plej grave, laboristoj vivantaj en urboj estis eksponitaj al novaj ideoj pri la socia kaj politika ordo.<ref>Inter multaj fakulaj verkoj pri Rusiaj laboristoj, vidu ekzemple Reginald Zelnik, ''Labor and Society in Tsarist Russia: The Factory Workers of St. Petersburg, 1855–1870'' (Stanford, 1971); Victoria Bonnell, ''Roots of Rebellion: Workers' Politics and Organizations in St. Petersburg and Moscow, 1900–1914'' (Berkeley, 1983).</ref> La sociaj kaŭzoj de la Rusa Revolucio povis deriviĝi el jarcentoj de subpremado de la malaltaj klasoj fare de la carisma reĝimo kaj de la malsukcesoj de Nikolao en la Unua Mondmilito. Kvankam la ruraj agraraj kamparanoj jam estis emancipitaj el [[servuteco]] en 1861, ili ankoraŭ suferis pro elaĉetaj pagoj al la ŝtato, kaj postulis komunuman aliron al la tero en kiu ili laboras. La problemo estis plue komplikita pro la malsukceso de la terreformoj de [[Sergej Vitte]] de la komenco de la 20-a jarcento. Okazis pliiĝantaj kamparanaj tumultoj kaj foje fakte malfermaj ribeloj, kun la celo sekurigi posedrajton de la tero en kiu ili laboras. Rusio konsistis ĉefe el malriĉaj ruraj kamparanoj kaj esenca malegaleco de la terposedo, kun 1.5% de la loĝantaro posedanta 25% de la tero.<ref>{{Cite web|title=The Russian Revolution {{!}} Boundless World History|url=https://courses.lumenlearning.com/boundless-worldhistory/chapter/the-russian-revolution/|access-date=2021-03-03|website=courses.lumenlearning.com}}</ref> La [[Industriigo|rapida industriigo de Rusio]] rezultis en urba [[troloĝado]] kaj malbonaj kondiĉoj por urbaj industriaj laboristoj (kiel jam menciita). Inter 1890 kaj 1910, la loĝantaro de la ĉefurbo, nome Sankta Peterburgo, plialtiĝis el 1 033 600 ĝis 1 905 600, do preskaŭ duobliĝis, dum Moskvo suferis similan kreskon. Tio kreis novan 'proletaron' kiu, precize pro la kuna troloĝado en urboj, estis multe pli preta al protesto kaj al [[striko]] ol la kamparanoj estis antaŭe. En sondesploro de 1904, oni trovis, ke averaĝo de 16 personoj kunhavis apartamenton en Sankta Peterburgo, kaj ses personoj por ĉambro. Krome ne estis trinkakvo, kaj la amasoj de homa rubo estis minaco por la sano de la laboristoj. La malbonaj vivkondiĉoj pligravigis la situacion, kaj la nombro de strikoj kaj rompoj de la publika ordo rapide pliiĝis en la jaroj tuj antaŭ la Unua Mondmilito. Pro la malfrua industriigo, la laboristoj en Rusio estis tre koncentritaj. Ĉirkaŭ 1914, 40% de rusaj laboristoj estis dungitaj en fabrikoj de pli ol mil laboristoj (32% en 1901). Ĉirkaŭ 42% laboris en entreprenoj de inter 100 kaj mil laboristoj, ĉirkaŭ 18% en negocoj de 1–100 laboristoj (en Usono, en 1914, tiuj nombroj estis 18, 47 kaj 35 respektive).<ref>Joel Carmichael, ''A short history of the Russian Revolution'', pp. 23–24</ref> {| class="wikitable" |- ! Jaroj !! Averaĝaj strikoj jare<ref>Abraham Ascher, ''The Revolution of 1905: A Short History'', p. 6</ref> |- | 1862–69 || 6 |- | 1870–84 || 20 |- | 1885–94 || 33 |- | 1895–1905 || 176 |} La Unua Mondmilito aldoniĝis al la malordo. [[Konskripcio]] tra tuta Rusio rezultis en malvolontaj civitanoj forsenditaj al la milito. La vasta peto de industria produktado de militaĵoj kaj de laboristoj rezultis en multaj pliaj labortumultoj kaj strikoj. Konskripcio forigis trejnitajn laboristojn el la urboj, kiuj devis esti anstataŭitaj de netrejnitaj kamparanoj. Kiam [[malsatego]] ekfrapis aparte pro la [[Rusiaj Fervojoj|malbona fervoja sistemo]], laboristoj abandonis urbojn amase serĉe de manĝaĵoj. Finfine, ankaŭ soldatoj mem, kiuj estis suferantaj pro manko de ekipaĵaro kaj de protektado kontraŭ la naturaj elementoj, ekturniĝis kontraŭ la caro. Tio okazis je pli granda skalo, dum la milito pluis, ĉar multaj el la dekomencaj oficiroj fidelaj al la caro mortis, kaj ili estis anstataŭitaj de malkontentaj konskripciuloj el la grandaj urboj kiuj havis malmultan aŭ neniun fidelon al la caro. === Politika kunteksto === [[Dosiero:1917petrogradsoviet assembly.jpg|eta|Kunveno de la [[Petrograda Soveto]] en 1917.]] Multaj sektoroj de la lando havis tialojn por esti malkontentaj kun la ekzistanta aŭtokratio. Nikolao la 2-a estis tre konservativa reganto kaj retenis striktan aŭtoritatan sistemon. Oni esperis, ke kaj individuoj kaj la socio ĝenerale montru mem-retenon, adoradon al komunumo, respekton al la socia hierarkio kaj senton de devigo al la lando. La religia kredo helpis la ligon de tiuj temoj kune kiel fonto de trankvileco, bonfarto kaj sekurigo kontraŭ la malfacilaj vivkondiĉoj kiel rimedo de politika aŭtoritato plenumita tra la pastraro. Eble pli ol iu ajn alia moderna monarko, Nikolaso la 2-a ligis sian sorton kaj la estontecon de sia dinastio al la nocio de la reganto kiel sanktulo kaj neeraranta patro por ties popolo.<ref name="See1993" >Vidu speciale, Dominic Lieven, ''Nicholas II: Emperor of all the Russias'' (London, 1993); Andrew Verner, ''The Crisis of the Russian Autocracy: Nicholas II and the 1905 Revolution'' (Princeton, 1990); Mark Steinberg kaj Vladimir Khrustalev, ''The Fall of the Romanovs: Political Dreams and Personal Struggles in a Time of Revolution'' (New Haven, 1995); Richard Wortman, ''Scenarios of Power'', vol. 2 (Princeton, 2000); Orlando Figes, ''A People's Tragedy: The Russian Revolution 1891–1924'', Part One.</ref> Tiu vidaĵo de la monarkio [[Romanov]] malpermesis lin kompreni la ŝtaton de sia lando. Havante firman kredon, ke lia povo al regado estis garantiita per [[Didevena rajto de reĝoj|Didevena Rajto]], Nikolao kredis, ke la rusa popolo estis ligita al li per nedubebla fideleco. Tiu kirasita kredo faris Nikolaon malpermesanta progresemajn reformojn kiuj estus povintaj mildigi la suferadon de la rusa popolo. Eĉ post la Revolucio de 1905 kondukis la caron dekreti limigitajn civilajn rajtojn kaj demokratian reprezentadon, li baraktis por limigi plie eĉ tiujn jam limigitajn liberecojn por konservi finfine la aŭtoritaton de la krono.<ref name="See1993" /> Spite konstantan subpremadon, la deziro de homoj por demokratia partopreno en registaraj decidoj estis forta. Ekde la [[Klerismo]], rusaj intelektuloj estis promociantaj la klerismajn idealojn kiel la digneco de individuoj kaj la ĝusteco de la demokratia reprezentado. Tiuj idealoj estis defenditaj plej arde fare de la rusaj liberaloj, kvankam ankaŭ popolistoj, marksistoj, kaj anarkiistoj postulis apogon al demokratiaj reformoj. Kreskiĝantaj opoziciaj movadoj ekdefiis malferme la monarkion Romanov jam sufiĉe antaŭ la eksplodo de la Unua Mondmilito. Malkontento pro la Rusia aŭtokratio kulminis en la granda nacia ribelo kiu sekvis post la masakro de la [[Sanga dimanĉo (1905)|Sanga dimanĉo]] en Januaro 1905, en kiu centoj de senarmaj protestantoj estis pafitaj fare de la trupoj de la caro. Laboristoj reagis al la masakro pere de paraliziga [[ĝenerala striko]], kiu devigis Nikolaon publikigi la [[Oktobra Manifesto|Oktobran Manifeston]], kiu establis demokratie elektitan parlamenton (la [[Dumao|Ŝtata Dumao]]). Kvankam la caro akceptis en 1906 Fundamentajn Ŝtatajn Leĝojn nur unu jaron poste, li sekve dissolvis la unuajn du Dumaojn kiam ili montriĝis nekunlaboremaj. Neplenumitaj esperoj por demokratio nutris revoluciajn ideojn kaj perfortajn ribelojn kontraŭ la monarkio. Unu el ĉefaj intencoj de la caro por riske partopreni en la milito en 1914 estis lia deziro restaŭri la prestiĝon kiun Rusio estis perdinta ĉefe pro la malvenkoj de la [[Rusa-japana milito|Rusi-japana Milito]] (1904-1905). Nikolao ankaŭ serĉis plifortigi pli grandan senton de nacia unueco per milito kontraŭ komuna kaj malnova malamiko. La Rusia Imperio estis aglomeraĵo de diversaj etnoj kiuj estis montrintaj gravajn signojn de disunueco en la jaroj antaŭ la Unua Mondmilito. Nikolao kredis, ke almenaŭ parte kunhavitaj danĝero kaj suferoj el eksterlanda milito mildigus la socian maltrankvilecon pro la konstantaj malbonaĵoj pro malriĉeco, malegaleco, kaj nehumanaj laborkondiĉoj. Anstataŭ restaŭri la rusian politikan kaj militan bonfarton, la [[Unua Mondmilito]] kondukis al amasbuĉado de rusiaj trupoj kaj militaj malvenkoj kiuj subfosis kaj la monarkion kaj eĉ la rusan societon ĝis la punkto de kolapso. === Unua Mondmilito === {{Ĉefartikolo|Unua Mondmilito}} La eksplodo de la milito en Aŭgusto 1914 dekomence utilis por trankviligi la pliiĝintajn sociajn kaj politikajn protestojn, fokusante al malamikeco kontraŭ komuna ekstera malamiko, sed tiu patriota unueco ne multe daŭris. Dum la milito pluis senkonklude, milit-elĉerpiĝo laŭgrade rezultis en gravaj damaĝoj. Kvankam multaj ordinaraj rusoj aliĝis al kontraŭ-germanaj manifestacioj en la unuaj malmultaj militsemajnoj, la malamikeco kontraŭ la Kaisero kaj la deziro defendi sian landon kaj siajn vivojn ne necese rezultis en entuziasmo por la caro aŭ por la registaro.<ref>Allan Wildman, ''The End of the Russian Imperial Army'', vol. 1 (Princeton, 1980): 76–80</ref><ref>Hubertus Jahn, ''Patriotic Culture in Russia During World War I'' (Ithaca, 1995)</ref><ref>Figes, ''A People's Tragedy'', 257–258.</ref> La unua grava batalo de Rusio en la milito estis katastrofa; en la Batalo de Tannenberg (1914), ĉirkaŭ 30 000 rusiaj trupoj mortiĝis aŭ vundiĝis kaj 90 000 estis kaptitaj, dum germanoj suferis ĝuste 12 000 perdojn. Tamen, [[Aŭstrio-Hungario|Aŭstri-Hungariaj]] fortoj aliancanaj de Germanio estis retiriĝintaj en la [[Reĝlando Galicio kaj Lodomerio|Galicia]] regiono fine de la jaro. En la aŭtuno de 1915, Nikolao prenis rektan komandon de la armeo, persone superrigardante la ĉefan batalkampon de Rusio kaj lasante sian ambician sed nakapablan edzinon Aleksandra zorge de la registaro. Informoj pri [[korupto]] kaj malkapablo en la Imperia registaro ekaperis, kaj la kreskiĝanta influo de Grigori Rasputin en la Imperia familio estis amplekse diskonigita. En 1915, la aferoj ege malboniĝis kiam Germanio ŝanĝis sian atakfokuson al la Orienta Fronto. La supera [[Germanimperia Armeo|Germana Armeo]] – pli bone estrita, pli bone trejnita, kaj pli bone liverita – estis tre efektiva kontraŭ la malbone ekipitaj rusaj fortoj, forpelante la rusojn el Galicio, same kiel el [[Kongresa Pollando|Rusia Pollando]] dum la kampanjo de la [[Batalo de Gorlice-Tarnów|Ofensivo de Gorlice–Tarnów]]. Fine de Oktobro 1916, Rusio estis perdinta inter 1 600 000 kaj 1 800 000 soldatojn, kun aldonaj 2 000 000 militprizonuloj kaj 1 000 000 de malaperintoj, kio faras totalon de preskaŭ 5 000 000 homoj. Tiuj enormaj perdoj ludis definitivan rolon en la tumultoj kaj ribeloj kiuj ekokazis. En 1916, informoj pri fratigoj kun la malamiko ekcirkuliĝis. Soldatoj sferis pro [[malsatego]], manko de ŝuoj, de municioj, kaj eĉ de armiloj. Pliiĝanta malkontento malbonigis la moralon, kio krome estis plue subfosita pro serio de militaj malvenkoj. [[Dosiero:Russian Troops NGM-v31-p379.jpg|eta|maldekstra|altdekstre|Rusiaj trupoj en [[tranĉeo]]j atendante germanan atakon.]] Perdindicoj estis la plej evidenta signo de tiu katastrofo. Ĉirkaŭ la fino de 1914, nur kvin monatojn post la militkomenco, ĉirkaŭ 390 000 rusiaj homoj estis perdintaj siajn vivojn kaj preskaŭ 1 000 000 estis vunditaj. Pli frue ol atendite, netaŭgaj trejnitaj rekrutitoj estis alvokitaj por aktiva militagado, procezo ripetita laŭlonge de la milito kiam enormaj perdoj plue pliiĝis. Ankaŭ la oficira klaso suferis rimarkindajn ŝanĝojn, speciale ene de la pli malaltaj rangoj, kiuj estis plenigitaj per soldatoj altiĝintaj tra la rangoj. Tiuj homoj, kutime de kamparanaj aŭ laborklasaj devenoj, ludis gravan rolon en la politikigo de la trupoj en 1917. La armeo tuj suferis pro manko de [[pafilo]]j kaj [[municio]] (same kiel de uniformoj kaj manĝaĵoj), kaj ĉirkaŭ la mezo de 1915, homoj estis senditaj al la fronto nehavantaj armilojn. Oni esperis, ke ili povu ekipiĝi per la [[armilo]]j rekuperitaj el faliĝintaj soldatoj, de ambaŭ flankoj, en la batalkampoj. La soldatoj ne sentis, ke ili estis valoraj, sed anstataŭe ili sentis, ke ili estis malhavendaj. Je la printempo 1915, la armeo estis en rapida retiriĝo, kiu ne estis ĉiam ordigita; [[dizerto]], [[marodado]], kaj ĥaosa foriro ne estis maloftaj. Ĉirkaŭ 1916, tamen, la situacio estis plibonigita en multaj aferoj. Rusiaj trupoj haltigis la retiriĝojn, kaj eĉ estis kelkaj malgravaj sukcesoj en la ofensivoj kiuj okazis tiun jaron, kvankam je grandaj vivoperdoj. Ankaŭ, la problemo de manko de necesaĵoj solviĝis per ĉefaj baraktoj por pliigi la landajn produktadon. Tamen, ĉe la fino de 1916, la moralo inter soldatoj estis eĉ pli malbona ol ĝi estis dum la Granda Retiriĝo de Rusio de 1915. La sorto de la milito eble boniĝis por Rusio, sed restis la fakto ke milito plue kontinue mortigis rusajn vivojn. La krizo en moralo (kiel argumentis Allan Wildman, grava historiisto pri la Rusia Armeo en milito kaj revolucio) "enradikiĝis fundamente en la sento ke plua despero ke la amasbuĉado neniam finiĝos kaj ke nenio simila al venkto iam estos atingita."<ref>Wildman: ''The End of the Russian Imperial Army'' (I), pp. 85–89, 99–105, 106 (quotation).</ref> La milito ne nur detruegis soldatojn. Ĉirkaŭ la fino de 1915, estis multaj signoj kiuj indikis, ke la [[ekonomio]] estis dekadenca sub la plialtiĝinta premo de la milittempa petaro. La ĉefaj problemoj estis malabundo de manĝaĵoj kaj pliiĝantaj prezoj. [[Inflacio]] damaĝis la enspezojn je alarmiga rapidindico, kaj la malabundo malfaciligis, ke individuo eltenu sin. Tiuj malabundoj estis problemo speciale en la ĉefurbo, [[Sankta Peterburgo]], kie la distanco el la liverejoj kaj la malbona transportoreto malbonigis la situacion de materialoj. [[Vendejo]]j frue fermiĝis aŭ en ili entute mankis [[pano]], [[sukero]], [[viando]], kaj aliaj liveraĵoj, kaj amase longiĝis la vicoj por aĉetado de tio kio restis. Kondiĉoj iĝis pli kaj pli malfacilaj por akiri manĝaĵojn kaj fizike ekhavi ilin. Strikoj rapide pliiĝis el la mezo de 1915, kaj simile ankaŭ deliktoj, sed, por la plej granda parto, la loĝantaro suferis kaj eltenis, esplorante la urbon por trovi manĝaĵojn. Virinoj de laborista klaso en Sankta Peterburgo laŭ registroj devis pasigi ĉirkaŭ kvar dek horojn semajne en manĝovicoj, almozante, turniĝante al [[prostituo]] aŭ krimo, elrompante lignajn barilojn por varmigi la hejmojn, kaj plue malkontentis kontraŭ la riĉularo. Registaraj funkciuloj responsaj por la [[publika ordo]] priokupitaj pri kiom longe homoj tenos paciencon. Informo de la branĉo de la sekurpolico, nome la [[Oĥrano]], de Sankta Peterburgo en Oktobro 1916, malferme avertis pri "la eblo en proksima estonteco de tumultoj fare de la malaltaj klasoj de la imperio koleraj pro la pezo de la ĉiutaga ekzistado."<ref>"Doklad petrogradskogo oĥrannogo otdelenjia osobomu otdelu departamenta policii" ["Informo de la Petrograda Oĥrano por Speciala Departemento de la Departemento de Polico"], Oktobro 1916, Krasnji arĥiv 17 (1926), 4–35 (citaĵo 4).</ref> La caro Nikolao estis kulpigita pri ĉiuj tiuj krizoj, kaj la malmulta subteno, kiun li ankoraŭ havis, ekdisnuliĝis. Dum malkontento kreskiĝis, la Ŝtata Dumao publikigis averton al Nikolao en Novembro 1916, asertante, ke, neeviteble, terura katastrofo frapos la landon se oni ne starigos konstitucian formon de registaro. Nikolao ignoris tiujn avertojn kaj la Rusia carisma reĝimo kolapsis nur kelkajn monatoj poste dum la Februara Revolucio de 1917. Unu jaron poste, la caro kaj lia tuta familio estis ekzekutitaj. == Fazoj == La '''rusa revolucio de 1917''' pasis tri[[Fazo|faze]] : * La '''[[Februara Revolucio]] de 1917''' (Marto 1917 de la Gregoria kalendaro), kiu kondukis nerekte al la falo de la [[aŭtokratio]] de [[Nikolao la 2-a (Rusio)|Nikolao la 2-a]], la fina [[Caro]] de [[Rusio]]. [[Lenin|Vladimir Lenin]] dekretis bolŝevan politikon, inter ili "Aboli ĉiujn [[Ŝtato|ŝtatajn]] ŝuldojn". Tiu signifis ke iu ajn internacia ŝuldo, kiun la lando havis antaŭe, tiam estis konsiderata kiel eliminita. * La '''tempo de duobla povo''', en kiu la Provizora Registaro tenadis ŝtatan potencon, kaj la nacia reto de sovetaj gvidantoj, gvidita de socialistoj, havis la aliĝon de la pli malaltaj klasoj kaj de la politika maldekstrularo. * La '''[[Oktobra Revolucio]]''' (Novembro de la Gregoria kalendaro), en kiu la [[Partio]] de bolŝevikoj, gvidita de Vladimir [[Lenin]], kaj de la laboristaj sovetaj gvidantoj, demisiis la Provizoran Registaron kaj estigis tre drastan ŝanĝon de la socia strukturo de [[Rusio]]. Tiu malfermis la vojon por la [[Sovetunio]]. === Februara Revolucio === {{Ĉefartikolo|Februara Revolucio}} [[Dosiero:Feb 1917.jpg|eta|Revoluciuloj protestantaj en Februaro 1917.]] La '''Februara revolucio''' de [[1917]], kiu okazis en [[Rusio]], markis la unuan epokon de la [[Rusa revolucio]] de 1917. Tiu provokis la abdikon de la caro [[Nikolao la 2-a (Rusio)|Nikolao la 2-a]]. Tiu revolucio naskiĝis kiel reago kontraŭ la politiko farita de la [[caro]], ĉefe pri la rekta implikiĝo de Rusio en la [[Unua Mondmilito]], kion kontraŭstaris alianco plejparte [[liberala]] formita de reformistaj politikistoj kiuj volis setligi konstitucifaran asembleon demokratie elektitan. La ĵusa reĝimo rezultis el alianco inter [[liberalulo]]j kaj [[socialisto]]j, kreante [[registaro]]n demokratie elektitan kaj [[Rusa Konstitucifara Asembleo|Konstitucifaran Asembleon]]. En la unua duono de februaro de [[1917]], komenco de malsatego provokis insurekciojn en la ĉefurbo [[Petrogrado]]. La [[18an de februaro]] ([[Julia kalendaro|JK]]) ([[3an de marto]], [[Gregoria kalendaro|GK]]), la plej granda fabriko de Petrogrado, nome Putilov, anoncis strikon; oni pafis kontraŭ la strikanoj kaj kelkaj vendejoj fermiĝis, kio siavice provokis insurekciojn en aliaj laborejoj. La [[23an de februaro]] ([[Julia kalendaro|JK]]) ([[8an de marto]], [[Gregoria kalendaro|GK]]), okazis serio de mitingoj kaj manifestacioj pro la [[Internacia tago de virinoj]] kiu pli kaj pli atingis fortan politikan kaj ekonomian etoson. Oni sendis roton de soldatoj al la urbo por pacigi la insurekcion, sed multaj el tiuj soldatoj ne nur preferis dizerti sed ankaŭ ribeliĝis kontraŭ siaj estroj. Tiuj eventoj devigis la caron Nikolaon la 2-an abdiki la [[2an de marto]] ([[Julia kalendaro|JK]]) ([[15an de marto]], [[Gregoria kalendaro|GK]]). === Duobla povo === {{Ĉefartikolo|Portempa Registaro de Rusio}} [[Dosiero:Второе коалиционное Временное правительство России.jpg|eta|maldekstre|230ra|Provizora registaro, fine de julio.]] La [[Portempa Registaro de Rusio]] ({{lang-ru|Временное правительство России}}) estis kreita en [[Rusio]] post [[februara revolucio]] (1917) la 15-an de marto 1917 rezulte de interkompreno de Portempa Komitato de [[Dumao]] kaj [[Sankt-Peterburgo|Petrograda]] Konsilio de Laboristaj kaj Soldataj Delegitoj. La unua ĉefministro estis konstitucia demokrato, princo Gieorgij Lvov, de la 21-a de julio ĉefministro kaj militministro estis esero [[Aleksandr Kerenskij]]. Sidejo de la registaro ĝis fino de julio 1917 estis Maria Palaco, poste [[Vintra Palaco]] en Petrogrado. La Portempa Registaro de Rusio ne decidis forlasi [[Triopa Entento|Triopan Ententon]] kaj unuflankan finon de la [[unua mondmilito]]. Oni decidis pri forigo de [[cenzuro]], forigo de [[mortpuno]], malfondo de politika polico. La 14-an de septembro 1917 la Portempa Registaro proklamis en Rusio Rusan Respublikon. La efektiva povo de la Provizora Registaro estis defiita de la aŭtoritato de institucio kiu postulis reprezenti la volon de laboristoj kaj soldatoj kaj povis fakte mobilizi kaj kontroli tiujn grupojn dum la komencaj monatoj de la revolucio – nome Petrograda Soveta Konsilio de Laboristaj Delegitoj. La modelo por la Sovetoj estis la laboristaj konsilioj kiuj establiĝis en kelkaj rusaj urboj dum la Revolucio de 1905. En Februaro 1917, strikantaj laboristoj elektis delegitojn reprezentantajn ilin kaj socialistaj aktivuloj ekorganizis tuturban konsilion por unuigi tiujn delegitojn kun reprezentantoj de socialistaj partioj. La Petrograda Soveto kunsidis ĉe la Taŭrida Palaco, nome la sama konstruaĵoj en kiu estis formiĝanta la nova registaro.<ref>Daniel Orlovsky, "Corporatism or democracy: the Russian Provisional Government of 1917." ''Soviet and Post-Soviet Review'' 24.1 (1997): 15-25.</ref> === Oktobra Revolucio === {{Ĉefartikolo|Oktobra Revolucio}} [[Dosiero:Milrevkom proclamation.jpg|eta|dekstra|Petrograda proklamo de la revolucia komitato pri la elpostenigo de la Provizora Registaro.]] La '''Oktobra Revolucio ''' (ĝi komenciĝis la [[25-a de oktobro|25-an de oktobro]] [[1917]] laŭ rus-ortodoksa [[kalendaro]]; aliloke ekster [[Rusio]] estis la [[7-a de novembro]]) estis parto de la [[Rusia revolucio]]. La [[bolŝevismo|bolŝevistoj]] sub gvido de [[Lenin]] perforte ĉesigis la postcaran demokration (vidu artikolon [[Portempa Registaro de Rusio]]) kaj komencis konstrui novan, socialisme orientitan ŝtaton. Sekvis malpermeso de balotoj, gazetara libereco, diktatoreca regado kaj [[rusia enlanda milito|civila milito]], kiu daŭris ĝis [[1922]]. En tiu jaro Rusio eniris la tiam fonditan [[Soveta Unio|Sovetan Union]], kiu ekzistis ĝis [[1991]]. {{-}} == Vidu ankaŭ == * [[Aleksandr Kerenskij]] * [[Balotado por la Rusia Konstitucifara Asembleo de 1917]] == Notoj == {{Referencoj|2}} == Bibliografio == * Acton, Edward, Vladimir Cherniaev, and William G. Rosenberg, eds. ''A Critical Companion to the Russian Revolution, 1914–1921'' (Bloomington, 1997). * Ascher, Abraham. ''The Russian Revolution: A Beginner's Guide'' (Oneworld Publications, 2014) * {{Citaĵo el libro|url=http://books.google.com/books?id=CMYbKgcAW88C|titolo=The Great war|familia nomo=Beckett|persona nomo=Ian F.W.|jaro=2007|eldono=2|eldoninto=Longman|ISBN=1-4058-1252-4}} * ''Cambridge History of Russia'', vol. 2–3, England: Cambridge University Press. ISBN 0-521-81529-0 (vol. 2) ISBN 0-521-81144-9 (vol. 3). * Chamberlin, William Henry. ''The Russian Revolution, Volume I: 1917-1918: From the Overthrow of the Tsar to the Assumption of Power by the Bolsheviks''; ''The Russian Revolution, Volume II: 1918-1921: From the Civil War to the Consolidation of Power'' (1935) * {{Cite book|last=Figes|first=Orlando|title=A People's Tragedy: The Russian Revolution: 1891-1924|publisher=Pimlico|URL=http://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=p6LzAgAAQBAJ |year=1996}} * Fitzpatrick, Sheila. ''The Russian Revolution''. 199 pages. Oxford University Press; (2nd ed. 2001). ISBN 0-19-280204-6. * Lincoln, W. Bruce. ''Passage Through Armageddon: The Russians in War and Revolution, 1914–1918''. (New York, 1986). * {{Citaĵo el libro|titolo=Analysing the Russian Revolution|familia nomo=Malone|persona nomo=Richard|jaro=2004|loko=Australia|eldoninto=Cambridge University Press|ISBN=0-521-54141-7|paĝo=67}} * Mawdsley, Evan. ''Russian Civil War''(2007). 400 p. * Pipes, Richard. ''The Russian Revolution'' (New York, 1990) * {{Citaĵo el libro|url=http://books.google.com/books?id=mdqtQgAACAAJ|titolo=Three "whys" of the Russian Revolution|aŭtoro=Pipes, Richard|jaro=1997|eldoninto=Vintage Books|ISBN=978-0-679-77646-8}} * Service, Robert. ''Lenin: A Biography'' (2000); * {{Citaĵo el libro|url=http://books.google.com/books?id=eseDgCQK9UkC|titolo=A history of modern Russia from Nicholas II to Vladimir Putin|aŭtoro=Robert Service|jaro=2005|eldoninto=Harvard University Press|ISBN=978-0-674-01801-3}} * Shukman, Harold, eld. ''The Blackwell Encyclopedia of the Russian Revolution' (1998) artikoloj de ĉirkaŭ 40 fakuloj * Swain, Geoffrey. ''Trotsky and the Russian Revolution'' (Routledge, 2014) * Steinberg, Mark, ''Voices of Revolution, 1917''. Yale University Press, 2001 * Stoff, Laurie S. ''They Fought for the Motherland: Russia's Women Soldiers in World War I & the Revolution'' (2006) 294pp * {{Citaĵo el libro|titolo=Last of the Tsars|familia nomo=Tames|persona nomo=Richard|jaro=1972|loko=Londono|eldoninto=Pan Books Ltd|ISBN=978-0-330-02902-5}} * {{Citaĵo el libro|url=http://books.google.com/books?id=uBfnjdxFUkUC|titolo=The Russian Revolution, 1917|familia nomo=Wade|persona nomo=Rex A.|jaro=2005|eldoninto=Cambridge University Press|ISBN=978-0-521-84155-9}} * White, James D. ''Lenin: The Practice & Theory of Revolution'' (2001) 262 pp * Wood, Alan (1993). ''The origins of the Russian Revolution, 1861–1917''. London: Routledge. ISBN 978-0415102322. == Eksteraj ligiloj == {{Commons|Russian Revolution of 1917}} * (angla) [http://blogs.bl.uk/european/2017/08/triumph-and-tragedy-esperanto-and-the-russian-revolution.html Triumph and Tragedy: Esperanto and the Russian Revolution], la 3-an de aŭgusto 2017, British Library, European Studies Blog. * [http://www.orlandofiges.info Orlando Figes's free educational website on the Russian Revolution and Soviet history], Majo 2014 * [http://www.ditext.com/yarmolinsky/yarframe.html Avrahm Yarmolinsky, ''Road to Revolution: A Century of Russian Radicalism,'' 1956.] * [http://www.marxists.org/history/ussr/index.htm Soviet history archive ĉe www.marxists.org] * [http://www.st-petersburg-life.com/st-petersburg/1917-russian-revolution Précis of Russian Revolution] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20121227034757/http://www.st-petersburg-life.com/st-petersburg/1917-russian-revolution |date=2012-12-27 }} Ĉefaj eventoj kaj faktoroj de la Rusia revolucio de 1917. * [http://www.isj.org.uk/index.php4?id=364&issue=116 Kevin Murphy's Isaac and Tamara Deutscher Memorial Prize lecture Can we Write the History of the Russian Revolution], nova atingebla arkivmaterialo. * [http://www.chrisknight.co.uk/wp-content/uploads/2012/08/The-Mass-Minority-in-Action1.pdf Thanks to Trotsky, the 'insurrection' was bloodless] {{Havenda artikolo|Rusia revolucio de 1917}} [[Kategorio:Rusia revolucio| ]] [[Kategorio:Revolucioj en Rusio|1917]] [[Kategorio:Konfliktoj en 1917]] [[Kategorio:Komunismo]] [[Kategorio:Revolucioj en la 20-a jarcento]] 3b7sprmupusoxvx7veml7zwicm4az1s 0 111483 9377852 8881070 2026-05-19T18:16:10Z Stefangrotz 91903 Informkesto 9377852 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo}} '''Chistag''' [kistag] ({{Lang-hu|Keszteg}}) estas [[vilaĝo]] en [[Rumanio]] oriente de [[Oradea]]. En [[1910]] ĝi nombris 772 loĝantojn (rumanoj, hungaroj), en [[1992]] 660 (rumanoj, 4% hungaroj). Ĝi estis unue menciita skribe en [[1220]]. Ĝis [[1919]] kaj inter [[1919]] kaj [[1944]] apartenis al [[Hungario]] ([[Bihar]] vármegye). Administre ĝi apartenas al [[Aştileu]]. == Fonto == * [[Magyar nagylexikon]], 1-18., 1993-2004, Budapest. * [[Loknomvortaro de Transilvanio kaj de Moldavio (Rumanio)]] == Eksteraj ligiloj == * [http://sebok1.adatbank.transindex.ro/legbelso.php3?nev=Bihar Mapo de distrikto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071017022411/http://sebok1.adatbank.transindex.ro/legbelso.php3?nev=Bihar |date=2007-10-17 }} * [http://nepszamlalas.adatbank.transindex.ro/ Popolnombrado 2002] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080614234332/http://nepszamlalas.adatbank.transindex.ro/ |date=2008-06-14 }} * [http://sebok1.adatbank.transindex.ro/legbelso.php3?nev=Bihar Administracia mapo de distrikto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071017022411/http://sebok1.adatbank.transindex.ro/legbelso.php3?nev=Bihar |date=2007-10-17 }} [[Kategorio:Vilaĝoj de Rumanio]] [[Kategorio:Distrikto Bihor]] q2cpe0dlski5z6eizh848rzkmzprbel 0 121304 9378337 8644833 2026-05-20T11:39:20Z Ksh05 257211 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 9378337 wikitext text/x-wiki La '''12 reguloj de Codd''' estas aro da dek-tri (tiel) reguloj por datumbazaj sistemoj. Ilin proponis [[Edgar Frank Codd]] por difini, je kiuj kondiĉoj datumbaza sistemo nomiĝu "[[Rilata datumbazo|rilata]]" aŭ, pli precize, kiel "rilata datumbaz-mastruma sistemo" (RDBMS). Codd vortigis tiujn regulojn komence de la [[1980-aj jaroj]]. == La reguloj == *'''Regulo 0''': La sistemo devas esti rilata, [[datumbazo]], kaj mastruma sistemo. :Por esti akceptita kiel rilata datumbaz-administra sistemo, la sistemo devas uzi nur siajn rilatajn kapablojn por administri (mastrumi) la datumbazon. *'''Regulo 1''': La informa regulo: :Ĉia informo en la datumbazo devas esti reprezentata en ununura maniero, per valoroj en kolumnoj ene de horizontaloj en tabeloj. *'''Regulo 2''': La regulo de garantiita aliro: :Ĉiuj datumoj devas esti alireblaj sen ambigueco. Tiu regulo esence estas alia vortigo de la baza postulo pri primaraj ŝlosiloj. Ĝi diras, ke ĉiu opa valoro en la datumbazo devas esti logike adresebla per specifado de la nomo de la koncerna tabelo, la nomo de la kolumno enhavanta ĝin kaj la primara ŝlosilo de la horizontala enhavanta ĝin. *'''Regulo 3''': sistema traktado de valoro "nenio" (NULL) :La DBMS devas permesi, ke ajna kampo enhavu nulon (nenion). Speciale, ĝia reprezentado de "manka informo" aŭ "neaplikebla informo" devas esti sistema kaj kongrua, kaj malsama al ĉiuj ordinaraj valoroj (ekzemple, en okazo de nombraj valoroj, malsama al la nombro nulo kaj al ĉiu alia nombro), kaj sendependa de [[datumtipo]]j. Implicitas, ke la DBMS devas manipuli tiajn reprezentaĵojn en unueca, kongrua maniero. *'''Regulo 4''': Aktiva enkomputila katalogo bazita sur la rilata modelo: :La sistemo devas provizi enkomputilan rilatan katalogon, alireblan al rajtigitaj uzantoj per la ordinara demandolingvo. Tio signifas, ke uzantoj povas aliri la strukturon (katalogon) de la datumbazo uzante la saman demandolingvon, kiun ili uzas por aliri la datumojn en la datumbazo. *'''Regulo 5''': Universala datuma sublingvo :La sistemo devas oferti almenaŭ unu rilatan lingvon, kiu :*havas linian sintakson :*estas uzebla kaj dialoge kaj el aplikaj programoj :*permesas la difinadon de datumoj (inkluzive de vidoj), la manipuladon de datumoj (ŝanĝo kaj lego), sekurecajn kaj integrecajn restriktojn kaj transakciajn operaciojn (komenco, plenumo kaj malfaro). *'''Regulo 6''': Ŝanĝo tra vidoj :Se vido al la datumbazo teorie estas manipulebla (ŝanĝebla), la sistemo devas kapabli ŝanĝi ĝin. *'''Regulo 7''': altnivelaj (plur-objektaj) enigo (aldono, ŝanĝo kaj forigo): :La sistemo devas oferti operatorojn por enigi, ŝanĝi aŭ forigi aron da datumoj samtempe. Tio signifas, ke datumoj povu esti legataj de rilata datumbazo en aroj konstruitaj el pluraj horizontaloj kaj/aŭ pluraj tabeloj. La regulo deklaras, ke enigo, ŝanĝo kaj forigo funkciu por ĉia legebla aro, ne nur por unu horizontalo en unu tabelo. *'''Regulo 8''': Sendependeco de fizikaj datumoj: :Ŝanĝoj je "fizika" nivelo (kiel datumoj estas registritaj, ekzemple en vektoroj aŭ ligitaj listoj) ne postulu ŝanĝon en aplikaĵo, kiu uzas la datumojn. *'''Regulo 9''': Sendependeco de logikaj datumoj: :Ŝanĝoj je "logika" nivelo (kiel datumoj estas organizitaj en tabeloj, kolumnoj, horizontaloj ktp.) ne postulu ŝanĝon en aplikaĵo, kiu uzas la datumojn. Logika sendependeco estas malpli facile atingebla ol fizika sendependeco. *'''Regulo 10''': integreca sendependeco: :Integrecaj restriktoj devas esti specifataj aparte de aplikaj programoj kaj memorataj en la katalogo. Devas esti eble ŝanĝi tiajn restriktojn laŭ bezono sen kaŭzi nenecesajn malavantaĝojn al aplikaĵoj. *'''Regulo 11''': sendependeco de distribuo: :La distribuiteco de partoj de la datumbazo al pluraj lokoj estu nevidebla al ĝiaj uzantoj. Ekzistantaj aplikaĵoj sukcese funkciu plu, kiam :*iu DBMS estas ŝanĝita al distribuita sistemo, aŭ :*jam distribuitaj datumoj estas redistribuitaj malsame ene de la sistemo. *'''Regulo 12''': regulo de nedifektado: :Se la sistemo ofertas malalt-nivelan (unu-objektan) uzo-interfacon, tiu [[interfaco]] ne permesu difektadon de la sistemo, ekzemple per preteriro de rilataj sekurecaj aŭ integrecaj restriktoj. Tiuj ĉi reguloj estis difinitaj en la artikolo "Is Your DBMS Really Relational?" (ĉu via sistemo vere estas rilata) de Codd, publikigita en la revuo ''ComputerWorld" en du partoj, je la [[14-a de oktobro|14-a]] kaj [[21-a de oktobro]] [[1985]]. [[Kategorio:Datumbazoj]] [[Kategorio:Komputiko]] 90utd00qvn0awqnc1pmy5l0nnmkgbgs 0 121833 9378258 9319231 2026-05-20T09:31:09Z Goren 4701 9378258 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Piknonotedoj |regno2 = bestoj |koloro = pink |dosiero = Brown-eared Bulbul 1.jpg |dosiero larĝo = 300px |priskribo de dosiero = ''[[Microscelis amaurotis]]'' |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Paseroformaj]] |familio = '''Pycnonotidae''' |specioj de subdivizio = Genroj |subdivizio2 = Vidu tekston. |vikispecio = Pycnonotidae |komunejo = Pycnonotidae |mapo de vivoteritorioj =Pycnonotidae distribution map.png |mapo de vivoteritorioj larĝo = 300px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Piknonotedoj''' (''Pycnonotidae'') estas [[familio (biologio)|familio]] el la [[ordo (biologio)|ordo]] de la [[paseroformaj birdoj]]. Ili troviĝas prefere en la [[tropiko|tropikaj]] regionoj de [[Azio]] kaj [[Afriko]] kaj nutras sin plejparte per fruktoj. En la turka la birdo nomiĝas Bülbül (simile en la germana, angla kaj hebrea lingvoj); tiu vorto venas el la persa (بُلبُل) kaj signifas ''[[najtingalo]]''. == Distingiloj == Piknonotedoj estas mezgrandaj kantbirdoj, kies korpograndeco samkiel mezeŭropaj [[paseroj]] ĝis [[merlo]]j povas atingi 14 ĝis 28 centimetrojn. La kolo estas tre mallonga, same la flugiloj, sed la birdo havas sufiĉe longan voston, kiu je la fino havas noĉojn kaj aspektas kvazaŭ tonde kurtigita. La kruroj estas maldikaj kaj la piedoj havas nur tre tenerajn ungegojn. La plumaro konsistas el relative longaj kaj molaj plumoj, kiuj, speciale je la dorso, estas tre lozaj. Je la nuko ĉiuj Piknonotedoj havas maldikajn harplumojn, pro kio ili, ekzemple en la [[germana]], ankaŭ nomiĝas "Harbirdoj". Tiuj plumoj ĉe iuj specioj povas fariĝi tre longaj. Pluraj Piknonotedoj estas tre okulfrape koloraj kaj montras, laŭ la speco, flavajn, ruĝajn kaj oranĝokolorajn korpopartojn. Sed la plej multaj estas modestakolore olivbrunaj, flavaj aŭ brunaj ĝis nigraj. Kelkaj specioj, kiel ekzemple ''Pycnonotus jocosus'' krome posedas atentigan kufon el kapoplumoj. Distingeble malsaman koloron povas havi partoj de la ventro, la gorĝo, la frunta parto, la vangoj aŭ partoj de la suba plumaro je la vostkomenco. [[Seksa duformismo]] ne ekzistas, maskloj kaj inoj havas la saman koloron, nur la junaj birdoj ofte estas iom pli aŭ evidente pli malhelaj. == Disvastiĝo kaj vivejo == [[Dosiero:Seychelles bulbul.jpg|eta|250px|''Hypsipetes crassirostris'']] La plej multaj Piknonotedoj vivas en [[Afriko]] kaj sur [[Madagaskaro]]. Tie la reprezentantoj de la plej multaj [[genro]]j estas [[endemismo|endemiaj]], dum ekskluzive en [[Sudazio]] hejmaj estas nur du genroj. La genroj [[Piknonoto]] (''Pycnonotus''), [[Krinigero]] (''Criniger'') kaj [[Hipsipeto]] (''Hypsipetes'') per specioj troviĝas en ambaŭ regionoj. En la Meza Oriento troviĝas precipe la ''Pycnonotus xanthopygos'', kies disvastiĝejo etendiĝas de suda Turkio ĝis la arabaj landoj kaj Izraelo. Sed multaj specioj estas endemiaj en tre malgrandaj disvastiĝejoj, kiel ekzemple la [[Sejĉela hipsipeto]] (''Hypsipetes crassirostris''), kiu vivas nur sur la [[Sejĉeloj]]. La [[Blankorela piknonoto]] aŭ [[Himalaja bulbulo]] (''Pycnonotus leucotis'') estas konata en la [[persa poezio]] kiel [[Bulbulo]], kaj ofte tradukita malĝuste "najtingalo" en la eŭropaj lingvoj. La plej multaj specioj troviĝas en la basebeno, nur malmultaj vivas en montaroj. Al la lastaj apartenas la [[Flavastria filastrefo]] (''Phyllastrephus flavostriatus'') en la montarbaroj de [[Centra Afriko]] kaj la [[Grizakapa piknonoto]] (''Pycnonotus tephrolaemus'') ĉe la [[Ruvencoro]] en [[Orientafriko]]. La ''Pycnonotus flavescens'' eĉ troviĝas ankoraŭ en alteco de 3.500 metroj, en la muskarbaro de la montaroj sur [[Borneo]]. Ĉiuj Piknonotedoj estas [[nemigra birdo|nemigraj birdoj]]. Multaj specioj adaptiĝis al la vivo proksime de homaj setlejoj kaj loĝadas en ĝardenoj, parkoj kaj tombejoj de la urboj. Ili estas tre konfidemaj kaj oni ankaŭ povas malsovaĝigi ilin. Precipe la [[Piknonoto]] (''Pycnonotus goiavier'') estas konata, ke ĝi preferas urbojn. Aliaj specioj ŝatas vivi retirite rande de arbaroj aŭ en arbaroj. Ekzistas specio, kiun la ornitologoj ĝis nun nur vidis dufoje en [[Sumatro]] kaj [[Borneo]]. == Vivmaniero == === Kanto === Piknonotedoj ĝenerale estas viglaj birdoj kun atentofrapa kaj laŭta strofa kantado. Plejparte estas fervora babilpepado; kelkaj specioj tamen, ekzemple ''Pycnonotus zeylanicus'', koncertas per longaj, parte kompleksaj kantoj el ĉiam samaj strofoj, kompareblaj kun tiuj de la [[Najtingalo]]. El du ŝanĝiĝantaj tonoj konsistas la kanto de ''Pycnonotus cafer''. Ankaŭ la ''Pycnonotus finlaysoni'' kaj la ''Hypsipetes madagascariensis'' havas facile memoreblan kaj melodian vokon. === Nutrado === Prefere per fruktoj, ĉefe beroj, Piknonotedoj nutras sin. Iuj specioj estas tre forte fiksitaj je specifaj fruktoj. La ''Pycnonotus gracilirostris'' ekzemple foje en grandaj [[Svarmo|svarmoj]] flugas kilometrojn serĉante maturajn [[figo]]jn. Tiun specion kaj kelkajn aliajn oni pro tio timas kiel fruktodamaĝantojn kaj ĉasas ilin. Sed aliaj specioj manĝas ankaŭ insektojn kaj serĉas vermojn kaj aliajn bestetojn por nutraĵo. Iu specio en akvejoj ĉasas helikojn de nesala akvo. === Generado === Piknonotedoj konstruas malfermajn nestojn el branĉetoj kaj radikofibroj, plej ofte sur branĉoforkoj en la malsupraj partoj de la arbo. Ilin ĝi pufas per foliaro kaj muskoj. La inoj metas ĝis kvin ordinare pale rozkolorajn ĝis blankajn ovojn en siajn nestojn kaj elkovas ilin. Oni supozas, ke la ''Pycnonotus barbatus'' vivas [[monogamio|monogamie]] kaj pariĝas por tutvivo. La ino de tiu specio kovas dek du tagojn, kaj en tiu tempo la masklo nutras ŝin. Post la eloviĝo ambaŭ gepatroj nutras la idojn per insektoj. Proksimume post du semajnoj la junbirdoj ekflugas. == Sistematiko == La familion ''Pycnonotidae'' unue priskribis angla zoologo [[George Robert Gray]] en 1840, originale kiel [[subfamilio]]n ''Pycnonotinae'' de la turda familio ''[[Turdidae]]''.<ref>{{ cite book | last=Gray | first=George Robert | author-link=George Robert Gray | year=1840 | title=A List of the Genera of Birds : with an Indication of the Typical Species of Each Genus | location=London | publisher=R. and J.E. Taylor | page=28 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/13668922 }}</ref><ref>{{cite book | last=Bock | first=Walter J. | year=1994 | title=History and Nomenclature of Avian Family-Group Names | series=Bulletin of the American Museum of Natural History | volume= 222 | publisher=American Museum of Natural History | location=New York | pages=201, 237 | hdl=2246/830 | url=http://digitallibrary.amnh.org/handle/2246/830 }}<!--Linked page allows download of the 48MB pdf--></ref> Kutimlingve piknotedoj en multaj lingvoj nomiĝas ''bulbuloj''. La vorto bulbulo venas de la [[persa]] ''bulbul'' (بلبل). En la persa ĝi signifas multajn malgrandajn [[kantobirdoj]]n, interalie [[najtingalo]]jn, sed en aliaj lingvoj ĝi nur referencas piknotedojn.{{sfn|Fishpool|Tobias|2005|pp=[https://archive.org/details/handbookofbirdso0010unse/page/161/mode/1up 161–162]}} Dum disvolvo de sistematiko certaj membroj de ''Pycnonotidae'' moviĝis al aliaj familioj. Kelkaj Madagaskaraj specioj, iam apartenigitaj al [[genro (biologio)]] ''[[Phyllastrephus]]'', nun estas metitaj en diversaj genroj de ''[[Bernieridae]]''.<ref>{{ cite journal | last1=Cibois | first1=Alice | last2=Slikas | first2=Beth | last3=Shulenberg | first3=Thomas S. | last4=Pasquet | first4=Eric | year=2001 | title=An endemic radiation of Malagasy songbirds is revealed by mitochondrial DNA sequence data | journal=Evolution | volume=55 | issue=6 | pages=1198–1206 | doi=10.1554/0014-3820(2001)055[1198:AEROMS]2.0.CO;2 | pmid=11475055 | doi-access= }}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Cibois | first1 = Alice | last2 = David | first2 = Normand | last3 = Gregory | first3 = Steven M. S. | last4 = Pasquet | first4 = Eric | year = 2010 | title = Bernieridae (Aves: Passeriformes): a family-group name for the Malagasy sylvioid radiation | journal = Zootaxa | volume = 2554 | pages = 65–68 | doi = 10.11646/zootaxa.2554.1.6 }}</ref> Krome, Afrika trispecia genro ''[[Nicator]]'' nun estas apartigita je aparta [[monotipa]] familio family ''[[Nicatoridae]]''.<ref>{{cite journal |last1=Beresford |first1=P. |last2=Barker |first2=F.K. |last3=Ryan |first3=P.G. |last4=Crowe |first4=T.M. |year=2005 |title=African endemics span the tree of songbirds (Passeri): molecular systematics of several evolutionary 'enigmas' |journal=Proceedings of the Royal Society B |volume=272 |issue=1565 |pages=849–858 |doi=10.1098/rspb.2004.2997 |pmid=15888418 |pmc=1599865 }}</ref><ref>{{Cite journal | last1=Johansson | first1=U.S. | last2=Fjeldså | first2=J. | last3=Bowie | first3=R.C.K. | date=2008 | title=Phylogenetic relationships within Passerida (Aves: Passeriformes): A review and a new molecular phylogeny based on three nuclear intron markers | journal=Molecular Phylogenetics and Evolution | volume=48 | issue=3 | pages=858–876 | doi=10.1016/j.ympev.2008.05.029| pmid=18619860 }}</ref> Esploro el jaro [[2007]] far Ulf Johansson k. al. montris ke la tiama genro ''[[Andropadus]]'' estis [[parafiletika]]. Tio kaŭzis revizion de de taksonomio, en kiu ĝiaj specioj estis movigitaj en tri rekreitajn genrojn: ''[[Arizelocichla]]'', ''[[Stelgidillas]]'' kaj ''[[Eurillas]]''. Nur unu specio restis en ''Andropadus'': la [[sombra bulbulo]] (''Andropadus importunus'').<ref name=avilist/><ref>{{Cite journal | last1=Johansson | first1=U.S. | last2=Fjeldså | first2=J. | last3=Lokugalappatti | first3=L.G.S. | last4=Bowie | first4=R.C.K. | date=2007 | title=A nuclear DNA phylogeny and proposed taxonomic revision of African greenbuls (Aves, Passeriformes, Pycnonotidae) | journal=Zoologica Scripta | volume=36 | issue=5 | pages=417–427 | doi=10.1111/j.1463-6409.2007.00290.x| s2cid=84799480 }}</ref> Esploro far Subir Shakya kaj Frederick Shelden el jaro 2017 trovis ke tiama granda genro ''[[Pycnonotus]]'' formis kelkajn disajn kladojn. Oni do disigis la genrojn kaj rekreis malnovajn genrojn por tiuj kladoj.<ref name=avilist/><ref name=shakya>{{Cite journal | last1=Shakya | first1=Subir B. | last2=Sheldon | first2=Frederick H. | date=2017 | title=The phylogeny of the world's bulbuls (Pycnonotidae) inferred using a supermatrix approach | journal=Ibis | volume=159 | issue=3 | pages=498–509 | doi=10.1111/ibi.12464| doi-access=free }}</ref> Estas du principaj kladoj en tiu ĉi familio: unu el ili estas la klado de tiel nomataj "verdaj bulbuloj", kiu inkludas nur Afrikajn speciojn; la dua enhavas ĉiujn speciojn el Azio, sed ankaŭ enhavas kelkajn Afrikajn.<ref name=shakya/> {{Cladogram |caption=Filogenio de Piknotedoj laŭ Cai k. al., 2019.<ref name=avilist/><ref>{{Cite journal | last1=Cai | first1=T. | last2=Cibois | first2=A. | last3=Alström | first3=P. | last4=Moyle | first4=R.G. | last5=Kennedy | first5=J.D. | last6=Shao | first6=S. | last7=Zhang | first7=R. | last8=Irestedt | first8=M. | last9=Ericson | first9=P.G.P. | last10=Gelang | first10=M. | last11=Qu | first11=Y. | last12=Lei | first12=F. | last13=Fjeldså | first13=J. | date=2019 | title=Near-complete phylogeny and taxonomic revision of the world's babblers (Aves: Passeriformes) | journal=Molecular Phylogenetics and Evolution | volume=130 | pages=346–356 | doi=10.1016/j.ympev.2018.10.010 | pmid=30321696 | doi-access=free }}</ref> |align=centre |cladogram={{Clade| style=font-size:100%;line-height:100%;width:500px; |1={{clade |1={{clade |1='''Pycnonotidae'''(163 specioj) |2={{clade |1={{clade |1=[[Paradoxornithidae]] (38 specioj) |2=[[Sylviidae]] (32 specioj) }} |2={{clade |1=[[Zosteropidae]] (152 specioj) |2={{clade |1=[[Timaliidae]] (58 specioj) |2={{clade |1=[[Pellorneidae]] (68 specioj) |2={{clade |1=[[Alcippeidae]] (10 specioj) |2=[[Leiothrichidae]] (133 specioj) }} }} }} }} }} }} }} }} }} === Genroj === [[File:Spizixos semitorques.jpg|thumb|252px|[[Koluma fringobulbulo]]]] [[File:Red-whiskered Bulbul-web.jpg|thumb|252px|[[Ruĝvanga bulbulo]]]] Laŭ la nuna sistematiko de [[AviList]], la familio Piktonedoj enhavas 161 speciojn en 28 genroj:<ref name=avilist>{{ cite web | author=AviList Core Team | date=2025 | title=AviList: The Global Avian Checklist, v2025 | doi=10.2173/avilist.v2025 | doi-access=free | url=http://www.avilist.org/checklist/v2025/ | access-date=17 November 2025 }}</ref> * ''[[Andropadus]]'' – unu specio [[sombra bulbulo]] (antaŭe enhavis multajn speciojn) * ''[[Stelgidillas]]'' – unu specio [[maldikbeka bulbulo]] (antaŭe en ''Andropadus'') * ''[[Calyptocichla]]'' – unu specio [[ora bulbulo]] * ''[[Neolestes]]'' – unu specio [[nigrakola bulbulo]] * ''[[Bleda]]'' – aristbekaj bulbuloj (5 specioj) * ''[[Atimastillas]]'' – verdaj bulbuloj (2 specioj) * ''[[Ixonotus]]'' – unu specio [[makula bulbulo]] * ''[[Thescelocichla]]'' – unu specio [[marĉpalma bulbulo]] * ''[[Chlorocichla]]'' – verdaj bulbuloj (5 specioj) * ''[[Baeopogon]]'' – verdaj bulbuloj (2 specioj) * ''[[Arizelocichla]]'' – verdaj bulbuloj (11 specioj) (antaŭe en ''Andropadus'') * ''[[Criniger]]'' – verdaj bulbuloj (5 specioj) * ''[[Eurillas]]'' – verdaj bulbuloj (5 specioj) (antaŭe en ''Andropadus'') * ''[[Phyllastrephus]]'' – verdaj kaj brunaj bulbuloj (20 specioj) * ''[[Tricholestes]]'' – unu specio [[haroza bulbulo]] * ''[[Setornis]]'' – unu specio [[hokbeka bulbulo]] * ''[[Alophoixus]]'' – 8 specioj (antaŭe en ''Criniger'') * ''[[Alcurus]]'' – unu specio [[striata bulbulo]] * ''[[Iole]]'' – 7 specioj * ''[[Hemixos]]'' – 3 specioj * ''[[Acritillas]]'' – [[flavbrova bulbulo]] * ''[[Ixos]]'' – 5 specioj * ''[[Hypsipetes]]'' – 26 specioj (inklude 3 speciojn kiuj antaŭe estis en ''Thapsinillas'', unu antaŭe en ''[[Cerasophila]]'' kaj unu antaŭe en ''Microscelis'') * ''[[Microtarsus]]'' – 7 specioj * ''[[Rubigula]]'' – 8 specioj (antaŭe en ''Pycnonotus'') * ''[[Nok (genro)|Nok]]'' – [[nudvizaĝa bulbulo]] (genro proponita en 2017) * ''[[Spizixos]]'' – fringobulbuloj (2 specioj) * ''[[Pycnonotus]]'' – piknonotoj (31 specioj) (signife malpliigita de antaŭa sistematiko) ===Kladogramo=== Ĉi-sekvas filogenia kladogramo de genroj de piknotedoj surbaze de esploro far Subir Shakya kaj Frederick Shelden el jaro 2017 kaj pli malfruaj revizioj en la listo de [[AviList]].<ref name=avilist/><ref name=shakya/> Pozicioj de la [[nudvizaĝa bulbulo]] (''Nok hualon'') kaj la [[flavbrova bulbulo]] (''Acritillas indica'') baziĝas je la studo far Jérôme Fuchs kaj kolegoj el jaro 2018.<ref>{{Cite journal | last1=Fuchs | first1=J. | last2=Pasquet | first2=E. | last3=Stuart | first3=B.L. | last4=Woxvold | first4=I.A. | last5=Duckworth | first5=J.W. | last6=Bowie | first6=R.C.K. | date=2018 | title=Phylogenetic affinities of the enigmatic Bare-faced Bulbul ''Pycnonotus hualon'' with description of a new genus | journal=Ibis | volume=160 | issue=3 | pages=659–665 | doi=10.1111/ibi.12580}}</ref> En nuna stato genroj ''Chlorocichla'' kaj ''Arizelocichla'' ne estas [[monofiletika]]j. {{clade| style=font-size:90%;line-height:90% |1={{clade |label1='''Pycnonotidae''' |1={{clade |label1="Afrika" klado |1={{clade |1={{clade |1=''[[Andropadus]]'' – sombra bulbulo |2={{clade |1=''[[Calyptocichla]]'' – ora bulbulo |2=''[[Stelgidillas]]'' – maldikbeka bulbulo }} }} |2={{clade |1=''[[Neolestes]]'' – nigrakola bulbulo |2={{clade |1={{clade |1=''[[Phyllastrephus]]'' – 20 specioj |2={{clade |1=''[[Criniger]]'' – 5 specioj |2=''[[Eurillas]]'' – 5 specioj }} }} |2={{clade |1=''[[Bleda]]'' – aristbekaj bulbuloj (5 specioj) |2={{clade |1=''[[Arizelocichla]]'' – 12 specioj |2={{clade |1={{clade |1=''[[Atimastillas]]'' – flavgorĝa bulbulo |2={{clade |1=''[[Ixonotus]]'' – makula bulbulo |2=''[[Thescelocichla]]'' – marĉpalma bulbulo }} }} |2={{clade |1=''[[Arizelocichla montana]]'' – Kameruna bulbulo |2={{clade |1=''[[Chlorocichla]]'' – 5 specioj |2={{clade |1=''[[Baeopogon]]'' – 2 specioj |2=''[[Chlorocichla simplex]]'' – simpla bulbulo }} }} }} }} }} }} }} }} }} |label2="Azia" klado |2={{clade |1={{clade |1=''[[Microtarsus]]'' – 7 specioj |2={{clade |1=''[[Rubigula]]'' – 8 specioj |2={{clade |1=''[[Pycnonotus]]'' – 34 specioj |2={{clade |1=''[[Nok (genro)|Nok]]'' – nudvizaĝa bulbulo |2=''[[Spizixos]]'' – fringobulbuloj (2 species) }} }} }} }} |2={{clade |1=''[[Tricholestes]]'' – haroza bulbulo |2={{clade |1={{clade |1=''[[Alophoixus]]'' – 8 specioj |2=''[[Setornis]]'' – hokbeka bulbulo }} |2={{clade |1=''[[Alcurus]]'' – striata bulbulo |2={{clade |1=''[[Iole]]'' – 7 specioj |2={{clade |1={{clade |1=''[[Acritillas]]'' – flavbrova bulbulo |2=''[[Hemixos]]'' – 4 specioj }} |2={{clade |1=''[[Hypsipetes]]'' – 25 specioj |2=''[[Ixos]]'' – 5 specioj }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} == Homoj kaj Piknonotedoj == Kiel jam menciite, kelkaj specioj vivas tre proksime al la homo kaj estas tre konfidemaj. Kelkajn speciojn oni ĉasas aŭ almenaŭ forpelas kiel fruktodamaĝantojn, precipe tiujn, kiuj aperas je iom grandaj svarmoj. Sed multajn speciojn oni ankaŭ tenas kiel hejmbestojn. Por tiuj bestoj ekzistas internacia merkato, ĉar ili estas konataj kiel viglaj kaj kantademaj bestoj. Antaŭ ĉio en sia hejmregiono ili estas ŝatataj, sed ankaŭ en [[Eŭropo]] kaj [[Usono]] oni regule ofertas ilin. Unu specion oni novloĝigis en Sud-[[Kalifornio]], kie ĝi origine ne estis hejma. Pliajn speciojn homoj setligis en [[Aŭstralio]], sur la [[Maskarenoj]] kaj sur aliaj insuloj. ==Referencoj== {{Portalo Birdoj}} {{referencoj}} <!--{{projektoj|commonscat=Pycnonotidae|Bülbüls}}--> [[Kategorio:Paseroformaj]] [[Kategorio:Afrotropisa faŭno]] [[Kategorio:Orientalisa faŭno]] [[Kategorio:Palearktisa faŭno]] 9p2wlldns6pq3gftvfw70otlfhbqvu3 0 122668 9377973 8945941 2026-05-19T20:55:19Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9377973 wikitext text/x-wiki {{Informkesto kantono de Svislando |nomo=Kantono Sankt-Galo |blazono=[[Dosiero:Coat of arms of canton of St. Gallen.svg|eta|120px|center|<small>Blazono de Kantono Sankt-Galo</small>]] |bildo=[[Dosiero:Churfirsten.JPG|eta|285px|center|<small>Montogrupo [[Churfirsten]] en [[Toggenburg]]</small>]] |situo=[[Dosiero:Karte Lage Kanton Sankt Gallen.png|eta|285px|center|<small>Situo de Kantono Sankt-Galo en Svislando</small>]] |mapo=[[Dosiero:Karte Kanton St.Gallen.png|eta|285px|center|<small>Mapo de la Kantono Sankt-Galo</small>]] |ĉefloko=[[Sankt-Galo]] |aliĝjaro=[[1803]] |lingvoj=[[germana lingvo]] |mallongigo=SG |loĝantaro=474676 |loĝantaro-jaro=2009-12-31 |areo=2026 |denseco=232 |zomo=8 }} La '''Kantono Sankt-Galo''' estas unu el la 26 administraj unuoj de [[Svislando]], kiuj nomiĝas [[kantono]]j, kaj situas en la nordoriento de la lando. Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la kantono vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Ĝia sidejo estas la samnoma urbo ''[[Sankt-Galo]]'' (germane ''St. Gallen''). == Nomo == Nacilingvaj nomoj de la kantono en la lingvoj de la [[Svislando|Svisa Konfederacio]] estas {{Lang-de|St. Gallen}}, {{Lang-fr|St-Gall}}, {{Lang-it|San Gallo}} kaj [[romanĉa lingvo|romanĉe]] ''Son Gagl'' [son galj]. La nomo de la kantono kaj ĝia ĉefurbo, St. Gallen, deriviĝas de la [[Irlando|irlanda]] sanktulo Galo ([[latina lingvo|latine]] Gallus), kiu fondis tie [[benediktanoj|benediktanan]] monaĥejon, ĉirkaŭ kiu kreskis urbo. La urbanoj ekribelis kontraŭ la abatoj, kiuj estis ankaŭ imperiaj princoj, kaj fariĝis aliancanoj de la [[Svislando|svisoj]] en [[1454]]. Dum [[1803]] Sankt-Galo iĝis [[Svislando|svisa]] kantono. == Lingvoj == Oficiala kantona lingvo estas la germana. Parolata estas la Sankt-Gala, tio estas orientsvisa dialekto de la [[Alemana lingvo|alemana]]. Kiel ĉie en Svislando ankaŭ en Sankt-Galo vivas multaj alilandandoj kaj tial proksimume 15% de la loĝantaro parolas aliajn lingvojn. == Geografio == La regiono troviĝas apud la [[Bodenlago]] (ankaŭ konata kiel Konstanca Lago) en la nordo kaj la rivero [[Rejno]] en la oriento. Ĝi ĉirkaŭas la du kantonojn de la regiono [[Apencelo]], en Okcidento limas al la [[Lago de Zuriko]] kaj en Sudo al la [[Alpoj]]. La plej alta monto de la kantono estas la [[Ringelspitz]] kun alteco de 3247 m super la marnivelo, multe pli konata certe estas tamen [[Säntis]] je la trikantona limpunkto kun la kantonoj [[Kantono Apencelo Interna|Apencelo Interna]] kaj [[Kantono Apencelo Ekstera|Ekstera]]. En sudokcidento la limon formas [[Valenlago]], [[Linth-Kanalo]] kaj la [[Lago de Zuriko|Supra Lago de Zuriko]]. Signifaj riveroj en Sankt-Galo krome estas [[Turo (rivero)|Turo]], kiu fontas en [[Wildhaus]] en [[Togenburgo]] kaj [[Sitter]], kies fontriverjo devenas el la du kantonoj [[Apencelo|apencelaj]]. [[Hoher Kasten]] situas sur la limo inter la Kantono Apencelo Interna kaj Kantono Sankt-Galo. == Historio == La hodiaŭa Kantono Sankt-Galo estiĝis nur en la jaro [[1803]] per la [[Mediacia Akto]] de [[Napoleono la 3-a]] kaj la [[Svisa Ĵurkomunumo]] post malfondo de la [[Helveta Respubliko]]. Dum [[mezepoko]] ĝis la [[Helveta Revolucio]] en la jaro [[1798]] la kerna parto de la hodiaŭa kantono apartenis al la [[Princabatejo Sankt-Galo]], kiu tamen dum la reformacio perdis la kontrolon pri la urbo [[Sankt-Galo]]. La regiono de [[Togenburgo]] dum mezepoko estis aparta grafejo, kiu post la formorto de la [[Grafoj de Togenburgo]] fariĝis kverelobjekto inter la Monaĥejo Sankt-Galo, la urbo [[Zuriko]] kaj la prakantonoj de la [[Svisa Ĵurkomunumo]], precipe [[Ŝvico]] kaj [[Glaruso]]. La tiel nomita [[See-Gaster (elektodistrikto)|Gasterlando]] kun la urbo [[Rapperswil SG|Rapperswil]] kaj la [[Linth-Ebenaĵo]] dum longa tempo estis sub kontrolo de Ŝvico kaj Glaruso. Dum la [[Malnova Zurika Milito]] kaj ankaŭ dum la [[Militoj de Kappel]] la zurikanoj vane provis konkeri Gasterlandon kaj Togenburgon. Dum la tempo de la Helveta Respubliko la Gasterlando apartenis al la helveta [[Kantono Linth]], dum la cetere kantona regiono fariĝis [[Kantono Säntis]]. == Elektodistriktoj == Antaŭe la Kantono Sankt-Galo estis subdividita en 14 [[distrikto]]jn. Ekde la 1-a de januaro 2003 la kantono anstataŭis la malnovajn distriktojn per 8 elektodistriktoj. Vidu sub: [[Elektodistriktoj de Kantono Sankt-Galo]] == Esperanto movado == * Sankt-Galo estis la naskiĝloko de [[Hans Hermann Kürsteiner]], iama prezidento de UEA. * Aktiva [[Esperanto-Klubo Wil|Esperanto-Klubo]] hodiaŭ ekzistas en [[Wil SG]]. * En [[Rheineck]] dum multaj jaroj [[Hans Kästli]] funkciigis Esperanto-centron en [[Sunhejmo]]. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.sg.ch oficialaj paĝoj de la kantono, germanlingvaj] * [http://www.stadt-st-gallen.ch paĝoj de la urbo Sankt-Galo, germanlingvaj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180429153405/http://www.stadt-st-gallen.ch/ |date=2018-04-29 }} {{-}} {{Svisaj kantonoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kantonoj de Svislando|Sankt-Galo]] [[Kategorio:Kantono Sankt-Galo|-]] n318x2rmsyqcumwjkz0q550xry6n6wm 0 124532 9378251 9315777 2026-05-20T09:28:24Z RG72 11847 Brusilov-ofensivo okazis en 1916 kaj certe ne fiaskis 9378251 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Aleksandr Fjodoroviĉ KERENSKIJ''' ({{lang-ru|Александр Фёдорович Керенский}}; naskiĝis la [[2-an de majo]] [[1881]] en [[Simbirsk]], la [[Rusia imperio]] — mortis la [[11-an de junio]] [[1970]] en [[Novjorko]], [[Usono]]), estis [[rusio|rusa]] [[politikisto]] de la [[Socialista Revolucia Partio|Partio de la Socialrevolucioj]] ("eseroj"). Post [[februara revolucio]] iĝis gvidanto de la [[Portempa Registaro de Rusio]] inter julio kaj oktobro de [[1917]], forigita de [[Oktobra Revolucio|bolŝevika puĉo]]. ==Vivo== Filo de Fiodor Kerenskij, direktoro de [[gimnazio]] en [[Simbirsk]]. Li studis [[juro]]n en [[Sankt-Peterburgo|Petrogrado]] kaj diplomiĝis en [[1904]] kaj sekvajare aliĝis al la Partio de la Socialrevolucioj. Li iĝis fama [[advokato]], kiu defendis revoluciulojn akuzitajn pro politika krimagado. Li iĝis ano de la kvara [[Ŝtata Dumao]] en [[1912]] kiel reprezentanto de la "trudovikoj" (etburĝaj demokratoj, "laboruloj"). En la sekvaj kvin jaroj, li estis elstara oratoro kaj dinamika politikisto. Kerenskij apogis partoprenon de Rusio en la [[Unua mondmilito]], sed baldaŭ seniluziiĝis kaj en februaro de 1917 jam apogis abolicion de la monarĥio. Li iĝis vic-prezidanto de la Laboristaj kaj Soldataj komisiitoj kaj justicministro de la Provizora Registaro. Ĉar li estis la sola homo, kiu partopreni en gvidantaro de ambaŭ organizoj, li havis la taskon preni la kontakton inter ili. Al la nomo de Kerenskij estas ligita la enkonduko de la bazaj burĝaj liberecaj rajtoj kiel la parol-, gazet- kaj ariĝ-rajtoj, la ĝenerala elekta juro, la egalrajteco de la virinoj. Li iĝis la plej konata kaj populara politikisto el inter la tiamaj politikistoj. De marto 1917 oficiale revenis al [[Socialista Revolucia Partio]] fariĝante unu el ĉefgvidantoj. En majo de 1917, oni publikigis la militajn celojn de Rusio – kun interkonsento de Kerenskij – kaj tio kaŭzis publikan indignon, kelkaj ministroj devis eĉ demisii. En la transformita registaro, Kerenskij havis gravan rolon: li tute direktis la terarmeon kaj mararmeon. Li ellaboris planon de la nova ofensivo kaj vizitis la fronton, entuziasmigis la demoralizitajn rusajn trupojn per paroloj por defendo de la revolucio. Tiuj paroloj ne havis efikon kaj la junia ofensivo tute fiaskis ([[Kerenskij-ofensivo]]). Kerenskij ne ligis sin al iu ajn politika forto, ideo kaj akiris kredantojn per la oratoraj paroloj. Tiuj helpis lin ricevi la postenon de ĉefministro. Kiel ĉefministro li klopodis pri pacigo de la diversaj politikaj fortoj, sed kiam li forigis la armean gvidanton generalo Lavr G. Kornilov kaj prenis la pozicion por si, li akiris multajn malamikojn inter la moderemaj parlamentanoj kaj oficiroj. Ĉar li evidente klopodis al diktatoreco, li perdis fidon de maldekstraj partioj pro neplenumo de la radikalaj socialaj kaj ekonomiaj programoj. Li estis membro de fondita en 1916 en [[Sankt Peterburgo|Petrogrado]] [[Amik-Rondo de Sendependeco de Pollando]]. Post la bolŝevika enpotenciĝo en oktobro lia registaro falis, Kerenskij fuĝis al la fronto al [[Pskovo]]. Post malsukcesa provo de rekonkero de Petrogrado helpe de [[kozakoj|kozaka]] korpuso de Pjotr Krasnov, la 14-an de novembro 1917 fuĝis apud [[Don (rivero)|Don]]. En [[demokratio|demokratiaj]] balotoj al [[Rusia Konstitucia Asembleo]] novembre 1917 elektiĝis parlamentano el esera listo de [[Saratov]]. Li kaŝe vagadis tra la lando ĝis majo de [[1918]] kaj poste elmigris al [[Francio]]. En 1940 elmigris al [[Usono]], kie prelegis en universitatoj kaj partoprenis kontraŭsovetan agadon de la [[Blanka movado]]. En la jaroj 1922-32 estis redaktoro de la [[gazeto]] "Tagoj". Fine de sia vivo provis sensukcese reveni al [[Sovetunio]]. Li verkis interalie "Memoraĵojn", libron pri la revolucio. ==Verkoj== * [https://archive.org/details/preludetobolshev008537mbp ''The Prelude to Bolshevism''] (1919). ISBN 0-8383-1422-8. * [https://www.marxists.org/reference/archive/kerensky/1927/catastrophe/index.htm ''The Catastrophe''] (1927) * ''The Crucifixion of Liberty'' (1934) * ''Russia and History's Turning Point'' (1965) ==Literaturo== * Richard Abraham, ''Kerensky. First Love of the Revolution'', Columbia University Press, 1987, ISBN 0-231-06108-0. * Nadezhda V. Lipatova, "On the Verge of the Collapse of Empire: Images of Alexander Kerensky and Mikhail Gorbachev." Europe-Asia Studies 65.2 (2013): 264-289. * Ian D. Thatcher, "Post-Soviet Russian Historians and the Russian Provisional Government of 1917." Slavonic & East European Review 93.2 (2015): 315-337. online * Ian D. Thatcher, "Memoirs of the Russian Provisional Government 1917." Revolutionary Russia 27.1 (2014): 1-21. == Vidu ankaŭ == * [[Rusia enlanda milito]] * [[Rusia Respubliko]] == Eksteraj ligiloj == *[https://www.marxists.org/reference/archive/kerensky/ Alexander Kerensky Archive] at marxists.org *[http://www.stanfordalumni.org/news/magazine/2001/janfeb/features/kerensky.html An account of Kerensky at Stanford in the 1950s] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070311025735/http://www.stanfordalumni.org/news/magazine/2001/janfeb/features/kerensky.html |date=2007-03-11 }} *{{IMDb name|0449292}} {{Projektoj}} {{bibliotekoj}} {{Vivtempo|Kerenskij, Aleksandr}} [[Kategorio:Rusiaj politikistoj]] [[Kategorio:Ĉefministroj de Rusio]] [[Kategorio:Rusdevenaj usonanoj]] [[Kategorio:Rusiaj kontraŭkomunistoj]] [[Kategorio:Rusianoj de la Unua Mondmilito]] [[Kategorio:Rusiaj revoluciuloj]] [[Kategorio:Rusiaj socialistoj]] 1vedb0ftnjff6xdqh1nb7vo1969tboi 0 126357 9377967 8647604 2026-05-19T20:53:00Z Näin on näreet 255377 9377967 wikitext text/x-wiki {{Informkesto finnlanda komunumo |nomo = Uurainen |Blazono = [[Dosiero:Uurainen.vaakuna.svg|100ra|Blazono de Uurainen]] |Situo = [[Dosiero:Location_of_Uurainen_in_Finland.png|140ra|Uurainen sur la mapo de Finnlando]] |fondojaro = 1868 |gubernio = Okcidenta Finnlando |provinco = Meza Finnlando |areo = 372,66 |loĝantaro = 3.137 |finnlingvaj = 99,4% |svedlingvaj = 0,2% |www-adreso = http://www.uurainen.fi |retejo-nomo = www.uurainen.fi }} '''Uurainen''' estas komunumo en la provinco [[Meza Finnlando]] de [[Finnlando]]. Ĝis la jaro 2009 ĝi ankaŭ apartenis al la tiutempa gubernio [[Okcidenta Finnlando]]. La plej proksima granda urbo estas Jyväskylä (36 km). La areo de komunumo estas 372,66 km², el kio 23,16 km² akvo kaj ĝi havas 3137 loĝantojn (en fino de 2005). La najbarkomunumoj de Uurainen estas Jyväskylä, Laukaa, Multia, Petäjävesi, Saarijärvi kaj Äänekoski. La komunumo estis la unua komunumo en Finnlando, kiu elektis virinon kiel sian komunumestron en 1976. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.uurainen.fi oficiala retejo] {{Ĝermo|Finnlando}} [[Kategorio:Komunumoj de Meza Finnlando]] [[Kategorio:Komunumoj de Finnlando]] [[Kategorio:Komunumoj de Okcidenta Finnlando]] ex6znoqzbpejw7kh3d6p1w9fcrk7g5h 0 131707 9378040 9372153 2026-05-19T23:52:05Z Krok6kola 118041 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Levin house exterior 3.jpg]] → [[File:Robert Levin House exterior 3.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] 9378040 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo |priskribo=En 1926}} '''Frank Lloyd WRIGHT''' (naskiĝinta kiel '''Frank Lincoln WRIGHT''' la {{daton|8|junio|1867}}, mortis la {{daton|9|aprilo|1959}}) estis konata [[Usono|usona]] [[arkitekto]], interna desegnisto, verkisto kaj edukisto, kiu dezajnis pli ol 1,000 strukturojn, 532 el kiuj estis kompletigitaj. Wright kredis en dezajno de strukturoj kiuj estu harmoniaj kun humaneco kaj ties medio, filozofio kiun li nomis [[organika arkitekturo]]. Tiu filozofio estas plej bone ekzemplita de [[Akvofalejo]] (1935), kiu estis nomita "la plej bona verko de usona arkitekturo el ĉiuj tempoj".<ref name="bloomberg.com">Brewster, Mike (28a de julio, 2004). "Frank Lloyd Wright: America's Architect". [[Business Week]] (The McGraw-Hill Companies). Konsultita la 22an de januaro, 2008. [http://www.bloomberg.com/bw/stories/2004-07-27/frank-lloyd-wright-americas-architect]</ref> Wright estis estro de la arkitektura movado [[Preriskolo]] kaj disvolvis la koncepton de hejmo el [[Usonia]], nome unika vido por urba planado en Usono. Lia verkaro inkludas originajn kaj plinovigajn ekzemplojn de multaj konstrutipoj, kiaj oficejoj, [[preĝejo]]j, [[lernejo]]j, [[nuboskrapulo]]j, [[hotelo]]j kaj [[muzeo]]j. Wright ankaŭ desegnis multajn el la internaj elementoj de siaj konstruaĵoj, kiaj la meblaro kaj la [[vitralo]]j. Wright verkis 20 librojn kaj multajn artikolojn kaj estis populara preleganto en Usono kaj en Eŭropo. Lia bunta persona vivo ofte iĝis novaĵo, ĉefe pro incendio de 1914 kaj murdoj ĉe lia studio Taliesin. Jam bone konata dum sia vivo, Wright estis rekonata en 1991 de la ''[[American Institute of Architects]]'' kiel "the greatest American architect of all time" (la plej granda usona arkitekto ĉiutempa).<ref name="bloomberg.com"/> == Komencaj jaroj == === Infanaĝo (1867–1885) === Wright naskiĝis en la 8a de Junio, 1867, en la urbo Richland Center, [[Viskonsino]], sed li eltenis tra sia tuta vivo, ke li naskiĝis en 1869.<ref>{{Cite journal|last=Hines|first=Thomas S.|date=1967|title=Frank Lloyd Wright: The Madison Years: Records versus Recollections|url=https://www.jstor.org/stable/4634222|journal=The Wisconsin Magazine of History|volume=50|issue=2|pages=109–119|jstor=4634222|issn=0043-6534}}</ref><ref>{{Cite news|last=Huxtable|first=Ada Louise|date=October 31, 2004|title='Frank Lloyd Wright'|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2004/10/31/books/chapters/frank-lloyd-wright.html|access-date=1a de Februaro, 2022|issn=0362-4331}}</ref> En 1987 biografo de Wright sugestis, ke li eble estis baptita kiel "Frank Lincoln Wright" aŭ "Franklin Lincoln Wright" sed tiujn asertojn oni subtenis per neniu pruvo.<ref>Gill, Brendan, ''Many Masks, a Life of Frank Lloyd Wright'', Ballantine Books, 1987 p. 25.</ref> La patro de Wright, William Cary Wright (1825–1904), estis "talenta muzikisto, oratoro, kaj foje predikisto kiu estis akceptita en predikejo en 1857."<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=C-fhnSK26vMC&q=frank+lincoln+wright&pg=PT12 |title=Frank Lloyd Wright: A Life |last=Huxtable |first=Ada Louise |year=2008 |publisher=Penguin |isbn=978-1-4406-3173-3 |language=en |page=5}}</ref> Li estis ankaŭ publikigita komponisto.<ref>{{Cite journal |last=Kimber |first=Marian Wilson |date=2014 |title=Various Artists. The Music of William C. Wright: Solo Piano and Vocal Works, 1847–1893. Permelia Records 010225, 2013 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-society-for-american-music/article/various-artists-the-music-of-william-c-wright-solo-piano-and-vocal-works-18471893-permelia-records-010225-2013/D08DC5760AE0D2654A66AD275B84615A# |journal=Journal of the Society for American Music |language=en |volume=8 |issue=2 |pages=274–276 |doi=10.1017/S1752196314000169 |s2cid=190701799 |issn=1752-1963}}</ref> Origine el [[Masaĉuseco]], William Wright estis pastoro [[Baptismo|baptista]], sed li poste aligis la familion de sia edzino al la religio [[Unitariismo]]. La patrino de Wright, nome Anna Lloyd Jones (1838/39–1923) estis instruistino kaj membro de la klano Lloyd Jones; ŝiaj gepatroj estis elmigrintaj el [[Kimrio]] al [[Viskonsino]].<ref>{{cite book |last=Secrest |first=Meryle |title=Frank Lloyd Wright: A Biography |publisher=University of Chicago Press |year=1998 |page=36}}</ref> Unu el la fratoj de Anna estis Jenkin Lloyd Jones, grava figuro en la etendo de la Unitaria religio en [[Usona Mez-Okcidento]]. Laŭ la membiografio de Wright, lia patrino deklaris kiam ŝi estis naskonta sian unuan filon, ke li kreskiĝos por konstrui belajn konstruaĵon. Ŝi dekoris sian flegejon per bildoj de anglaj katedraloj eltonditaj el gazeto por kuraĝigi la alvokiĝon de la infano.<ref>Secrest, p. 58.</ref> Wright fakte kreskiĝis en "nestabila familio, [...] konstante resursmanka, [...] senripoza malriĉo kaj anksio" kaj suferis "ege ĝenitan kaj evidente malfeliĉan infanaĝon".<ref name="nyt">{{Cite news |last=Huxtable |first=Ada Louise |date=31a de Oktobro, 2004 |title='Frank Lloyd Wright' |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2004/10/31/books/chapters/frank-lloyd-wright.html |access-date=9a de Januaro, 2022 |issn=0362-4331}}</ref> Lia patro plenumis pastorpostenojn en McGregor (Iovao) (1869), [[Pawtucket (Rod-Insulo)]] (1871), kaj Weymouth (Masaĉuseco) (1874). Ĉar la familio de Wright devis barakti finance ankaŭ en Weymouth, ili revenis al Spring Green, kie helpanta familio Lloyd Jones povis helpi William trovi laborpostenon. En 1877, ili setliĝis en [[Madisono (Viskonsino)|Madisono]], kie William instruis muzikon kaj servis kiel sekretario por la ĵus formita Unitariisma societo. Kvankam William estis malproksima parenco, li kunhavis muzikemon kun siaj filoj.<ref name="nyt" /> In 1876, Anna vidis ekspozicion de edukaj blokoj nomitaj Froebel-donacoj, fundamento de plinovigaj instrurimedoj de [[infanĝardeno]]j. Anna, trejnita instruistino, estis ekscitita per la programo kaj aĉetis blokaron per kiu la 9-jaraĝa Wright ludis dum multe da tempo. La blokoj de la aro estis geometrie formitaj kaj povis esti kongruigitaj en variaj kombinoj por formi du- kaj tri-dimensiaj komponaĵoj. En sia membiografio, Wright priskribis la influon de tiuj ekzercoj super sia alproksimiĝo al desegnado: "Dum kelkaj jaroj, mi sidis ĉe la malgranda infanĝardena tableto... kaj ludis... per kubo, sfero kaj triangilo - tiuj mildaj acerlignaj blokoj... Ĉiuj estas en miaj fingroj ĝis nun... "<ref>Alofsin, Anthony (1993). ''Frank Lloyd Wright – the Lost Years, 1910–1922: A Study of Influence''. University of Chicago Press. p. 359. {{ISBN|0-226-01366-9}}; Hersey, George (2000). ''Architecture and Geometry in the Age of the Baroque''. University of Chicago Press. p. 205. {{ISBN|0-226-32783-3}}.</ref> En 1881, tuj post Wright iĝis 14-jaraĝa, liaj gepatroj separiĝis. En 1884, lia patro pledis por divorco el Anna surbaze de "... emocia krueleco kaj fizika violento kaj geedzeca abandono".<ref>Hendrickson, Paul, ''Plagued By Fire'', New York: Alfred A Knopf, 2019, p. 399.</ref> Wright studis en la Madisona Altlernejo, sed ne estas pruvo ke li gradiĝis.<ref>Secrest, p. 72.</ref> Lia patro lasis Viskonsinon post oni aprobis la divorcon en 1885. Wright diris, ke li neniam revidis sian patron.<ref>Wright, Frank Lloyd, ''An Autobiography'', Duell, Sloan and Pearce, New York City, 1943, p. 51.</ref> === Edukado (1885–1887) === En 1886, estante 19-jaraĝa, Wright estis akceptita en la [[Universitato de Viskonsino en Madisono]] kiel speciala studento. Li laboris kun Allan D. Conover, profesoro de civila inĝenierado, antaŭ lasi la lernejo negradiĝinta;<ref>Secrest, p. 82.</ref> en 1955, la universitato havigis al Wright, tiam 88-jaraĝa, honoran doktorigon en fajnaj artoj.<ref>{{Cite web|title=Honorary Degree Recipients|url=https://secfac.wisc.edu/awards-lectures/honorary-degrees/recipients/|access-date=5a de Marto, 2023|website=Office of the Secretary of the Faculty|publisher=University of Wisconsin–Madison}}</ref> La onklo de Wright nome Jenkin Lloyd Jones ricevis komision de la ĉikaga arkitektura firmao de Joseph Lyman Silsbee por desegni ''All Souls Church'' (preĝejo de ĉiuj animoj) en [[Ĉikago]] en 1885. En 1886, la firmao Silsbee ricevis komision de Jones por desegni la ''Unity Chapel'' (Unitariisma Kapelo) kiel privata familikapelo en Vajomingo (Viskonsino). Kvankam neoficiale dungita de Silsbee, Wright estis lerta desegnisto kaj "zorgis pri la interno [desegnoj kaj konstruado]" en Viskonsino.<ref>''Frank Lloyd Wright's Monona Terrace: The Enduring Power of a Civic Vision'', de David V. Mollenhoff kaj Mary Jane Hamilton (The University of Wisconsin Press, Madison, Wisconsin, 1999), p. 54.</ref> Tiu kapelo estas tiel la plej frua konata verko de Wright.<ref name=nrhp>{{citation|last=Dean|first=Jeffrey M.|title=National Register of Historic Places Inventory—Nomination Form: Unity Chapel|url={{NRHP url|id=74000092}}|publisher=[[National Park Service]], State Historical Society of Wisconsin|date=18a de Julio, 1974|access-date=29a de Oktobro, 2014}}</ref> Post la kapelo finiĝis, Wright translokiĝis al Ĉikago.<ref name=nrhp/> == Kariero == === Laboro por Silsbee kaj aliaj fruaj verkoj (1887–1888) === In 1887, Wright alvenis en Ĉikagon serĉe de laborposteno. Kiel rezulto de la detruega Granda Ĉikaga Incendio de [[1871]] kaj de populacieksplodo, oni plenumis novan disvolvon. Wright poste registris en sia membiografio, ke lia unua impreso de Ĉikago estis tiu de malbela kaj ĥaosa urbo.<ref>{{Cite book|last=McCarter|first=Robert|title=Frank Lloyd Wright|publisher=Phaidon Press|year=1997|isbn=978-0-7148-3148-0}}</ref> Kelkajn tagojn post sia alveno, kaj post intervjuoj kun kelkaj elstaraj firmaoj, li estis dungira kiel [[Desegno|desegnisto]] kun Joseph Lyman Silsbee.<ref name=Wright > Wright, Frank Lloyd (2005). ''Frank Lloyd Wright: An Autobiography''. Petaluma, CA: Pomegranate Communications. pp. 60–63. ISBN 978-0-7649-3243-4. </ref> Estante ku tiu firmao, li laboris ankaŭ en du aliaj familiprojektoj: nome la preĝejo ''All Souls Church'' en Ĉikago por sia onklo, Jenkin Lloyd Jones, kaj la lernejo ''Hillside Home School I'' en Spring Green por du el siaj onklinoj.<ref name=OGorman > O'Gorman, Thomas J. (2004). [https://archive.org/details/franklloydwright0000ogor/page/30/mode/2up Frank Lloyd Wright's Chicago.] San Diego: Thunder Bay Press. pp. 31–33. ISBN 978-1-59223-127-0. </ref> Aliaj desegnistoj kiuj laboris por Silsbee en 1887 estis estontaj arkitektoj Cecil Corwin, George W. Maher kaj George Grant Elmslie. Wright tuj amikiĝis kun Corwin, kun kiu li loĝis ĝis li trovis permanentan hejmon.<ref>Secrest, p. 89.</ref> Sentante, ke li estis malmulte pagita por la kvalito de sia laboro por Silsbee per nur ok dolaroj semajne, la juna desegnisto lasis kaj trovis laborpostenon kiel arkitektura desegnisto en la firmao Beers, Clay, kaj Dutton. Tamen, Wright tuj konstatis, ke li ne estis preta prilabori konstrudesegnadon per si mem; li lasis sian novan laboron por reveni al Joseph Silsbee - tiam kun plialtiĝo en salajro.<ref>{{harvnb|Wright|2005|p=69}}</ref> Kvankam Silsbee aliĝis ĉefe al Viktoria kaj al Revivisma arkitekturoj, Wright trovis sian laboron pli "gracie pitoreska" ol aliaj "brutalecoj" de la periodo.<ref>{{harvnb|Wright|2005|p=66}}</ref> === Adler & Sullivan (1888–1893) === [[Dosiero:Frank Lloyd Wright Home and Studio (west side zoom).JPG|eta|Hejmo kaj Studio de Wright en [[Oak Park (Ilinojso)]] (1889).]] [[Dosiero:Oak Park Il Walter Gale House4.jpg|eta|La Domo Walter Gale en [[Oak Park (Ilinojso)]] (1893). Jvankam de stilo Reĝino Anne, ĝi montras fenestrobendojn kaj traboporĉan tegmenton kiu kongruas kun la disvolvo de la estetiko de Wright.]] Wright eksciis, ke la ĉikaga firmao [[Adler & Sullivan]] estis "... serĉante iun kiu finigu la desegnojn por la interno de la konstruaĵo ''Auditorium Building'' de Ĉikago".<ref>{{harvnb|Wright|2005|p=83}}.</ref> Wright pruvis, ke li estas kompetenta impresionisto de la ornamaj desegnoj de [[Louis Sullivan]] kaj du mallongajn intervjuojn poste, estis oficiala [[metilernanto]] en la firmao.<ref>{{harvnb|Wright|2005|p=86}}.</ref> Wright ne bone rilatis kun la aliaj desegnistoj de Sullivan; li skribis, ke okazis kelkaj violentaj kvereloj inter ili dum la unuaj jaroj de lia metilernanteco. Pro tiu afero, ankaŭ Sullivan montris malmultan respekton por siaj propraj dungitoj.<ref>{{harvnb|Wright|2005|pp=89–94}}.</ref> Spite al tio, "Sullivan akceptis [Wright] sub sia flugilo kaj donis al li grandan desegnorespondecon."<ref name=Tafel /> Kiel faro de respekto, Wright poste referencos al Sullivan kiel {{lang|de|Lieber Meister}} (germanlingve por "kara majstro").<ref name=Tafel > Tafel, Edgar (1985). [https://archive.org/details/yearswithfrankll0000tafe/page/30/mode/2up Years With Frank lloyd Wright: Apprentice to Genius.] Mineola, NY: Dover Publications. p. 31. ISBN 978-0-486-24801-1. </ref> Li formis ligon ankaŭ kun sia oficejestro Paul Mueller. Wright poste engaĝis Mueller en la konstruadon de kelkaj el siaj publikaj kaj komercaj konstruaĵoj inter 1903 kaj 1923.<ref name=Saint > Saint, Andrew (Majo 2004). "Frank Lloyd Wright and Paul Mueller: the architect and his builder of choice" (PDF). Architectural Research Quarterly. Cambridge: Cambridge University Press. 7 (2): 157–167. doi:10.1017/S1359135503002112. S2CID 108461943. Alirita la 16an de Marto, 2010. ></ref> Ĉirkaŭ 1890, Wright havis oficejon apud tiu de Sullivan, kiun li kunhavis kun amiko kaj desegnisto George Grant Elmslie, kiu estis dungita de Sullivan laŭ peto de Wright.<ref name=Saint/><ref name=Gebhard > Gebhard, David; Patricia Gebhard (2006). ''Purcell & Elmslie: Prairie Progressive Architects''. Salt Lake City: Gibbs Smith. p. 32. ISBN 978-1-4236-0005-3. </ref> Wright estis plialtigita al posteno de ĉefa desegnisto kaj prilaboris ĉiujn loĝejdesegnajn laborojn en la oficejo. Ĝenerale, la firmao Adler & Sullivan nek desegnis nek konstruis domojn, sed estis devigita fari tion laŭ peto de klientoj de la gravaj komercaj projektoj. Wright estis okupita per la ĉefaj komisioj de la firmao dum oficejaj horoj, kaj tial domdesegnoj estis prokrastitaj al vesperaj, semajnfinaj kaj libertempaj horoj en sia hejma studio. Li poste postulis totalan respondecon por la desegnado de tiuj domoj, sed zorga inspektado de lia arkitektura stilo (kaj rakonto el la historiisto Robert Twombly) sugestas, ke Sullivan diktis la ĝeneralajn formojn kaj motivojn de la loĝejaj verkoj; tiukadre la desegnodevoj de Wright estis ofte limigitaj al detaligo de projektoj por la skizoj de Sullivan.<ref name=Gebhard/> Dum tiu tempo, Wright laboris por la Bangaloj de Sullivan (1890) kaj James A. Charnley (1890) en [[Ocean Springs]], [[Misisipio]], la Domoj Berry-MacHarg kaj James A. Charnley (ambaŭ 1891), kaj la Domo Louis Sullivan (1892), ĉiuj en Ĉikago.<ref>{{harvnb|Wright|2005|p=100}}.</ref><ref name=Lind /> Spite al monprunto de Sullivan kaj al kromtempa salajro, Wright estis konstante bezonantaj financojn. Wright komprenis, ke liaj malfacilaj financoj plej verŝajne rilatis al liaj multekostaj gustoj en vestaĵaro kaj vehikloj, kaj la kromajn luksaĵojn kiujn li desegnis en sia hejmo. Por suplementi sian enspezaron kaj repagi siajn ŝuldojn, Wright akceptis sendependajn komisiojn por almenaŭ naŭ domojn. Tiuj "botkruraj" domoj, kiel li poste nomis ilin, estis konservative desegnitaj variaĵoj de la enmodaj arkitekturaj stiloj Reĝino Anne kaj Kolonia Revivado. Tamen, malkiel ĉe la ĉeftendenca arkitekturo de la periodo, ĉiu domo emfazis simplajn geometriajn amasojn kaj enhavis trajtojn kiel bendoj de horizontalaj fenestroj, porokazaj [[kantilevro]]j, kaj malfermaj plankoplanoj, kiuj iĝos mejloŝtonoj de sia posta verkaro. Ok el tiuj fruaj domoj restas nuntempe, kiel tiuj de Thomas Gale, Robert Parker, George Blossom, kaj de Walter Gale.<ref>{{harvnb|O'Gorman|2004|pp=38–54}}.</ref> [[Dosiero:Louis Sullivan circa 1895.jpg|eta|maldekstre|180ra|[[Louis Sullivan]], ĉirkaŭ 1895.]] Same kiel por la loĝejaj projektoj por Adler & Sullivan, li desegnis siajn "botkrurajn" domojn en sia propra libera tempo. Sullivan sciis nenion pri la sendependaj verkoj ĝis 1893, kiam li agnoskis, ke unu el la domoj estis sendube de desegno de Frank Lloyd Wright. Tiu preciza domo, konstruita por Allison Harlan, estis nur kelkajn domblokojn el la urbodomo de Sullivan en la ĉikaga loĝloko Kenwood. Krom la loko, la geometria pureco de la kompono kaj balkona [[Ornamripo|ornamriparo]] en la sama stilo kiel la Domo Charnley montris la engaĝiĝon de Wright. Ĉar kvinjara kontrakto de Wright malpermesis eksterajn laborojn, tiu okazaĵo kondukis al eliro el la firmao de Sullivan.<ref name=Lind/> Kelkaj historioj rakontas la rompon de la rilatoj inter Sullivan kaj Wright; eĉ Wright poste rakontis du diferencajn versiojn de la okazaĵo. En ''An Autobiography'', Wright postulis, ke li ne sciis, ke liaj kromaj laboroj estis rompoj de lia kontrakto. Kiam Sullivan konis ilin, li koleriĝis kaj ofendiĝis; li malpermesis pluajn eksterajn komisiojn kaj malakceptis transdoni al Wright la [[diplomo]]n de sia domo de Oak Park ĝis post la kompletigo de liaj kvin jaroj. Wright ne povis elteni la novan malamikecon el sia mastro kaj pensis, ke la situacio estis maljusta. Li "... forĵetis [sian] krajonon kaj foriris el la oficejo de Adler & Sullivan por neniam reveni". Dankmar Adler, kiu estis pli simpatia al la agado de Wright, poste sendis al li la diplomon.<ref>{{harvnb|Wright|2005|p=101}}.</ref> Tamen, Wright ankaŭ diris al siaj metilernantoj de la studio Taliesin (kiel registrita de Edgar Tafel), ke Sullivan maldungis lin el la laborejo eksciante pri la Domo Harlan. Tafel rakontis ankaŭ, ke Wright faris, ke Cecil Corwin subskribu kelkajn el la "botkruraj" verkoj, ĉar Wright estis konscia pri ilia malpermesita naturo. Sendepende de la ĝusta serio de okazaĵoj, Wright kaj Sullivan nej renkontiĝis nek parolis dum 12 jaroj.<ref name=Lind> Lind, Carla (1996). [https://archive.org/details/lostwrightfrankl0000lind/page/40/mode/2up Lost Wright: Frank Lloyd Wright's Vanished Masterpieces.] New York: Simon & Schuster, Inc. pp. 40–43. ISBN 978-0-684-81306-6. </ref><ref>{{harvnb|Tafel|1985|p=41}}.</ref> === Transiro kaj eksperimentado (1893–1900) === [[Dosiero:William H. Winslow House Front Facade.jpg|eta|Domo William H. Winslow en River Forest, [[Ilinojso]] (1893).]] [[Dosiero:Nathan G. Moore house (1895), Oak Park, IL, rear.JPG|eta|Domo Nathan G. Moore en Oak Park, Ilinojso (1895).]] [[Dosiero:Frank LLoyd Wright Studio Chicago Frontage.jpg|eta|Studio de Wright vidita el Chicago Avenue (1898).]] Lasinte Adler & Sullivan, Wright establis sian propran laborejon en la pinta etaĝo de la Sullivan-desegnita Schiller Building ĉe Randolph Street en Ĉikago. Wright elektis meti sian oficejon en la konstruaĵo ĉar la tura loko rememorigis al li la oficejon de Adler & Sullivan. Cecil Corwin sekvis Wright kaj muntis sian arkitekturan laborejon en la sama oficejaro, sed ambaŭ laborkis sendepende kaj ne konsideris sin partneroj. En 1896, Wright translokiĝis el la Schiller Building al la proksima kaj ĵus finigita Steinway Hall. La malferma spaco estis kunhavita kun Robert C. Spencer, Jr., Myron Hunt, kaj Dwight H. Perkins.<ref>{{harvnb|Wright|2005|p=119}}.</ref> Tiuj junaj arkitektoj, inspiritaj de la movado konata kiel [[Artoj kaj Metioj]] kaj la filozofioj de Louis Sullivan, formis tion kio iĝis konata kiel [[Preriskolo]].<ref name=Brooks > Brooks, H. Allen (2005). [http://www.encyclopedia.chicagohistory.org/pages/63.html "Architecture: The Prairie School".] Encyclopedia of Chicago. Chicago Historical Society. Alirita la 25an de Majo, 2010. </ref> ili estis aligitaj de metilernantino de Perkins nome Marion Mahony, kiu en 1895 transiris al la teamo de Wright de desegnistoj kaj ekkontrolis la produktadon de liaj arkitekturaj desegnoj kaj akvarelaj montraĵoj. Mahony, la tria virino kiu gradiĝis kiel arkitekto en Ilinojso kaj unu el la unuaj gradiĝintaj arkitektinoj en Usono, desegnis ankaŭ meblojn, [[vitralo]]jn, kaj malpezajn enmuraĵojn, inter aliaj trajtoj, por la domoj de Wright. Inter 1894 kaj la komenco de la 1910-aj jaroj, ankaŭ kelkaj aliaj gravaj arkitektoj de la Preriskolo kaj multaj el estontaj dungitoj de Wright lanĉis siajn karierojn en la oficejoj de Steinway Hall.<ref name=Cassidy > Cassidy, Victor M. (21a de Oktobro, 2005). [http://www.artnet.com/magazineus/features/cassidy/cassidy10-21-05.asp "Lost Woman".] Artnet Magazine. Alirita la 24an de Majo, 2010. </ref><ref name=MIT >[https://mitmuseum.mit.edu/ "Marion Mahony Griffin (1871–1962)".] ''From Louis Sullivan to SOM: Boston Grads Go to Chicago''. Massachusetts Institute of Technology. 1996. Alirita la 24an de Majo, 2010. </ref> La projektoj de Wright dum tiu periodo sekvis du bazajn modelojn. Lia unua sendependa komisio, nome la Domo Winslow, kombinis Sullivan-eskan ornamadon kun la emfazo pri simpla geometrio kaj horizontalaj linioj. La Francis Apartementoj (1895, detruitaj en 1971), la domoj Heller (1896), Rollin Furbeck (1897) kaj Husser (1899, detruita en 1926) estis desegnitaj en la sama maniero. Por siaj pli konservativaj klientoj, Wright desegnis pli tradiciajn loĝejojn. Tiuj estis ekzemple la nederlandkolonia revivstila Domo Bagley (1894), la Tudorrevivstila Domo Moore I (1895), kaj la reĝin-Anne-stila Domo Charles E. Roberts (1896).<ref>{{harvnb|O'Gorman|2004|pp=56–109}}.</ref> Kvankam Wright ne povis malakcepti klientojn pro malkonsentoj laŭ gusto, eĉ liaj plej konservemaj desegnoj retenis simpligitajn korpojn kaj foje Sullivan-inspiritajn detalojn.<ref>{{harvnb|Wright|2005|p=116}}.</ref> Tuj post la finkompletigo de la Domo Winslow en 1894, Edward Waller, amiko kaj iama kliento, invitis Wright renkontiĝis kun la ĉikaga arkitekto kaj planisto [[Daniel Burnham]]. Burnham impresiĝis pro la Domo Winslow kaj aliaj ekzemploj de la verkaro de Wright; li proponis financi kvar-jaran edukadon en la {{lang|fr|[[École nationale supérieure des Beaux-Arts|École des Beaux-Arts]]}} kaj du jarojn en Romo. Krome, Wright estus ricevonta postenon en la firmao de Burnham post lia reveno. Spite al la garantiigitaj sukceso kaj subteno de lia familio, Wright malakceptis la proponon. Burnham, kiu estis direktorinta la klasikan desegnon de la [[Monda Kolumba Ekspozicio]] kaj estis grava proponanto de la movado ''Beaux-Arts'', pensis, ke Wright estis faranta frenezan eraron. Kvankam laŭ Wright, al la klasika edukado de la {{lang|fr|École}} mankis kreivo kaj estis tute malkongrua kun lia rigardo al la moderna usona arkitekturo.<ref>{{harvnb|Wright|2005|pp=114–116}}.</ref><ref name=Goldberger > Goldberger, Paul (9a de Marto, 2009). [https://www.newyorker.com/magazine/2009/03/09/toddlin-town "Toddlin' Town: Daniel Burnham's great Chicago Plan turns one hundred".] ''The New Yorker''. Alirita la 26an de Marto, 2009. </ref> Wright remetis sian laborejon en sian hejmon en 1898 por rekunigi sian laboron kaj la vivon de sia familio. Tiu translokiĝo rezultis en la fakto ke plimulto de la projektoj de la arkitekto de tiu epoko estis plenumitaj en Oak Park aŭ en najbara River Forest. La nasko de tri pliaj filoj devigis Wright foroferi spacon de sia origina hejmstudio por kromaj dormoĉambroj kaj necesaĵoj; tiukadre li devis redesegni kaj konstruadi etendan studikroman Domon kaj Studion Frank Lloyd Wright norde de la ĉefa domo. La spaco, kiu inkludis pendantan [[balkono]]n ene de duetaĝa desegnejo, estis unu el la unuaj eksperimentoj de Wright kun novigita strukturo. La studio enhavis disvolviĝintan estetikon de Wright kaj iĝos la laboratorio el kiu aperos liaj sekvaj arkitekturaj kreaĵoj de 10 jaroj.<ref>Frank Lloyd Wright Preservation Trust 2001, pp. 6–9.</ref> === Preristilaj domoj (1900–1914) === [[Dosiero:Arthur Heurtley House (1902), Oak Park, IL.JPG|eta|maldekstre|Domo Arthur Heurtley en Oak Park, [[Ilinojso]] (1902).]] [[Dosiero:Taliesin600.jpg|eta|Hillside Home School, Taliesin en Spring Green, [[Viskonsino]] (1902).]] [[Dosiero:Darwin D. Martin House.jpg|eta|Domo Darwin D. Martin en [[Bufalo]] (1904).]] [[Dosiero:Meyer May House.jpg|eta|Domo Meyer May en [[Grand Rapids (Miĉigano)]] (1909).]] Ĉirkaŭ 1901, Wright estis finkompletigante ĉirkaŭ 50 projektojn, inklude multajn domojn en Oak Park. Inter 1900 kaj 1901, Frank Lloyd Wright finkompletigis kvar domojn, kiuj ekde tiam estis identigitaj kiel kerno de la "[[Preristilo]]". Du el ili, nome la domoj Warren Hickox kaj Harley Bradley, estis la lastaj transiraj paŝoj inter la fruaj desegnoj de Wright kaj la Preri-kreaĵoj.<ref name=Clayton > Clayton, Marie (2002). ''Frank Lloyd Wright Field Guide''. Running Press. pp. 97–102. ISBN 978-0-7624-1324-9. </ref> Dume, la domoj Frank Thomas kaj Willits ricevis rekonon kiel la unuaj maturaj ekzemploj de la nova stilo.<ref name=Sommer > Sommer, Robin Langley (1997). "Frank W. Thomas House". ''Frank Lloyd Wright: A Gatefold Portfolio''. Hong Kong: Barnes & Noble Books. ISBN 978-0-7607-0463-9. </ref><ref>{{harvnb|O'Gorman|2004|p=134}}.</ref> Samtempe, Wright donis al siaj novaj ideoj por la usona domo disvastigitan diskonigon tra du publikaĵoj en la gazeto ''Ladies' Home Journal''. Tiuj artikoloj estis respondo al invito el la prezidanto de Curtis Publishing Company, nome Edward Bok, kiel parto de projekto por plibonigi la desegnadon de la moderna domo. "A Home in a Prairie Town" kaj "A Small House with Lots of Room in it" aperis respektive en la numeroj de Februaro kaj Julio 1901 de la gazeto. Kvankam neniu el la planoj de la disponebla domo estis iam konstruita, Wright ricevis pliiĝantajn petojn por similaj desegnoj en la sekvaj jaroj.<ref name=Clayton/> Wright venis al Bufalo kaj desegnis domojn por tri el la estroj de la kompanio: nome la domoj Darwin D. Martin (1904), William R. Heath (1905), kaj Walter V. Davidson (1908). Aliaj domoj de Wright estis konsideritaj majstroverkoj de la Preristilo, nome la domoj Frederick Robie en Ĉikago kaj Avery kaj Queene Coonley en Riverside, [[Ilinojso]]. La Domo Robie, kun sia etendaj [[kantilevro|kantilevraj]] tegmentolinioj subtenitaj de 110-futa (34&nbsp;m) kanalo el ŝtalo, estas la plej spektakla. Ties areoj salonaj kaj manĝoĉambraj formas virtuale unu seninterrompan spacon. Per tiu kaj aliaj konstruaĵoj, inkluditaj en la publikaĵo nomita Wasmuth Portfolio (1910), la verkaro de Wright ekestis konata de eŭropaj arkitektoj kaj havis profundan influon super ili post la [[Unua Mondmilito]]. La loĝejaj desegnoj de Wright de tiu epoko estis konataj kiel "preridomoj" ĉar la desegnoj kongruis kun la pejzaĝo ĉirkaŭ Ĉikago. Domoj de la Preristilo ofte havas kombinon de tiuj trajtoj: unu aŭ du etaĝoj kun unuetaĝa projekcio, malferma plankoplano, malaltpintaj tegmentoj kun larĝaj, pendantaj aleroj, fortaj horizontalaj linioj, bendoj de fenestroj (ofte kasonaraj), elstara centra kameno, stilizitaj internaj kabinetoj kaj ampleksa uzado de naturaj materialoj - speciale ŝtono kaj ligno.<ref>{{cite web |url=http://www.antiquehome.org/Architectural-Style/prairie.htm |title=Prairie School Architecture |website=www.antiquehome.org |access-date=31 de Majo, 2017}}</ref> Ĉirkaŭ 1909, Wright komencis malakcepti la modelon de supra-mez-klasa preristila [[unufamilia loĝejo]], ŝanĝante sian fokuson al pli demokratia arkitekturo.<ref>{{cite book |last1=Storrer |first1=William Allin |title=The architecture of Frank Lloyd Wright : a complete catalog |date=2007 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |isbn=978-0-226-77620-0 |page=xvii |edition=Updated 3rd }}</ref> Wright venis al Eŭropo en 1909 kun kajero de sia verkaro kaj prezentis ĝin al la Berlina publikigisto Ernst Wasmuth.<ref>Secrest, p. 202.</ref> ''Studies and Executed Buildings of Frank Lloyd Wright'', publikigita en 1911, estis la unua grava ekspono de la verkaro de Wright en Eŭropo. La verko enhavis pli ol 100 litografoj de desegnoj de Wright kaj estas ofte konata kiel "Wasmuth Portfolio".<ref>{{Cite web |title=Wasmuth Portfolio – Volume 1 {{!}} Rare Books Collection |url=https://collections.lib.utah.edu/details?id=204451 |access-date=12a de Julio, 2022 |website=collections.lib.utah.edu |language=en}}</ref> ===Elstaraj publikaj verkoj (1900–1917)=== [[File:Unity Temple (35121738661).jpg|thumb|maldekstre|Templo de [[Unitaria Universalismo]], Oak Park, Ilinojso.]] Wright desegnis la domon de la ĉapitro de la literatura societo Alpha Delta Phi de [[Universitato Cornell]] (1900), la Hillside Home School II (konstruitan por liaj onklinoj) en Spring Green, Viskonsino (1901) kaj la ''Unity Temple'' (1905) en Oak Park, Ilinojso.<ref>{{cite web|url=http://cornellsun.com/2009/01/29/cornell-architecture-myths-busted/|title=Cornell Architecture Myths: Busted|first=Ann|last=Lui|website=The Cornell Daily Sun|date=29a de Januaro, 2009|access-date=31a de Majo, 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://flwright.org/researchexplore/unitytemple|title=Unity Temple &#124; Frank Lloyd Wright Trust|website=flwright.org}}</ref> Kiel dumviva unitariano kaj membro de ''Unity Temple'', Wright proponis siajn servojn al la parokanaro post kiam ilia preĝejo forbrulis, kaj laboris pri la konstruaĵo de 1905 ĝis 1909. Wright poste diris, ke ''Unity Temple'' estis la konstruaĵo, en kiu li ĉesis esti arkitekto de strukturo kaj fariĝis arkitekto de spaco.<ref>{{Cite web |title=Frank Lloyd Wright Houses: His 20 Most Famous Homes, Buildings & Studios |url=https://www.architectureanddesign.com.au/features/list/frank-lloyd-wright-the-greatest-american-architect |access-date=8a de Septembro, 2022 |website=Architecture & Design |language=en}}</ref> Kelkaj aliaj fruaj rimarkindaj publikaj konstruaĵoj kaj projektoj en ĉi tiu epoko: la Administracia Konstruaĵo Larkin (1905); la Gastejo Geneva (Lake Geneva, Viskonsino, 1911); la Ĝardenoj Midway ([[Ĉikago]], Ilinojso, 1913); la Pavilono de Nacia Parko Banff ([[Alberto]], Kanado, 1914). === Desegnado en Japanio (1917–1922) === [[File:Imperial Hotel Wright House.jpg|thumb|maldekstre|Imperia Hotelo, Tokio, 1930-aj jaroj.]] [[File:Jiyugakuen Myonichikan (4717703136).jpg|thumb|Ĉefa konstruaĵo de Ĝiju Gakuen, [[Kvartalo Toŝima|Toŝima]], Tokio.]] [[File:Yamamura house07n4272.jpg|thumb|Ĝodoko Gastejo, [[Aŝija]], Japanio.]] Dum sia laboro en Japanio, Wright lasis imponan arkitekturan heredaĵon. La Imperia Hotelo, finita en 1923, estas la plej grava.<ref>Nute K. ''Frank Lloyd Wright and Japan: The Role of Traditional Japanese Art and Architecture in the Work of Frank Lloyd Wright''. London, Routledge Publ., 2000.</ref> Danke al siaj solidaj fundamentoj kaj ŝtala konstruo, la hotelo preskaŭ senvunde travivis la [[Granda tertremo de Kantō|Grandan Kantō-Tertremon]].<ref>{{Cite book|last1=明石|first1=信道|title=フランク・ロイド・ライトの帝国ホテル|last2=村井|first2=修|date= 2004|publisher=建築資料研究社 |isbn=978-4-87460-814-2}}</ref> La hotelo estis damaĝita dum la [[Bombardado de Tokio dum la Dua Mondmilito|bombado de Tokio]] kaj pro la posta usona milita okupado post la Dua Mondmilito.<ref>{{Cite book|last1=ケヴィン|first1=ニュート|title=フランク・ロイド・ライトと日本文化|last2=Nute|first2=Kevin|date= 1997|publisher=鹿島出版会 |isbn= 978-4-306-04354-1|translator-last=大木|translator-first=順子}}</ref> Ĉar tereno en la centro de Tokio plivaloriĝis, la hotelo estis konsiderata malmoderna kaj estis malkonstruita en 1968, sed la vestiblo estis savita kaj poste rekonstruita ĉe la arkitektura muzeo Meiji Mura en [[Nagoja]] en 1976.<ref>{{Cite web|url=https://franklloydwright.org/site/imperial-hotel-lobby-reconstruction/|title = Imperial Hotel Lobby (Reconstruction)}}</ref> Ĝiju Gakuen, lernejo por junulinoj, estis fondita en 1921. La konstruado de la ĉefa konstruaĵo startis (1921) sun la estreco de Wright kaj, post lia eliro, pluiĝis fare de Endo.<ref>{{Cite book|last1=谷川|first1=正己|title=フランク・ロイド・ライト 自由学園明日館|last2=宮本|first2=和義|date= 2016|publisher=バナナブックス |isbn=978-4-902930-33-7}}</ref> La konstruaĵo de la lernejo, same kiel la Imperia Hotelo, estas kovrita per ŝtonoj el Ōya.<ref>{{cite web|url=https://www.imperialhotel.co.jp/en/tokyo/special/wright-building|title=The Wright Building|website=Imperial Hotel Tokyo|access-date=13a de Junio, 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://franklloydwright.org/site/jiyu-gakuen-myonichikan/|title=Jiyu Gakuen Myonichikan|website=Frank Lloyd Wright Foundation|access-date=13a de Junio, 2024}}</ref> La Gastejo Ĝodoko (desegnita en 1918 kaj kompletigita en 1924) estis konstruita kiel somervilao por Tadzaemon Ĝamamura. La arkitekturo de Frank Lloyd Wright havis fortan influon sur junaj japanaj arkitektoj. La japanaj arkitektoj, kiujn Wright komisiis por efektivigi liajn projektojn, estis Arata Endo, Takehiko Okami, Taue Sasaki kaj Kameŝiro Cuĉiura. Endo kontrolis la kompletigon de la Imperia Hotelo post la foriro de Wright en 1922 kaj ankaŭ kontrolis la konstruadon de la knabina lernejo Ĝiju Gakuen kaj la gastejo Ĝodokō. Cuĉiura daŭrigis krei tiel nomatajn "malpezajn" konstruaĵojn, kiuj similecis al la pli posta verkaro de Wright.<ref>{{Cite book|last1=Koyama|first1=Hisao|title=Frank Lloyd Wright and Japan: The Role of Traditional Japanese Art and Architecture in the Work of Frank Lloyd Wright|last2=Sergeant|first2=John|last3=Nute|first3=Kevin|date=2000|publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-23269-2}}</ref> ===Tekstilbetona bloksistemo=== [[Dosiero:Ennis House front view 2005.jpg|thumb|maldekstre|250ra|Ennis House, tekstilbetona bloksistemo]] Komence de la 1920-aj jaroj, Wright desegnis "tekstilan" betonblokan sistemon. La sistemo de antaŭfabrikitaj blokoj, plifortigita per interna sistemo de stangoj, ebligis "fabrikadon tiel senfinan en koloro, teksturo kaj diverseco kiel en tiu tapiŝo."<ref name="Wright-2008">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=KiaGDwAAQBAJ&q=wright+critical+writings |title=The Essential Frank Lloyd Wright: Critical Writings on Architecture |last=Wright |first=Frank Lloyd |date=2008 |editor-last=Pfeiffer |editor-first=Bruce Brooks |publisher=Princeton University Press |language=en |access-date=7a de Majo, 2019 |isbn=978-0-691-14632-4}}</ref> Wright unue uzis sian tekstilblokan sistemon ĉe la Millard House en Pasadena, Kalifornio, en 1923. Tipe Wright-stila estas la kunigo de la strukturo al ĝia loko per serio de terasoj, kiuj etendiĝas en kaj reordigas la pejzaĝon, igante ĝin integrita parto de la imagopovo de la arkitekto.<ref name="loc"> American Treasures of the Library of Congress. [https://www.loc.gov/exhibits/treasures/tri004.html "The Genius of Frank Lloyd Wright".] Library of Congress. Alirita la 18an de Februaro, 2014. </ref> Per la Ennis House kaj la Samuel Freeman House (ambaŭ de 1923), Wright havis pliajn ŝancojn testi la limojn de la tekstilbloka sistemo, inkluzive de limigita uzo en la Arizona Biltmore Hotelo en 1927. <ref>Sanderson, Arlene, ''Wright Sites'', Princeton Architectural Press, 1995, p. 16.</ref> La Ennis-domo ofte estis uzita en filmoj, televido kaj presitaj amaskomunikiloj por reprezenti la estontecon.<ref name="loc" /> La filo de Wright, nome Lloyd Wright, kontrolis la konstruadon por la Storer, Freeman kaj Ennis Domoj. Arkitektura historiisto Thomas Hines sugestis, ke la kontribuo de Lloyd al ĉi tiuj projektoj ofte estas preteratentata.<ref>{{cite book |last1=Hines |first1=Thomas S. |title=Architecture of the sun : Los Angeles modernism, 1900–1970 |date=2010 |publisher=Rizzoli |location=New York |isbn=978-0-8478-3320-7}}</ref> Post la [[Dua Mondmilito]], Wright ĝisdatigis la betonblokan sistemon, nomante ĝin la Usona Aŭtomata Sistemo, rezultigante la konstruadon de pluraj rimarkindaj domoj. Kiel li klarigis en ''The Natural House'' (La Natura Domo, 1954), "La originalaj blokoj estas faritaj surloke per enpuŝado de betono en lignajn aŭ metalajn ĉirkaŭvolvantajn formojn, kun unu ekstera flanko (kiu povas esti desegnita), kaj unu malantaŭa aŭ interna flanko, ĝenerale [[Kasona plafono|kasonigita]], por malpezeco."<ref name="Wright-2008" /> == Mezvivaj problemoj == ===Familia misordo=== [[File:Taliesin-aerial-600.jpg|thumb|Elaera foto de Taliesin, Spring Green, [[Viskonsino]].]] En 1903, dum Wright desegnis domon por Edwin Cheney (najbaro en Oak Park), li enamiĝis al la edzino de Cheney, nome Mamah Borthwick Cheney. Mamah estis moderna virino kun interesoj ekster la hejmo. Ŝi estis frua feministino, kaj Wright rigardis ŝin kiel sian intelektan egalulinon. Ilia rilato fariĝis la temo de klaĉoj en la urbo; oni ofte povis vidi ilin promenantajn en la aŭto de Wright tra Oak Park. En 1909, Wright kaj Mamah Cheney renkontiĝis en Eŭropo, lasante siajn geedzojn kaj infanojn malantaŭe. Wright restis en Eŭropo dum preskaŭ jaro, unue en [[Florenco]], Italio (kie li loĝis kun sia plej aĝa filo Lloyd) kaj, poste, en [[Fiesole]], Italio, kie li loĝis kun Mamah. Dum ĉi tiu tempo, Edwin Cheney donis al Mamah divorcon, kvankam la edzino de Frank, Catherine, rifuzis doni al li ĝin.<ref>{{Cite web |date=11a de Aŭgusto, 2023 |title=The Massacre at Frank Lloyd Wright's 'Love Cottage' |url=https://www.history.com/news/the-massacre-at-frank-lloyd-wrights-love-cottage |access-date=5a de Decembro, 2024 |website=HISTORY |language=en}}</ref> Post kiam Wright revenis al Usono en oktobro 1910, li persvadis sian patrinon aĉeti teron por li en Spring Green, Viskonsino. La tereno, aĉetita la 10-an de aprilo 1911, estis apud tereno posedata de la familio de lia patrino, nome la Lloyd-Jones-oj. Wright komencis konstrui al si novan hejmon, kiun li nomis ''Taliesin'', antaŭ majo 1911. La revenanta temo de Taliesin ankaŭ venis de la flanko de lia patrino: Taliesin estis kimra poeto, magiisto kaj pastro. La familia moto, "Y Gwir yn Erbyn y Byd" ("La Vero Kontraŭ la Mondo"), estis prenita de la kimra poeto Iolo Morganwg, kiu ankaŭ havis filon nomitan Taliesin. La moto ankoraŭ estas uzata hodiaŭ kiel la krio de la druidoj kaj ĉefa bardo de la Eisteddfod en Kimrio.<ref>{{cite web|url=http://www.unitychapel.org/home_country.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20051228212826/http://www.unitychapel.org/home_country.htm |url-status=dead |archive-date=28a de Decembro, 2005 |title=Home Country |publisher=Unitychapel.org |date=1a de Julio, 2005 |access-date=16a de Oktobro, 2009}}</ref> ===Tragedio ĉe Taliesin=== [[Dosiero:Taliesin After Fire.jpg|thumb|maldekstre|Taliesin I estis detruita, ekbruligita dum la masakro.]] La 15-an de aŭgusto 1914, dum Wright laboris en Ĉikago, Julian Carlton, servisto, ekbruligis la loĝejojn de Taliesin kaj poste murdis sep homojn per hakilo dum la fajro brulis.<ref>Hendrickson, Paul, ''Plagued by Fire'', Knopf, 2019, pp. 8, 194–97</ref><ref name="bbccarlton" /><ref>{{Cite web|url=https://www.crimemuseum.org/crime-library/famous-murders/taliesin-massacre-frank-lloyd-wright/|title=Taliesin Massacre (Frank Lloyd Wright)}}</ref> Inter la mortintoj estis Mamah; ŝiaj du infanoj, John kaj Martha Cheney; ĝardenisto (David Lindblom); desegnisto (Emil Brodelle); laboristo (Thomas Brunker); kaj la filo de alia laboristo (Ernest Weston). Du homoj postvivis, unu el kiuj, William Weston, helpis estingi la fajron, kiu preskaŭ tute konsumis la loĝejan alon de la domo. Carlton glutis [[Klorida acido|kloridan acidon]] post la atako kiel provo [[Sinmortigo|mortigi sin]].<ref name="bbccarlton" /> Li preskaŭ estis [[Linĉado|linĉita]] surloke, sed estis portita al la malliberejo de Dodgeville.<ref name="bbccarlton" >[http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/1110359.stm "Mystery of the murders at Taliesin".] [[BBC]] News. </ref> Carlton mortis pro malsatego sep semajnojn post la atako. ===Divorcoj=== En 1922, Kitty Wright fine eksedziĝis al Wright. Laŭ la kondiĉoj de la divorco, Wright devis atendi unu jaron antaŭ ol li povus edziĝi al sia tiama amantino, Maude "Miriam" Noel. En 1923, la patrino de Wright, Anna (Lloyd Jones) Wright, mortis. Wright edziĝis al Miriam Noel en novembro 1923, sed ŝia dependeco de [[morfino]] kaŭzis la fiaskon de la geedzeco en malpli ol unu jaro.<ref>{{Cite web|date=22a de Septembro, 2008|title=How Frank Lloyd Wright Worked|url=https://science.howstuffworks.com/engineering/architecture/frank-lloyd-wright.htm|access-date=3a de Septembro, 2020|website=HowStuffWorks|language=en}}</ref> En 1924, post la separiĝo, sed ankoraŭ edziĝinta, Wright renkontis Olga (Olgivanna) Lazoviĉ Hinzenburg. Ili transloĝiĝis kune al Taliesin en 1925, kaj baldaŭ poste Olgivanna gravediĝis. Ilia filino, Iovanna, naskiĝis la 3-an de decembro 1925.<ref>{{Cite web |title=Iovanna Lloyd Wright Obituary (2015) New York Times |url=https://www.legacy.com/us/obituaries/nytimes/name/iovanna-lloyd-wright-obituary?pid=175963393 |access-date=28a de Oktobro, 2022 |website=Legacy.com}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Friedland|first1=Roger|title=The Fellowship: The Untold Story of Frank Lloyd Wright and the Taliesin|last2=Zellman|first2=Harold|publisher=Harper Perennial|pages=104}}</ref> La 20-an de aprilo 1925, alia incendio detruis la bangalon ĉe Taliesin. Kruciĝintaj dratoj de nove instalita telefona sistemo estis konsiderataj respondecaj pri la incendio, kiu detruis kolekton de japanaj presaĵoj, kiujn Wright taksis je valoro de 250 000 ĝis 500 000 dolaroj (4 482 000 ĝis 8 965 000 dolaroj en 2024).<ref>Secrest, pp. 315–317.</ref> Wright rekonstruis la loĝejon, nomante la domon "Taliesin III".<ref>{{Cite book|title=Frank Lloyd Wright. An Autobiography. Frank Lloyd Wright Collected Writings: 1930–32.|publisher=Rizzoli International Publications, Inc.|year=1992|editor-last=Brooks Pfeiffer|editor-first=Bruce|volume=2|location=New York City|pages=295}}</ref> En 1926, la eksedzo de Olga, Vlademar Hinzenburg, petis gepatrorajton pri sia filino, Svetlana. En oktobro 1926, Wright kaj Olgivanna estis akuzitaj pri malobservo de la Mann-Leĝo kaj estis arestitaj en Tonka Bay, [[Minesoto]].<ref>{{Cite news | archive-url= https://web.archive.org/web/20110405085147/http://blogs2.startribune.com/blogs/oldnews/archives/81 | archive-date= 5a de Aprilo, 2011 | title=Thursday, Oct. 21, 1926: Wright jailed in Minneapolis | date =10a de Marto, 2006 | first = Ben | last =Welter | newspaper= Star Tribune | place= Minneapolis | series= Yesterday's News | url = http://blogs2.startribune.com/blogs/oldnews/archives/81 | url-status=dead }}</ref> La akuzoj poste estis nuligitaj.<ref>{{cite web |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=88104308 |title=The Long, Colorful History of the Mann Act |last=Weiner |first=Eric |date=11a de Marto, 2008 |website=NPR.org |access-date=27a de Septembro, 2021}}</ref> La divorco de Wright kaj Miriam Noel estis finpretigita en 1927. Wright denove devis atendi unu jaron antaŭ ol reedziĝi. Wright kaj Olgivanna geedziĝis en 1928.<ref>{{Cite journal|last=Wilson|first=Richard G.|date=October 1973|title=An Organic Architecture, The Architecture of Democracy Frank Lloyd Wright Genius and the Mobocracy Frank Lloyd Wright The Industrial Revolution Runs Away Frank Lloyd Wright The Imperial Hotel, Frank Lloyd Wright and the Architecture of Unity Cary James Frank Lloyd Wright, Public Buildings Martin Pawley|journal=Journal of the Society of Architectural Historians|volume=32|issue=3|pages=262–263|doi=10.2307/988805|issn=0037-9808|jstor=988805|url=http://jsah.ucpress.edu/content/32/3/262.2.full.pdf}}{{Dead link|date=May 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1985/03/02/arts/olgivanna-lloyd-wright-wife-of-the-architect-is-dead-at-85.html|title=Olgivanna Lloyd Wright, Wife of the Architect, Is Dead at 85|last=Saxon|first=Wolfgang|date=2a de Marto, 1985|work=The New York Times|access-date=19a de Februaro, 2019|issn=0362-4331}}</ref> == Posta kariero == ===Studentaro de Taliesin=== En 1932, Wright kaj lia edzino Olgivanna alvokis studentojn veni al Taliesin por studi kaj labori sub Wright dum ili lernis arkitekturon kaj spiritan disvolviĝon. Olgivanna Wright estis studentino de [[Georgij Gurĝijev]], kiu antaŭe establis similan lernejon. Dudek tri venis loĝi kaj labori tiun jaron, inkluzive de John (Jack) H. Howe, kiu fariĝos la ĉefa desegnisto de Wright.<ref>Hession, Jane kaj Quigley, Tim, ''John H. Howe, Architect'', University of Minnesota Press, 2015.</ref> Entute 625 homoj aliĝis al la Studentaro dum la vivo de Wright.<ref>[https://jgonwright.net/pdf-docs/49R1.pdf A Directory of Frank Lloyd Wright Associates: APPRENTICES 1929 to 1959] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929114126/https://jgonwright.net/pdf-docs/49R1.pdf |date=29a de Septembro, 2020 }} ''jgonwright.net'', alirita la 10an de Februaro, 2021</ref> La Studentaro estis fonto de laboristoj por la pli postaj projektoj de Wright, kiel ''Fallingwater''; la Ĉefsidejo Johnson Wax; kaj La Muzeo Guggenheim en Novjorko.<ref>Friedland, Roger, kaj Zellman, Harold. ''The Fellowship: The Untold Story of Frank Lloyd Wright & the Taliesin Fellowship''. New York: Harper Perennial, 2007, p. 483</ref> Konsiderinda polemiko ekzistas pri la vivkondiĉoj kaj edukado de la studentoj.<ref>Friedland kaj Zellman, p. 197</ref><ref>Marty, Myron A., kaj Marty, Shirley L. ''Frank Lloyd Wright's Taliesin Fellowship''. Kirksville, Mo: Truman State University Press, 1999.</ref> Wright estis laŭdire malfacila persono por kunlaborado. Unu metilernanto skribis: "Li estas nekonsiderata kaj havas blindan punkton rilate al la kvalitoj de aliaj. Tamen mi kredas, ke jaro en lia studio valorus ajnan oferon."<ref>{{Cite news |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/architecture/architect-of-desire-frank-lloyd-wrights-private-life-was-even-more-unforgettable-than-his-buildings-1637537.html|author=Field, Marcus |title=Architect of desire: Frank Lloyd Wright's private life was even more unforgettable than his buildings |date=8a de Marto, 2009 |newspaper=The Independent |access-date=6a de Decembro, 2017}}</ref> La Studentaro evoluis al La Lernejo de Arkitekturo ĉe Taliesin, kiu estis akreditita lernejo ĝis ĝi fermiĝis sub amaraj cirkonstancoj en 2020.<ref>{{cite web|url=http://taliesin.edu/|title=Taliesin – Frank Lloyd Wright School of Architecture|website=taliesin.edu|access-date=31a de Majo, 2017|archive-date=21a de Julio, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200721182932/https://taliesin.edu/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.channel3000.com/frank-lloyd-wrights-legacy-to-live-on-after-school-of-architecture-closes/|title=Frank Lloyd Wright's legacy to live on after School of Architecture closes|date=7a de Majo, 2020}}</ref> Alprenante la nomon "La Lernejo de Arkitekturo" en junio 2020, la lernejo translokiĝis al la Fondaĵo Cosanti, kun kiu ĝi kunlaboris en la pasinteco.<ref>Gifford, Jim, ''Phoenix Business Journal'', 17a de Junio, 2020</ref> ===Usoniaj domoj=== [[File:Weltzheimer Johnson House 2010.jpg|thumb|Loĝejo Weltzheimer/Johnson, Oberlin, Ohio (1948)]] {{Ĉefartikolo|Usonia}} Wright respondecas pri serio da konceptoj pri antaŭurba disvolviĝo unuigitaj sub la termino ''Broadacre City''. Li proponis la ideon en sia libro ''The Disappearing City'' (La malaperanta urbo) en 1932 kaj prezentis modelon de 1.1 m² de ĉi tiu komunumo de la estonteco, montrante ĝin en pluraj lokoj en la sekvaj jaroj. Samtempe kun la disvolviĝo de ''Broadacre City'', ankaŭ nomata [[Usonia]], Wright elpensis novan tipon de loĝejo, kiu fariĝis konata kiel la ''Usonian House''. Kvankam frua versio de la formo videblas en la ''Malcolm Willey House'' (1934) en Minneapolis, la usona idealo aperis plej komplete en la Herbert kaj Katherine Jacobs First House (1937) en Madison, Viskonsino. Dezajnita sur kradigita betonplato kiu integris la radiantan hejtadsistemon de la domo, la domo prezentis novajn alirojn al konstruado, inkluzive de muroj kunmetitaj el "sandviĉo" de ligna apudlaĵo, lamenlignaj kernoj kaj konstrupapero - signifa ŝanĝo de tipe enkadrigitaj muroj. Usoniaj domoj ofte havis platajn tegmentojn kaj kutime estis konstruitaj sen keloj aŭ subtegmentoj, ĉiuj trajtoj kiujn Wright antaŭenigis ekde la frua 20-a jarcento.<ref>Twombly, p. 242.</ref> Usoniaj domoj estis la respondo de Wright al la transformo de hejma vivo, kiu okazis komence de la 20-a jarcento, kiam servistoj fariĝis malpli elstaraj aŭ tute forestantaj el la plej multaj usonaj domanaroj. Per evoluigo de domoj kun pli kaj pli malfermaj planoj, Wright asignis al la dommastrino "laborejon", kiel li ofte nomis la [[kuirejo]]n, kie ŝi povis kontroli kaj esti disponebla por la infanoj kaj/aŭ gastoj en la manĝoĉambro.<ref>Twombly, p. 257.</ref> Kiel en la Preriaj Domoj, Usoniaj loĝareoj havis [[kameno]]n kiel fokuspunkton. [[Dormoĉambro]]j, tipe izolitaj kaj relative malgrandaj, instigis la familion kolektiĝi en la ĉefaj loĝareoj. La koncepto de spacoj anstataŭ ĉambroj estis evoluo de la Preria idealo. La enkonstruitaj mebloj rilatis al la principoj de la Artoj kaj Metioj-movado, kiuj influis la fruajn verkojn de Wright. Space kaj laŭ ilia konstruo, la Usoniaj domoj reprezentis novan modelon por sendependa vivado kaj permesis al dekoj da klientoj loĝi en Wright-dezajnita domo je relative malalta kosto. Liaj Usoniaj domoj starigis novan stilon por antaŭurba dezajno, kiu influis sennombrajn postmilitajn disvolvigistojn. Multaj trajtoj de modernaj usonaj domoj devenas de Wright: malfermaj planoj, slab-sur-nivelaj fundamentoj, kaj simpligitaj konstruteknikoj, kiuj permesis pli da mekanizado kaj efikeco en konstruado.<ref>Twombly, p. 244.</ref> ===Gravaj postaj verkoj=== [[Dosiero:Wrightfallingwater.jpg|thumb|maldekstre|[[Akvofalejo]], Mill Run, [[Pensilvanio]] (1937)]] ''[[Akvofalejo]]'', unu el la plej famaj privataj loĝejoj fare de Wright (kompletigita en 1937), estis konstruita por Mr. kaj Mrs. Edgar J. Kaufmann Sr., ĉe Mill Run, [[Kantono Fayette (Pensilvanio)]]. Konstruita super 20-futa akvofalo, ĝi estis desegnita laŭ la deziro de Wright meti la loĝantojn proksime al la natura ĉirkaŭaĵo. La domo intencis esti pli familia rifuĝejo, ol loĝhejmo.<ref name="Twombly1979" > Twombly, Robert (1979). ''Frank Lloyd Wright. His Life and Architecture''. Canada: A Wiley-Interscience. pp. 276–278. </ref> La konstruaĵo estas serio de kantilevraj balkonoj kaj terasoj, uzante [[grejso]]n por ĉiuj vertikaloj kaj [[betono]]n por la horizontaloj. La domo kostis 155 000 dolarojn (ekvivalento al 3 390 000 dolaroj en 2024), inkluzive de la arkitekto-salajro de 8 000 dolaroj (ekvivalento al 175 000 dolaroj en 2024). Ĝi estis unu el la plej multekostaj verkoj de Wright.<ref name="Twombly1979" /> La propraj inĝenieroj de Kaufmann argumentis, ke la dezajno ne estis solida. Wright malakceptis tion, sed la entreprenisto sekrete aldonis ekstran [[ŝtalo]]n al la horizontalaj betonaj elementoj. En 1994, Robert Silman kaj Partneroj ekzamenis la konstruaĵon kaj evoluigis planon por restaŭri la strukturon. Fine de la 1990-aj jaroj, ŝtalaj subteniloj estis aldonitaj sub la plej malalta [[kantilevro]] ĝis detala struktura analizo povus esti farita. En marto 2002, post-streĉado de la plej malalta teraso estis kompletigita.<ref>Matthew L. Wal, [https://www.nytimes.com/2001/09/02/us/rescuing-a-world-famous-but-fragile-house.html "Rescuing a World-Famous but Fragile House"], New York Times, 2a de Septembro, 2001.</ref> Taliesin West, la vintra hejmo kaj studiokomplekso de Wright en [[Scottsdale (Arizono)|Scottsdale]], ''Arizono'', estis laboratorio por Wright de 1937 ĝis lia morto en 1959. Ĝi nun estas la hejmo de la Fondaĵo Frank Lloyd Wright.<ref>{{cite web |title=About Taliesin West |url=https://franklloydwright.org/taliesin-west/ |website=Frank Lloyd Wright Foundation |access-date=24a de Aprilo, 2022}}</ref> [[File:Guggenheim museum exterior.jpg|thumb|[[Solomon R. Guggenheim Museum]], Novjorko (1959)]] La projektado kaj konstruado de la Muzeo Solomon R. Guggenheim en Novjorko okupis Wright de 1943 ĝis 1959<ref>{{cite web|url=http://www.guggenheim.org/new-york/about/frank-lloyd-wright-building|title=The Frank Lloyd Wright Building|date=10a de Novembro, 2015|access-date=31a de Majo, 2017}}</ref> kaj estas probable lia plej agnoskita majstroverko. La unika centra geometrio de la konstruaĵo permesas al vizitantoj sperti la kolekton de Guggenheim de neobjektivaj geometriaj pentraĵoj per lifto al la plej alta nivelo kaj poste rigardi artaĵojn per piedirado laŭ la malrapide descendanta, centra spirala deklivirejo. [[Dosiero:Price tower.jpg|thumb|upright|maldekstre|''Price Tower'' en Bartlesville, [[Oklahomo]] (1956)]] La sola realigita [[nubskrapulo]] desegnita de Wright estas la ''Price Tower'', 19-etaĝa turo en Bartlesville, [[Oklahomo]]. Ĝi estas ankaŭ unu el la du ekzistantaj vertikale orientitaj Wright-strukturoj (la alia estas la ''S.C. Johnson Wax Research Tower'' en [[Racine (Viskonsino)]]. La ''Price Tower'' estis mendita de Harold C. Price de la H. C. Price Company, loka naftodukto kaj kemia firmao. La 29-an de marto 2007, ''Price Tower'' estis nomumita [[Naciaj Historiaj Lokoj (Usono)|Nacia Historia Loko]] fare de la [[Usona ministerio pri enlandaj aferoj]], unu el nur 20 tiaj posedaĵoj en Oklahomo.<ref>[https://www.nps.gov/subjects/nationalregister/upload/weekly-list-2007-national-register-of-historic-places.pdf National Park Service] - ''National Historic Landmarks Designated'', 13a de Aprilo, 2007</ref> ''Monona Terrace'', origine desegnita en 1937 kiel municipaj oficejoj por Madison, Viskonsino, estis kompletigita en 1997 sur la originala loko, uzante varion de la fina dezajno de Wright por la ekstero, kun la interna dezajno ŝanĝita per ĝia nova celo kiel [[kongresejo]]. La "tiel konstruita" dezajno estis efektivigita de la metilernanto de Wright, Tony Puttnam. ''Monona Terrace'' estis akompanata de polemiko ĝis la strukturo estis kompletigita.<ref>{{cite web|url=http://www.mononaterrace.com/educatorspage/images/brief-history.pdf|title=Monona Terrace Convention Center, history web page|access-date=31a de Majo, 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303215652/http://www.mononaterrace.com/educatorspage/images/brief-history.pdf|archive-date=3a de Marto, 2016}}</ref> la lernejo ''Florida Southern College'', en [[Lakeland (Florido)]], konstruis 12 (el 18 planitaj) konstruaĵojn de Frank Lloyd Wright inter 1941 kaj 1958 kiel parto de la projekto ''Child of the Sun'' (Sunfiloj). Ĝi estas la plej granda kolekto de arkitekturo de Frank Lloyd Wright en la mondo, kiu troviĝas en unu loko.<ref>{{cite web|url=http://www.bdcnetwork.com/74-years-later-frank-lloyd-wright-structure-built-florida-southern-college| title=74 years later, Frank Lloyd Wright structure built at Florida Southern College| date=31a de Oktobro, 2013| publisher=Building Design & Construction Magazine| access-date=16a de Julio, 2015}}</ref> == Matura organika stilo == {{Ĉefartikolo|Akvofalejo}} '''Akvofalejo''', aŭ en angla origine ''Fallingwater'' aŭ ''Kaufmann Residence'', estas hejmo desegnita de Frank Lloyd Wright en 1935 en rura areo de sudokcidenta [[Pensilvanio]], [[Usono]], 43 mejlojn (69&nbsp;km) sudoriente de [[Picburgo]].<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.geobytes.com/CityDistanceTool.htm?d&pt_1=uspapitt&pt_2=uspamrun |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2015-04-25 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20171214014434/http://www.geobytes.com/CityDistanceTool.htm?d&pt_1=uspapitt&pt_2=uspamrun |arkivdato=2017-12-14 }}</ref> La domo estis konstruita parte super [[akvofalo]] (kaj de tie la nomoj) ĉe la rojo Bear Run en la sekcio Mill Run de la urbo Stewart Township, en la [[Kantono Fayette (Pensilvanio)]], ĉe Altaj Teroj Laurel de [[Aleganoj]]. La domo ''Akvofalejo'' estas elstara ekzemplo de [[Organika arkitekturo]]. Wright formplanis inter aliaj la [[muzeo Guggenheim|Guggenheim-muzeo]]n en [[Novjorko]] kaj Robie-domon en la sudo de [[Ĉikago]], apud la [[Universitato de Ĉikago]]. [[Dosiero:Robie House.jpg|eta|Robie Domo]] [[Dosiero:The Guggenheim NYC.jpg|eta|Guggenheim Muzeo]] == Bildaro == <gallery mode="packed" heights="150"> Dosiero:Wfm rosenbaum house interior.jpg| La eno de la Domo Rosenbaum Dosiero:Kentuck Knob 3.jpg|<!-- _Oberlichter_ in _Kentuck_ _Knob_ --> Dosiero:Gordon House front.jpg|Domo Gordon Dosiero:2023-0929 Malcolm Willey House.jpg|Domo Wille Dosiero:ThomasKeysHouseRochesterMN2006-05-16.JPG|Domo Tomaso Keys Dosiero:Pope-Leighey House - Living room interior - HABS VA,30-FALCH,2-19.jpg|Domo Leighey Dosiero:052707-032-SturgesHouse.jpg|Domo Sturges Dosiero:Robert Levin House exterior 3.jpg|Domo Robert Levin </gallery> == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Bibliografio == === Filozofio de Wright === * Hoffmann, Donald. ''Understanding Frank Lloyd Wright's Architecture''. New York: Dover Publications, 1995. ISBN 0-486-28364-X * Lind, Carla. ''Frank Lloyd Wright's Usonian Houses''. San Francisco: Promegranate Artbooks, 1994. ISBN 1-56640-998-5 * McCarter, Robert (eld.). ''Frank Lloyd Wright: A Primer on Architectural Principles''. New York: Princeton Architectural Press, 1991. ISBN 1-878271-26-1 * Meehan, Patrick, eld. ''Truth Against the World: Frank Lloyd Wright Speaks for an Organic Architecture''. New York: Wiley, 1987. ISBN 0-471-84509-4 * Nisbet, Earl. ''Taliesin Reflections: My Years Before, During, and After Living with Frank Lloyd Wright''. Petaluma, Calif.: Meridian Press, 2006. ISBN 0-9778951-0-6 * Rosenbaum, Alvin. ''Usonia : Frank Lloyd Wright's Design for America''. Washington, DC: Preservation Press, 1993. ISBN 0-89133-201-4 * Russell, Virginia L. "You Dear Old Prima Donna: The Letters of Frank Lloyd Wright and Jens Jensen", ''Landscape Journal'', 20.2 (2001): 141-155. * Sergeant, John. ''Frank Lloyd Wright's Usonian Houses: The Case for Organic Architecture''. New York: Watson-Guptill, 1984. ISBN 0-8230-7178-2 * Treiber, Daniel. ''Frank Lloyd Wright''. 2nd ed. Basel: Birkhäuser, 2008. ISBN 978-3-7643-8697-9 * Wright, Frank Lloyd. ''Frank Lloyd Wright: An Autobiography''. New York: Duell, Sloan and Pearce, 1943. * Wright, Frank Lloyd. "In the Cause of Architecture", ''Architectural Record'', March, 1908. Reprinted in ''Frank Lloyd Wright: Collected Writings, vol. 1: 1894–1930''. New York: Rizzoli, 1992. ISBN 0-8478-1546-3 * Wright, Frank Lloyd. ''The Natural House''. New York: Horizon Press, 1954. === Biografioj === * Farr, Finis. ''Frank Lloyd Wright: A Biography''. New York: [[Scribner]], 1961. * Friedland, Roger and Harold Zellman. ''The Fellowship: The Untold Story of Frank Lloyd Wright and the Taliesin Fellowship''. New York: Regan Books, 2006. ISBN 0-06-039388-2 * Gill, Brendan. ''Many Masks: A Life of Frank Lloyd Wright''. New York: Putnam, 1987. ISBN 0-399-13232-5 * Huxtable, Ada Louise. ''Frank Lloyd Wright''. New York: Lipper/Viking, 2004. ISBN 0-670-03342-1 * Secrest, Meryle. ''Frank Lloyd Wright: a Biography''. New York: Knopf, 1992. ISBN 0-394-56436-7 * Twombly, Robert C. ''Frank Lloyd Wright: His Life and Architecture''. New York: Wiley, 1979. ISBN 0-471-03400-2 * Wright, Iovanna Lloyd. ''Architecture: Man in Possession of His Earth''. Garden City, NY: Doubleday, 1962. * Wright, Frank Lloyd (2005). ''Frank Lloyd Wright: An Autobiography''. Petaluma, CA: Pomegranate Communications. pp. 60–63. ISBN 978-0-7649-3243-4. === Studoj pri la verkaro de Wright === * Aguar, Charles and Berdeana Aguar. ''Wrightscapes: Frank Lloyd Wright's Landscape Designs''. New York: McGraw-Hill, 2002. ISBN 0-07-140953-X * Blake, Peter. ''Frank Lloyd Wright: Architecture and Space''. Baltimore, MD: Penguin Books, 1964. * Fell, Derek. ''The Gardens of Frank Lloyd Wright''. London: Frances Lincoln, 2009. ISBN 978-0-7112-2967-9 * Heinz, Thomas A. ''Frank Lloyd Wright Field Guide''. Chichester, West Sussex: Academy Editions, 1999. ISBN 0-8101-2244-8 * Hildebrand, Grant. ''The Wright Space: Pattern and Meaning in Frank Lloyd Wright's Houses''. Seattle: University of Washington Press, 1991. ISBN 0-295-97005-7 * Larkin, David kaj Bruce Brooks Pfeiffer. ''Frank Lloyd Wright: The Masterworks''. New York: Rizzoli, 1993. ISBN 0-8478-1715-6 * Levine, Neil. ''The Architecture of Frank Lloyd Wright''. Princeton, NJ: Princeton University Press, 1996. ISBN 0-691-03371-4 * Lind, Carla. ''Frank Lloyd Wright's Glass Designs''. San Francisco: Pomegranate Artbooks, 1995. ISBN 0-87654-468-5 * McCarter, Robert. ''Frank Lloyd Wright''. London: Phaidon Press, 1997. ISBN 0-7148-3148-4 * Pfeiffer, Bruce Brooks. ''Frank Lloyd Wright, 1867–1959: Building for Democracy''. Los Angeles: Taschen, 2004. ISBN 3-8228-2757-6 * Pfeiffer, Bruce Brooks and Peter Gössel (eds.). ''Frank Lloyd Wright: The Complete Works''. Los Angeles: Taschen, 2009. ISBN 978-3-8228-5770-0 * Riley, Terence kaj Peter Reed (eld.). ''Frank Lloyd Wright: Architect''. New York: Museum of Modern Art, 1994. ISBN 0-87070-642-X * Smith, Kathryn. ''Frank Lloyd Wright: America's Master Architect''. New York: Abbeville Press, 1998. ISBN 0-7892-0287-5 * Storrer, William Allin. ''The Architecture of Frank Lloyd Wright: A Complete Catalog''. 3rd ed. Chicago: University of Chicago Press, 2007. ISBN 0-226-77620-4 * Storrer, William Allin. ''The Frank Lloyd Wright Companion''. Chicago: University of Chicago Press, 1993. ISBN 0-226-77621-2 === Elektitaj libroj pri specifaj projektoj de Wright === * Toker, Franklin. ''Fallingwater Rising: Frank Lloyd Wright, E. J. Kaufmann, and America's Most Extraordinary House''. New York: Alford A. Knopf, 2003. ISBN 1-4000-4026-4 * Whiting, Henry, II. ''At Nature's Edge: Frank Lloyd Wright's Artist Studio''. Salt Lake City: University of Utah Press, 2007. ISBN 978-0-87480-877-3 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|q=Frank Lloyd Wright}} * [http://www.franklloydwright.org/ Frank Lloyd Wright Foundation] Oficiala Retejo * [http://www.wisconsinhistory.org/topics/flw Frank Lloyd Wright, Wisconsin Historical Society] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120830210333/http://www.wisconsinhistory.org/topics/flw/ |date=2012-08-30 }} * [http://www.savewright.org/ Frank Lloyd Wright Building Conservancy] * [http://www.gowright.org/ Frank Lloyd Wright Preservation Trust] – FLW Home and Studio, Robie House * [http://www.taliesin.edu/ Frank Lloyd Wright School of Architecture] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190403124954/https://taliesin.edu/ |date=2019-04-03 }} * [http://www.WrightInWisconsin.org/ Frank Lloyd Wright Wisconsin Heritage Tourism Program] * [http://www.shapell.org/manuscript.aspx?frank-lloyd-wright-architecture Frank Lloyd Wright Original Letters]{{404|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Shapell Manuscript Foundation * [http://www.pbs.org/flw/ Frank Lloyd Wright] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060810140421/http://www.pbs.org/flw/ |date=2006-08-10 }} – [[Public Broadcasting Service|PBS]] Televida programo de Ken Burns kaj rimedoj * [http://www.loc.gov/exhibits/flw/flw.html Frank Lloyd Wright. Designs for an American Landscape 1922–1932] * [http://www.loc.gov/rr/print/list/103_flw.html Frank Lloyd Wright Buildings Recorded by the Historic American Buildings Survey] * [http://architecture.about.com/library/bl-wright-list.htm Kompleta listo de konstruaĵoj de Wright laŭ loko] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110430033246/http://architecture.about.com/library/bl-wright-list.htm |date=2011-04-30 }} * [http://www.artic.edu/aic/libraries/research/specialcollections/subject/sullivanwright.html Sullivan, Wright, Prairie School, & Organic Architecture] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100115235343/http://www.artic.edu/aic/libraries/research/specialcollections/subject/sullivanwright.html |date=2010-01-15 }} * [http://media.nybooks.com/111008-filler.mp3 Audio interview with Martin Filler on Frank Lloyd Wright] el ''The New York Review of Books'' * [http://www.metropolismag.com/October-2008/Higher-Station Article on the 50th anniversary of Wright's only automobile service station] * [http://cca.qc.ca/en/collection/5-frank-lloyd-wright-and-quebec Frank Lloyd Wright and Quebec] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20091003231419/http://cca.qc.ca/en/collection/5-frank-lloyd-wright-and-quebec |date=2009-10-03 }} * [http://www.hrc.utexas.edu/multimedia/video/2008/wallace/wright_frank_lloyd.html Frank Lloyd Wright] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130119031444/http://www.hrc.utexas.edu/multimedia/video/2008/wallace/wright_frank_lloyd.html |date=2013-01-19 }} intervjuo de Mike Wallace ĉe ''The Mike Wallace Interview'' registrita la 1a kaj 28a de Septembro, 1957 * [http://worldmap.harvard.edu/maps/franklloydwright Interaga Mapo de konstruaĵoj de Frank Lloyd Wright, kreita en Harvard WorldMap Platform] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210507093452/https://worldmap.harvard.edu/maps/franklloydwright |date=2021-05-07 }} * [http://en.wikiartmap.com/view/32052/-/-/frank_lloyd_wright.html Map of the Frank Lloyd Wright works - Wikiartmap, the art map of the public space] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131104064859/http://en.wikiartmap.com/view/32052/-/-/frank_lloyd_wright.html |date=2013-11-04 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=cMXK_KtUVm4 Apero en ''What's My Line?'', 3a de Junio, 1956] * [http://digitalcollections.uark.edu/cdm/landingpage/collection/joneswright Fay Jones and Frank Lloyd Wright: Organic Architecture Comes to Arkansas digital exhibit, University of Arkansas Libraries] {{Bibliotekoj}} {{Havenda artikolo}} {{Leginda|2025|12|19}} {{Vivtempo|Wright, Frank Lloyd}} [[Kategorio:Usonaj arkitektoj]] [[Kategorio:Homoj el Viskonsino]] [[Kategorio:Frank Lloyd Wright]] [[Kategorio:Moderna arkitekturo]] [[Kategorio:Usonaj verkistoj]] iitqqvyz80wq8nn2wvyl3krgwp2cvgn 0 132352 9377783 9200833 2026-05-19T15:21:46Z Sj1mor 12103 9377783 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |dosiero = Jouko Lindstedt.jpg }} '''Jouko LINDSTEDT''' ([[Helsinko]], [[15-a de julio]] [[1955]]) estas [[Finnlando|finna]] [[lingvisto]] kaj [[esperantisto]].<ref name=huma>{{citaĵo el la reto| url=https://375humanistia.helsinki.fi/en/humanists/jouko-lindstedt | titolo=Jouko Lindstedt | alirdato=2023-08-25| lingvo=en}}</ref> Ekde 1998, li estas ano de la [[Akademio de Esperanto]].<ref name=propono-statuto />{{noto|La lastan fojon, li elektiĝis en 2016 por nov-jara mandato.<ref name=ade16>{{citaĵo el la reto| url=https://www.akademio-de-esperanto.org/oficialaj_informoj/oficialaj_informoj_26_2016.html | titolo=Elekto de triono de la akademianoj | alirdato=2023-08-25 | dato=2016-02-17 | lingvo=eo}}</ref>}} Li elektiĝis [[esperantisto de la jaro]] (en 2000).<ref name=ondo>{{citaĵo el novaĵo | url=https://esperanto-ondo.ru/H-jl2000.htm | titolo=Dek demandoj al Jouko Lindstedt| alirdato=2023-08-25 | revuo=La Ondo de Esperanto| jaro=2001 | numero=3 (77) | lingvo=eo}}</ref> ==Biografio== Li devenas de familio kun svedlingvaj praavoj; li konas la svedan, sed denaske parolas la finnan.<ref name=pola /> Lindstedt eklernis Esperanton en 1969, aĝante 14 jarojn:<ref name=huma /> li lernis la lingvon aŭskultante lingvan kurson elsendita de la publika radio de Finnlando.<ref name=pola /><ref name=huma375 /> Poste, la saman jaron, li faris konkurson kaj gajnis senpagan partoprenon al la [[UK 1969|Universala Kongreso]], kiun tiujare okazis en [[Helsinko]].<ref name=pola /> «Mi fariĝis lingvisto pro tio, ke mi unue mi interesiĝis pri Esperanto» — deklaris dum intervjuo al [[Pola RetRadio|Pola Ret-Radio]]. «Tio helpis min vidi, ke ĉiuj lingvoj havas strukturon eĉ se malpli simplaj, en aliaj lingvoj».<ref name=pola /> Li estas profesoro en la Instituto pri [[slavistiko]] kaj [[balta lingvaro|baltologio]] de la [[Universitato de Helsinko]] (Finnlando),<ref name=huma /> en la fakejo pri modernaj lingvoj;<ref name=aca>{{citaĵo el la reto | url=https://helsinki.academia.edu/JoukoLindstedt | eldoninto=Academia | titolo=Jouko Lindstedt | alirdato=2023-08-25 | lingvo=en}}</ref> li ankaŭ esploradis pri la [[Bulgara lingvo|bulgara]] kaj [[Makedona lingvo|makedona]].<ref name=huma375 /> En intervjuo por ''[[La Ondo de Esperanto]]'', li asertis, ke Esperanto direktis liajn «esplorojn al novaj temoj, ekzemple lingvaj rajtoj kaj lingva diverseco en la mondo».<ref name=ondo /> Li estis rektoro de la Internacia Kongresa Universitato (IKU) en 2019.<ref name=pola>{{citaĵo el la reto| url=https://pola-retradio.org/2019/08/interparolo-kun-prof-jouko-lindstedt/| titolo=Interparolo kun prof. Jouko Lindstedt | propra nomo=Jouko | familia nomo=Lindstedt | propra nomo2=Barbara | familia nomo2=Pietrzak | alirdato=2023-08-25 | dato=2019-08-27 | lingvo=eo}}</ref> Li estis redaktando de la ''[[Hejma Vortaro]]''<ref name=ondo /> kaj, en 1980, li estis inter la kunverkintoj de la [[Manifesto de Raŭmo]];<ref name=ondo /> tamen, li estas kritika pri la raŭmisma movado: «La nuntempa "raŭmismo" reinterpretas ĝin por siaj propraj celoj, kiujn mi malfacile povas ligi al tio, pri kio ni parolis en Rauma en 1980. La Manifesto estas uzata de la "raŭmistoj" kiel fetiĉo, kiun nur ili posedas».<ref name=ondo /> En 2000, li elektiĝis «esperantisto de la jaro», kune kun [[Hans Bakker]] kaj [[Mauro La Torre]].<ref name=ondo_jaro>{{citaĵo el novaĵo | url=https://esperanto-ondo.ru/H-hb2000.htm | titolo=La afrika movado estas plejnvalora parto de la tutmonda Esperanto-movado | alirdato=2023-08-25 | revuo=La Ondo de Esperanto | jaro=2001 | numero=2(76) | lingvo=eo}}</ref> En 1998 li elektiĝis ano de la [[Akademio de Esperanto]];<ref name=propono-statuto>{{citaĵo el la reto|url=https://www.akademio-de-esperanto.org/dokumentoj/statutonova20141204.pdf| titolo=Propono pri nova Statuto de Akademio de Esperanto| dato=2014-12-04| alirdato=2023-06-22| lingvo=eo}}</ref> kiel akademiano, li plejparte interesiĝas pri la sekcioj de la gramatiko kaj ankaŭ de la vortaro.<ref name=pola /><ref name=ade07>{{citaĵo el la reto| url=https://www.akademio-de-esperanto.org/oficialaj_informoj/oficialaj_informoj_10_2007.html | titolo=Rezultoj de la elekto de la estraro kaj de la direktoroj de la Akademio | alirdato=2023-08-25 | dato=2007-09-14 | eldoninto=Akademio de Esperanto | lingvo=eo}}</ref> ==Persona vivo== Li loĝas kun sia familio en urbo [[Lahtio]].<ref name=pola /> Lindstedt asertis ke, post la finna, estas Esperanto la lingvo, kiun li plej bone regas.<ref name=huma375 >{{citaĵo el la reto| url=https://375humanistia.helsinki.fi/en/jouko-lindstedt/esperantist-and-linguist | titolo=Esperantist and Linguist | alirdato=2023-08-25 | lingvo=en}}</ref> Liaj tri gefiloj estas denaskaj Esperanto-parolantoj<ref name=pola /><ref name=ondo /> kaj li parolas ĉiutage Esperanton hejme: «Ĝi estas la dua hejma lingvo de nia familio. Nia plej maljuna infano naskiĝis antaŭ 20 jaroj, kaj mi ĉiam parolas Esperanton al li kaj al liaj du gefratoj», asertis en 2017 dum intervjuo.<ref name=yle>{{citaĵo el novaĵo | url=https://yle.fi/a/3-7688612 | titolo=Lindstedtin perheen arkielämä hoidetaan esperanton kielellä | alirdato=2023-08-25| dato=2017-07-26 | lingvo=fi}}</ref> == La nombro de Esperanto-parolantoj == En retmesaĝo al la retlisto denask-l de la 19-a de aprilo [[1996]] Jouko Lindstedt taksis la nombron de la Esperanto-parolantoj jene:<ref name=takso /> <blockquote> * 1 000 havas Esperanton kiel denaskan lingvon. * 10 000 parolas ĝin flue. * 100 000 scias aktive uzi ĝin. * 1 000 000 pasive komprenas multe.</blockquote> Lindstedt klarigis, ke temas pri tre neprecizaj ciferoj; ili celas diri, ekzemple, ke «''se oni taksas la nombron de la denaskaj esperantistoj nur en centoj, povas esti tro malmulte, sed ne troviĝas multaj miloj da ili''». Sekvante sugeston de [[Edmund Grimley Evans]], al la takso oni aldonis la jenan frazon:<ref name=takso>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.rano.org/nombro.html |titolo=La nombro de esperantistoj en la mondo |alirdato=2006-09-24 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20060924124158/http://www.rano.org/nombro.html |arkivdato=2006-09-24 }}</ref> <blockquote>* 10 000 000 iam iom studis ĝin.</blockquote> ==Verkoj== * {{citaĵo el libro| eldoninto=Universala Esperanto-Asocio | isbn = 9290170654 | jaro = 1999 | titolo = Hejma vortaro : vortareto de hejmaĵoj en Esperanto | loko= Roterdamo | propra nomo = Jouko | familia nomo = Lindstedt | lingvo=eo }} * {{citaĵo el gazeto| propra nomo=Jouko | familia nomo=Lindstedt | titolo=Jouko Lindstedt Native Esperanto as a Test Case for Natural Language | jaro = 2006 | url = https://api.semanticscholar.org/CorpusID:32691812 | lingvo=en}} ==Notoj== {{Notoj}} ==Referencoj== {{Referencoj}} ==Literaturo== * {{citaĵo el libro|titolo=Nia diligenta kolegaro| persona nomo=Halina |familianomo=Gorecka| persona nomo2=Aleksander| familia nomo2=Korĵenkov| loko=Kaliningrado/Kaunas| jaro=2018| eldoninto=Sezonoj/Litova E-Asocio | isbn=9786099508764 |paĝoj=320 | lingvo=eo}} ==Vidu ankaŭ== * [[Akademio de Esperanto]] * [[Manifesto de Raŭmo]] * [[Raŭmismo]] == Eksteraj ligiloj == * {{citaĵo el la reto| url=https://search.onb.ac.at/primo-explore/search?institution=43ACC_ONB&vid=ONB&tab=default_tab&search_scope=ONB_gesamtbestand&mode=basic&displayMode=full&bulkSize=10&highlight=true&dum=true&displayField=all&query=any,contains,Jouko%20Lindstedt | titolo=Jouko Lindstedt | eldoninto=Österreichisches Nationalbibliothek | alirdato=2023-08-25 | lingvo=de}} * {{citaĵo el la reto | url=https://helsinki.academia.edu/JoukoLindstedt | eldoninto=Academia | titolo=Jouko Lindstedt | alirdato=2023-08-25 | lingvo=en}} {{Eo-Jaro|state=collapsed}} {{Bibliotekoj}} {{Unua}} {{Vivtempo|Lindstedt, Jouko}} [[Kategorio:Akademio de Esperanto]] [[Kategorio:Esperantisto de la Jaro]] [[Kategorio:Finnaj lingvistoj]] [[Kategorio:Finnaj esperantistoj]] [[Kategorio:Esperantologoj]] [[Kategorio:Slavistoj]] 394ub0b3wg1bcmgvlm4z9qxsv5st95z 0 138652 9378158 9376630 2026-05-20T06:58:41Z RG72 11847 9378158 wikitext text/x-wiki {{Redaktata|[[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 14:44, 17 maj. 2026 (UTC)}} {{Informkesto milito |kunpuŝiĝo = Brusilov-ofensivo |konflikto = [[Unua Mondmilito]] |dosiero = EasternFront1916b.jpg |komento = Brusilov-ofensivo: plano kaj rezulto |daŭro = de la 4-a de junio ĝis la 20-a de septembro 1916 |loko = [[Volinio]], [[Galicio]], [[Bukovino]] |rezulto = Venko de la rusa armeo, malvenko de la aŭstra-hungara Armeo, transloko de granda parto de germanaj trupoj de la Okcidenta Fronto al tiu Orienta, aliĝo de la [[Rumana reĝlando]] al la [[Triopa Entento]] |flanko1 = [[Dosiero:Russian Empire 1914 17.svg|22ra|kadra]] [[Rusia imperio]] |flanko2 = [[Dosiero:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|22ra|kadra]] [[Aŭstrio-Hungario]]<br />[[Dosiero:Flag of Germany (1867–1918).svg|22ra|kadra]] [[Germana imperio]]<br />''helpe de''<br />[[Dosiero:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|22ra|kadra]] [[Otomana imperio]] |komandanto1 = [[Dosiero:Russian Empire 1914 17.svg|22ra|kadra]] [[Aleksej Brusilov]]<br />[[Nikolao la 2-a (Rusio)|Nikolao la 2-a]]<ref>Kiel Supera Ĉefkomandestro.</ref><br />[[Miĥail Vasiljeviĉ Aleksejev|Miĥail Aleksejev]]<ref>Kiel stabestro de la Supera Ĉefkomandestro.</ref><br />[[Aleksej Kaledin]]<br />[[Vladimir Viktoroviĉ Saĥarov|Vladimir Saĥarov]]<br />[[Dmitrij Grigorjeviĉ Ŝĉerbaĉjov|Dmitrij Ŝĉerbaĉjov]]<br />[[Platon Leĉickij]]<br />[[Miĥail Diteriĥs]] |komandanto2 = [[Dosiero:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|22ra|kadra]] [[Conrad von Hötzendorf]]<br />[[Dosiero:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|22ra|kadra]] [[Joseph Ferdinand]]<br />[[Dosiero:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|22ra|kadra]] [[Eduard von Böhm]]<br />[[Dosiero:Flag of Germany (1867–1918).svg|22ra|kadra]] [[Alexander von Linsingen]]<br />[[Dosiero:Flag of Germany (1867–1918).svg|22ra|kadra]] [[Paul von Hindenburg]]<br />[[Dosiero:Flag of Germany (1867–1918).svg|22ra|kadra]] [[Felix von Bothmer]]<br />[[Dosiero:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|22ra|kadra]] [[Cevat Çobanlı]] |forto1 = [[Dosiero:Russian Empire 1914 17.svg|22ra|kadra]] '''Komence:'''<br />{{unuo|534000}} infanterianoj<br />{{unuo|60000}} kavaleriistoj<br />'''Sume:'''<br />{{unuo|1732000}}<br /> militistoj |forto2 = [[Dosiero:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|22ra|kadra]] [[Dosiero:Flag of Germany (1867–1918).svg|22ra|kadra]] [[Dosiero:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|22ra|kadra]] '''Komence:'''<br />{{unuo|450000}} infanterianoj<br />{{unuo|30000}} kavaleriistoj<br />'''Sume:'''<br /> {{unuo|2500000}} militistoj |perdoj1 = [[Dosiero:Russian Empire 1914 17.svg|22ra|kadra]] [[Rusia imperio]] '''Sume:''' {{unuo|500000}} militistoj<br />({{unuo|62000}} mortintoj,<br />{{unuo|380000}} vunditoj,<br />{{unuo|40000}} malaperintoj) |perdoj2 = [[Dosiero:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|22ra|kadra]] [[Aŭstrio-Hungario]] {{unuo|200000}} mortintoj kaj vunditoj, {{unuo|420000}}–{{unuo|470000}} militkaptitoj<br />[[Dosiero:Flag of Germany (1867–1918).svg|22ra|kadra]] [[Germana imperio]] {{unuo|184000}}–{{unuo|500000}} sume<br />[[Dosiero:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|22ra|kadra]] [[Otomana imperio]] {{unuo|12000}} sume }} La '''Brusilov-ofensivo''' aŭ '''Brusilov-trarompo''' ({{l-ru|Брусиловский прорыв}}) estis la ofensivo de la rusia armeo kontraŭ la armeoj de la [[Centraj Potencoj]], kiu komenciĝis la {{{{JULGREGDATO|4|6|1916|jarŝanĝo=-4|akuzativo=jes}}}} kaj daŭris ĝis la {{JULGREGDATO|20|9|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}}. Sekve de tiu ĉi ofensivo la [[Rumana reĝlando]] forlasis sian neŭtralan pozicion kaj aliĝis al la [[Triopa Entento]], la itala armeo estis savita de kompleta malvenko fare de tiu aŭstra-hungaria, la franca kaj brita armeoj ricevis grandan malpeziĝon, ĉar kontraŭstarintaj ilin germanaj kaj aŭstra-hungaraj trupoj estis grandparte forsenditaj al la Orienta Fronto, kio grave influis rezulton de la [[batalo de Verdun]]. La ofensivon iniciatis kaj gvidis komandestro de la Sudokcidenta Fronto generalo [[Aleksej Brusilov]]. == Fono == [[Dosiero:RUSMARKA-1856.jpg|200px|eta|maldekstra|Poŝtomarko dediĉita al la Brusilov-ofensivo, 2014.]] Aleksej Brusilov asertis ke li delonge atendis atakon de la Germana imperio kontraŭ la Rusia imperio, sed opiniis ke ĝi okazos en 1915, do somere 1914 li kun sia edzino feriis en Germanio kaj nur post [[atenco en Sarajevo]] urĝe ekveturis hejmen, kompreninte ke la milito komenciĝos baldaŭ. Aŭtune 1914 lia korpuso atakis aŭstra-hungarajn trupojn en [[Galicio]] kaj ĝis la fino de novembro lia armeo daŭrigis la ofensivon, atinginte la [[Karpatoj]]n kaj haltinte ĉe la [[Granda Hungara Ebenaĵo]]. Sekvis kelkaj monatoj de ''rezina milito'' ({{l-de|Gummikrieg}}), kiel nomis la aŭstroj la bataladon en la Karpatoj kun sinsekvo de atakoj kaj kontraŭatakoj. La {{JULGREGDATO|22|3|1915|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} [[Przemyśl]] kapitulacis, do la aŭstroj ne plu havis stimulon ataki tiuloke por malsieĝigi la urbon. Sed en majo 1915 aŭstra-hungaraj kaj germanaj trupoj komencis [[Batalo de Gorlice-Tarnów|ofensivon ĉe Gorlice]], trarompis defendon de rusaj trupoj kaj komenciĝis [[Granda Retreto (Rusio)|Granda Retreto]] dum kiu rusaj trupoj forlasis grandajn areojn. Brusilov transiris al aktiva defendo, kiun li ĉiam konsideris pli bona ol tiu pasiva. == Plano == En marto 1916 Brusilov estis nomumita komandestro de la Sudokcidenta Fronto. La {{JULGREGDATO|14|4|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} dum la Milita Konsilio en [[Mogilov]]o oni planis militadon por la aktuala jaro. Oni decidis ke ĉiuj rezervoj, inkluzive la pezan artilerion, estos transdonitaj al la Okcidenta Fronto subestre de generalo Aleksej Evert, faronta la ĉefan atakon de [[Molodeĉno]] al [[Vilno]]. Parton de la rezervoj ricevos ankaŭ la Norda Fronto subestre de generalo [[Aleksej Kuropatkin]], faronta subtenan atakon de [[Dvinsko]] al Vilno. La Sudokcidenta Fronto subestre de Aleksej Brusilov estis konsiderata malkapabla al la ofensivo, do ĝia tasko estis daŭrigi defensivon kaj transiri al ofensivo nur post kiam la menciitaj frontoj okcidentiĝos sufiĉe por ke ĝi povu profiti tion. Evert kaj Kuropatkin oponis la planon, plendante pri fortikeco de malamikaj defendolinioj kaj malsufiĉo de peza artilerio por trabati ilin. Generalo [[Miĥail Vasiljeviĉ Aleksejev|Miĥail Aleksejev]], gvidinta la kunsidon kiel stabestro de la Supera Ĉefkomandestro [[Nikolao la 2-a (Rusio)|Nikolao la 2-a]], agnoskis ke la malpezaj obusoj abundas dum tiuj pezaj aperos ne pli frue ol aŭtune. Tamen li insistis ke la ofensivo eblas kaj necesas. Aleksej Brusilov, konfirminte ke necesas havi pli da artilerio, pezaj obusoj kaj aviadiloj, tamen diris ke li konsideras la ofensivon ebla kaj necesa kun grandaj ŝancoj sukcesi. Li atentigis ke ĝis nun ili atakis ne en la tuta frontolinio, sed en diversaj lokoj, do la malamiko profitis siajn evoluintajn fervojliniojn por transloki siajn relative malmultnombrajn trupojn de unu loko al alia kaj haltigi lokajn ofensivojn. Pro tio en ĉiu atakita loko ĝi ĉiam estis pli forta ol la rusiaj trupoj. Argumentante tiel Brusilov petis permeson ataki samtempe kun la Norda kaj Okcidenta Frontoj por subteni ilin, altirinte al si parton de malamikaj fortoj. Miĥail Aleksejev aprobis la ideon, avertinte ke lia fronto ne ricevos aldonajn resursojn. Evert kaj Kuropatkin fine konfirmis ke ili faros la ofensivon, tamen ne garantias ĝian rezulton. Oni interkonsentis ke ĉiuj estu pretaj ataki meze de majo. Je la sama vespero Aleksej Brusilov revenis al [[Berdiĉevo]] kaj aranĝis militkonsilion, vokinte siajn armeestrojn: [[Aleksej Kaledin]] (la 8-a armeo), [[Vladimir Viktoroviĉ Saĥarov|Vladimir Saĥarov]] (la 11-a armeo), [[Dmitrij Grigorjeviĉ Ŝĉerbaĉjov|Dmitrij Ŝĉerbaĉjov]] (la 7-a armeo), Aleksandr Krimov (provizora estro de la 9-a armeo kies komandestro [[Platon Leĉickij]] estis malsana). Dmitrij Ŝĉerbaĉjov esprimis dubojn rilate sukceson de la operaco, sed Brusilov respondis ke li kunvenigis la armeestrojn ne por konsulti ilin, sed por ordoni, do neniuj sinpravigoj kaj duboj akcepteblas. La proponita de li taktiko komplete kontraŭis la tradician, bazitan sur atakoj kontraŭ la aloj, ĉar fronta atako estis konsiderata preskaŭ neebla pro forta artileria pafado. Sed dum la Unua mondmilito la [[kampa milito]] baldaŭ transformiĝis je [[tranĉea milito]] kun senĉesaj frontolinioj milojn da kilometroj longaj. La aloj fakte malaperis, do la germanoj ellaboris novan taktikon: ili koncentris je elektita loko amason da artilerio, inkluzive la plej pezajn kanonojn, komence de atako artileria pafado detruis defendoliniojn kaj je kreita breĉo impetis germanaj trupoj, larĝigante la trairejon kaj devigante ne trafitajn trupojn retiriĝi por eviti eventualan ĉirkaŭigon. Tio kaŭzis la Grandan Retreton de la rusia armeo en 1915, ĉar rusiaj defendolinioj kaj la artilerio estis malfortaj, aviado subevoluinta, do rusiaj militistoj ne povis anticipe malkovri planojn de la germanoj kaj sin prepari al kontraŭstaro. La germanaj kaj aŭstra-hungaraj defendolinioj inverse estis tre fortaj, aviado evoluinta, do la malamiko ĉiam anticipe konis lokon de venonta atako kaj estis preta elteni ĝin danke al bonaj fortikaĵoj. Brusilov decidis solvi tiun problemon atakonte samtempe en la tuta fronto. Li ordonis en ĉiu armeo kaj aldone en kelkaj korpusoj elekti atakotajn lokojn, kaj en ĉiu elektita loko tuj komenci foslaborojn por proksimiĝo al la malamiko. Danke al tio nek malamikaj spionoj, nek perfiduloj povis diri en kiu loko okazos la ĉefa atako. Dume li mem decidis ke la ĉefa bato estos farita direkte al [[Lucko]], por kio estis destinitaj plej multaj rezervoj kaj artilerio. Samtempe al la aliaj armeoj estis ordonite ataki en siaj frontopartoj tre forte, ne limiginte sin je nura demonstracio. Aleksej Kaledin kiel komandestro de la 8-a armeo, taskigita fari la precipan baton, esprimis dubon rilate sukceson, reference al fortaj defendolinioj en tiu ĉi loko. Brusilov argumentis ke li mem komandis tiun ĉi armeon, do bone konas ĝiajn kapablojn kaj ke li jam preparis tiun terenon por la ofensivo. Krome la 8-a armeo estis la plej proksima al la Okcidenta Fronto, do al la ĉefa ofensiva armeo, kiun devus helpi la operaco. Li aldonis ke la 24-a korpuso, antaŭeniĝos laŭlonge de fervojo al [[Maneviĉi]] — [[Kovelo]], samtempe de Lucko al Kovelo sekvos ataka grupo, do la malamiko estos tenajlita, sekve de kio la malamikaj trupoj lokitaj ĉe [[Pinsko]] kaj norde de ĝi devos retiriĝi senbatale. Brusilov diris, ke se Kaledin estas tiel dubema, li malgraŭ siaj plenoj tamen povus transloki la ĉefan atakdirekton suden kaj taskigi pri tio la 11-an armeon de Vladimir Saĥarov, kiu ataku [[Lvovo]]n. Kaledin estis konfuzita kaj akceptis la originan planon. Brusilov aldonis ke ne eblas diri anticipe kiu atako donos maksimuman rezulton, do kaze de sukceso en alia loko, li sendos tien ĉiujn rezervojn kaj ĝi iĝos la precipa atakejo. Li ordonis fini la preparadon ĝis la {{JULGREGDATO|23|5|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} kaj diris post plia semajno li telegrafos la atakordonon — la prokrastoj estos rifuzitaj. == Preparado == Skoltado per aviadiloj kaj kaptado de malamikaj militistoj ebligis kompreni ke la atakotaj defendolinioj estas fortikaj, sed la trupoj mem ne tre multnombraj kaj rezervoj mankas. Aŭstra-hungaraj komandestroj opiniis ke iliaj fortikaĵoj malebligos ĉiun ajn ofensivon, do ili sendis parton de siaj trupoj al [[Italio]], esperante dum somero komplete venki la italan armeon. Same kondutis germanaj komandestroj, forsendintaj grandan parton de siaj trupoj al [[Francio]]. [[Aviada fotografio|Aviada fotado]] ebligis kolekti fotojn de la malamikaj fortikaĵoj, transformi ilin helpe de [[diaskopo]] je skemoj kaj loki sur la mapoj, grandigitaj ĝis necesa skalo. Ĉiu armeo ricevis la mapojn kun grandeco 250 [[saĵeno]]j je colo ({{unuo|533,4|m}} je {{unuo|2,54|cm}} aŭ 210 m je 1 cm), sur kiuj estis precize markitaj la malamikaj pozicioj. Ĉiu oficiro kaj suboficiro ricevis detalan mapon de sia atakejo. Oni trovis ke la atakotaj pozicioj estas vere bone fortikigitaj kaj konsistis el almenaŭ 3 defendolinioj, lokitaj je 3 ĝis 5 [[versto]]j unu de alia (3,2 ĝis 5,3 km). Ĉiu defendolinio konsistis el minimume tri tranĉeaj linioj, lokitaj je distanco 150 ĝis 300 paŝojn unu de alia. Ĉiuj tranĉeoj estis profundaj pli ol homa alteco, havis fortajn ŝirmejojn, vulpajn irejojn (subteraj galerioj tegitaj je tabuloj), mitralejojn, pafejojn, markezojn kaj plurajn komunikajn irejojn al ariergardo. La alirejoj estis pripafeblaj per fusiloj kaj mitraloj. Profundaj ŝirmejoj estis kovritaj per du trabotavoloj superŝutitaj per tertavolo ĝis 2,5 [[arŝino]]jn (1,7 m) dika, foje la trabojn anstataŭis [[ferbetono]]. Iuj ŝirmejoj estis tegitaj interne je tabuloj, havis vitrajn fenestrojn, feran malmunteblan fornon, tabullitojn, bretojn kaj estis 6 je 12 paŝojn grandaj. La komandestroj havis ŝirmejojn el 3–4 ĉambroj kun kuirejo, tapetoj surmure kaj farbita planko. La ŝirmejoj kapablis protekti eĉ kontraŭ pezaj obusoj. Ĉiu defendolinio estis superplektita je pikdrato, kies 19 ĝis 21 vicoj staris je distanco 20 ĝis 50 paŝojn unu de alia. Foje la pikdrato estis tiel dika, ke ne eblis tranĉi ĝin per tondilo. Kelkloke la pikdrato estis sub alta elektra tensio aŭ kun alkroĉitaj bomboj. Antaŭ la defendolinioj estis enterigitaj obusoj, esplodantaj post kiam oni surpaŝis min. La konstruado de la fortikaĵoj daŭris pli ol 9 monatojn. Brusilov tamen konkludis ke eĉ la plej fortikaj defendolinioj estas senutilaj sen defendantaj ilin soldatoj, do li akcentis ekstermadon de la malamikaj trupoj kaj subitecon de la atako. Al ĉiu atakejo estis kaŝe venigitaj aldontrupoj, sed ili estis lokitaj en ariergardo dum iliaj komandestroj konstante troviĝis en la unua linio, esplorante la malamikajn poziciojn kaj preparante planon de la atako. Nokte okazis foslaboroj celantaj proksimiĝi al la malamiko sekve de kio fine en pluraj lokoj la distanco reduktiĝis ĝis 200–300 paŝoj. En tiuj lokoj estis konstruataj paralelaj tranĉeoj kaj irejoj por kaŝe akumuli rezervojn. Kelkajn tagojn antaŭ la atako nokte aldontrupoj estis kaŝe venigitaj al la atakpozicioj, la artilerio estis instalita en preparitaj kaj maskitaj pafejoj. La laborojn gvidis la milita inĝeniero generalo Konstantin Veliĉko. La {{JULGREGDATO|24|5|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} Miĥail Aleksejev sendis telegramon al Brusilov, informinte ke la itala armeo spertas unu malvenkon post alia kaj petas komenci ofensivon por ke almenaŭ parto de la aŭstra-hungaraj trupo translokiĝu orienten. Brusilov respondis ke li jam ordonis komenci la ofensivon la {{JULGREGDATO|1|6|1916|jarŝanĝo=-4|akuzativo=jes}}, sed nepre samtempe kun la Okcidenta kaj Norda Frontoj. Dum sekvinta telefona interparolo Aleksejev petis lin komenci la atakon la {{JULGREGDATO|3|6|1916|jarŝanĝo=-4|akuzativo=jes}}, sed avertis ke la Okcidenta Fronto povos komenci la ofensivon nur la {{JULGREGDATO|14|6|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}}. Nokton antaŭ la atako Aleksejev denove telefonis lin kaj diris ke la caro petas lin ŝanĝi la planon por ataki je unu loko kiel oni ĉiam faris dum tiu ĉi milito, ne en ĉiuj lokoj samtempe. Brusilov rifuzis fari tion, klariginte poste ke li estis certa ke temas pri la peto de la dubema Aleksejev, ne la caro mem kiu apenaŭ implikiĝis je la militaj aferoj. La fina plano estis jena. La 8-a armeo ataku direkte al Lucko kaj Kovelo por helpi al la Okcidenta Fronto al kiu ĝi estis plej proksima. La 9-a armeo ankaŭ havis grandan signifon, ĉar ĝi estis plej proksima al la [[Rumana reĝlando]], ankoraŭ neŭtrala kaj elektanta la aliancon. La 7-a kaj la 11-a armeoj estis konsiderataj malpli gravaj, do ricevis malpli da resursoj. La ĉefa celo estis ekstermado de la malamikaj vivofortoj, koncentritaj ĉe Kovelo, post kio eblus evoluigi la ofensivon je iu ajn direkto. == Atako == La {{{{JULGREGDATO|4|6|1916|jarŝanĝo=-4|akuzativo=jes}}}} en la destinitaj lokoj komenciĝis forta artpafado, kreinta trairejojn en dratlinioj kaj detruinta tranĉeojn de la unua linio. La plej grava obstaklo por la infanterio estis pikdrato, do malpeza artilerio estis taskigita truigi ilin. Peza artilerio kaj [[haŭbizo]]j estis taskigitaj detrui tranĉeojn de la unua linio. La alia artilerio estis destinita por subpremado de tiu malamika. Brusilov opiniis ke la artilerio estas tre grava kaj devas akompani la infanterion dum la tuta atako, transirante al la celoj plej prioritataj je respektiva momento. Li komparis komandestron de artilerio kun dirigento kaj pro tio speciale atentis seninterrompan telefonan konekton inter artileriestro kaj ties trupoj. Komenco de la atako estis tre sukcesa. {{Citaĵo |teksto = Mi devas agnoski, ke ĉie nia artileria atako havis plenan sukceson. En plejparto de la kazoj trairejoj estis farita en sufiĉa kvanto kaj bone, kaj la unua fortikigita linio estis kompleta forbalaata kaj kune kun siaj defendantoj trnsformiĝanta je amaso de rompitaĵoj kaj disŝiritaj korpoj. Ĉi tie klare montriĝis reverso de la medalo: multaj ŝirmejoj ne estis detruitaj, sed sidintaj tie trupoj de garnizono devis formeti la armilojn kaj kapitulaci, ĉar sufiĉis eĉ unu sola grenadisto kun bombo enmane ekstari ĉe la enirejo kaj la savo jam ne pl haveblis, ĉar kaze de rifuzo kapitulaci en la ŝirmejon estis metata grenado, kaj sin kaŝintoj neeviteble estis pereantaj sen utilo por la afero; ĝustatempe elrampi el la ŝirmejoj estis ege malfacile kaj diveni la tempon ne eblis. |aŭtoro = [[Aleksej Brusilov]] |verko = Miaj rememoroj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Мои воспоминания |lasta = Брусилов |unua = А. А. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1983 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = <!-- eldoninta kompanio: Flandra Esperanto‑Ligo --> |loko = Moskvo |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 197–199 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref> |origina teksto = Должен признать, что везде наша артиллерийская атака увенчалась полным успехом. В большинстве случаев проходы были сделаны в достаточном количестве и основательно, а первая укрепленная полоса совершенно сметалась и вместе со своими защитниками обращалась в груду обломков и растерзанных тел. Тут ясно обнаружилась обратная сторона медали: многие убежища разрушены не были, но сидевшие там части гарнизона должны были класть оружие и сдаваться в плен, потому что стоило хоть одному гренадеру с бомбой в руках стать у выхода, как спасения уже не было, ибо в случае отказа от сдачи внутрь убежища металась граната, и спрятавшиеся неизбежно погибали без пользы для дела; своевременно же вылезть из убежищ чрезвычайно трудно и угадать время невозможно. }} Ĝis tagmezo de la {{JULGREGDATO|6|6|1916|jarŝanĝo=-4}} estis kaptitaj 900 oficiroj, pli ol {{unuo|40000}} soldatoj, 77 kanonoj, 134 mitraloj, 49 bomokanonoj. Ĝis la {{JULGREGDATO|9|6|1916|jarŝanĝo=-4}} estis kaptitaj {{unuo|1240}} oficiroj, pli ol {{unuo|72000}} soldatoj, 94 kanonoj, 179 mitraloj, 53 bomokanonoj. Sed la ofensivo ne estis subtenita de la najbaraj frontoj. Aleksejev diris ke pro malbona vetero ankaŭ la {{JULGREGDATO|14|6|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} la Okcidenta Fronto ne povos ataki, do ĝia ofensivo komenciĝos la {{JULGREGDATO|18|6|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}}. Sed je tiu dato la komandestro de la Okcidenta Fronto Aleksej Evert diris ke je planita atakejo estas koncentritaj grandaj malamikaj fortoj, kio malebligas sukcesan ofensivon, do li petis transloki la atakejon al [[Baranoviĉo]]. Nikolao la 2-a aprobis tion kun kondiĉo ke la atako komenciĝos ĝis la {{JULGREGDATO|3|7|1916}}. Al Brusilov estis promesitaj rekompense 2 korpusoj. La atako ĉe Baranoviĉo fine okazis, sed estis malsukcesa, interalie pro manko de decaj preparoj. Dume Brusilov restis sola kaj daŭrigis la ofensivon sen esperi pri subteno de la najbaraj frontoj. Ĝis la {{JULGREGDATO|23|6|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} estis kaptitaj {{unuo|4013}} oficiroj, {{unuo|200000}} soldatoj, 219 kanonoj, 644 mitraloj, 196 bombokanonoj, 38 lumiloj, {{unuo|150000}} fusiloj. La {{JULGREGDATO|24|6|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} al la fronto estis transdonita la 3-a armeo subestre de generalo Leonid Leŝ, kiu kune kun la 8-a armeo estis taskigita venki la malamikon ĉe vilaĝoj Horodok kaj Maneviĉi. La 7-a kaj 9-a armeoj ĉe la maldekstra alo daŭrigis ofensivon direkte al la urboj [[Haliĉ]] kaj [[Ivano-Frankivsko|Stanislav]]. La 11-a armeo en la centro devis deteni la jamajn poziciojn. De la {{JULGREGDATO|24|6|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} ĝis la {{JULGREGDATO|4|7|1916}} la 3-a kaj 8-a armeoj estis translokantaj siajn trupojn por la atako; ĉe tio la 8-a armeo devis konstante rebati atakojn de germanaj trupoj, senditaj tien por trarompi ĝian fronton kaj forpeli ĝin al Lucko. Poste Brusilov plendis ke komandestro de la 8-a armeo Aleksej Kaledin tro engaĝiĝis je persekutado de retiriĝantaj germanaj trupoj kaj impetis al [[Volodimir-Volinskij]] anstataŭ transiri al defendo okcidente kaj koncentriĝi je sturmo de Kovelo, preskaŭ sendefenda ĝis komenco de junio. La {{JULGREGDATO|4|7|1916|jarŝanĝo=-4|akuzativo=jes}} la 3-a kaj 8-a armeoj denove komencis ofensivon kaj ĝis la {{JULGREGDATO|14|7|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} akiris fortajn poziciojn ĉe la rivero Stohid, en pluraj lokoj sendinte avangardajn trupojn sur la maldekstran bordon. Tiutempe germanaj kaj aŭstra-hungaraj trupoj, translokitaj de aliaj lokoj, inkluzive de Francio kaj Italio, koncentriĝis ĉe Maneviĉi por ataki kontraŭ la dekstra alo de la 8-a armeo. Do la ofensivo de la 3-a kaj 8-a armeoj anticipis tiujn ĉi planojn, definitive fortiginte la poziciojn en [[Volinio]]. Samtempe la 9-a armeo okupis areon ĉirkaŭ vilaĝo Delatin dum la 11-a armeo plu detenis siajn poziciojn. Ĝis la {{JULGREGDATO|14|7|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} la 3-a armeo kaj dekstra alo de la 8-a armeoj staris ĉe rivero Stohid, la 7-a armeo okupis areojn okcidente de linio Ezerĵani — Porhov, la 9-a armeo okupis areon ĉirkaŭ vilaĝo Delatin. De la {{JULGREGDATO|14|7|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} ĝis la {{JULGREGDATO|28|7|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} la 3-a kaj 8-a armeoj translokis siajn trupojn por komenci ofensivon direkte al Kovelo kaj Volodimir-Volinskij. Tiutempe venis ankaŭ gvardia taĉmento el 2 gvardiaj korpusoj de diversaj armeaj specoj kaj gvardia kavaleria korpuso. Al tiu lasta Brusilov aldonis 2 armeajn korpusojn kaj metis ilin je linio inter la 3-a kaj 8-a armeoj direkte al Kovelo, nominte novan grupon la Speciala Armeo ({{l-ru|Особая армия}}). Dume la 11-a armeo faris 3 mallongajn sed fortajn atakojn, do ĝia dekstra alo okupis linion Koŝiv — Zvinjaĉi — Merva — Liŝniv, kaptinte {{unuo|34000}} militistojn, 45 kanonojn kaj 71 mitralojn. La 7-a kaj 9-a armeoj regrupiĝis por ataki laŭlonge de [[Dnestro]] direkte al Haliĉ, sed la 9-a armeo grave progresis sudokcidenten de la urbeto [[Kuti]]. Ĝis la {{JULGREGDATO|23|7|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} ambaŭ armeoj devus komenci novan ofensivon, sed plurtagaj pluvegoj prokrastigis ĝin ĝis la {{JULGREGDATO|28|7|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}}, kio ebligis al la malamiko alporti pliajn trupojn al la atakota loko. La {{JULGREGDATO|28|7|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} ĉiuj armeoj komencis novan ofensivon. La 3-a armeo kaj la Speciala Armeo alfrontis ĉe Kovelo fortan reziston de la germanoj, venigintaj pliajn trupojn kaj pezan artilerion. La atakintoj forĵetis la malamikon de vilaĝoj Selec kaj Tristen, kaptinte pli ol {{unuo|8000}} militistojn kaj 40 kanonojn, sed malsukcesis atingi Kovelon. La 8-a armeo forte atakis ĉe vilaĝo Koŝiv, kaptinte pli ol {{unuo|9000}} militistojn kaj 46 kanonojn, sed ankaŭ ne atingis Volodimir-Volinskij. La 9-a armeo antaŭenigis sian maldekstran alon, atakante de [[Radiviliv]] sudokcidenten. La {{JULGREGDATO|28|7|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} sensieĝe estis okupta la urbo [[Brodi]] kaj la {{JULGREGDATO|4|8|1916|jarŝanĝo=-4|akuzativo=jes}} kaj la {{JULGREGDATO|5|8|1916|jarŝanĝo=-4|akuzativo=jes}} okazis gravaj venkoj ĉe riveroj Hrabarka kaj Seret, kie oni kaptis pli ol {{unuo|8000}} militistojn. Samtempe rapidaj atakoj de la maldekstra alo de la 11-a armeo kaj la dekstra alo de la 7-a armeo ebligis grave progresi okcidenten kaj ĝis la {{JULGREGDATO|13|8|1916|jarŝanĝo=-4}} atingi linion Liŝniv — Dubi — Zviĵen — okcidente de [[Zborov (Ukrainio)|Zborov]]. Maldekstra alo de la 7-a armeo kune kun la dekstra alo de la 9-a armeo atakis ĉe rivero Koropec direkte al la urbo Monastirisk, sed aŭstra-hungaraj trupoj rebatis la atakon. Oni ripetis ĝin la {{JULGREGDATO|9|8|1916|jarŝanĝo=-4|akuzativo=jes}} kaj la malamiko retretis. Centra parto de la 7-a armeo ankaŭ okupis areojn, konsideritajn neatakeblaj. La 9-a armeo la {{JULGREGDATO|28|7|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} venkis la malamikon atakinte direkte al [[Ivano-Frankivsko|Stanislav]] kaj antaŭeniĝis ĝis 15 verstojn (16 km), kaptinte {{unuo|8000}} militistojn (inkluzive {{unuo|3000}} germanojn). Estis okupita areo de la urboj Tismenica, [[Ivano-Frankivsko|Stanislav]] kaj [[Nadvirna]]. Sume de la {{JULGREGDATO|4|7|1916|jarŝanĝo=-4}} ĝis la {{JULGREGDATO|12|8|1916|jarŝanĝo=-4}} estis kaptitaj {{unuo|8255}} oficiroj, {{unuo|370153}} soldatoj, 496 kanonoj, 144 mitraloj, 367 bombokanonoj, ĉirkaŭ 100 lumiloj, multe da fusiloj, obusoj, municio. Ĝis la {{JULGREGDATO|14|8|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} iĝis klare ke daŭrigi la ofensivon per propraj fortoj la Sudokcidenta Fronto ne povos dum helpo de la aliaj frontoj ne venos. Samtempe evidentiĝis ke la rumana armeo estas ekstreme malforta kaj malbone komandata, pro kio ĝi spertis grandan malvenkon kaj urĝe bezonis helpon de la Sudokcidenta Fronto. Fine de oktobro 1916 la ofensivo definitive ĉesis. Brusilov raportis ke de la {{JULGREGDATO|2|6|1916|jarŝanĝo=-4}} ĝis la {{JULGREGDATO|14|11|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} lia fronto kaptis pli ol {{unuo|450000}} militistojn, kio egalis al la nombro de malamikaj trupoj, kiuj kontraŭstaris ĝin komence de la operaco. Pliaj {{unuo|1500000}} estis mortintaj aŭ vunditaj. Tamen fine lin kontraŭstaris pli ol miliono da militistoj, do pli ol {{unuo|2500000}} estis translokitaj de aliaj frontoj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Мои воспоминания |lasta = Брусилов |unua = А. А. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1983 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = <!-- eldoninta kompanio: Flandra Esperanto‑Ligo --> |loko = Moskvo |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 213 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. {{Citaĵo |teksto = Konsiderante rimedojn, kiujn havis la Sudokcidenta Fronto, ĝi faris ĉion eblan kaj plian ĝi fari ne povus — mi almenaŭ ne povus. Se anstataŭ mi estus milita geniulo kiel [[Julio Cezaro]] aŭ [[Napoleono]], do eble li sukcesus fari ion kolosan, sed mi tiajn pretendojn ne havis, nek povus havi. |aŭtoro = [[Aleksej Brusilov]] |verko = Miaj rememoroj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Мои воспоминания |lasta = Брусилов |unua = А. А. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1983 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = <!-- eldoninta kompanio: Flandra Esperanto‑Ligo --> |loko = Moskvo |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 215 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref> |origina teksto = По тем средствам, которые имелись у Юго-Западного фронта, он сделал все, что мог, и большего выполнить был не в состоянии — я, по крайней мере, не мог. Если бы вместо меня был военный гений вроде Юлия Цезаря или Наполеона, то, может быть, он сумел бы выполнить что-либо грандиозное, но таких претензий у меня не было и быть не могло. }} == Rezultoj == La Brusilov-ofensivo grave plibonigis publikan humoron, montrinte ke la rusa armeo ankoraŭ estas sufiĉe pova ne nur por defensivo, sed ankaŭ por ofensivo. Sed tio estis nura taktika venko, ĉar atingi strategiajn rezultojn eblis nur kaze de ofensivo per ĉiuj fortoj dum efektive la Okcidenta Fronto post pluraj prokrastoj ne faris grandan atakon kaj la Norda Fronto atakis malforte, do anstataŭ planita subtena ofensivo, la Brusilov-trarompo transformiĝis je la ĉefa kaj preskaŭ sola ofensivo, kiun la malamiko fine haltigis sendinte kontraŭ ĝi trupojn, prenitajn de la aliaj lokoj, kie la atakoj ne okazis. En januaro 1917 Aleksej Brusilov planis novan ofensivon, ĉi-foje direkte al Lvovo fare de la 7-a armeo dum la 11-a armeo devus ataki okcidenten kaj poste iri nordokcidenten al Lvovo. La Speciala Armeo kaj la 3-a armeo devus daŭrigi siajn operacojn por okupi [[Volodimir-Volinskij]] kaj [[Kovel]]on, la 8-a armeo devis subteni dekstran alon de la Rumana Fronto dum ties ofensivo. Li asertis ke la trupoj estis bone ekipitaj kaj batalpretaj, inklzuve rilate humoron.</includeonly> [[Dosiero:Defenders NGM-v31-p369-A.jpg|eta|maldekstra|180ra|Rusia infanterio]] [[Dosiero:Broussilov.jpg|eta|maldekstra|180ra|[[Aleksej Brusilov]]]] <!-- tro da fotoj por teksteto de nur 4 frazoj [[Dosiero:Brusilov offensive.jpg|eta|180ra|<!- _Схема_ _наступления_ _Юго_-_Западного_ _фронта_ ->]] [[Dosiero:Fuyards autrichiens a la frontiere roumaine.png|eta|180ra|<!- _Австро_-_венгерские_ _солдаты_ _сдаются_ в militkaptito _русским_ _войскам_ на _румынской_ _границе_. ->]] --> == Vidu ankaŭ == * [[Aleksej Brusilov]] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Bataloj de la Unua Mondmilito]] [[Kategorio:Bataloj en 1916]] [[Kategorio:Orienta fronto de la Unua Mondmilito]] [[Kategorio:1916 en la Rusia Imperio]] 9rtvm3xdgb5884mat8wb2e2f2g09dms 9378164 9378158 2026-05-20T07:08:20Z RG72 11847 /* Atako */ 9378164 wikitext text/x-wiki {{Redaktata|[[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 14:44, 17 maj. 2026 (UTC)}} {{Informkesto milito |kunpuŝiĝo = Brusilov-ofensivo |konflikto = [[Unua Mondmilito]] |dosiero = EasternFront1916b.jpg |komento = Brusilov-ofensivo: plano kaj rezulto |daŭro = de la 4-a de junio ĝis la 20-a de septembro 1916 |loko = [[Volinio]], [[Galicio]], [[Bukovino]] |rezulto = Venko de la rusa armeo, malvenko de la aŭstra-hungara Armeo, transloko de granda parto de germanaj trupoj de la Okcidenta Fronto al tiu Orienta, aliĝo de la [[Rumana reĝlando]] al la [[Triopa Entento]] |flanko1 = [[Dosiero:Russian Empire 1914 17.svg|22ra|kadra]] [[Rusia imperio]] |flanko2 = [[Dosiero:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|22ra|kadra]] [[Aŭstrio-Hungario]]<br />[[Dosiero:Flag of Germany (1867–1918).svg|22ra|kadra]] [[Germana imperio]]<br />''helpe de''<br />[[Dosiero:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|22ra|kadra]] [[Otomana imperio]] |komandanto1 = [[Dosiero:Russian Empire 1914 17.svg|22ra|kadra]] [[Aleksej Brusilov]]<br />[[Nikolao la 2-a (Rusio)|Nikolao la 2-a]]<ref>Kiel Supera Ĉefkomandestro.</ref><br />[[Miĥail Vasiljeviĉ Aleksejev|Miĥail Aleksejev]]<ref>Kiel stabestro de la Supera Ĉefkomandestro.</ref><br />[[Aleksej Kaledin]]<br />[[Vladimir Viktoroviĉ Saĥarov|Vladimir Saĥarov]]<br />[[Dmitrij Grigorjeviĉ Ŝĉerbaĉjov|Dmitrij Ŝĉerbaĉjov]]<br />[[Platon Leĉickij]]<br />[[Miĥail Diteriĥs]] |komandanto2 = [[Dosiero:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|22ra|kadra]] [[Conrad von Hötzendorf]]<br />[[Dosiero:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|22ra|kadra]] [[Joseph Ferdinand]]<br />[[Dosiero:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|22ra|kadra]] [[Eduard von Böhm]]<br />[[Dosiero:Flag of Germany (1867–1918).svg|22ra|kadra]] [[Alexander von Linsingen]]<br />[[Dosiero:Flag of Germany (1867–1918).svg|22ra|kadra]] [[Paul von Hindenburg]]<br />[[Dosiero:Flag of Germany (1867–1918).svg|22ra|kadra]] [[Felix von Bothmer]]<br />[[Dosiero:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|22ra|kadra]] [[Cevat Çobanlı]] |forto1 = [[Dosiero:Russian Empire 1914 17.svg|22ra|kadra]] '''Komence:'''<br />{{unuo|534000}} infanterianoj<br />{{unuo|60000}} kavaleriistoj<br />'''Sume:'''<br />{{unuo|1732000}}<br /> militistoj |forto2 = [[Dosiero:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|22ra|kadra]] [[Dosiero:Flag of Germany (1867–1918).svg|22ra|kadra]] [[Dosiero:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|22ra|kadra]] '''Komence:'''<br />{{unuo|450000}} infanterianoj<br />{{unuo|30000}} kavaleriistoj<br />'''Sume:'''<br /> {{unuo|2500000}} militistoj |perdoj1 = [[Dosiero:Russian Empire 1914 17.svg|22ra|kadra]] [[Rusia imperio]] '''Sume:''' {{unuo|500000}} militistoj<br />({{unuo|62000}} mortintoj,<br />{{unuo|380000}} vunditoj,<br />{{unuo|40000}} malaperintoj) |perdoj2 = [[Dosiero:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|22ra|kadra]] [[Aŭstrio-Hungario]] {{unuo|200000}} mortintoj kaj vunditoj, {{unuo|420000}}–{{unuo|470000}} militkaptitoj<br />[[Dosiero:Flag of Germany (1867–1918).svg|22ra|kadra]] [[Germana imperio]] {{unuo|184000}}–{{unuo|500000}} sume<br />[[Dosiero:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|22ra|kadra]] [[Otomana imperio]] {{unuo|12000}} sume }} La '''Brusilov-ofensivo''' aŭ '''Brusilov-trarompo''' ({{l-ru|Брусиловский прорыв}}) estis la ofensivo de la rusia armeo kontraŭ la armeoj de la [[Centraj Potencoj]], kiu komenciĝis la {{{{JULGREGDATO|4|6|1916|jarŝanĝo=-4|akuzativo=jes}}}} kaj daŭris ĝis la {{JULGREGDATO|20|9|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}}. Sekve de tiu ĉi ofensivo la [[Rumana reĝlando]] forlasis sian neŭtralan pozicion kaj aliĝis al la [[Triopa Entento]], la itala armeo estis savita de kompleta malvenko fare de tiu aŭstra-hungaria, la franca kaj brita armeoj ricevis grandan malpeziĝon, ĉar kontraŭstarintaj ilin germanaj kaj aŭstra-hungaraj trupoj estis grandparte forsenditaj al la Orienta Fronto, kio grave influis rezulton de la [[batalo de Verdun]]. La ofensivon iniciatis kaj gvidis komandestro de la Sudokcidenta Fronto generalo [[Aleksej Brusilov]]. == Fono == [[Dosiero:RUSMARKA-1856.jpg|200px|eta|maldekstra|Poŝtomarko dediĉita al la Brusilov-ofensivo, 2014.]] Aleksej Brusilov asertis ke li delonge atendis atakon de la Germana imperio kontraŭ la Rusia imperio, sed opiniis ke ĝi okazos en 1915, do somere 1914 li kun sia edzino feriis en Germanio kaj nur post [[atenco en Sarajevo]] urĝe ekveturis hejmen, kompreninte ke la milito komenciĝos baldaŭ. Aŭtune 1914 lia korpuso atakis aŭstra-hungarajn trupojn en [[Galicio]] kaj ĝis la fino de novembro lia armeo daŭrigis la ofensivon, atinginte la [[Karpatoj]]n kaj haltinte ĉe la [[Granda Hungara Ebenaĵo]]. Sekvis kelkaj monatoj de ''rezina milito'' ({{l-de|Gummikrieg}}), kiel nomis la aŭstroj la bataladon en la Karpatoj kun sinsekvo de atakoj kaj kontraŭatakoj. La {{JULGREGDATO|22|3|1915|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} [[Przemyśl]] kapitulacis, do la aŭstroj ne plu havis stimulon ataki tiuloke por malsieĝigi la urbon. Sed en majo 1915 aŭstra-hungaraj kaj germanaj trupoj komencis [[Batalo de Gorlice-Tarnów|ofensivon ĉe Gorlice]], trarompis defendon de rusaj trupoj kaj komenciĝis [[Granda Retreto (Rusio)|Granda Retreto]] dum kiu rusaj trupoj forlasis grandajn areojn. Brusilov transiris al aktiva defendo, kiun li ĉiam konsideris pli bona ol tiu pasiva. == Plano == En marto 1916 Brusilov estis nomumita komandestro de la Sudokcidenta Fronto. La {{JULGREGDATO|14|4|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} dum la Milita Konsilio en [[Mogilov]]o oni planis militadon por la aktuala jaro. Oni decidis ke ĉiuj rezervoj, inkluzive la pezan artilerion, estos transdonitaj al la Okcidenta Fronto subestre de generalo Aleksej Evert, faronta la ĉefan atakon de [[Molodeĉno]] al [[Vilno]]. Parton de la rezervoj ricevos ankaŭ la Norda Fronto subestre de generalo [[Aleksej Kuropatkin]], faronta subtenan atakon de [[Dvinsko]] al Vilno. La Sudokcidenta Fronto subestre de Aleksej Brusilov estis konsiderata malkapabla al la ofensivo, do ĝia tasko estis daŭrigi defensivon kaj transiri al ofensivo nur post kiam la menciitaj frontoj okcidentiĝos sufiĉe por ke ĝi povu profiti tion. Evert kaj Kuropatkin oponis la planon, plendante pri fortikeco de malamikaj defendolinioj kaj malsufiĉo de peza artilerio por trabati ilin. Generalo [[Miĥail Vasiljeviĉ Aleksejev|Miĥail Aleksejev]], gvidinta la kunsidon kiel stabestro de la Supera Ĉefkomandestro [[Nikolao la 2-a (Rusio)|Nikolao la 2-a]], agnoskis ke la malpezaj obusoj abundas dum tiuj pezaj aperos ne pli frue ol aŭtune. Tamen li insistis ke la ofensivo eblas kaj necesas. Aleksej Brusilov, konfirminte ke necesas havi pli da artilerio, pezaj obusoj kaj aviadiloj, tamen diris ke li konsideras la ofensivon ebla kaj necesa kun grandaj ŝancoj sukcesi. Li atentigis ke ĝis nun ili atakis ne en la tuta frontolinio, sed en diversaj lokoj, do la malamiko profitis siajn evoluintajn fervojliniojn por transloki siajn relative malmultnombrajn trupojn de unu loko al alia kaj haltigi lokajn ofensivojn. Pro tio en ĉiu atakita loko ĝi ĉiam estis pli forta ol la rusiaj trupoj. Argumentante tiel Brusilov petis permeson ataki samtempe kun la Norda kaj Okcidenta Frontoj por subteni ilin, altirinte al si parton de malamikaj fortoj. Miĥail Aleksejev aprobis la ideon, avertinte ke lia fronto ne ricevos aldonajn resursojn. Evert kaj Kuropatkin fine konfirmis ke ili faros la ofensivon, tamen ne garantias ĝian rezulton. Oni interkonsentis ke ĉiuj estu pretaj ataki meze de majo. Je la sama vespero Aleksej Brusilov revenis al [[Berdiĉevo]] kaj aranĝis militkonsilion, vokinte siajn armeestrojn: [[Aleksej Kaledin]] (la 8-a armeo), [[Vladimir Viktoroviĉ Saĥarov|Vladimir Saĥarov]] (la 11-a armeo), [[Dmitrij Grigorjeviĉ Ŝĉerbaĉjov|Dmitrij Ŝĉerbaĉjov]] (la 7-a armeo), Aleksandr Krimov (provizora estro de la 9-a armeo kies komandestro [[Platon Leĉickij]] estis malsana). Dmitrij Ŝĉerbaĉjov esprimis dubojn rilate sukceson de la operaco, sed Brusilov respondis ke li kunvenigis la armeestrojn ne por konsulti ilin, sed por ordoni, do neniuj sinpravigoj kaj duboj akcepteblas. La proponita de li taktiko komplete kontraŭis la tradician, bazitan sur atakoj kontraŭ la aloj, ĉar fronta atako estis konsiderata preskaŭ neebla pro forta artileria pafado. Sed dum la Unua mondmilito la [[kampa milito]] baldaŭ transformiĝis je [[tranĉea milito]] kun senĉesaj frontolinioj milojn da kilometroj longaj. La aloj fakte malaperis, do la germanoj ellaboris novan taktikon: ili koncentris je elektita loko amason da artilerio, inkluzive la plej pezajn kanonojn, komence de atako artileria pafado detruis defendoliniojn kaj je kreita breĉo impetis germanaj trupoj, larĝigante la trairejon kaj devigante ne trafitajn trupojn retiriĝi por eviti eventualan ĉirkaŭigon. Tio kaŭzis la Grandan Retreton de la rusia armeo en 1915, ĉar rusiaj defendolinioj kaj la artilerio estis malfortaj, aviado subevoluinta, do rusiaj militistoj ne povis anticipe malkovri planojn de la germanoj kaj sin prepari al kontraŭstaro. La germanaj kaj aŭstra-hungaraj defendolinioj inverse estis tre fortaj, aviado evoluinta, do la malamiko ĉiam anticipe konis lokon de venonta atako kaj estis preta elteni ĝin danke al bonaj fortikaĵoj. Brusilov decidis solvi tiun problemon atakonte samtempe en la tuta fronto. Li ordonis en ĉiu armeo kaj aldone en kelkaj korpusoj elekti atakotajn lokojn, kaj en ĉiu elektita loko tuj komenci foslaborojn por proksimiĝo al la malamiko. Danke al tio nek malamikaj spionoj, nek perfiduloj povis diri en kiu loko okazos la ĉefa atako. Dume li mem decidis ke la ĉefa bato estos farita direkte al [[Lucko]], por kio estis destinitaj plej multaj rezervoj kaj artilerio. Samtempe al la aliaj armeoj estis ordonite ataki en siaj frontopartoj tre forte, ne limiginte sin je nura demonstracio. Aleksej Kaledin kiel komandestro de la 8-a armeo, taskigita fari la precipan baton, esprimis dubon rilate sukceson, reference al fortaj defendolinioj en tiu ĉi loko. Brusilov argumentis ke li mem komandis tiun ĉi armeon, do bone konas ĝiajn kapablojn kaj ke li jam preparis tiun terenon por la ofensivo. Krome la 8-a armeo estis la plej proksima al la Okcidenta Fronto, do al la ĉefa ofensiva armeo, kiun devus helpi la operaco. Li aldonis ke la 24-a korpuso, antaŭeniĝos laŭlonge de fervojo al [[Maneviĉi]] — [[Kovelo]], samtempe de Lucko al Kovelo sekvos ataka grupo, do la malamiko estos tenajlita, sekve de kio la malamikaj trupoj lokitaj ĉe [[Pinsko]] kaj norde de ĝi devos retiriĝi senbatale. Brusilov diris, ke se Kaledin estas tiel dubema, li malgraŭ siaj plenoj tamen povus transloki la ĉefan atakdirekton suden kaj taskigi pri tio la 11-an armeon de Vladimir Saĥarov, kiu ataku [[Lvovo]]n. Kaledin estis konfuzita kaj akceptis la originan planon. Brusilov aldonis ke ne eblas diri anticipe kiu atako donos maksimuman rezulton, do kaze de sukceso en alia loko, li sendos tien ĉiujn rezervojn kaj ĝi iĝos la precipa atakejo. Li ordonis fini la preparadon ĝis la {{JULGREGDATO|23|5|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} kaj diris post plia semajno li telegrafos la atakordonon — la prokrastoj estos rifuzitaj. == Preparado == Skoltado per aviadiloj kaj kaptado de malamikaj militistoj ebligis kompreni ke la atakotaj defendolinioj estas fortikaj, sed la trupoj mem ne tre multnombraj kaj rezervoj mankas. Aŭstra-hungaraj komandestroj opiniis ke iliaj fortikaĵoj malebligos ĉiun ajn ofensivon, do ili sendis parton de siaj trupoj al [[Italio]], esperante dum somero komplete venki la italan armeon. Same kondutis germanaj komandestroj, forsendintaj grandan parton de siaj trupoj al [[Francio]]. [[Aviada fotografio|Aviada fotado]] ebligis kolekti fotojn de la malamikaj fortikaĵoj, transformi ilin helpe de [[diaskopo]] je skemoj kaj loki sur la mapoj, grandigitaj ĝis necesa skalo. Ĉiu armeo ricevis la mapojn kun grandeco 250 [[saĵeno]]j je colo ({{unuo|533,4|m}} je {{unuo|2,54|cm}} aŭ 210 m je 1 cm), sur kiuj estis precize markitaj la malamikaj pozicioj. Ĉiu oficiro kaj suboficiro ricevis detalan mapon de sia atakejo. Oni trovis ke la atakotaj pozicioj estas vere bone fortikigitaj kaj konsistis el almenaŭ 3 defendolinioj, lokitaj je 3 ĝis 5 [[versto]]j unu de alia (3,2 ĝis 5,3 km). Ĉiu defendolinio konsistis el minimume tri tranĉeaj linioj, lokitaj je distanco 150 ĝis 300 paŝojn unu de alia. Ĉiuj tranĉeoj estis profundaj pli ol homa alteco, havis fortajn ŝirmejojn, vulpajn irejojn (subteraj galerioj tegitaj je tabuloj), mitralejojn, pafejojn, markezojn kaj plurajn komunikajn irejojn al ariergardo. La alirejoj estis pripafeblaj per fusiloj kaj mitraloj. Profundaj ŝirmejoj estis kovritaj per du trabotavoloj superŝutitaj per tertavolo ĝis 2,5 [[arŝino]]jn (1,7 m) dika, foje la trabojn anstataŭis [[ferbetono]]. Iuj ŝirmejoj estis tegitaj interne je tabuloj, havis vitrajn fenestrojn, feran malmunteblan fornon, tabullitojn, bretojn kaj estis 6 je 12 paŝojn grandaj. La komandestroj havis ŝirmejojn el 3–4 ĉambroj kun kuirejo, tapetoj surmure kaj farbita planko. La ŝirmejoj kapablis protekti eĉ kontraŭ pezaj obusoj. Ĉiu defendolinio estis superplektita je pikdrato, kies 19 ĝis 21 vicoj staris je distanco 20 ĝis 50 paŝojn unu de alia. Foje la pikdrato estis tiel dika, ke ne eblis tranĉi ĝin per tondilo. Kelkloke la pikdrato estis sub alta elektra tensio aŭ kun alkroĉitaj bomboj. Antaŭ la defendolinioj estis enterigitaj obusoj, esplodantaj post kiam oni surpaŝis min. La konstruado de la fortikaĵoj daŭris pli ol 9 monatojn. Brusilov tamen konkludis ke eĉ la plej fortikaj defendolinioj estas senutilaj sen defendantaj ilin soldatoj, do li akcentis ekstermadon de la malamikaj trupoj kaj subitecon de la atako. Al ĉiu atakejo estis kaŝe venigitaj aldontrupoj, sed ili estis lokitaj en ariergardo dum iliaj komandestroj konstante troviĝis en la unua linio, esplorante la malamikajn poziciojn kaj preparante planon de la atako. Nokte okazis foslaboroj celantaj proksimiĝi al la malamiko sekve de kio fine en pluraj lokoj la distanco reduktiĝis ĝis 200–300 paŝoj. En tiuj lokoj estis konstruataj paralelaj tranĉeoj kaj irejoj por kaŝe akumuli rezervojn. Kelkajn tagojn antaŭ la atako nokte aldontrupoj estis kaŝe venigitaj al la atakpozicioj, la artilerio estis instalita en preparitaj kaj maskitaj pafejoj. La laborojn gvidis la milita inĝeniero generalo Konstantin Veliĉko. La {{JULGREGDATO|24|5|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} Miĥail Aleksejev sendis telegramon al Brusilov, informinte ke la itala armeo spertas unu malvenkon post alia kaj petas komenci ofensivon por ke almenaŭ parto de la aŭstra-hungaraj trupo translokiĝu orienten. Brusilov respondis ke li jam ordonis komenci la ofensivon la {{JULGREGDATO|1|6|1916|jarŝanĝo=-4|akuzativo=jes}}, sed nepre samtempe kun la Okcidenta kaj Norda Frontoj. Dum sekvinta telefona interparolo Aleksejev petis lin komenci la atakon la {{JULGREGDATO|3|6|1916|jarŝanĝo=-4|akuzativo=jes}}, sed avertis ke la Okcidenta Fronto povos komenci la ofensivon nur la {{JULGREGDATO|14|6|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}}. Nokton antaŭ la atako Aleksejev denove telefonis lin kaj diris ke la caro petas lin ŝanĝi la planon por ataki je unu loko kiel oni ĉiam faris dum tiu ĉi milito, ne en ĉiuj lokoj samtempe. Brusilov rifuzis fari tion, klariginte poste ke li estis certa ke temas pri la peto de la dubema Aleksejev, ne la caro mem kiu apenaŭ implikiĝis je la militaj aferoj. La fina plano estis jena. La 8-a armeo ataku direkte al Lucko kaj Kovelo por helpi al la Okcidenta Fronto al kiu ĝi estis plej proksima. La 9-a armeo ankaŭ havis grandan signifon, ĉar ĝi estis plej proksima al la [[Rumana reĝlando]], ankoraŭ neŭtrala kaj elektanta la aliancon. La 7-a kaj la 11-a armeoj estis konsiderataj malpli gravaj, do ricevis malpli da resursoj. La ĉefa celo estis ekstermado de la malamikaj vivofortoj, koncentritaj ĉe Kovelo, post kio eblus evoluigi la ofensivon je iu ajn direkto. == Atako == La {{JULGREGDATO|4|6|1916|jarŝanĝo=-4|akuzativo=jes}} en la destinitaj lokoj komenciĝis forta artpafado, kreinta trairejojn en dratlinioj kaj detruinta tranĉeojn de la unua linio. La plej grava obstaklo por la infanterio estis pikdrato, do malpeza artilerio estis taskigita truigi ilin. Peza artilerio kaj [[haŭbizo]]j estis taskigitaj detrui tranĉeojn de la unua linio. La alia artilerio estis destinita por subpremado de tiu malamika. Brusilov opiniis ke la artilerio estas tre grava kaj devas akompani la infanterion dum la tuta atako, transirante al la celoj plej prioritataj je respektiva momento. Li komparis komandestron de artilerio kun dirigento kaj pro tio speciale atentis seninterrompan telefonan konekton inter artileriestro kaj ties trupoj. Komenco de la atako estis tre sukcesa. {{Citaĵo |teksto = Mi devas agnoski, ke ĉie nia artileria atako havis plenan sukceson. En plejparto de la kazoj trairejoj estis farita en sufiĉa kvanto kaj bone, kaj la unua fortikigita linio estis kompleta forbalaata kaj kune kun siaj defendantoj trnsformiĝanta je amaso de rompitaĵoj kaj disŝiritaj korpoj. Ĉi tie klare montriĝis reverso de la medalo: multaj ŝirmejoj ne estis detruitaj, sed sidintaj tie trupoj de garnizono devis formeti la armilojn kaj kapitulaci, ĉar sufiĉis eĉ unu sola grenadisto kun bombo enmane ekstari ĉe la enirejo kaj la savo jam ne pl haveblis, ĉar kaze de rifuzo kapitulaci en la ŝirmejon estis metata grenado, kaj sin kaŝintoj neeviteble estis pereantaj sen utilo por la afero; ĝustatempe elrampi el la ŝirmejoj estis ege malfacile kaj diveni la tempon ne eblis. |aŭtoro = [[Aleksej Brusilov]] |verko = Miaj rememoroj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Мои воспоминания |lasta = Брусилов |unua = А. А. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1983 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = <!-- eldoninta kompanio: Flandra Esperanto‑Ligo --> |loko = Moskvo |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 197–199 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref> |origina teksto = Должен признать, что везде наша артиллерийская атака увенчалась полным успехом. В большинстве случаев проходы были сделаны в достаточном количестве и основательно, а первая укрепленная полоса совершенно сметалась и вместе со своими защитниками обращалась в груду обломков и растерзанных тел. Тут ясно обнаружилась обратная сторона медали: многие убежища разрушены не были, но сидевшие там части гарнизона должны были класть оружие и сдаваться в плен, потому что стоило хоть одному гренадеру с бомбой в руках стать у выхода, как спасения уже не было, ибо в случае отказа от сдачи внутрь убежища металась граната, и спрятавшиеся неизбежно погибали без пользы для дела; своевременно же вылезть из убежищ чрезвычайно трудно и угадать время невозможно. }} Ĝis tagmezo de la {{JULGREGDATO|6|6|1916|jarŝanĝo=-4}} estis kaptitaj 900 oficiroj, pli ol {{unuo|40000}} soldatoj, 77 kanonoj, 134 mitraloj, 49 bomokanonoj. Ĝis la {{JULGREGDATO|9|6|1916|jarŝanĝo=-4}} estis kaptitaj {{unuo|1240}} oficiroj, pli ol {{unuo|72000}} soldatoj, 94 kanonoj, 179 mitraloj, 53 bomokanonoj. Sed la ofensivo ne estis subtenita de la najbaraj frontoj. Aleksejev diris ke pro malbona vetero ankaŭ la {{JULGREGDATO|14|6|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} la Okcidenta Fronto ne povos ataki, do ĝia ofensivo komenciĝos la {{JULGREGDATO|18|6|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}}. Sed je tiu dato la komandestro de la Okcidenta Fronto Aleksej Evert diris ke je planita atakejo estas koncentritaj grandaj malamikaj fortoj, kio malebligas sukcesan ofensivon, do li petis transloki la atakejon al [[Baranoviĉo]]. Nikolao la 2-a aprobis tion kun kondiĉo ke la atako komenciĝos ĝis la {{JULGREGDATO|3|7|1916}}. Al Brusilov estis promesitaj rekompense 2 korpusoj. La atako ĉe Baranoviĉo fine okazis, sed estis malsukcesa, interalie pro manko de decaj preparoj. Dume Brusilov restis sola kaj daŭrigis la ofensivon sen esperi pri subteno de la najbaraj frontoj. Ĝis la {{JULGREGDATO|23|6|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} estis kaptitaj {{unuo|4013}} oficiroj, {{unuo|200000}} soldatoj, 219 kanonoj, 644 mitraloj, 196 bombokanonoj, 38 lumiloj, {{unuo|150000}} fusiloj. La {{JULGREGDATO|24|6|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} al la fronto estis transdonita la 3-a armeo subestre de generalo Leonid Leŝ, kiu kune kun la 8-a armeo estis taskigita venki la malamikon ĉe vilaĝoj Horodok kaj Maneviĉi. La 7-a kaj 9-a armeoj ĉe la maldekstra alo daŭrigis ofensivon direkte al la urboj [[Haliĉ]] kaj [[Ivano-Frankivsko|Stanislav]]. La 11-a armeo en la centro devis deteni la jamajn poziciojn. De la {{JULGREGDATO|24|6|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} ĝis la {{JULGREGDATO|4|7|1916}} la 3-a kaj 8-a armeoj estis translokantaj siajn trupojn por la atako; ĉe tio la 8-a armeo devis konstante rebati atakojn de germanaj trupoj, senditaj tien por trarompi ĝian fronton kaj forpeli ĝin al Lucko. Poste Brusilov plendis ke komandestro de la 8-a armeo Aleksej Kaledin tro engaĝiĝis je persekutado de retiriĝantaj germanaj trupoj kaj impetis al [[Volodimir-Volinskij]] anstataŭ transiri al defendo okcidente kaj koncentriĝi je sturmo de Kovelo, preskaŭ sendefenda ĝis komenco de junio. La {{JULGREGDATO|4|7|1916|jarŝanĝo=-4|akuzativo=jes}} la 3-a kaj 8-a armeoj denove komencis ofensivon kaj ĝis la {{JULGREGDATO|14|7|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} akiris fortajn poziciojn ĉe la rivero Stohid, en pluraj lokoj sendinte avangardajn trupojn sur la maldekstran bordon. Tiutempe germanaj kaj aŭstra-hungaraj trupoj, translokitaj de aliaj lokoj, inkluzive de Francio kaj Italio, koncentriĝis ĉe Maneviĉi por ataki kontraŭ la dekstra alo de la 8-a armeo. Do la ofensivo de la 3-a kaj 8-a armeoj anticipis tiujn ĉi planojn, definitive fortiginte la poziciojn en [[Volinio]]. Samtempe la 9-a armeo okupis areon ĉirkaŭ vilaĝo Delatin dum la 11-a armeo plu detenis siajn poziciojn. Ĝis la {{JULGREGDATO|14|7|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} la 3-a armeo kaj dekstra alo de la 8-a armeoj staris ĉe rivero Stohid, la 7-a armeo okupis areojn okcidente de linio Ezerĵani — Porhov, la 9-a armeo okupis areon ĉirkaŭ vilaĝo Delatin. De la {{JULGREGDATO|14|7|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} ĝis la {{JULGREGDATO|28|7|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} la 3-a kaj 8-a armeoj translokis siajn trupojn por komenci ofensivon direkte al Kovelo kaj Volodimir-Volinskij. Tiutempe venis ankaŭ gvardia taĉmento el 2 gvardiaj korpusoj de diversaj armeaj specoj kaj gvardia kavaleria korpuso. Al tiu lasta Brusilov aldonis 2 armeajn korpusojn kaj metis ilin je linio inter la 3-a kaj 8-a armeoj direkte al Kovelo, nominte novan grupon la Speciala Armeo ({{l-ru|Особая армия}}). Dume la 11-a armeo faris 3 mallongajn sed fortajn atakojn, do ĝia dekstra alo okupis linion Koŝiv — Zvinjaĉi — Merva — Liŝniv, kaptinte {{unuo|34000}} militistojn, 45 kanonojn kaj 71 mitralojn. La 7-a kaj 9-a armeoj regrupiĝis por ataki laŭlonge de [[Dnestro]] direkte al Haliĉ, sed la 9-a armeo grave progresis sudokcidenten de la urbeto [[Kuti]]. Ĝis la {{JULGREGDATO|23|7|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} ambaŭ armeoj devus komenci novan ofensivon, sed plurtagaj pluvegoj prokrastigis ĝin ĝis la {{JULGREGDATO|28|7|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}}, kio ebligis al la malamiko alporti pliajn trupojn al la atakota loko. La {{JULGREGDATO|28|7|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} ĉiuj armeoj komencis novan ofensivon. La 3-a armeo kaj la Speciala Armeo alfrontis ĉe Kovelo fortan reziston de la germanoj, venigintaj pliajn trupojn kaj pezan artilerion. La atakintoj forĵetis la malamikon de vilaĝoj Selec kaj Tristen, kaptinte pli ol {{unuo|8000}} militistojn kaj 40 kanonojn, sed malsukcesis atingi Kovelon. La 8-a armeo forte atakis ĉe vilaĝo Koŝiv, kaptinte pli ol {{unuo|9000}} militistojn kaj 46 kanonojn, sed ankaŭ ne atingis Volodimir-Volinskij. La 9-a armeo antaŭenigis sian maldekstran alon, atakante de [[Radiviliv]] sudokcidenten. La {{JULGREGDATO|28|7|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} sensieĝe estis okupta la urbo [[Brodi]] kaj la {{JULGREGDATO|4|8|1916|jarŝanĝo=-4|akuzativo=jes}} kaj la {{JULGREGDATO|5|8|1916|jarŝanĝo=-4|akuzativo=jes}} okazis gravaj venkoj ĉe riveroj Hrabarka kaj Seret, kie oni kaptis pli ol {{unuo|8000}} militistojn. Samtempe rapidaj atakoj de la maldekstra alo de la 11-a armeo kaj la dekstra alo de la 7-a armeo ebligis grave progresi okcidenten kaj ĝis la {{JULGREGDATO|13|8|1916|jarŝanĝo=-4}} atingi linion Liŝniv — Dubi — Zviĵen — okcidente de [[Zborov (Ukrainio)|Zborov]]. Maldekstra alo de la 7-a armeo kune kun la dekstra alo de la 9-a armeo atakis ĉe rivero Koropec direkte al la urbo Monastirisk, sed aŭstra-hungaraj trupoj rebatis la atakon. Oni ripetis ĝin la {{JULGREGDATO|9|8|1916|jarŝanĝo=-4|akuzativo=jes}} kaj la malamiko retretis. Centra parto de la 7-a armeo ankaŭ okupis areojn, konsideritajn neatakeblaj. La 9-a armeo la {{JULGREGDATO|28|7|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} venkis la malamikon atakinte direkte al [[Ivano-Frankivsko|Stanislav]] kaj antaŭeniĝis ĝis 15 verstojn (16 km), kaptinte {{unuo|8000}} militistojn (inkluzive {{unuo|3000}} germanojn). Estis okupita areo de la urboj Tismenica, [[Ivano-Frankivsko|Stanislav]] kaj [[Nadvirna]]. Sume de la {{JULGREGDATO|4|7|1916|jarŝanĝo=-4}} ĝis la {{JULGREGDATO|12|8|1916|jarŝanĝo=-4}} estis kaptitaj {{unuo|8255}} oficiroj, {{unuo|370153}} soldatoj, 496 kanonoj, 144 mitraloj, 367 bombokanonoj, ĉirkaŭ 100 lumiloj, multe da fusiloj, obusoj, municio. Ĝis la {{JULGREGDATO|14|8|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} iĝis klare ke daŭrigi la ofensivon per propraj fortoj la Sudokcidenta Fronto ne povos dum helpo de la aliaj frontoj ne venos. Samtempe evidentiĝis ke la rumana armeo estas ekstreme malforta kaj malbone komandata, pro kio ĝi spertis grandan malvenkon kaj urĝe bezonis helpon de la Sudokcidenta Fronto. Fine de oktobro 1916 la ofensivo definitive ĉesis. Brusilov raportis ke de la {{JULGREGDATO|2|6|1916|jarŝanĝo=-4}} ĝis la {{JULGREGDATO|14|11|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} lia fronto kaptis pli ol {{unuo|450000}} militistojn, kio egalis al la nombro de malamikaj trupoj, kiuj kontraŭstaris ĝin komence de la operaco. Pliaj {{unuo|1500000}} estis mortintaj aŭ vunditaj. Tamen fine lin kontraŭstaris pli ol miliono da militistoj, do pli ol {{unuo|2500000}} estis translokitaj de aliaj frontoj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Мои воспоминания |lasta = Брусилов |unua = А. А. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1983 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = <!-- eldoninta kompanio: Flandra Esperanto‑Ligo --> |loko = Moskvo |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 213 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. {{Citaĵo |teksto = Konsiderante rimedojn, kiujn havis la Sudokcidenta Fronto, ĝi faris ĉion eblan kaj plian ĝi fari ne povus — mi almenaŭ ne povus. Se anstataŭ mi estus milita geniulo kiel [[Julio Cezaro]] aŭ [[Napoleono]], do eble li sukcesus fari ion kolosan, sed mi tiajn pretendojn ne havis, nek povus havi. |aŭtoro = [[Aleksej Brusilov]] |verko = Miaj rememoroj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Мои воспоминания |lasta = Брусилов |unua = А. А. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1983 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = <!-- eldoninta kompanio: Flandra Esperanto‑Ligo --> |loko = Moskvo |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 215 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref> |origina teksto = По тем средствам, которые имелись у Юго-Западного фронта, он сделал все, что мог, и большего выполнить был не в состоянии — я, по крайней мере, не мог. Если бы вместо меня был военный гений вроде Юлия Цезаря или Наполеона, то, может быть, он сумел бы выполнить что-либо грандиозное, но таких претензий у меня не было и быть не могло. }} == Rezultoj == La Brusilov-ofensivo grave plibonigis publikan humoron, montrinte ke la rusa armeo ankoraŭ estas sufiĉe pova ne nur por defensivo, sed ankaŭ por ofensivo. Sed tio estis nura taktika venko, ĉar atingi strategiajn rezultojn eblis nur kaze de ofensivo per ĉiuj fortoj dum efektive la Okcidenta Fronto post pluraj prokrastoj ne faris grandan atakon kaj la Norda Fronto atakis malforte, do anstataŭ planita subtena ofensivo, la Brusilov-trarompo transformiĝis je la ĉefa kaj preskaŭ sola ofensivo, kiun la malamiko fine haltigis sendinte kontraŭ ĝi trupojn, prenitajn de la aliaj lokoj, kie la atakoj ne okazis. En januaro 1917 Aleksej Brusilov planis novan ofensivon, ĉi-foje direkte al Lvovo fare de la 7-a armeo dum la 11-a armeo devus ataki okcidenten kaj poste iri nordokcidenten al Lvovo. La Speciala Armeo kaj la 3-a armeo devus daŭrigi siajn operacojn por okupi [[Volodimir-Volinskij]] kaj [[Kovel]]on, la 8-a armeo devis subteni dekstran alon de la Rumana Fronto dum ties ofensivo. Li asertis ke la trupoj estis bone ekipitaj kaj batalpretaj, inklzuve rilate humoron.</includeonly> [[Dosiero:Defenders NGM-v31-p369-A.jpg|eta|maldekstra|180ra|Rusia infanterio]] [[Dosiero:Broussilov.jpg|eta|maldekstra|180ra|[[Aleksej Brusilov]]]] <!-- tro da fotoj por teksteto de nur 4 frazoj [[Dosiero:Brusilov offensive.jpg|eta|180ra|<!- _Схема_ _наступления_ _Юго_-_Западного_ _фронта_ ->]] [[Dosiero:Fuyards autrichiens a la frontiere roumaine.png|eta|180ra|<!- _Австро_-_венгерские_ _солдаты_ _сдаются_ в militkaptito _русским_ _войскам_ на _румынской_ _границе_. ->]] --> == Vidu ankaŭ == * [[Aleksej Brusilov]] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Bataloj de la Unua Mondmilito]] [[Kategorio:Bataloj en 1916]] [[Kategorio:Orienta fronto de la Unua Mondmilito]] [[Kategorio:1916 en la Rusia Imperio]] 7h8ci30usy48m5wp525l255c3nkr4o9 9378165 9378164 2026-05-20T07:08:39Z RG72 11847 9378165 wikitext text/x-wiki {{Redaktata|[[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 14:44, 17 maj. 2026 (UTC)}} {{Informkesto milito |kunpuŝiĝo = Brusilov-ofensivo |konflikto = [[Unua Mondmilito]] |dosiero = EasternFront1916b.jpg |komento = Brusilov-ofensivo: plano kaj rezulto |daŭro = de la 4-a de junio ĝis la 20-a de septembro 1916 |loko = [[Volinio]], [[Galicio]], [[Bukovino]] |rezulto = Venko de la rusa armeo, malvenko de la aŭstra-hungara Armeo, transloko de granda parto de germanaj trupoj de la Okcidenta Fronto al tiu Orienta, aliĝo de la [[Rumana reĝlando]] al la [[Triopa Entento]] |flanko1 = [[Dosiero:Russian Empire 1914 17.svg|22ra|kadra]] [[Rusia imperio]] |flanko2 = [[Dosiero:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|22ra|kadra]] [[Aŭstrio-Hungario]]<br />[[Dosiero:Flag of Germany (1867–1918).svg|22ra|kadra]] [[Germana imperio]]<br />''helpe de''<br />[[Dosiero:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|22ra|kadra]] [[Otomana imperio]] |komandanto1 = [[Dosiero:Russian Empire 1914 17.svg|22ra|kadra]] [[Aleksej Brusilov]]<br />[[Nikolao la 2-a (Rusio)|Nikolao la 2-a]]<ref>Kiel Supera Ĉefkomandestro.</ref><br />[[Miĥail Vasiljeviĉ Aleksejev|Miĥail Aleksejev]]<ref>Kiel stabestro de la Supera Ĉefkomandestro.</ref><br />[[Aleksej Kaledin]]<br />[[Vladimir Viktoroviĉ Saĥarov|Vladimir Saĥarov]]<br />[[Dmitrij Grigorjeviĉ Ŝĉerbaĉjov|Dmitrij Ŝĉerbaĉjov]]<br />[[Platon Leĉickij]]<br />[[Miĥail Diteriĥs]] |komandanto2 = [[Dosiero:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|22ra|kadra]] [[Conrad von Hötzendorf]]<br />[[Dosiero:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|22ra|kadra]] [[Joseph Ferdinand]]<br />[[Dosiero:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|22ra|kadra]] [[Eduard von Böhm]]<br />[[Dosiero:Flag of Germany (1867–1918).svg|22ra|kadra]] [[Alexander von Linsingen]]<br />[[Dosiero:Flag of Germany (1867–1918).svg|22ra|kadra]] [[Paul von Hindenburg]]<br />[[Dosiero:Flag of Germany (1867–1918).svg|22ra|kadra]] [[Felix von Bothmer]]<br />[[Dosiero:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|22ra|kadra]] [[Cevat Çobanlı]] |forto1 = [[Dosiero:Russian Empire 1914 17.svg|22ra|kadra]] '''Komence:'''<br />{{unuo|534000}} infanterianoj<br />{{unuo|60000}} kavaleriistoj<br />'''Sume:'''<br />{{unuo|1732000}}<br /> militistoj |forto2 = [[Dosiero:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|22ra|kadra]] [[Dosiero:Flag of Germany (1867–1918).svg|22ra|kadra]] [[Dosiero:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|22ra|kadra]] '''Komence:'''<br />{{unuo|450000}} infanterianoj<br />{{unuo|30000}} kavaleriistoj<br />'''Sume:'''<br /> {{unuo|2500000}} militistoj |perdoj1 = [[Dosiero:Russian Empire 1914 17.svg|22ra|kadra]] [[Rusia imperio]] '''Sume:''' {{unuo|500000}} militistoj<br />({{unuo|62000}} mortintoj,<br />{{unuo|380000}} vunditoj,<br />{{unuo|40000}} malaperintoj) |perdoj2 = [[Dosiero:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|22ra|kadra]] [[Aŭstrio-Hungario]] {{unuo|200000}} mortintoj kaj vunditoj, {{unuo|420000}}–{{unuo|470000}} militkaptitoj<br />[[Dosiero:Flag of Germany (1867–1918).svg|22ra|kadra]] [[Germana imperio]] {{unuo|184000}}–{{unuo|500000}} sume<br />[[Dosiero:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|22ra|kadra]] [[Otomana imperio]] {{unuo|12000}} sume }} La '''Brusilov-ofensivo''' aŭ '''Brusilov-trarompo''' ({{l-ru|Брусиловский прорыв}}) estis la ofensivo de la rusia armeo kontraŭ la armeoj de la [[Centraj Potencoj]], kiu komenciĝis la {{JULGREGDATO|4|6|1916|jarŝanĝo=-4|akuzativo=jes}} kaj daŭris ĝis la {{JULGREGDATO|20|9|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}}. Sekve de tiu ĉi ofensivo la [[Rumana reĝlando]] forlasis sian neŭtralan pozicion kaj aliĝis al la [[Triopa Entento]], la itala armeo estis savita de kompleta malvenko fare de tiu aŭstra-hungaria, la franca kaj brita armeoj ricevis grandan malpeziĝon, ĉar kontraŭstarintaj ilin germanaj kaj aŭstra-hungaraj trupoj estis grandparte forsenditaj al la Orienta Fronto, kio grave influis rezulton de la [[batalo de Verdun]]. La ofensivon iniciatis kaj gvidis komandestro de la Sudokcidenta Fronto generalo [[Aleksej Brusilov]]. == Fono == [[Dosiero:RUSMARKA-1856.jpg|200px|eta|maldekstra|Poŝtomarko dediĉita al la Brusilov-ofensivo, 2014.]] Aleksej Brusilov asertis ke li delonge atendis atakon de la Germana imperio kontraŭ la Rusia imperio, sed opiniis ke ĝi okazos en 1915, do somere 1914 li kun sia edzino feriis en Germanio kaj nur post [[atenco en Sarajevo]] urĝe ekveturis hejmen, kompreninte ke la milito komenciĝos baldaŭ. Aŭtune 1914 lia korpuso atakis aŭstra-hungarajn trupojn en [[Galicio]] kaj ĝis la fino de novembro lia armeo daŭrigis la ofensivon, atinginte la [[Karpatoj]]n kaj haltinte ĉe la [[Granda Hungara Ebenaĵo]]. Sekvis kelkaj monatoj de ''rezina milito'' ({{l-de|Gummikrieg}}), kiel nomis la aŭstroj la bataladon en la Karpatoj kun sinsekvo de atakoj kaj kontraŭatakoj. La {{JULGREGDATO|22|3|1915|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} [[Przemyśl]] kapitulacis, do la aŭstroj ne plu havis stimulon ataki tiuloke por malsieĝigi la urbon. Sed en majo 1915 aŭstra-hungaraj kaj germanaj trupoj komencis [[Batalo de Gorlice-Tarnów|ofensivon ĉe Gorlice]], trarompis defendon de rusaj trupoj kaj komenciĝis [[Granda Retreto (Rusio)|Granda Retreto]] dum kiu rusaj trupoj forlasis grandajn areojn. Brusilov transiris al aktiva defendo, kiun li ĉiam konsideris pli bona ol tiu pasiva. == Plano == En marto 1916 Brusilov estis nomumita komandestro de la Sudokcidenta Fronto. La {{JULGREGDATO|14|4|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} dum la Milita Konsilio en [[Mogilov]]o oni planis militadon por la aktuala jaro. Oni decidis ke ĉiuj rezervoj, inkluzive la pezan artilerion, estos transdonitaj al la Okcidenta Fronto subestre de generalo Aleksej Evert, faronta la ĉefan atakon de [[Molodeĉno]] al [[Vilno]]. Parton de la rezervoj ricevos ankaŭ la Norda Fronto subestre de generalo [[Aleksej Kuropatkin]], faronta subtenan atakon de [[Dvinsko]] al Vilno. La Sudokcidenta Fronto subestre de Aleksej Brusilov estis konsiderata malkapabla al la ofensivo, do ĝia tasko estis daŭrigi defensivon kaj transiri al ofensivo nur post kiam la menciitaj frontoj okcidentiĝos sufiĉe por ke ĝi povu profiti tion. Evert kaj Kuropatkin oponis la planon, plendante pri fortikeco de malamikaj defendolinioj kaj malsufiĉo de peza artilerio por trabati ilin. Generalo [[Miĥail Vasiljeviĉ Aleksejev|Miĥail Aleksejev]], gvidinta la kunsidon kiel stabestro de la Supera Ĉefkomandestro [[Nikolao la 2-a (Rusio)|Nikolao la 2-a]], agnoskis ke la malpezaj obusoj abundas dum tiuj pezaj aperos ne pli frue ol aŭtune. Tamen li insistis ke la ofensivo eblas kaj necesas. Aleksej Brusilov, konfirminte ke necesas havi pli da artilerio, pezaj obusoj kaj aviadiloj, tamen diris ke li konsideras la ofensivon ebla kaj necesa kun grandaj ŝancoj sukcesi. Li atentigis ke ĝis nun ili atakis ne en la tuta frontolinio, sed en diversaj lokoj, do la malamiko profitis siajn evoluintajn fervojliniojn por transloki siajn relative malmultnombrajn trupojn de unu loko al alia kaj haltigi lokajn ofensivojn. Pro tio en ĉiu atakita loko ĝi ĉiam estis pli forta ol la rusiaj trupoj. Argumentante tiel Brusilov petis permeson ataki samtempe kun la Norda kaj Okcidenta Frontoj por subteni ilin, altirinte al si parton de malamikaj fortoj. Miĥail Aleksejev aprobis la ideon, avertinte ke lia fronto ne ricevos aldonajn resursojn. Evert kaj Kuropatkin fine konfirmis ke ili faros la ofensivon, tamen ne garantias ĝian rezulton. Oni interkonsentis ke ĉiuj estu pretaj ataki meze de majo. Je la sama vespero Aleksej Brusilov revenis al [[Berdiĉevo]] kaj aranĝis militkonsilion, vokinte siajn armeestrojn: [[Aleksej Kaledin]] (la 8-a armeo), [[Vladimir Viktoroviĉ Saĥarov|Vladimir Saĥarov]] (la 11-a armeo), [[Dmitrij Grigorjeviĉ Ŝĉerbaĉjov|Dmitrij Ŝĉerbaĉjov]] (la 7-a armeo), Aleksandr Krimov (provizora estro de la 9-a armeo kies komandestro [[Platon Leĉickij]] estis malsana). Dmitrij Ŝĉerbaĉjov esprimis dubojn rilate sukceson de la operaco, sed Brusilov respondis ke li kunvenigis la armeestrojn ne por konsulti ilin, sed por ordoni, do neniuj sinpravigoj kaj duboj akcepteblas. La proponita de li taktiko komplete kontraŭis la tradician, bazitan sur atakoj kontraŭ la aloj, ĉar fronta atako estis konsiderata preskaŭ neebla pro forta artileria pafado. Sed dum la Unua mondmilito la [[kampa milito]] baldaŭ transformiĝis je [[tranĉea milito]] kun senĉesaj frontolinioj milojn da kilometroj longaj. La aloj fakte malaperis, do la germanoj ellaboris novan taktikon: ili koncentris je elektita loko amason da artilerio, inkluzive la plej pezajn kanonojn, komence de atako artileria pafado detruis defendoliniojn kaj je kreita breĉo impetis germanaj trupoj, larĝigante la trairejon kaj devigante ne trafitajn trupojn retiriĝi por eviti eventualan ĉirkaŭigon. Tio kaŭzis la Grandan Retreton de la rusia armeo en 1915, ĉar rusiaj defendolinioj kaj la artilerio estis malfortaj, aviado subevoluinta, do rusiaj militistoj ne povis anticipe malkovri planojn de la germanoj kaj sin prepari al kontraŭstaro. La germanaj kaj aŭstra-hungaraj defendolinioj inverse estis tre fortaj, aviado evoluinta, do la malamiko ĉiam anticipe konis lokon de venonta atako kaj estis preta elteni ĝin danke al bonaj fortikaĵoj. Brusilov decidis solvi tiun problemon atakonte samtempe en la tuta fronto. Li ordonis en ĉiu armeo kaj aldone en kelkaj korpusoj elekti atakotajn lokojn, kaj en ĉiu elektita loko tuj komenci foslaborojn por proksimiĝo al la malamiko. Danke al tio nek malamikaj spionoj, nek perfiduloj povis diri en kiu loko okazos la ĉefa atako. Dume li mem decidis ke la ĉefa bato estos farita direkte al [[Lucko]], por kio estis destinitaj plej multaj rezervoj kaj artilerio. Samtempe al la aliaj armeoj estis ordonite ataki en siaj frontopartoj tre forte, ne limiginte sin je nura demonstracio. Aleksej Kaledin kiel komandestro de la 8-a armeo, taskigita fari la precipan baton, esprimis dubon rilate sukceson, reference al fortaj defendolinioj en tiu ĉi loko. Brusilov argumentis ke li mem komandis tiun ĉi armeon, do bone konas ĝiajn kapablojn kaj ke li jam preparis tiun terenon por la ofensivo. Krome la 8-a armeo estis la plej proksima al la Okcidenta Fronto, do al la ĉefa ofensiva armeo, kiun devus helpi la operaco. Li aldonis ke la 24-a korpuso, antaŭeniĝos laŭlonge de fervojo al [[Maneviĉi]] — [[Kovelo]], samtempe de Lucko al Kovelo sekvos ataka grupo, do la malamiko estos tenajlita, sekve de kio la malamikaj trupoj lokitaj ĉe [[Pinsko]] kaj norde de ĝi devos retiriĝi senbatale. Brusilov diris, ke se Kaledin estas tiel dubema, li malgraŭ siaj plenoj tamen povus transloki la ĉefan atakdirekton suden kaj taskigi pri tio la 11-an armeon de Vladimir Saĥarov, kiu ataku [[Lvovo]]n. Kaledin estis konfuzita kaj akceptis la originan planon. Brusilov aldonis ke ne eblas diri anticipe kiu atako donos maksimuman rezulton, do kaze de sukceso en alia loko, li sendos tien ĉiujn rezervojn kaj ĝi iĝos la precipa atakejo. Li ordonis fini la preparadon ĝis la {{JULGREGDATO|23|5|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} kaj diris post plia semajno li telegrafos la atakordonon — la prokrastoj estos rifuzitaj. == Preparado == Skoltado per aviadiloj kaj kaptado de malamikaj militistoj ebligis kompreni ke la atakotaj defendolinioj estas fortikaj, sed la trupoj mem ne tre multnombraj kaj rezervoj mankas. Aŭstra-hungaraj komandestroj opiniis ke iliaj fortikaĵoj malebligos ĉiun ajn ofensivon, do ili sendis parton de siaj trupoj al [[Italio]], esperante dum somero komplete venki la italan armeon. Same kondutis germanaj komandestroj, forsendintaj grandan parton de siaj trupoj al [[Francio]]. [[Aviada fotografio|Aviada fotado]] ebligis kolekti fotojn de la malamikaj fortikaĵoj, transformi ilin helpe de [[diaskopo]] je skemoj kaj loki sur la mapoj, grandigitaj ĝis necesa skalo. Ĉiu armeo ricevis la mapojn kun grandeco 250 [[saĵeno]]j je colo ({{unuo|533,4|m}} je {{unuo|2,54|cm}} aŭ 210 m je 1 cm), sur kiuj estis precize markitaj la malamikaj pozicioj. Ĉiu oficiro kaj suboficiro ricevis detalan mapon de sia atakejo. Oni trovis ke la atakotaj pozicioj estas vere bone fortikigitaj kaj konsistis el almenaŭ 3 defendolinioj, lokitaj je 3 ĝis 5 [[versto]]j unu de alia (3,2 ĝis 5,3 km). Ĉiu defendolinio konsistis el minimume tri tranĉeaj linioj, lokitaj je distanco 150 ĝis 300 paŝojn unu de alia. Ĉiuj tranĉeoj estis profundaj pli ol homa alteco, havis fortajn ŝirmejojn, vulpajn irejojn (subteraj galerioj tegitaj je tabuloj), mitralejojn, pafejojn, markezojn kaj plurajn komunikajn irejojn al ariergardo. La alirejoj estis pripafeblaj per fusiloj kaj mitraloj. Profundaj ŝirmejoj estis kovritaj per du trabotavoloj superŝutitaj per tertavolo ĝis 2,5 [[arŝino]]jn (1,7 m) dika, foje la trabojn anstataŭis [[ferbetono]]. Iuj ŝirmejoj estis tegitaj interne je tabuloj, havis vitrajn fenestrojn, feran malmunteblan fornon, tabullitojn, bretojn kaj estis 6 je 12 paŝojn grandaj. La komandestroj havis ŝirmejojn el 3–4 ĉambroj kun kuirejo, tapetoj surmure kaj farbita planko. La ŝirmejoj kapablis protekti eĉ kontraŭ pezaj obusoj. Ĉiu defendolinio estis superplektita je pikdrato, kies 19 ĝis 21 vicoj staris je distanco 20 ĝis 50 paŝojn unu de alia. Foje la pikdrato estis tiel dika, ke ne eblis tranĉi ĝin per tondilo. Kelkloke la pikdrato estis sub alta elektra tensio aŭ kun alkroĉitaj bomboj. Antaŭ la defendolinioj estis enterigitaj obusoj, esplodantaj post kiam oni surpaŝis min. La konstruado de la fortikaĵoj daŭris pli ol 9 monatojn. Brusilov tamen konkludis ke eĉ la plej fortikaj defendolinioj estas senutilaj sen defendantaj ilin soldatoj, do li akcentis ekstermadon de la malamikaj trupoj kaj subitecon de la atako. Al ĉiu atakejo estis kaŝe venigitaj aldontrupoj, sed ili estis lokitaj en ariergardo dum iliaj komandestroj konstante troviĝis en la unua linio, esplorante la malamikajn poziciojn kaj preparante planon de la atako. Nokte okazis foslaboroj celantaj proksimiĝi al la malamiko sekve de kio fine en pluraj lokoj la distanco reduktiĝis ĝis 200–300 paŝoj. En tiuj lokoj estis konstruataj paralelaj tranĉeoj kaj irejoj por kaŝe akumuli rezervojn. Kelkajn tagojn antaŭ la atako nokte aldontrupoj estis kaŝe venigitaj al la atakpozicioj, la artilerio estis instalita en preparitaj kaj maskitaj pafejoj. La laborojn gvidis la milita inĝeniero generalo Konstantin Veliĉko. La {{JULGREGDATO|24|5|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} Miĥail Aleksejev sendis telegramon al Brusilov, informinte ke la itala armeo spertas unu malvenkon post alia kaj petas komenci ofensivon por ke almenaŭ parto de la aŭstra-hungaraj trupo translokiĝu orienten. Brusilov respondis ke li jam ordonis komenci la ofensivon la {{JULGREGDATO|1|6|1916|jarŝanĝo=-4|akuzativo=jes}}, sed nepre samtempe kun la Okcidenta kaj Norda Frontoj. Dum sekvinta telefona interparolo Aleksejev petis lin komenci la atakon la {{JULGREGDATO|3|6|1916|jarŝanĝo=-4|akuzativo=jes}}, sed avertis ke la Okcidenta Fronto povos komenci la ofensivon nur la {{JULGREGDATO|14|6|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}}. Nokton antaŭ la atako Aleksejev denove telefonis lin kaj diris ke la caro petas lin ŝanĝi la planon por ataki je unu loko kiel oni ĉiam faris dum tiu ĉi milito, ne en ĉiuj lokoj samtempe. Brusilov rifuzis fari tion, klariginte poste ke li estis certa ke temas pri la peto de la dubema Aleksejev, ne la caro mem kiu apenaŭ implikiĝis je la militaj aferoj. La fina plano estis jena. La 8-a armeo ataku direkte al Lucko kaj Kovelo por helpi al la Okcidenta Fronto al kiu ĝi estis plej proksima. La 9-a armeo ankaŭ havis grandan signifon, ĉar ĝi estis plej proksima al la [[Rumana reĝlando]], ankoraŭ neŭtrala kaj elektanta la aliancon. La 7-a kaj la 11-a armeoj estis konsiderataj malpli gravaj, do ricevis malpli da resursoj. La ĉefa celo estis ekstermado de la malamikaj vivofortoj, koncentritaj ĉe Kovelo, post kio eblus evoluigi la ofensivon je iu ajn direkto. == Atako == La {{JULGREGDATO|4|6|1916|jarŝanĝo=-4|akuzativo=jes}} en la destinitaj lokoj komenciĝis forta artpafado, kreinta trairejojn en dratlinioj kaj detruinta tranĉeojn de la unua linio. La plej grava obstaklo por la infanterio estis pikdrato, do malpeza artilerio estis taskigita truigi ilin. Peza artilerio kaj [[haŭbizo]]j estis taskigitaj detrui tranĉeojn de la unua linio. La alia artilerio estis destinita por subpremado de tiu malamika. Brusilov opiniis ke la artilerio estas tre grava kaj devas akompani la infanterion dum la tuta atako, transirante al la celoj plej prioritataj je respektiva momento. Li komparis komandestron de artilerio kun dirigento kaj pro tio speciale atentis seninterrompan telefonan konekton inter artileriestro kaj ties trupoj. Komenco de la atako estis tre sukcesa. {{Citaĵo |teksto = Mi devas agnoski, ke ĉie nia artileria atako havis plenan sukceson. En plejparto de la kazoj trairejoj estis farita en sufiĉa kvanto kaj bone, kaj la unua fortikigita linio estis kompleta forbalaata kaj kune kun siaj defendantoj trnsformiĝanta je amaso de rompitaĵoj kaj disŝiritaj korpoj. Ĉi tie klare montriĝis reverso de la medalo: multaj ŝirmejoj ne estis detruitaj, sed sidintaj tie trupoj de garnizono devis formeti la armilojn kaj kapitulaci, ĉar sufiĉis eĉ unu sola grenadisto kun bombo enmane ekstari ĉe la enirejo kaj la savo jam ne pl haveblis, ĉar kaze de rifuzo kapitulaci en la ŝirmejon estis metata grenado, kaj sin kaŝintoj neeviteble estis pereantaj sen utilo por la afero; ĝustatempe elrampi el la ŝirmejoj estis ege malfacile kaj diveni la tempon ne eblis. |aŭtoro = [[Aleksej Brusilov]] |verko = Miaj rememoroj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Мои воспоминания |lasta = Брусилов |unua = А. А. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1983 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = <!-- eldoninta kompanio: Flandra Esperanto‑Ligo --> |loko = Moskvo |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 197–199 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref> |origina teksto = Должен признать, что везде наша артиллерийская атака увенчалась полным успехом. В большинстве случаев проходы были сделаны в достаточном количестве и основательно, а первая укрепленная полоса совершенно сметалась и вместе со своими защитниками обращалась в груду обломков и растерзанных тел. Тут ясно обнаружилась обратная сторона медали: многие убежища разрушены не были, но сидевшие там части гарнизона должны были класть оружие и сдаваться в плен, потому что стоило хоть одному гренадеру с бомбой в руках стать у выхода, как спасения уже не было, ибо в случае отказа от сдачи внутрь убежища металась граната, и спрятавшиеся неизбежно погибали без пользы для дела; своевременно же вылезть из убежищ чрезвычайно трудно и угадать время невозможно. }} Ĝis tagmezo de la {{JULGREGDATO|6|6|1916|jarŝanĝo=-4}} estis kaptitaj 900 oficiroj, pli ol {{unuo|40000}} soldatoj, 77 kanonoj, 134 mitraloj, 49 bomokanonoj. Ĝis la {{JULGREGDATO|9|6|1916|jarŝanĝo=-4}} estis kaptitaj {{unuo|1240}} oficiroj, pli ol {{unuo|72000}} soldatoj, 94 kanonoj, 179 mitraloj, 53 bomokanonoj. Sed la ofensivo ne estis subtenita de la najbaraj frontoj. Aleksejev diris ke pro malbona vetero ankaŭ la {{JULGREGDATO|14|6|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} la Okcidenta Fronto ne povos ataki, do ĝia ofensivo komenciĝos la {{JULGREGDATO|18|6|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}}. Sed je tiu dato la komandestro de la Okcidenta Fronto Aleksej Evert diris ke je planita atakejo estas koncentritaj grandaj malamikaj fortoj, kio malebligas sukcesan ofensivon, do li petis transloki la atakejon al [[Baranoviĉo]]. Nikolao la 2-a aprobis tion kun kondiĉo ke la atako komenciĝos ĝis la {{JULGREGDATO|3|7|1916}}. Al Brusilov estis promesitaj rekompense 2 korpusoj. La atako ĉe Baranoviĉo fine okazis, sed estis malsukcesa, interalie pro manko de decaj preparoj. Dume Brusilov restis sola kaj daŭrigis la ofensivon sen esperi pri subteno de la najbaraj frontoj. Ĝis la {{JULGREGDATO|23|6|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} estis kaptitaj {{unuo|4013}} oficiroj, {{unuo|200000}} soldatoj, 219 kanonoj, 644 mitraloj, 196 bombokanonoj, 38 lumiloj, {{unuo|150000}} fusiloj. La {{JULGREGDATO|24|6|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} al la fronto estis transdonita la 3-a armeo subestre de generalo Leonid Leŝ, kiu kune kun la 8-a armeo estis taskigita venki la malamikon ĉe vilaĝoj Horodok kaj Maneviĉi. La 7-a kaj 9-a armeoj ĉe la maldekstra alo daŭrigis ofensivon direkte al la urboj [[Haliĉ]] kaj [[Ivano-Frankivsko|Stanislav]]. La 11-a armeo en la centro devis deteni la jamajn poziciojn. De la {{JULGREGDATO|24|6|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} ĝis la {{JULGREGDATO|4|7|1916}} la 3-a kaj 8-a armeoj estis translokantaj siajn trupojn por la atako; ĉe tio la 8-a armeo devis konstante rebati atakojn de germanaj trupoj, senditaj tien por trarompi ĝian fronton kaj forpeli ĝin al Lucko. Poste Brusilov plendis ke komandestro de la 8-a armeo Aleksej Kaledin tro engaĝiĝis je persekutado de retiriĝantaj germanaj trupoj kaj impetis al [[Volodimir-Volinskij]] anstataŭ transiri al defendo okcidente kaj koncentriĝi je sturmo de Kovelo, preskaŭ sendefenda ĝis komenco de junio. La {{JULGREGDATO|4|7|1916|jarŝanĝo=-4|akuzativo=jes}} la 3-a kaj 8-a armeoj denove komencis ofensivon kaj ĝis la {{JULGREGDATO|14|7|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} akiris fortajn poziciojn ĉe la rivero Stohid, en pluraj lokoj sendinte avangardajn trupojn sur la maldekstran bordon. Tiutempe germanaj kaj aŭstra-hungaraj trupoj, translokitaj de aliaj lokoj, inkluzive de Francio kaj Italio, koncentriĝis ĉe Maneviĉi por ataki kontraŭ la dekstra alo de la 8-a armeo. Do la ofensivo de la 3-a kaj 8-a armeoj anticipis tiujn ĉi planojn, definitive fortiginte la poziciojn en [[Volinio]]. Samtempe la 9-a armeo okupis areon ĉirkaŭ vilaĝo Delatin dum la 11-a armeo plu detenis siajn poziciojn. Ĝis la {{JULGREGDATO|14|7|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} la 3-a armeo kaj dekstra alo de la 8-a armeoj staris ĉe rivero Stohid, la 7-a armeo okupis areojn okcidente de linio Ezerĵani — Porhov, la 9-a armeo okupis areon ĉirkaŭ vilaĝo Delatin. De la {{JULGREGDATO|14|7|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} ĝis la {{JULGREGDATO|28|7|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} la 3-a kaj 8-a armeoj translokis siajn trupojn por komenci ofensivon direkte al Kovelo kaj Volodimir-Volinskij. Tiutempe venis ankaŭ gvardia taĉmento el 2 gvardiaj korpusoj de diversaj armeaj specoj kaj gvardia kavaleria korpuso. Al tiu lasta Brusilov aldonis 2 armeajn korpusojn kaj metis ilin je linio inter la 3-a kaj 8-a armeoj direkte al Kovelo, nominte novan grupon la Speciala Armeo ({{l-ru|Особая армия}}). Dume la 11-a armeo faris 3 mallongajn sed fortajn atakojn, do ĝia dekstra alo okupis linion Koŝiv — Zvinjaĉi — Merva — Liŝniv, kaptinte {{unuo|34000}} militistojn, 45 kanonojn kaj 71 mitralojn. La 7-a kaj 9-a armeoj regrupiĝis por ataki laŭlonge de [[Dnestro]] direkte al Haliĉ, sed la 9-a armeo grave progresis sudokcidenten de la urbeto [[Kuti]]. Ĝis la {{JULGREGDATO|23|7|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} ambaŭ armeoj devus komenci novan ofensivon, sed plurtagaj pluvegoj prokrastigis ĝin ĝis la {{JULGREGDATO|28|7|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}}, kio ebligis al la malamiko alporti pliajn trupojn al la atakota loko. La {{JULGREGDATO|28|7|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} ĉiuj armeoj komencis novan ofensivon. La 3-a armeo kaj la Speciala Armeo alfrontis ĉe Kovelo fortan reziston de la germanoj, venigintaj pliajn trupojn kaj pezan artilerion. La atakintoj forĵetis la malamikon de vilaĝoj Selec kaj Tristen, kaptinte pli ol {{unuo|8000}} militistojn kaj 40 kanonojn, sed malsukcesis atingi Kovelon. La 8-a armeo forte atakis ĉe vilaĝo Koŝiv, kaptinte pli ol {{unuo|9000}} militistojn kaj 46 kanonojn, sed ankaŭ ne atingis Volodimir-Volinskij. La 9-a armeo antaŭenigis sian maldekstran alon, atakante de [[Radiviliv]] sudokcidenten. La {{JULGREGDATO|28|7|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} sensieĝe estis okupta la urbo [[Brodi]] kaj la {{JULGREGDATO|4|8|1916|jarŝanĝo=-4|akuzativo=jes}} kaj la {{JULGREGDATO|5|8|1916|jarŝanĝo=-4|akuzativo=jes}} okazis gravaj venkoj ĉe riveroj Hrabarka kaj Seret, kie oni kaptis pli ol {{unuo|8000}} militistojn. Samtempe rapidaj atakoj de la maldekstra alo de la 11-a armeo kaj la dekstra alo de la 7-a armeo ebligis grave progresi okcidenten kaj ĝis la {{JULGREGDATO|13|8|1916|jarŝanĝo=-4}} atingi linion Liŝniv — Dubi — Zviĵen — okcidente de [[Zborov (Ukrainio)|Zborov]]. Maldekstra alo de la 7-a armeo kune kun la dekstra alo de la 9-a armeo atakis ĉe rivero Koropec direkte al la urbo Monastirisk, sed aŭstra-hungaraj trupoj rebatis la atakon. Oni ripetis ĝin la {{JULGREGDATO|9|8|1916|jarŝanĝo=-4|akuzativo=jes}} kaj la malamiko retretis. Centra parto de la 7-a armeo ankaŭ okupis areojn, konsideritajn neatakeblaj. La 9-a armeo la {{JULGREGDATO|28|7|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} venkis la malamikon atakinte direkte al [[Ivano-Frankivsko|Stanislav]] kaj antaŭeniĝis ĝis 15 verstojn (16 km), kaptinte {{unuo|8000}} militistojn (inkluzive {{unuo|3000}} germanojn). Estis okupita areo de la urboj Tismenica, [[Ivano-Frankivsko|Stanislav]] kaj [[Nadvirna]]. Sume de la {{JULGREGDATO|4|7|1916|jarŝanĝo=-4}} ĝis la {{JULGREGDATO|12|8|1916|jarŝanĝo=-4}} estis kaptitaj {{unuo|8255}} oficiroj, {{unuo|370153}} soldatoj, 496 kanonoj, 144 mitraloj, 367 bombokanonoj, ĉirkaŭ 100 lumiloj, multe da fusiloj, obusoj, municio. Ĝis la {{JULGREGDATO|14|8|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} iĝis klare ke daŭrigi la ofensivon per propraj fortoj la Sudokcidenta Fronto ne povos dum helpo de la aliaj frontoj ne venos. Samtempe evidentiĝis ke la rumana armeo estas ekstreme malforta kaj malbone komandata, pro kio ĝi spertis grandan malvenkon kaj urĝe bezonis helpon de la Sudokcidenta Fronto. Fine de oktobro 1916 la ofensivo definitive ĉesis. Brusilov raportis ke de la {{JULGREGDATO|2|6|1916|jarŝanĝo=-4}} ĝis la {{JULGREGDATO|14|11|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} lia fronto kaptis pli ol {{unuo|450000}} militistojn, kio egalis al la nombro de malamikaj trupoj, kiuj kontraŭstaris ĝin komence de la operaco. Pliaj {{unuo|1500000}} estis mortintaj aŭ vunditaj. Tamen fine lin kontraŭstaris pli ol miliono da militistoj, do pli ol {{unuo|2500000}} estis translokitaj de aliaj frontoj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Мои воспоминания |lasta = Брусилов |unua = А. А. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1983 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = <!-- eldoninta kompanio: Flandra Esperanto‑Ligo --> |loko = Moskvo |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 213 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. {{Citaĵo |teksto = Konsiderante rimedojn, kiujn havis la Sudokcidenta Fronto, ĝi faris ĉion eblan kaj plian ĝi fari ne povus — mi almenaŭ ne povus. Se anstataŭ mi estus milita geniulo kiel [[Julio Cezaro]] aŭ [[Napoleono]], do eble li sukcesus fari ion kolosan, sed mi tiajn pretendojn ne havis, nek povus havi. |aŭtoro = [[Aleksej Brusilov]] |verko = Miaj rememoroj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Мои воспоминания |lasta = Брусилов |unua = А. А. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1983 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = <!-- eldoninta kompanio: Flandra Esperanto‑Ligo --> |loko = Moskvo |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 215 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref> |origina teksto = По тем средствам, которые имелись у Юго-Западного фронта, он сделал все, что мог, и большего выполнить был не в состоянии — я, по крайней мере, не мог. Если бы вместо меня был военный гений вроде Юлия Цезаря или Наполеона, то, может быть, он сумел бы выполнить что-либо грандиозное, но таких претензий у меня не было и быть не могло. }} == Rezultoj == La Brusilov-ofensivo grave plibonigis publikan humoron, montrinte ke la rusa armeo ankoraŭ estas sufiĉe pova ne nur por defensivo, sed ankaŭ por ofensivo. Sed tio estis nura taktika venko, ĉar atingi strategiajn rezultojn eblis nur kaze de ofensivo per ĉiuj fortoj dum efektive la Okcidenta Fronto post pluraj prokrastoj ne faris grandan atakon kaj la Norda Fronto atakis malforte, do anstataŭ planita subtena ofensivo, la Brusilov-trarompo transformiĝis je la ĉefa kaj preskaŭ sola ofensivo, kiun la malamiko fine haltigis sendinte kontraŭ ĝi trupojn, prenitajn de la aliaj lokoj, kie la atakoj ne okazis. En januaro 1917 Aleksej Brusilov planis novan ofensivon, ĉi-foje direkte al Lvovo fare de la 7-a armeo dum la 11-a armeo devus ataki okcidenten kaj poste iri nordokcidenten al Lvovo. La Speciala Armeo kaj la 3-a armeo devus daŭrigi siajn operacojn por okupi [[Volodimir-Volinskij]] kaj [[Kovel]]on, la 8-a armeo devis subteni dekstran alon de la Rumana Fronto dum ties ofensivo. Li asertis ke la trupoj estis bone ekipitaj kaj batalpretaj, inklzuve rilate humoron.</includeonly> [[Dosiero:Defenders NGM-v31-p369-A.jpg|eta|maldekstra|180ra|Rusia infanterio]] [[Dosiero:Broussilov.jpg|eta|maldekstra|180ra|[[Aleksej Brusilov]]]] <!-- tro da fotoj por teksteto de nur 4 frazoj [[Dosiero:Brusilov offensive.jpg|eta|180ra|<!- _Схема_ _наступления_ _Юго_-_Западного_ _фронта_ ->]] [[Dosiero:Fuyards autrichiens a la frontiere roumaine.png|eta|180ra|<!- _Австро_-_венгерские_ _солдаты_ _сдаются_ в militkaptito _русским_ _войскам_ на _румынской_ _границе_. ->]] --> == Vidu ankaŭ == * [[Aleksej Brusilov]] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Bataloj de la Unua Mondmilito]] [[Kategorio:Bataloj en 1916]] [[Kategorio:Orienta fronto de la Unua Mondmilito]] [[Kategorio:1916 en la Rusia Imperio]] 1ix3womw6h56syin0xvn9dxanlh95o8 9378195 9378165 2026-05-20T07:49:05Z RG72 11847 9378195 wikitext text/x-wiki {{Informkesto milito |kunpuŝiĝo = Brusilov-ofensivo |konflikto = [[Unua Mondmilito]] |dosiero = EasternFront1916b.jpg |komento = Brusilov-ofensivo: plano kaj rezulto |daŭro = de la 4-a de junio ĝis la 20-a de septembro 1916 |loko = [[Volinio]], [[Galicio]], [[Bukovino]] |rezulto = Venko de la rusa armeo, malvenko de la aŭstra-hungara Armeo, transloko de granda parto de germanaj trupoj de la Okcidenta Fronto al tiu Orienta, aliĝo de la [[Rumana reĝlando]] al la [[Triopa Entento]] |flanko1 = [[Dosiero:Russian Empire 1914 17.svg|22ra|kadra]] [[Rusia imperio]] |flanko2 = [[Dosiero:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|22ra|kadra]] [[Aŭstrio-Hungario]]<br />[[Dosiero:Flag of Germany (1867–1918).svg|22ra|kadra]] [[Germana imperio]]<br />''helpe de''<br />[[Dosiero:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|22ra|kadra]] [[Otomana imperio]] |komandanto1 = [[Dosiero:Russian Empire 1914 17.svg|22ra|kadra]] [[Aleksej Brusilov]]<br />[[Nikolao la 2-a (Rusio)|Nikolao la 2-a]]<ref>Kiel Supera Ĉefkomandestro.</ref><br />[[Miĥail Vasiljeviĉ Aleksejev|Miĥail Aleksejev]]<ref>Kiel stabestro de la Supera Ĉefkomandestro.</ref><br />[[Aleksej Kaledin]]<br />[[Vladimir Viktoroviĉ Saĥarov|Vladimir Saĥarov]]<br />[[Dmitrij Grigorjeviĉ Ŝĉerbaĉjov|Dmitrij Ŝĉerbaĉjov]]<br />[[Platon Leĉickij]]<br />[[Miĥail Diteriĥs]] |komandanto2 = [[Dosiero:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|22ra|kadra]] [[Conrad von Hötzendorf]]<br />[[Dosiero:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|22ra|kadra]] [[Joseph Ferdinand]]<br />[[Dosiero:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|22ra|kadra]] [[Eduard von Böhm]]<br />[[Dosiero:Flag of Germany (1867–1918).svg|22ra|kadra]] [[Alexander von Linsingen]]<br />[[Dosiero:Flag of Germany (1867–1918).svg|22ra|kadra]] [[Paul von Hindenburg]]<br />[[Dosiero:Flag of Germany (1867–1918).svg|22ra|kadra]] [[Felix von Bothmer]]<br />[[Dosiero:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|22ra|kadra]] [[Cevat Çobanlı]] |forto1 = [[Dosiero:Russian Empire 1914 17.svg|22ra|kadra]] '''Komence:'''<br />{{unuo|534000}} infanterianoj<br />{{unuo|60000}} kavaleriistoj<br />'''Sume:'''<br />{{unuo|1732000}}<br /> militistoj |forto2 = [[Dosiero:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|22ra|kadra]] [[Dosiero:Flag of Germany (1867–1918).svg|22ra|kadra]] [[Dosiero:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|22ra|kadra]] '''Komence:'''<br />{{unuo|450000}} infanterianoj<br />{{unuo|30000}} kavaleriistoj<br />'''Sume:'''<br /> {{unuo|2500000}} militistoj |perdoj1 = [[Dosiero:Russian Empire 1914 17.svg|22ra|kadra]] [[Rusia imperio]] '''Sume:''' {{unuo|500000}} militistoj<br />({{unuo|62000}} mortintoj,<br />{{unuo|380000}} vunditoj,<br />{{unuo|40000}} malaperintoj) |perdoj2 = [[Dosiero:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|22ra|kadra]] [[Aŭstrio-Hungario]] {{unuo|200000}} mortintoj kaj vunditoj, {{unuo|420000}}–{{unuo|470000}} militkaptitoj<br />[[Dosiero:Flag of Germany (1867–1918).svg|22ra|kadra]] [[Germana imperio]] {{unuo|184000}}–{{unuo|500000}} sume<br />[[Dosiero:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|22ra|kadra]] [[Otomana imperio]] {{unuo|12000}} sume }} La '''Brusilov-ofensivo''' aŭ '''Brusilov-trarompo''' ({{l-ru|Брусиловский прорыв}}) estis la ofensivo de la rusia armeo kontraŭ la armeoj de la [[Centraj Potencoj]], kiu komenciĝis la {{JULGREGDATO|4|6|1916|jarŝanĝo=-4|akuzativo=jes}} kaj daŭris ĝis la {{JULGREGDATO|20|9|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}}. Sekve de tiu ĉi ofensivo la [[Rumana reĝlando]] forlasis sian neŭtralan pozicion kaj aliĝis al la [[Triopa Entento]], la itala armeo estis savita de kompleta malvenko fare de tiu aŭstra-hungaria, la franca kaj brita armeoj ricevis grandan malpeziĝon, ĉar kontraŭstarintaj ilin germanaj kaj aŭstra-hungaraj trupoj estis grandparte forsenditaj al la Orienta Fronto, kio grave influis rezulton de la [[batalo de Verdun]]. La ofensivon iniciatis kaj gvidis komandestro de la Sudokcidenta Fronto generalo [[Aleksej Brusilov]]. == Fono == [[Dosiero:Aleksei Brusilov at Rivne Railway Station (October 1915).jpg|eta|maldekstra|180ra|[[Aleksej Brusilov]] en Rovno, oktobro 1915.]] Aleksej Brusilov asertis ke li delonge atendis atakon de la Germana imperio kontraŭ la Rusia imperio, sed opiniis ke ĝi okazos en 1915, do somere 1914 li kun sia edzino feriis en Germanio kaj nur post [[atenco en Sarajevo]] urĝe ekveturis hejmen, kompreninte ke la milito komenciĝos baldaŭ. Aŭtune 1914 lia korpuso atakis aŭstra-hungarajn trupojn en [[Galicio]] kaj ĝis la fino de novembro lia armeo daŭrigis la ofensivon, atinginte la [[Karpatoj]]n kaj haltinte ĉe la [[Granda Hungara Ebenaĵo]]. Sekvis kelkaj monatoj de ''rezina milito'' ({{l-de|Gummikrieg}}), kiel nomis la aŭstroj la bataladon en la Karpatoj kun sinsekvo de atakoj kaj kontraŭatakoj. La {{JULGREGDATO|22|3|1915|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} [[Przemyśl]] kapitulacis, do la aŭstroj ne plu havis stimulon ataki tiuloke por malsieĝigi la urbon. Sed en majo 1915 aŭstra-hungaraj kaj germanaj trupoj komencis [[Batalo de Gorlice-Tarnów|ofensivon ĉe Gorlice]], trarompis defendon de rusaj trupoj kaj komenciĝis [[Granda Retreto (Rusio)|Granda Retreto]] dum kiu rusaj trupoj forlasis grandajn areojn. Brusilov transiris al aktiva defendo, kiun li ĉiam konsideris pli bona ol tiu pasiva. == Plano == [[Dosiero:RussianHighCommand.jpeg|200px|eta|maldekstra|Milita Konsilio en Mohilovo, la 1-a (14-a) aprilo 1916.]] En marto 1916 Brusilov estis nomumita komandestro de la Sudokcidenta Fronto. La {{JULGREGDATO|14|4|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} dum la Milita Konsilio en [[Mogilov]]o oni planis militadon por la aktuala jaro. Oni decidis ke ĉiuj rezervoj, inkluzive la pezan artilerion, estos transdonitaj al la Okcidenta Fronto subestre de generalo Aleksej Evert, faronta la ĉefan atakon de [[Molodeĉno]] al [[Vilno]]. Parton de la rezervoj ricevos ankaŭ la Norda Fronto subestre de generalo [[Aleksej Kuropatkin]], faronta subtenan atakon de [[Dvinsko]] al Vilno. La Sudokcidenta Fronto subestre de Aleksej Brusilov estis konsiderata malkapabla al la ofensivo, do ĝia tasko estis daŭrigi defensivon kaj transiri al ofensivo nur post kiam la menciitaj frontoj okcidentiĝos sufiĉe por ke ĝi povu profiti tion. Evert kaj Kuropatkin oponis la planon, plendante pri fortikeco de malamikaj defendolinioj kaj malsufiĉo de peza artilerio por trabati ilin. Generalo [[Miĥail Vasiljeviĉ Aleksejev|Miĥail Aleksejev]], gvidinta la kunsidon kiel stabestro de la Supera Ĉefkomandestro [[Nikolao la 2-a (Rusio)|Nikolao la 2-a]], agnoskis ke la malpezaj obusoj abundas dum tiuj pezaj aperos ne pli frue ol aŭtune. Tamen li insistis ke la ofensivo eblas kaj necesas. Aleksej Brusilov, konfirminte ke necesas havi pli da artilerio, pezaj obusoj kaj aviadiloj, tamen diris ke li konsideras la ofensivon ebla kaj necesa kun grandaj ŝancoj sukcesi. Li atentigis ke ĝis nun ili atakis ne en la tuta frontolinio, sed en diversaj lokoj, do la malamiko profitis siajn evoluintajn fervojliniojn por transloki siajn relative malmultnombrajn trupojn de unu loko al alia kaj haltigi lokajn ofensivojn. Pro tio en ĉiu atakita loko ĝi ĉiam estis pli forta ol la rusiaj trupoj. Argumentante tiel Brusilov petis permeson ataki samtempe kun la Norda kaj Okcidenta Frontoj por subteni ilin, altirinte al si parton de malamikaj fortoj. Miĥail Aleksejev aprobis la ideon, avertinte ke lia fronto ne ricevos aldonajn resursojn. Evert kaj Kuropatkin fine konfirmis ke ili faros la ofensivon, tamen ne garantias ĝian rezulton. Oni interkonsentis ke ĉiuj estu pretaj ataki meze de majo. [[Dosiero:Brusilov offensive.jpg|200px|eta|maldekstra|Brusilov-ofensivo surmape.]] Je la sama vespero Aleksej Brusilov revenis al [[Berdiĉevo]] kaj aranĝis militkonsilion, vokinte siajn armeestrojn: [[Aleksej Kaledin]] (la 8-a armeo), [[Vladimir Viktoroviĉ Saĥarov|Vladimir Saĥarov]] (la 11-a armeo), [[Dmitrij Grigorjeviĉ Ŝĉerbaĉjov|Dmitrij Ŝĉerbaĉjov]] (la 7-a armeo), Aleksandr Krimov (provizora estro de la 9-a armeo kies komandestro [[Platon Leĉickij]] estis malsana). Dmitrij Ŝĉerbaĉjov esprimis dubojn rilate sukceson de la operaco, sed Brusilov respondis ke li kunvenigis la armeestrojn ne por konsulti ilin, sed por ordoni, do neniuj sinpravigoj kaj duboj akcepteblas. La proponita de li taktiko komplete kontraŭis la tradician, bazitan sur atakoj kontraŭ la aloj, ĉar fronta atako estis konsiderata preskaŭ neebla pro forta artileria pafado. Sed dum la Unua mondmilito la [[kampa milito]] baldaŭ transformiĝis je [[tranĉea milito]] kun senĉesaj frontolinioj milojn da kilometroj longaj. La aloj fakte malaperis, do la germanoj ellaboris novan taktikon: ili koncentris je elektita loko amason da artilerio, inkluzive la plej pezajn kanonojn, komence de atako artileria pafado detruis defendoliniojn kaj je kreita breĉo impetis germanaj trupoj, larĝigante la trairejon kaj devigante ne trafitajn trupojn retiriĝi por eviti eventualan ĉirkaŭigon. Tio kaŭzis la Grandan Retreton de la rusia armeo en 1915, ĉar rusiaj defendolinioj kaj la artilerio estis malfortaj, aviado subevoluinta, do rusiaj militistoj ne povis anticipe malkovri planojn de la germanoj kaj sin prepari al kontraŭstaro. La germanaj kaj aŭstra-hungaraj defendolinioj inverse estis tre fortaj, aviado evoluinta, do la malamiko ĉiam anticipe konis lokon de venonta atako kaj estis preta elteni ĝin danke al bonaj fortikaĵoj. Brusilov decidis solvi tiun problemon atakonte samtempe en la tuta fronto. Li ordonis en ĉiu armeo kaj aldone en kelkaj korpusoj elekti atakotajn lokojn, kaj en ĉiu elektita loko tuj komenci foslaborojn por proksimiĝo al la malamiko. Danke al tio nek malamikaj spionoj, nek perfiduloj povis diri en kiu loko okazos la ĉefa atako. Dume li mem decidis ke la ĉefa bato estos farita direkte al [[Lucko]], por kio estis destinitaj plej multaj rezervoj kaj artilerio. Samtempe al la aliaj armeoj estis ordonite ataki en siaj frontopartoj tre forte, ne limiginte sin je nura demonstracio. Aleksej Kaledin kiel komandestro de la 8-a armeo, taskigita fari la precipan baton, esprimis dubon rilate sukceson, reference al fortaj defendolinioj en tiu ĉi loko. Brusilov argumentis ke li mem komandis tiun ĉi armeon, do bone konas ĝiajn kapablojn kaj ke li jam preparis tiun terenon por la ofensivo. Krome la 8-a armeo estis la plej proksima al la Okcidenta Fronto, do al la ĉefa ofensiva armeo, kiun devus helpi la operaco. Li aldonis ke la 24-a korpuso, antaŭeniĝos laŭlonge de fervojo al [[Maneviĉi]] — [[Kovelo]], samtempe de Lucko al Kovelo sekvos ataka grupo, do la malamiko estos tenajlita, sekve de kio la malamikaj trupoj lokitaj ĉe [[Pinsko]] kaj norde de ĝi devos retiriĝi senbatale. Brusilov diris, ke se Kaledin estas tiel dubema, li malgraŭ siaj plenoj tamen povus transloki la ĉefan atakdirekton suden kaj taskigi pri tio la 11-an armeon de Vladimir Saĥarov, kiu ataku [[Lvovo]]n. Kaledin estis konfuzita kaj akceptis la originan planon. Brusilov aldonis ke ne eblas diri anticipe kiu atako donos maksimuman rezulton, do kaze de sukceso en alia loko, li sendos tien ĉiujn rezervojn kaj ĝi iĝos la precipa atakejo. Li ordonis fini la preparadon ĝis la {{JULGREGDATO|23|5|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} kaj diris post plia semajno li telegrafos la atakordonon — la prokrastoj estos rifuzitaj. == Preparado == [[Dosiero:01916 Maschinengewehr M. 7.12 eingebaut in der Schwarmlinie flankierend..jpg|200px|eta|maldekstra|Aŭstra-hungaraj militistoj en mitralejo, 1916.]] Skoltado per aviadiloj kaj kaptado de malamikaj militistoj ebligis kompreni ke la atakotaj defendolinioj estas fortikaj, sed la trupoj mem ne tre multnombraj kaj rezervoj mankas. Aŭstra-hungaraj komandestroj opiniis ke iliaj fortikaĵoj malebligos ĉiun ajn ofensivon, do ili sendis parton de siaj trupoj al [[Italio]], esperante dum somero komplete venki la italan armeon. Same kondutis germanaj komandestroj, forsendintaj grandan parton de siaj trupoj al [[Francio]]. [[Aviada fotografio|Aviada fotado]] ebligis kolekti fotojn de la malamikaj fortikaĵoj, transformi ilin helpe de [[diaskopo]] je skemoj kaj loki sur la mapoj, grandigitaj ĝis necesa skalo. Ĉiu armeo ricevis la mapojn kun grandeco 250 [[saĵeno]]j je colo ({{unuo|533,4|m}} je {{unuo|2,54|cm}} aŭ 210 m je 1 cm), sur kiuj estis precize markitaj la malamikaj pozicioj. Ĉiu oficiro kaj suboficiro ricevis detalan mapon de sia atakejo. Oni trovis ke la atakotaj pozicioj estas vere bone fortikigitaj kaj konsistis el almenaŭ 3 defendolinioj, lokitaj je 3 ĝis 5 [[versto]]j unu de alia (3,2 ĝis 5,3 km). Ĉiu defendolinio konsistis el minimume tri tranĉeaj linioj, lokitaj je distanco 150 ĝis 300 paŝojn unu de alia. Ĉiuj tranĉeoj estis profundaj pli ol homa alteco, havis fortajn ŝirmejojn, vulpajn irejojn (subteraj galerioj tegitaj je tabuloj), mitralejojn, pafejojn, markezojn kaj plurajn komunikajn irejojn al ariergardo. La alirejoj estis pripafeblaj per fusiloj kaj mitraloj. Profundaj ŝirmejoj estis kovritaj per du trabotavoloj superŝutitaj per tertavolo ĝis 2,5 [[arŝino]]jn (1,7 m) dika, foje la trabojn anstataŭis [[ferbetono]]. Iuj ŝirmejoj estis tegitaj interne je tabuloj, havis vitrajn fenestrojn, feran malmunteblan fornon, tabullitojn, bretojn kaj estis 6 je 12 paŝojn grandaj. La komandestroj havis ŝirmejojn el 3–4 ĉambroj kun kuirejo, tapetoj surmure kaj farbita planko. La ŝirmejoj kapablis protekti eĉ kontraŭ pezaj obusoj. Ĉiu defendolinio estis superplektita je pikdrato, kies 19 ĝis 21 vicoj staris je distanco 20 ĝis 50 paŝojn unu de alia. Foje la pikdrato estis tiel dika, ke ne eblis tranĉi ĝin per tondilo. Kelkloke la pikdrato estis sub alta elektra tensio aŭ kun alkroĉitaj bomboj. Antaŭ la defendolinioj estis enterigitaj obusoj, esplodantaj post kiam oni surpaŝis min. La konstruado de la fortikaĵoj daŭris pli ol 9 monatojn. [[Dosiero:Gurkie-Bug, Dez. 1917. Der 'geliebte' Laubengang von Egglau-Dilf nach Dingerahtan, wo ich so manche Nacht lag.jpg|200px|eta|maldekstra|Fortikaĵoj en la Orienta Fronto.]] Brusilov tamen konkludis ke eĉ la plej fortikaj defendolinioj estas senutilaj sen defendantaj ilin soldatoj, do li akcentis ekstermadon de la malamikaj trupoj kaj subitecon de la atako. Al ĉiu atakejo estis kaŝe venigitaj aldontrupoj, sed ili estis lokitaj en ariergardo dum iliaj komandestroj konstante troviĝis en la unua linio, esplorante la malamikajn poziciojn kaj preparante planon de la atako. Nokte okazis foslaboroj celantaj proksimiĝi al la malamiko sekve de kio fine en pluraj lokoj la distanco reduktiĝis ĝis 200–300 paŝoj. En tiuj lokoj estis konstruataj paralelaj tranĉeoj kaj irejoj por kaŝe akumuli rezervojn. Kelkajn tagojn antaŭ la atako nokte aldontrupoj estis kaŝe venigitaj al la atakpozicioj, la artilerio estis instalita en preparitaj kaj maskitaj pafejoj. La laborojn gvidis la milita inĝeniero generalo Konstantin Veliĉko. La {{JULGREGDATO|24|5|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} Miĥail Aleksejev sendis telegramon al Brusilov, informinte ke la itala armeo spertas unu malvenkon post alia kaj petas komenci ofensivon por ke almenaŭ parto de la aŭstra-hungaraj trupo translokiĝu orienten. Brusilov respondis ke li jam ordonis komenci la ofensivon la {{JULGREGDATO|1|6|1916|jarŝanĝo=-4|akuzativo=jes}}, sed nepre samtempe kun la Okcidenta kaj Norda Frontoj. Dum sekvinta telefona interparolo Aleksejev petis lin komenci la atakon la {{JULGREGDATO|3|6|1916|jarŝanĝo=-4|akuzativo=jes}}, sed avertis ke la Okcidenta Fronto povos komenci la ofensivon nur la {{JULGREGDATO|14|6|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}}. Nokton antaŭ la atako Aleksejev denove telefonis lin kaj diris ke la caro petas lin ŝanĝi la planon por ataki je unu loko kiel oni ĉiam faris dum tiu ĉi milito, ne en ĉiuj lokoj samtempe. Brusilov rifuzis fari tion, klariginte poste ke li estis certa ke temas pri la peto de la dubema Aleksejev, ne la caro mem kiu apenaŭ implikiĝis je la militaj aferoj. La fina plano estis jena. La 8-a armeo ataku direkte al Lucko kaj Kovelo por helpi al la Okcidenta Fronto al kiu ĝi estis plej proksima. La 9-a armeo ankaŭ havis grandan signifon, ĉar ĝi estis plej proksima al la [[Rumana reĝlando]], ankoraŭ neŭtrala kaj elektanta la aliancon. La 7-a kaj la 11-a armeoj estis konsiderataj malpli gravaj, do ricevis malpli da resursoj. La ĉefa celo estis ekstermado de la malamikaj vivofortoj, koncentritaj ĉe Kovelo, post kio eblus evoluigi la ofensivon je iu ajn direkto. == Atako == [[Dosiero:From the fighting of the Russian offensive in the Buchach area, 1916.png|200px|eta|maldekstra|Atako ĉe [[Buĉaĉ]].]] La {{JULGREGDATO|4|6|1916|jarŝanĝo=-4|akuzativo=jes}} en la destinitaj lokoj komenciĝis forta artpafado, kreinta trairejojn en dratlinioj kaj detruinta tranĉeojn de la unua linio. La plej grava obstaklo por la infanterio estis pikdrato, do malpeza artilerio estis taskigita truigi ilin. Peza artilerio kaj [[haŭbizo]]j estis taskigitaj detrui tranĉeojn de la unua linio. La alia artilerio estis destinita por subpremado de tiu malamika. Brusilov opiniis ke la artilerio estas tre grava kaj devas akompani la infanterion dum la tuta atako, transirante al la celoj plej prioritataj je respektiva momento. Li komparis komandestron de artilerio kun dirigento kaj pro tio speciale atentis seninterrompan telefonan konekton inter artileriestro kaj ties trupoj. Komenco de la atako estis tre sukcesa. {{Citaĵo |teksto = Mi devas agnoski, ke ĉie nia artileria atako havis plenan sukceson. En plejparto de la kazoj trairejoj estis farita en sufiĉa kvanto kaj bone, kaj la unua fortikigita linio estis kompleta forbalaata kaj kune kun siaj defendantoj trnsformiĝanta je amaso de rompitaĵoj kaj disŝiritaj korpoj. Ĉi tie klare montriĝis reverso de la medalo: multaj ŝirmejoj ne estis detruitaj, sed sidintaj tie trupoj de garnizono devis formeti la armilojn kaj kapitulaci, ĉar sufiĉis eĉ unu sola grenadisto kun bombo enmane ekstari ĉe la enirejo kaj la savo jam ne pl haveblis, ĉar kaze de rifuzo kapitulaci en la ŝirmejon estis metata grenado, kaj sin kaŝintoj neeviteble estis pereantaj sen utilo por la afero; ĝustatempe elrampi el la ŝirmejoj estis ege malfacile kaj diveni la tempon ne eblis. |aŭtoro = [[Aleksej Brusilov]] |verko = Miaj rememoroj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Мои воспоминания |lasta = Брусилов |unua = А. А. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1983 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = <!-- eldoninta kompanio: Flandra Esperanto‑Ligo --> |loko = Moskvo |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 197–199 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref> |origina teksto = Должен признать, что везде наша артиллерийская атака увенчалась полным успехом. В большинстве случаев проходы были сделаны в достаточном количестве и основательно, а первая укрепленная полоса совершенно сметалась и вместе со своими защитниками обращалась в груду обломков и растерзанных тел. Тут ясно обнаружилась обратная сторона медали: многие убежища разрушены не были, но сидевшие там части гарнизона должны были класть оружие и сдаваться в плен, потому что стоило хоть одному гренадеру с бомбой в руках стать у выхода, как спасения уже не было, ибо в случае отказа от сдачи внутрь убежища металась граната, и спрятавшиеся неизбежно погибали без пользы для дела; своевременно же вылезть из убежищ чрезвычайно трудно и угадать время невозможно. }} [[Dosiero:Russian mass attack supported by armored cars near Okna, June 5 1916.png|200px|eta|maldekstra|Rusa atako ĉe Okna, la 5-an (18-an) junio 1916.]] [[Dosiero:Fuyards autrichiens a la frontiere roumaine.png|200px|eta|dekstra|Aŭstra-hungaraj militistoj kapitulacas ĉe limo de Rumanio, junio 1916.]] Ĝis tagmezo de la {{JULGREGDATO|6|6|1916|jarŝanĝo=-4}} estis kaptitaj 900 oficiroj, pli ol {{unuo|40000}} soldatoj, 77 kanonoj, 134 mitraloj, 49 bomokanonoj. Ĝis la {{JULGREGDATO|9|6|1916|jarŝanĝo=-4}} estis kaptitaj {{unuo|1240}} oficiroj, pli ol {{unuo|72000}} soldatoj, 94 kanonoj, 179 mitraloj, 53 bomokanonoj. Sed la ofensivo ne estis subtenita de la najbaraj frontoj. Aleksejev diris ke pro malbona vetero ankaŭ la {{JULGREGDATO|14|6|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} la Okcidenta Fronto ne povos ataki, do ĝia ofensivo komenciĝos la {{JULGREGDATO|18|6|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}}. Sed je tiu dato la komandestro de la Okcidenta Fronto Aleksej Evert diris ke je planita atakejo estas koncentritaj grandaj malamikaj fortoj, kio malebligas sukcesan ofensivon, do li petis transloki la atakejon al [[Baranoviĉo]]. Nikolao la 2-a aprobis tion kun kondiĉo ke la atako komenciĝos ĝis la {{JULGREGDATO|3|7|1916}}. Al Brusilov estis promesitaj rekompense 2 korpusoj. La atako ĉe Baranoviĉo fine okazis, sed estis malsukcesa, interalie pro manko de decaj preparoj. Dume Brusilov restis sola kaj daŭrigis la ofensivon sen esperi pri subteno de la najbaraj frontoj. Ĝis la {{JULGREGDATO|23|6|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} estis kaptitaj {{unuo|4013}} oficiroj, {{unuo|200000}} soldatoj, 219 kanonoj, 644 mitraloj, 196 bombokanonoj, 38 lumiloj, {{unuo|150000}} fusiloj. La {{JULGREGDATO|24|6|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} al la fronto estis transdonita la 3-a armeo subestre de generalo Leonid Leŝ, kiu kune kun la 8-a armeo estis taskigita venki la malamikon ĉe vilaĝoj Horodok kaj Maneviĉi. La 7-a kaj 9-a armeoj ĉe la maldekstra alo daŭrigis ofensivon direkte al la urboj [[Haliĉ]] kaj [[Ivano-Frankivsko|Stanislav]]. La 11-a armeo en la centro devis deteni la jamajn poziciojn. De la {{JULGREGDATO|24|6|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} ĝis la {{JULGREGDATO|4|7|1916}} la 3-a kaj 8-a armeoj estis translokantaj siajn trupojn por la atako; ĉe tio la 8-a armeo devis konstante rebati atakojn de germanaj trupoj, senditaj tien por trarompi ĝian fronton kaj forpeli ĝin al Lucko. Poste Brusilov plendis ke komandestro de la 8-a armeo Aleksej Kaledin tro engaĝiĝis je persekutado de retiriĝantaj germanaj trupoj kaj impetis al [[Volodimir-Volinskij]] anstataŭ transiri al defendo okcidente kaj koncentriĝi je sturmo de Kovelo, preskaŭ sendefenda ĝis komenco de junio. La {{JULGREGDATO|4|7|1916|jarŝanĝo=-4|akuzativo=jes}} la 3-a kaj 8-a armeoj denove komencis ofensivon kaj ĝis la {{JULGREGDATO|14|7|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} akiris fortajn poziciojn ĉe la rivero Stohid, en pluraj lokoj sendinte avangardajn trupojn sur la maldekstran bordon. Tiutempe germanaj kaj aŭstra-hungaraj trupoj, translokitaj de aliaj lokoj, inkluzive de Francio kaj Italio, koncentriĝis ĉe Maneviĉi por ataki kontraŭ la dekstra alo de la 8-a armeo. Do la ofensivo de la 3-a kaj 8-a armeoj anticipis tiujn ĉi planojn, definitive fortiginte la poziciojn en [[Volinio]]. Samtempe la 9-a armeo okupis areon ĉirkaŭ vilaĝo Delatin dum la 11-a armeo plu detenis siajn poziciojn. [[Dosiero:Fight at Lutsk, 1916.jpg|200px|eta|maldekstra|Batalo ĉe Lucko.]] [[Dosiero:Трофеи. Юго-Западный фронт.png|200px|eta|dekstra|Rusaj trofeoj.]] Ĝis la {{JULGREGDATO|14|7|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} la 3-a armeo kaj dekstra alo de la 8-a armeoj staris ĉe rivero Stohid, la 7-a armeo okupis areojn okcidente de linio Ezerĵani — Porhov, la 9-a armeo okupis areon ĉirkaŭ vilaĝo Delatin. De la {{JULGREGDATO|14|7|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} ĝis la {{JULGREGDATO|28|7|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} la 3-a kaj 8-a armeoj translokis siajn trupojn por komenci ofensivon direkte al Kovelo kaj Volodimir-Volinskij. Tiutempe venis ankaŭ gvardia taĉmento el 2 gvardiaj korpusoj de diversaj armeaj specoj kaj gvardia kavaleria korpuso. Al tiu lasta Brusilov aldonis 2 armeajn korpusojn kaj metis ilin je linio inter la 3-a kaj 8-a armeoj direkte al Kovelo, nominte novan grupon la Speciala Armeo ({{l-ru|Особая армия}}). Dume la 11-a armeo faris 3 mallongajn sed fortajn atakojn, do ĝia dekstra alo okupis linion Koŝiv — Zvinjaĉi — Merva — Liŝniv, kaptinte {{unuo|34000}} militistojn, 45 kanonojn kaj 71 mitralojn. La 7-a kaj 9-a armeoj regrupiĝis por ataki laŭlonge de [[Dnestro]] direkte al Haliĉ, sed la 9-a armeo grave progresis sudokcidenten de la urbeto [[Kuti]]. Ĝis la {{JULGREGDATO|23|7|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} ambaŭ armeoj devus komenci novan ofensivon, sed plurtagaj pluvegoj prokrastigis ĝin ĝis la {{JULGREGDATO|28|7|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}}, kio ebligis al la malamiko alporti pliajn trupojn al la atakota loko. La {{JULGREGDATO|28|7|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} ĉiuj armeoj komencis novan ofensivon. La 3-a armeo kaj la Speciala Armeo alfrontis ĉe Kovelo fortan reziston de la germanoj, venigintaj pliajn trupojn kaj pezan artilerion. La atakintoj forĵetis la malamikon de vilaĝoj Selec kaj Tristen, kaptinte pli ol {{unuo|8000}} militistojn kaj 40 kanonojn, sed malsukcesis atingi Kovelon. La 8-a armeo forte atakis ĉe vilaĝo Koŝiv, kaptinte pli ol {{unuo|9000}} militistojn kaj 46 kanonojn, sed ankaŭ ne atingis Volodimir-Volinskij. La 9-a armeo antaŭenigis sian maldekstran alon, atakante de [[Radiviliv]] sudokcidenten. La {{JULGREGDATO|28|7|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} sensieĝe estis okupta la urbo [[Brodi]] kaj la {{JULGREGDATO|4|8|1916|jarŝanĝo=-4|akuzativo=jes}} kaj la {{JULGREGDATO|5|8|1916|jarŝanĝo=-4|akuzativo=jes}} okazis gravaj venkoj ĉe riveroj Hrabarka kaj Seret, kie oni kaptis pli ol {{unuo|8000}} militistojn. [[Dosiero:From the fighting in Bukovina - Russian assault after preparatory barrage, 11 July 1916.png|200px|eta|maldekstra|Batalo en Bukovino, julio 1916.]] [[Dosiero:Turkish troops in Galicia repel a Russian attack at Zolota Lipa on August 17, 1916.png|200px|eta|dekstra|Turkoj rebatas rusan atakon ĉe Zolotaja Lipa. La 17-an (30-an) de aŭgusto 1916.]] Samtempe rapidaj atakoj de la maldekstra alo de la 11-a armeo kaj la dekstra alo de la 7-a armeo ebligis grave progresi okcidenten kaj ĝis la {{JULGREGDATO|13|8|1916|jarŝanĝo=-4}} atingi linion Liŝniv — Dubi — Zviĵen — okcidente de [[Zborov (Ukrainio)|Zborov]]. Maldekstra alo de la 7-a armeo kune kun la dekstra alo de la 9-a armeo atakis ĉe rivero Koropec direkte al la urbo Monastirisk, sed aŭstra-hungaraj trupoj rebatis la atakon. Oni ripetis ĝin la {{JULGREGDATO|9|8|1916|jarŝanĝo=-4|akuzativo=jes}} kaj la malamiko retretis. Centra parto de la 7-a armeo ankaŭ okupis areojn, konsideritajn neatakeblaj. La 9-a armeo la {{JULGREGDATO|28|7|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} venkis la malamikon atakinte direkte al [[Ivano-Frankivsko|Stanislav]] kaj antaŭeniĝis ĝis 15 verstojn (16 km), kaptinte {{unuo|8000}} militistojn (inkluzive {{unuo|3000}} germanojn). Estis okupita areo de la urboj Tismenica, [[Ivano-Frankivsko|Stanislav]] kaj [[Nadvirna]]. Sume de la {{JULGREGDATO|4|7|1916|jarŝanĝo=-4}} ĝis la {{JULGREGDATO|12|8|1916|jarŝanĝo=-4}} estis kaptitaj {{unuo|8255}} oficiroj, {{unuo|370153}} soldatoj, 496 kanonoj, 144 mitraloj, 367 bombokanonoj, ĉirkaŭ 100 lumiloj, multe da fusiloj, obusoj, municio. Ĝis la {{JULGREGDATO|14|8|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} iĝis klare ke daŭrigi la ofensivon per propraj fortoj la Sudokcidenta Fronto ne povos dum helpo de la aliaj frontoj ne venos. Samtempe evidentiĝis ke la rumana armeo estas ekstreme malforta kaj malbone komandata, pro kio ĝi spertis grandan malvenkon kaj urĝe bezonis helpon de la Sudokcidenta Fronto. Fine de oktobro 1916 la ofensivo definitive ĉesis. Brusilov raportis ke de la {{JULGREGDATO|2|6|1916|jarŝanĝo=-4}} ĝis la {{JULGREGDATO|14|11|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} lia fronto kaptis pli ol {{unuo|450000}} militistojn, kio egalis al la nombro de malamikaj trupoj, kiuj kontraŭstaris ĝin komence de la operaco. Pliaj {{unuo|1500000}} estis mortintaj aŭ vunditaj. Tamen fine lin kontraŭstaris pli ol miliono da militistoj, do pli ol {{unuo|2500000}} estis translokitaj de aliaj frontoj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Мои воспоминания |lasta = Брусилов |unua = А. А. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1983 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = <!-- eldoninta kompanio: Flandra Esperanto‑Ligo --> |loko = Moskvo |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 213 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. {{Citaĵo |teksto = Konsiderante rimedojn, kiujn havis la Sudokcidenta Fronto, ĝi faris ĉion eblan kaj plian ĝi fari ne povus — mi almenaŭ ne povus. Se anstataŭ mi estus milita geniulo kiel [[Julio Cezaro]] aŭ [[Napoleono]], do eble li sukcesus fari ion kolosan, sed mi tiajn pretendojn ne havis, nek povus havi. |aŭtoro = [[Aleksej Brusilov]] |verko = Miaj rememoroj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Мои воспоминания |lasta = Брусилов |unua = А. А. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1983 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = <!-- eldoninta kompanio: Flandra Esperanto‑Ligo --> |loko = Moskvo |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 215 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref> |origina teksto = По тем средствам, которые имелись у Юго-Западного фронта, он сделал все, что мог, и большего выполнить был не в состоянии — я, по крайней мере, не мог. Если бы вместо меня был военный гений вроде Юлия Цезаря или Наполеона, то, может быть, он сумел бы выполнить что-либо грандиозное, но таких претензий у меня не было и быть не могло. }} == Rezultoj == [[Dosiero:RUSMARKA-1856.jpg|200px|eta|maldekstra|Poŝtomarko dediĉita al la Brusilov-ofensivo, 2014.]] La Brusilov-ofensivo grave plibonigis publikan humoron, montrinte ke la rusa armeo ankoraŭ estas sufiĉe pova ne nur por defensivo, sed ankaŭ por ofensivo. Sed tio estis nura taktika venko, ĉar atingi strategiajn rezultojn eblis nur kaze de ofensivo per ĉiuj fortoj dum efektive la Okcidenta Fronto post pluraj prokrastoj ne faris grandan atakon kaj la Norda Fronto atakis malforte, do anstataŭ planita subtena ofensivo, la Brusilov-trarompo transformiĝis je la ĉefa kaj preskaŭ sola ofensivo, kiun la malamiko fine haltigis sendinte kontraŭ ĝi trupojn, prenitajn de la aliaj lokoj, kie la atakoj ne okazis. En januaro 1917 Aleksej Brusilov planis novan ofensivon, ĉi-foje direkte al Lvovo fare de la 7-a armeo dum la 11-a armeo devus ataki okcidenten kaj poste iri nordokcidenten al Lvovo. La Speciala Armeo kaj la 3-a armeo devus daŭrigi siajn operacojn por okupi [[Volodimir-Volinskij]] kaj [[Kovel]]on, la 8-a armeo devis subteni dekstran alon de la Rumana Fronto dum ties ofensivo. Li asertis ke la trupoj estis bone ekipitaj kaj batalpretaj, inklzuve rilate humoron. == Vidu ankaŭ == * [[Aleksej Brusilov]] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Bataloj de la Unua Mondmilito]] [[Kategorio:Bataloj en 1916]] [[Kategorio:Orienta fronto de la Unua Mondmilito]] [[Kategorio:1916 en la Rusia Imperio]] sga2q5jxhuf8wou8qmmhk3aax6t4wy9 9378196 9378195 2026-05-20T07:49:42Z RG72 11847 /* Vidu ankaŭ */ 9378196 wikitext text/x-wiki {{Informkesto milito |kunpuŝiĝo = Brusilov-ofensivo |konflikto = [[Unua Mondmilito]] |dosiero = EasternFront1916b.jpg |komento = Brusilov-ofensivo: plano kaj rezulto |daŭro = de la 4-a de junio ĝis la 20-a de septembro 1916 |loko = [[Volinio]], [[Galicio]], [[Bukovino]] |rezulto = Venko de la rusa armeo, malvenko de la aŭstra-hungara Armeo, transloko de granda parto de germanaj trupoj de la Okcidenta Fronto al tiu Orienta, aliĝo de la [[Rumana reĝlando]] al la [[Triopa Entento]] |flanko1 = [[Dosiero:Russian Empire 1914 17.svg|22ra|kadra]] [[Rusia imperio]] |flanko2 = [[Dosiero:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|22ra|kadra]] [[Aŭstrio-Hungario]]<br />[[Dosiero:Flag of Germany (1867–1918).svg|22ra|kadra]] [[Germana imperio]]<br />''helpe de''<br />[[Dosiero:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|22ra|kadra]] [[Otomana imperio]] |komandanto1 = [[Dosiero:Russian Empire 1914 17.svg|22ra|kadra]] [[Aleksej Brusilov]]<br />[[Nikolao la 2-a (Rusio)|Nikolao la 2-a]]<ref>Kiel Supera Ĉefkomandestro.</ref><br />[[Miĥail Vasiljeviĉ Aleksejev|Miĥail Aleksejev]]<ref>Kiel stabestro de la Supera Ĉefkomandestro.</ref><br />[[Aleksej Kaledin]]<br />[[Vladimir Viktoroviĉ Saĥarov|Vladimir Saĥarov]]<br />[[Dmitrij Grigorjeviĉ Ŝĉerbaĉjov|Dmitrij Ŝĉerbaĉjov]]<br />[[Platon Leĉickij]]<br />[[Miĥail Diteriĥs]] |komandanto2 = [[Dosiero:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|22ra|kadra]] [[Conrad von Hötzendorf]]<br />[[Dosiero:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|22ra|kadra]] [[Joseph Ferdinand]]<br />[[Dosiero:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|22ra|kadra]] [[Eduard von Böhm]]<br />[[Dosiero:Flag of Germany (1867–1918).svg|22ra|kadra]] [[Alexander von Linsingen]]<br />[[Dosiero:Flag of Germany (1867–1918).svg|22ra|kadra]] [[Paul von Hindenburg]]<br />[[Dosiero:Flag of Germany (1867–1918).svg|22ra|kadra]] [[Felix von Bothmer]]<br />[[Dosiero:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|22ra|kadra]] [[Cevat Çobanlı]] |forto1 = [[Dosiero:Russian Empire 1914 17.svg|22ra|kadra]] '''Komence:'''<br />{{unuo|534000}} infanterianoj<br />{{unuo|60000}} kavaleriistoj<br />'''Sume:'''<br />{{unuo|1732000}}<br /> militistoj |forto2 = [[Dosiero:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|22ra|kadra]] [[Dosiero:Flag of Germany (1867–1918).svg|22ra|kadra]] [[Dosiero:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|22ra|kadra]] '''Komence:'''<br />{{unuo|450000}} infanterianoj<br />{{unuo|30000}} kavaleriistoj<br />'''Sume:'''<br /> {{unuo|2500000}} militistoj |perdoj1 = [[Dosiero:Russian Empire 1914 17.svg|22ra|kadra]] [[Rusia imperio]] '''Sume:''' {{unuo|500000}} militistoj<br />({{unuo|62000}} mortintoj,<br />{{unuo|380000}} vunditoj,<br />{{unuo|40000}} malaperintoj) |perdoj2 = [[Dosiero:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|22ra|kadra]] [[Aŭstrio-Hungario]] {{unuo|200000}} mortintoj kaj vunditoj, {{unuo|420000}}–{{unuo|470000}} militkaptitoj<br />[[Dosiero:Flag of Germany (1867–1918).svg|22ra|kadra]] [[Germana imperio]] {{unuo|184000}}–{{unuo|500000}} sume<br />[[Dosiero:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|22ra|kadra]] [[Otomana imperio]] {{unuo|12000}} sume }} La '''Brusilov-ofensivo''' aŭ '''Brusilov-trarompo''' ({{l-ru|Брусиловский прорыв}}) estis la ofensivo de la rusia armeo kontraŭ la armeoj de la [[Centraj Potencoj]], kiu komenciĝis la {{JULGREGDATO|4|6|1916|jarŝanĝo=-4|akuzativo=jes}} kaj daŭris ĝis la {{JULGREGDATO|20|9|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}}. Sekve de tiu ĉi ofensivo la [[Rumana reĝlando]] forlasis sian neŭtralan pozicion kaj aliĝis al la [[Triopa Entento]], la itala armeo estis savita de kompleta malvenko fare de tiu aŭstra-hungaria, la franca kaj brita armeoj ricevis grandan malpeziĝon, ĉar kontraŭstarintaj ilin germanaj kaj aŭstra-hungaraj trupoj estis grandparte forsenditaj al la Orienta Fronto, kio grave influis rezulton de la [[batalo de Verdun]]. La ofensivon iniciatis kaj gvidis komandestro de la Sudokcidenta Fronto generalo [[Aleksej Brusilov]]. == Fono == [[Dosiero:Aleksei Brusilov at Rivne Railway Station (October 1915).jpg|eta|maldekstra|180ra|[[Aleksej Brusilov]] en Rovno, oktobro 1915.]] Aleksej Brusilov asertis ke li delonge atendis atakon de la Germana imperio kontraŭ la Rusia imperio, sed opiniis ke ĝi okazos en 1915, do somere 1914 li kun sia edzino feriis en Germanio kaj nur post [[atenco en Sarajevo]] urĝe ekveturis hejmen, kompreninte ke la milito komenciĝos baldaŭ. Aŭtune 1914 lia korpuso atakis aŭstra-hungarajn trupojn en [[Galicio]] kaj ĝis la fino de novembro lia armeo daŭrigis la ofensivon, atinginte la [[Karpatoj]]n kaj haltinte ĉe la [[Granda Hungara Ebenaĵo]]. Sekvis kelkaj monatoj de ''rezina milito'' ({{l-de|Gummikrieg}}), kiel nomis la aŭstroj la bataladon en la Karpatoj kun sinsekvo de atakoj kaj kontraŭatakoj. La {{JULGREGDATO|22|3|1915|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} [[Przemyśl]] kapitulacis, do la aŭstroj ne plu havis stimulon ataki tiuloke por malsieĝigi la urbon. Sed en majo 1915 aŭstra-hungaraj kaj germanaj trupoj komencis [[Batalo de Gorlice-Tarnów|ofensivon ĉe Gorlice]], trarompis defendon de rusaj trupoj kaj komenciĝis [[Granda Retreto (Rusio)|Granda Retreto]] dum kiu rusaj trupoj forlasis grandajn areojn. Brusilov transiris al aktiva defendo, kiun li ĉiam konsideris pli bona ol tiu pasiva. == Plano == [[Dosiero:RussianHighCommand.jpeg|200px|eta|maldekstra|Milita Konsilio en Mohilovo, la 1-a (14-a) aprilo 1916.]] En marto 1916 Brusilov estis nomumita komandestro de la Sudokcidenta Fronto. La {{JULGREGDATO|14|4|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} dum la Milita Konsilio en [[Mogilov]]o oni planis militadon por la aktuala jaro. Oni decidis ke ĉiuj rezervoj, inkluzive la pezan artilerion, estos transdonitaj al la Okcidenta Fronto subestre de generalo Aleksej Evert, faronta la ĉefan atakon de [[Molodeĉno]] al [[Vilno]]. Parton de la rezervoj ricevos ankaŭ la Norda Fronto subestre de generalo [[Aleksej Kuropatkin]], faronta subtenan atakon de [[Dvinsko]] al Vilno. La Sudokcidenta Fronto subestre de Aleksej Brusilov estis konsiderata malkapabla al la ofensivo, do ĝia tasko estis daŭrigi defensivon kaj transiri al ofensivo nur post kiam la menciitaj frontoj okcidentiĝos sufiĉe por ke ĝi povu profiti tion. Evert kaj Kuropatkin oponis la planon, plendante pri fortikeco de malamikaj defendolinioj kaj malsufiĉo de peza artilerio por trabati ilin. Generalo [[Miĥail Vasiljeviĉ Aleksejev|Miĥail Aleksejev]], gvidinta la kunsidon kiel stabestro de la Supera Ĉefkomandestro [[Nikolao la 2-a (Rusio)|Nikolao la 2-a]], agnoskis ke la malpezaj obusoj abundas dum tiuj pezaj aperos ne pli frue ol aŭtune. Tamen li insistis ke la ofensivo eblas kaj necesas. Aleksej Brusilov, konfirminte ke necesas havi pli da artilerio, pezaj obusoj kaj aviadiloj, tamen diris ke li konsideras la ofensivon ebla kaj necesa kun grandaj ŝancoj sukcesi. Li atentigis ke ĝis nun ili atakis ne en la tuta frontolinio, sed en diversaj lokoj, do la malamiko profitis siajn evoluintajn fervojliniojn por transloki siajn relative malmultnombrajn trupojn de unu loko al alia kaj haltigi lokajn ofensivojn. Pro tio en ĉiu atakita loko ĝi ĉiam estis pli forta ol la rusiaj trupoj. Argumentante tiel Brusilov petis permeson ataki samtempe kun la Norda kaj Okcidenta Frontoj por subteni ilin, altirinte al si parton de malamikaj fortoj. Miĥail Aleksejev aprobis la ideon, avertinte ke lia fronto ne ricevos aldonajn resursojn. Evert kaj Kuropatkin fine konfirmis ke ili faros la ofensivon, tamen ne garantias ĝian rezulton. Oni interkonsentis ke ĉiuj estu pretaj ataki meze de majo. [[Dosiero:Brusilov offensive.jpg|200px|eta|maldekstra|Brusilov-ofensivo surmape.]] Je la sama vespero Aleksej Brusilov revenis al [[Berdiĉevo]] kaj aranĝis militkonsilion, vokinte siajn armeestrojn: [[Aleksej Kaledin]] (la 8-a armeo), [[Vladimir Viktoroviĉ Saĥarov|Vladimir Saĥarov]] (la 11-a armeo), [[Dmitrij Grigorjeviĉ Ŝĉerbaĉjov|Dmitrij Ŝĉerbaĉjov]] (la 7-a armeo), Aleksandr Krimov (provizora estro de la 9-a armeo kies komandestro [[Platon Leĉickij]] estis malsana). Dmitrij Ŝĉerbaĉjov esprimis dubojn rilate sukceson de la operaco, sed Brusilov respondis ke li kunvenigis la armeestrojn ne por konsulti ilin, sed por ordoni, do neniuj sinpravigoj kaj duboj akcepteblas. La proponita de li taktiko komplete kontraŭis la tradician, bazitan sur atakoj kontraŭ la aloj, ĉar fronta atako estis konsiderata preskaŭ neebla pro forta artileria pafado. Sed dum la Unua mondmilito la [[kampa milito]] baldaŭ transformiĝis je [[tranĉea milito]] kun senĉesaj frontolinioj milojn da kilometroj longaj. La aloj fakte malaperis, do la germanoj ellaboris novan taktikon: ili koncentris je elektita loko amason da artilerio, inkluzive la plej pezajn kanonojn, komence de atako artileria pafado detruis defendoliniojn kaj je kreita breĉo impetis germanaj trupoj, larĝigante la trairejon kaj devigante ne trafitajn trupojn retiriĝi por eviti eventualan ĉirkaŭigon. Tio kaŭzis la Grandan Retreton de la rusia armeo en 1915, ĉar rusiaj defendolinioj kaj la artilerio estis malfortaj, aviado subevoluinta, do rusiaj militistoj ne povis anticipe malkovri planojn de la germanoj kaj sin prepari al kontraŭstaro. La germanaj kaj aŭstra-hungaraj defendolinioj inverse estis tre fortaj, aviado evoluinta, do la malamiko ĉiam anticipe konis lokon de venonta atako kaj estis preta elteni ĝin danke al bonaj fortikaĵoj. Brusilov decidis solvi tiun problemon atakonte samtempe en la tuta fronto. Li ordonis en ĉiu armeo kaj aldone en kelkaj korpusoj elekti atakotajn lokojn, kaj en ĉiu elektita loko tuj komenci foslaborojn por proksimiĝo al la malamiko. Danke al tio nek malamikaj spionoj, nek perfiduloj povis diri en kiu loko okazos la ĉefa atako. Dume li mem decidis ke la ĉefa bato estos farita direkte al [[Lucko]], por kio estis destinitaj plej multaj rezervoj kaj artilerio. Samtempe al la aliaj armeoj estis ordonite ataki en siaj frontopartoj tre forte, ne limiginte sin je nura demonstracio. Aleksej Kaledin kiel komandestro de la 8-a armeo, taskigita fari la precipan baton, esprimis dubon rilate sukceson, reference al fortaj defendolinioj en tiu ĉi loko. Brusilov argumentis ke li mem komandis tiun ĉi armeon, do bone konas ĝiajn kapablojn kaj ke li jam preparis tiun terenon por la ofensivo. Krome la 8-a armeo estis la plej proksima al la Okcidenta Fronto, do al la ĉefa ofensiva armeo, kiun devus helpi la operaco. Li aldonis ke la 24-a korpuso, antaŭeniĝos laŭlonge de fervojo al [[Maneviĉi]] — [[Kovelo]], samtempe de Lucko al Kovelo sekvos ataka grupo, do la malamiko estos tenajlita, sekve de kio la malamikaj trupoj lokitaj ĉe [[Pinsko]] kaj norde de ĝi devos retiriĝi senbatale. Brusilov diris, ke se Kaledin estas tiel dubema, li malgraŭ siaj plenoj tamen povus transloki la ĉefan atakdirekton suden kaj taskigi pri tio la 11-an armeon de Vladimir Saĥarov, kiu ataku [[Lvovo]]n. Kaledin estis konfuzita kaj akceptis la originan planon. Brusilov aldonis ke ne eblas diri anticipe kiu atako donos maksimuman rezulton, do kaze de sukceso en alia loko, li sendos tien ĉiujn rezervojn kaj ĝi iĝos la precipa atakejo. Li ordonis fini la preparadon ĝis la {{JULGREGDATO|23|5|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} kaj diris post plia semajno li telegrafos la atakordonon — la prokrastoj estos rifuzitaj. == Preparado == [[Dosiero:01916 Maschinengewehr M. 7.12 eingebaut in der Schwarmlinie flankierend..jpg|200px|eta|maldekstra|Aŭstra-hungaraj militistoj en mitralejo, 1916.]] Skoltado per aviadiloj kaj kaptado de malamikaj militistoj ebligis kompreni ke la atakotaj defendolinioj estas fortikaj, sed la trupoj mem ne tre multnombraj kaj rezervoj mankas. Aŭstra-hungaraj komandestroj opiniis ke iliaj fortikaĵoj malebligos ĉiun ajn ofensivon, do ili sendis parton de siaj trupoj al [[Italio]], esperante dum somero komplete venki la italan armeon. Same kondutis germanaj komandestroj, forsendintaj grandan parton de siaj trupoj al [[Francio]]. [[Aviada fotografio|Aviada fotado]] ebligis kolekti fotojn de la malamikaj fortikaĵoj, transformi ilin helpe de [[diaskopo]] je skemoj kaj loki sur la mapoj, grandigitaj ĝis necesa skalo. Ĉiu armeo ricevis la mapojn kun grandeco 250 [[saĵeno]]j je colo ({{unuo|533,4|m}} je {{unuo|2,54|cm}} aŭ 210 m je 1 cm), sur kiuj estis precize markitaj la malamikaj pozicioj. Ĉiu oficiro kaj suboficiro ricevis detalan mapon de sia atakejo. Oni trovis ke la atakotaj pozicioj estas vere bone fortikigitaj kaj konsistis el almenaŭ 3 defendolinioj, lokitaj je 3 ĝis 5 [[versto]]j unu de alia (3,2 ĝis 5,3 km). Ĉiu defendolinio konsistis el minimume tri tranĉeaj linioj, lokitaj je distanco 150 ĝis 300 paŝojn unu de alia. Ĉiuj tranĉeoj estis profundaj pli ol homa alteco, havis fortajn ŝirmejojn, vulpajn irejojn (subteraj galerioj tegitaj je tabuloj), mitralejojn, pafejojn, markezojn kaj plurajn komunikajn irejojn al ariergardo. La alirejoj estis pripafeblaj per fusiloj kaj mitraloj. Profundaj ŝirmejoj estis kovritaj per du trabotavoloj superŝutitaj per tertavolo ĝis 2,5 [[arŝino]]jn (1,7 m) dika, foje la trabojn anstataŭis [[ferbetono]]. Iuj ŝirmejoj estis tegitaj interne je tabuloj, havis vitrajn fenestrojn, feran malmunteblan fornon, tabullitojn, bretojn kaj estis 6 je 12 paŝojn grandaj. La komandestroj havis ŝirmejojn el 3–4 ĉambroj kun kuirejo, tapetoj surmure kaj farbita planko. La ŝirmejoj kapablis protekti eĉ kontraŭ pezaj obusoj. Ĉiu defendolinio estis superplektita je pikdrato, kies 19 ĝis 21 vicoj staris je distanco 20 ĝis 50 paŝojn unu de alia. Foje la pikdrato estis tiel dika, ke ne eblis tranĉi ĝin per tondilo. Kelkloke la pikdrato estis sub alta elektra tensio aŭ kun alkroĉitaj bomboj. Antaŭ la defendolinioj estis enterigitaj obusoj, esplodantaj post kiam oni surpaŝis min. La konstruado de la fortikaĵoj daŭris pli ol 9 monatojn. [[Dosiero:Gurkie-Bug, Dez. 1917. Der 'geliebte' Laubengang von Egglau-Dilf nach Dingerahtan, wo ich so manche Nacht lag.jpg|200px|eta|maldekstra|Fortikaĵoj en la Orienta Fronto.]] Brusilov tamen konkludis ke eĉ la plej fortikaj defendolinioj estas senutilaj sen defendantaj ilin soldatoj, do li akcentis ekstermadon de la malamikaj trupoj kaj subitecon de la atako. Al ĉiu atakejo estis kaŝe venigitaj aldontrupoj, sed ili estis lokitaj en ariergardo dum iliaj komandestroj konstante troviĝis en la unua linio, esplorante la malamikajn poziciojn kaj preparante planon de la atako. Nokte okazis foslaboroj celantaj proksimiĝi al la malamiko sekve de kio fine en pluraj lokoj la distanco reduktiĝis ĝis 200–300 paŝoj. En tiuj lokoj estis konstruataj paralelaj tranĉeoj kaj irejoj por kaŝe akumuli rezervojn. Kelkajn tagojn antaŭ la atako nokte aldontrupoj estis kaŝe venigitaj al la atakpozicioj, la artilerio estis instalita en preparitaj kaj maskitaj pafejoj. La laborojn gvidis la milita inĝeniero generalo Konstantin Veliĉko. La {{JULGREGDATO|24|5|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} Miĥail Aleksejev sendis telegramon al Brusilov, informinte ke la itala armeo spertas unu malvenkon post alia kaj petas komenci ofensivon por ke almenaŭ parto de la aŭstra-hungaraj trupo translokiĝu orienten. Brusilov respondis ke li jam ordonis komenci la ofensivon la {{JULGREGDATO|1|6|1916|jarŝanĝo=-4|akuzativo=jes}}, sed nepre samtempe kun la Okcidenta kaj Norda Frontoj. Dum sekvinta telefona interparolo Aleksejev petis lin komenci la atakon la {{JULGREGDATO|3|6|1916|jarŝanĝo=-4|akuzativo=jes}}, sed avertis ke la Okcidenta Fronto povos komenci la ofensivon nur la {{JULGREGDATO|14|6|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}}. Nokton antaŭ la atako Aleksejev denove telefonis lin kaj diris ke la caro petas lin ŝanĝi la planon por ataki je unu loko kiel oni ĉiam faris dum tiu ĉi milito, ne en ĉiuj lokoj samtempe. Brusilov rifuzis fari tion, klariginte poste ke li estis certa ke temas pri la peto de la dubema Aleksejev, ne la caro mem kiu apenaŭ implikiĝis je la militaj aferoj. La fina plano estis jena. La 8-a armeo ataku direkte al Lucko kaj Kovelo por helpi al la Okcidenta Fronto al kiu ĝi estis plej proksima. La 9-a armeo ankaŭ havis grandan signifon, ĉar ĝi estis plej proksima al la [[Rumana reĝlando]], ankoraŭ neŭtrala kaj elektanta la aliancon. La 7-a kaj la 11-a armeoj estis konsiderataj malpli gravaj, do ricevis malpli da resursoj. La ĉefa celo estis ekstermado de la malamikaj vivofortoj, koncentritaj ĉe Kovelo, post kio eblus evoluigi la ofensivon je iu ajn direkto. == Atako == [[Dosiero:From the fighting of the Russian offensive in the Buchach area, 1916.png|200px|eta|maldekstra|Atako ĉe [[Buĉaĉ]].]] La {{JULGREGDATO|4|6|1916|jarŝanĝo=-4|akuzativo=jes}} en la destinitaj lokoj komenciĝis forta artpafado, kreinta trairejojn en dratlinioj kaj detruinta tranĉeojn de la unua linio. La plej grava obstaklo por la infanterio estis pikdrato, do malpeza artilerio estis taskigita truigi ilin. Peza artilerio kaj [[haŭbizo]]j estis taskigitaj detrui tranĉeojn de la unua linio. La alia artilerio estis destinita por subpremado de tiu malamika. Brusilov opiniis ke la artilerio estas tre grava kaj devas akompani la infanterion dum la tuta atako, transirante al la celoj plej prioritataj je respektiva momento. Li komparis komandestron de artilerio kun dirigento kaj pro tio speciale atentis seninterrompan telefonan konekton inter artileriestro kaj ties trupoj. Komenco de la atako estis tre sukcesa. {{Citaĵo |teksto = Mi devas agnoski, ke ĉie nia artileria atako havis plenan sukceson. En plejparto de la kazoj trairejoj estis farita en sufiĉa kvanto kaj bone, kaj la unua fortikigita linio estis kompleta forbalaata kaj kune kun siaj defendantoj trnsformiĝanta je amaso de rompitaĵoj kaj disŝiritaj korpoj. Ĉi tie klare montriĝis reverso de la medalo: multaj ŝirmejoj ne estis detruitaj, sed sidintaj tie trupoj de garnizono devis formeti la armilojn kaj kapitulaci, ĉar sufiĉis eĉ unu sola grenadisto kun bombo enmane ekstari ĉe la enirejo kaj la savo jam ne pl haveblis, ĉar kaze de rifuzo kapitulaci en la ŝirmejon estis metata grenado, kaj sin kaŝintoj neeviteble estis pereantaj sen utilo por la afero; ĝustatempe elrampi el la ŝirmejoj estis ege malfacile kaj diveni la tempon ne eblis. |aŭtoro = [[Aleksej Brusilov]] |verko = Miaj rememoroj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Мои воспоминания |lasta = Брусилов |unua = А. А. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1983 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = <!-- eldoninta kompanio: Flandra Esperanto‑Ligo --> |loko = Moskvo |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 197–199 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref> |origina teksto = Должен признать, что везде наша артиллерийская атака увенчалась полным успехом. В большинстве случаев проходы были сделаны в достаточном количестве и основательно, а первая укрепленная полоса совершенно сметалась и вместе со своими защитниками обращалась в груду обломков и растерзанных тел. Тут ясно обнаружилась обратная сторона медали: многие убежища разрушены не были, но сидевшие там части гарнизона должны были класть оружие и сдаваться в плен, потому что стоило хоть одному гренадеру с бомбой в руках стать у выхода, как спасения уже не было, ибо в случае отказа от сдачи внутрь убежища металась граната, и спрятавшиеся неизбежно погибали без пользы для дела; своевременно же вылезть из убежищ чрезвычайно трудно и угадать время невозможно. }} [[Dosiero:Russian mass attack supported by armored cars near Okna, June 5 1916.png|200px|eta|maldekstra|Rusa atako ĉe Okna, la 5-an (18-an) junio 1916.]] [[Dosiero:Fuyards autrichiens a la frontiere roumaine.png|200px|eta|dekstra|Aŭstra-hungaraj militistoj kapitulacas ĉe limo de Rumanio, junio 1916.]] Ĝis tagmezo de la {{JULGREGDATO|6|6|1916|jarŝanĝo=-4}} estis kaptitaj 900 oficiroj, pli ol {{unuo|40000}} soldatoj, 77 kanonoj, 134 mitraloj, 49 bomokanonoj. Ĝis la {{JULGREGDATO|9|6|1916|jarŝanĝo=-4}} estis kaptitaj {{unuo|1240}} oficiroj, pli ol {{unuo|72000}} soldatoj, 94 kanonoj, 179 mitraloj, 53 bomokanonoj. Sed la ofensivo ne estis subtenita de la najbaraj frontoj. Aleksejev diris ke pro malbona vetero ankaŭ la {{JULGREGDATO|14|6|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} la Okcidenta Fronto ne povos ataki, do ĝia ofensivo komenciĝos la {{JULGREGDATO|18|6|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}}. Sed je tiu dato la komandestro de la Okcidenta Fronto Aleksej Evert diris ke je planita atakejo estas koncentritaj grandaj malamikaj fortoj, kio malebligas sukcesan ofensivon, do li petis transloki la atakejon al [[Baranoviĉo]]. Nikolao la 2-a aprobis tion kun kondiĉo ke la atako komenciĝos ĝis la {{JULGREGDATO|3|7|1916}}. Al Brusilov estis promesitaj rekompense 2 korpusoj. La atako ĉe Baranoviĉo fine okazis, sed estis malsukcesa, interalie pro manko de decaj preparoj. Dume Brusilov restis sola kaj daŭrigis la ofensivon sen esperi pri subteno de la najbaraj frontoj. Ĝis la {{JULGREGDATO|23|6|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} estis kaptitaj {{unuo|4013}} oficiroj, {{unuo|200000}} soldatoj, 219 kanonoj, 644 mitraloj, 196 bombokanonoj, 38 lumiloj, {{unuo|150000}} fusiloj. La {{JULGREGDATO|24|6|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} al la fronto estis transdonita la 3-a armeo subestre de generalo Leonid Leŝ, kiu kune kun la 8-a armeo estis taskigita venki la malamikon ĉe vilaĝoj Horodok kaj Maneviĉi. La 7-a kaj 9-a armeoj ĉe la maldekstra alo daŭrigis ofensivon direkte al la urboj [[Haliĉ]] kaj [[Ivano-Frankivsko|Stanislav]]. La 11-a armeo en la centro devis deteni la jamajn poziciojn. De la {{JULGREGDATO|24|6|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} ĝis la {{JULGREGDATO|4|7|1916}} la 3-a kaj 8-a armeoj estis translokantaj siajn trupojn por la atako; ĉe tio la 8-a armeo devis konstante rebati atakojn de germanaj trupoj, senditaj tien por trarompi ĝian fronton kaj forpeli ĝin al Lucko. Poste Brusilov plendis ke komandestro de la 8-a armeo Aleksej Kaledin tro engaĝiĝis je persekutado de retiriĝantaj germanaj trupoj kaj impetis al [[Volodimir-Volinskij]] anstataŭ transiri al defendo okcidente kaj koncentriĝi je sturmo de Kovelo, preskaŭ sendefenda ĝis komenco de junio. La {{JULGREGDATO|4|7|1916|jarŝanĝo=-4|akuzativo=jes}} la 3-a kaj 8-a armeoj denove komencis ofensivon kaj ĝis la {{JULGREGDATO|14|7|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} akiris fortajn poziciojn ĉe la rivero Stohid, en pluraj lokoj sendinte avangardajn trupojn sur la maldekstran bordon. Tiutempe germanaj kaj aŭstra-hungaraj trupoj, translokitaj de aliaj lokoj, inkluzive de Francio kaj Italio, koncentriĝis ĉe Maneviĉi por ataki kontraŭ la dekstra alo de la 8-a armeo. Do la ofensivo de la 3-a kaj 8-a armeoj anticipis tiujn ĉi planojn, definitive fortiginte la poziciojn en [[Volinio]]. Samtempe la 9-a armeo okupis areon ĉirkaŭ vilaĝo Delatin dum la 11-a armeo plu detenis siajn poziciojn. [[Dosiero:Fight at Lutsk, 1916.jpg|200px|eta|maldekstra|Batalo ĉe Lucko.]] [[Dosiero:Трофеи. Юго-Западный фронт.png|200px|eta|dekstra|Rusaj trofeoj.]] Ĝis la {{JULGREGDATO|14|7|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} la 3-a armeo kaj dekstra alo de la 8-a armeoj staris ĉe rivero Stohid, la 7-a armeo okupis areojn okcidente de linio Ezerĵani — Porhov, la 9-a armeo okupis areon ĉirkaŭ vilaĝo Delatin. De la {{JULGREGDATO|14|7|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} ĝis la {{JULGREGDATO|28|7|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} la 3-a kaj 8-a armeoj translokis siajn trupojn por komenci ofensivon direkte al Kovelo kaj Volodimir-Volinskij. Tiutempe venis ankaŭ gvardia taĉmento el 2 gvardiaj korpusoj de diversaj armeaj specoj kaj gvardia kavaleria korpuso. Al tiu lasta Brusilov aldonis 2 armeajn korpusojn kaj metis ilin je linio inter la 3-a kaj 8-a armeoj direkte al Kovelo, nominte novan grupon la Speciala Armeo ({{l-ru|Особая армия}}). Dume la 11-a armeo faris 3 mallongajn sed fortajn atakojn, do ĝia dekstra alo okupis linion Koŝiv — Zvinjaĉi — Merva — Liŝniv, kaptinte {{unuo|34000}} militistojn, 45 kanonojn kaj 71 mitralojn. La 7-a kaj 9-a armeoj regrupiĝis por ataki laŭlonge de [[Dnestro]] direkte al Haliĉ, sed la 9-a armeo grave progresis sudokcidenten de la urbeto [[Kuti]]. Ĝis la {{JULGREGDATO|23|7|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} ambaŭ armeoj devus komenci novan ofensivon, sed plurtagaj pluvegoj prokrastigis ĝin ĝis la {{JULGREGDATO|28|7|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}}, kio ebligis al la malamiko alporti pliajn trupojn al la atakota loko. La {{JULGREGDATO|28|7|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} ĉiuj armeoj komencis novan ofensivon. La 3-a armeo kaj la Speciala Armeo alfrontis ĉe Kovelo fortan reziston de la germanoj, venigintaj pliajn trupojn kaj pezan artilerion. La atakintoj forĵetis la malamikon de vilaĝoj Selec kaj Tristen, kaptinte pli ol {{unuo|8000}} militistojn kaj 40 kanonojn, sed malsukcesis atingi Kovelon. La 8-a armeo forte atakis ĉe vilaĝo Koŝiv, kaptinte pli ol {{unuo|9000}} militistojn kaj 46 kanonojn, sed ankaŭ ne atingis Volodimir-Volinskij. La 9-a armeo antaŭenigis sian maldekstran alon, atakante de [[Radiviliv]] sudokcidenten. La {{JULGREGDATO|28|7|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} sensieĝe estis okupta la urbo [[Brodi]] kaj la {{JULGREGDATO|4|8|1916|jarŝanĝo=-4|akuzativo=jes}} kaj la {{JULGREGDATO|5|8|1916|jarŝanĝo=-4|akuzativo=jes}} okazis gravaj venkoj ĉe riveroj Hrabarka kaj Seret, kie oni kaptis pli ol {{unuo|8000}} militistojn. [[Dosiero:From the fighting in Bukovina - Russian assault after preparatory barrage, 11 July 1916.png|200px|eta|maldekstra|Batalo en Bukovino, julio 1916.]] [[Dosiero:Turkish troops in Galicia repel a Russian attack at Zolota Lipa on August 17, 1916.png|200px|eta|dekstra|Turkoj rebatas rusan atakon ĉe Zolotaja Lipa. La 17-an (30-an) de aŭgusto 1916.]] Samtempe rapidaj atakoj de la maldekstra alo de la 11-a armeo kaj la dekstra alo de la 7-a armeo ebligis grave progresi okcidenten kaj ĝis la {{JULGREGDATO|13|8|1916|jarŝanĝo=-4}} atingi linion Liŝniv — Dubi — Zviĵen — okcidente de [[Zborov (Ukrainio)|Zborov]]. Maldekstra alo de la 7-a armeo kune kun la dekstra alo de la 9-a armeo atakis ĉe rivero Koropec direkte al la urbo Monastirisk, sed aŭstra-hungaraj trupoj rebatis la atakon. Oni ripetis ĝin la {{JULGREGDATO|9|8|1916|jarŝanĝo=-4|akuzativo=jes}} kaj la malamiko retretis. Centra parto de la 7-a armeo ankaŭ okupis areojn, konsideritajn neatakeblaj. La 9-a armeo la {{JULGREGDATO|28|7|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} venkis la malamikon atakinte direkte al [[Ivano-Frankivsko|Stanislav]] kaj antaŭeniĝis ĝis 15 verstojn (16 km), kaptinte {{unuo|8000}} militistojn (inkluzive {{unuo|3000}} germanojn). Estis okupita areo de la urboj Tismenica, [[Ivano-Frankivsko|Stanislav]] kaj [[Nadvirna]]. Sume de la {{JULGREGDATO|4|7|1916|jarŝanĝo=-4}} ĝis la {{JULGREGDATO|12|8|1916|jarŝanĝo=-4}} estis kaptitaj {{unuo|8255}} oficiroj, {{unuo|370153}} soldatoj, 496 kanonoj, 144 mitraloj, 367 bombokanonoj, ĉirkaŭ 100 lumiloj, multe da fusiloj, obusoj, municio. Ĝis la {{JULGREGDATO|14|8|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} iĝis klare ke daŭrigi la ofensivon per propraj fortoj la Sudokcidenta Fronto ne povos dum helpo de la aliaj frontoj ne venos. Samtempe evidentiĝis ke la rumana armeo estas ekstreme malforta kaj malbone komandata, pro kio ĝi spertis grandan malvenkon kaj urĝe bezonis helpon de la Sudokcidenta Fronto. Fine de oktobro 1916 la ofensivo definitive ĉesis. Brusilov raportis ke de la {{JULGREGDATO|2|6|1916|jarŝanĝo=-4}} ĝis la {{JULGREGDATO|14|11|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} lia fronto kaptis pli ol {{unuo|450000}} militistojn, kio egalis al la nombro de malamikaj trupoj, kiuj kontraŭstaris ĝin komence de la operaco. Pliaj {{unuo|1500000}} estis mortintaj aŭ vunditaj. Tamen fine lin kontraŭstaris pli ol miliono da militistoj, do pli ol {{unuo|2500000}} estis translokitaj de aliaj frontoj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Мои воспоминания |lasta = Брусилов |unua = А. А. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1983 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = <!-- eldoninta kompanio: Flandra Esperanto‑Ligo --> |loko = Moskvo |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 213 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. {{Citaĵo |teksto = Konsiderante rimedojn, kiujn havis la Sudokcidenta Fronto, ĝi faris ĉion eblan kaj plian ĝi fari ne povus — mi almenaŭ ne povus. Se anstataŭ mi estus milita geniulo kiel [[Julio Cezaro]] aŭ [[Napoleono]], do eble li sukcesus fari ion kolosan, sed mi tiajn pretendojn ne havis, nek povus havi. |aŭtoro = [[Aleksej Brusilov]] |verko = Miaj rememoroj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Мои воспоминания |lasta = Брусилов |unua = А. А. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1983 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = <!-- eldoninta kompanio: Flandra Esperanto‑Ligo --> |loko = Moskvo |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 215 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref> |origina teksto = По тем средствам, которые имелись у Юго-Западного фронта, он сделал все, что мог, и большего выполнить был не в состоянии — я, по крайней мере, не мог. Если бы вместо меня был военный гений вроде Юлия Цезаря или Наполеона, то, может быть, он сумел бы выполнить что-либо грандиозное, но таких претензий у меня не было и быть не могло. }} == Rezultoj == [[Dosiero:RUSMARKA-1856.jpg|200px|eta|maldekstra|Poŝtomarko dediĉita al la Brusilov-ofensivo, 2014.]] La Brusilov-ofensivo grave plibonigis publikan humoron, montrinte ke la rusa armeo ankoraŭ estas sufiĉe pova ne nur por defensivo, sed ankaŭ por ofensivo. Sed tio estis nura taktika venko, ĉar atingi strategiajn rezultojn eblis nur kaze de ofensivo per ĉiuj fortoj dum efektive la Okcidenta Fronto post pluraj prokrastoj ne faris grandan atakon kaj la Norda Fronto atakis malforte, do anstataŭ planita subtena ofensivo, la Brusilov-trarompo transformiĝis je la ĉefa kaj preskaŭ sola ofensivo, kiun la malamiko fine haltigis sendinte kontraŭ ĝi trupojn, prenitajn de la aliaj lokoj, kie la atakoj ne okazis. En januaro 1917 Aleksej Brusilov planis novan ofensivon, ĉi-foje direkte al Lvovo fare de la 7-a armeo dum la 11-a armeo devus ataki okcidenten kaj poste iri nordokcidenten al Lvovo. La Speciala Armeo kaj la 3-a armeo devus daŭrigi siajn operacojn por okupi [[Volodimir-Volinskij]] kaj [[Kovel]]on, la 8-a armeo devis subteni dekstran alon de la Rumana Fronto dum ties ofensivo. Li asertis ke la trupoj estis bone ekipitaj kaj batalpretaj, inklzuve rilate humoron. == Vidu ankaŭ == * [[Aleksej Brusilov]] * [[Kerenskij-ofensivo]] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Bataloj de la Unua Mondmilito]] [[Kategorio:Bataloj en 1916]] [[Kategorio:Orienta fronto de la Unua Mondmilito]] [[Kategorio:1916 en la Rusia Imperio]] t6vf2wcdinvt6p3puluyzohd8lyjvmk 9378197 9378196 2026-05-20T07:53:01Z RG72 11847 9378197 wikitext text/x-wiki {{Informkesto milito |kunpuŝiĝo = Brusilov-ofensivo |konflikto = [[Unua Mondmilito]] |dosiero = EasternFront1916b.jpg |komento = Brusilov-ofensivo: plano kaj rezulto |daŭro = de la 4-a de junio ĝis la 20-a de septembro 1916 |loko = [[Volinio]], [[Galicio]], [[Bukovino]] |rezulto = Venko de la rusa armeo, malvenko de la aŭstra-hungara Armeo, transloko de granda parto de germanaj trupoj de la Okcidenta Fronto al tiu Orienta, aliĝo de la [[Rumana reĝlando]] al la [[Triopa Entento]] |flanko1 = [[Dosiero:Russian Empire 1914 17.svg|22ra|kadra]] [[Rusia imperio]] |flanko2 = [[Dosiero:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|22ra|kadra]] [[Aŭstrio-Hungario]]<br />[[Dosiero:Flag of Germany (1867–1918).svg|22ra|kadra]] [[Germana imperio]]<br />''helpe de''<br />[[Dosiero:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|22ra|kadra]] [[Otomana imperio]] |komandanto1 = [[Dosiero:Russian Empire 1914 17.svg|22ra|kadra]] [[Aleksej Brusilov]]<br />[[Nikolao la 2-a (Rusio)|Nikolao la 2-a]]<ref>Kiel Supera Ĉefkomandestro.</ref><br />[[Miĥail Vasiljeviĉ Aleksejev|Miĥail Aleksejev]]<ref>Kiel stabestro de la Supera Ĉefkomandestro.</ref><br />[[Aleksej Kaledin]]<br />[[Vladimir Viktoroviĉ Saĥarov|Vladimir Saĥarov]]<br />[[Dmitrij Grigorjeviĉ Ŝĉerbaĉjov|Dmitrij Ŝĉerbaĉjov]]<br />[[Platon Leĉickij]]<br />[[Miĥail Diteriĥs]] |komandanto2 = [[Dosiero:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|22ra|kadra]] [[Conrad von Hötzendorf]]<br />[[Dosiero:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|22ra|kadra]] [[Joseph Ferdinand]]<br />[[Dosiero:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|22ra|kadra]] [[Eduard von Böhm]]<br />[[Dosiero:Flag of Germany (1867–1918).svg|22ra|kadra]] [[Alexander von Linsingen]]<br />[[Dosiero:Flag of Germany (1867–1918).svg|22ra|kadra]] [[Paul von Hindenburg]]<br />[[Dosiero:Flag of Germany (1867–1918).svg|22ra|kadra]] [[Felix von Bothmer]]<br />[[Dosiero:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|22ra|kadra]] [[Cevat Çobanlı]] |forto1 = [[Dosiero:Russian Empire 1914 17.svg|22ra|kadra]] '''Komence:'''<br />{{unuo|534000}} infanterianoj<br />{{unuo|60000}} kavaleriistoj<br />'''Sume:'''<br />{{unuo|1732000}}<br /> militistoj |forto2 = [[Dosiero:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|22ra|kadra]] [[Dosiero:Flag of Germany (1867–1918).svg|22ra|kadra]] [[Dosiero:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|22ra|kadra]] '''Komence:'''<br />{{unuo|450000}} infanterianoj<br />{{unuo|30000}} kavaleriistoj<br />'''Sume:'''<br /> {{unuo|2500000}} militistoj |perdoj1 = [[Dosiero:Russian Empire 1914 17.svg|22ra|kadra]] [[Rusia imperio]] '''Sume:''' {{unuo|500000}} militistoj<br />({{unuo|62000}} mortintoj,<br />{{unuo|380000}} vunditoj,<br />{{unuo|40000}} malaperintoj) |perdoj2 = [[Dosiero:Flag of the Habsburg Monarchy.svg|22ra|kadra]] [[Aŭstrio-Hungario]] {{unuo|200000}} mortintoj kaj vunditoj, {{unuo|420000}}–{{unuo|470000}} militkaptitoj<br />[[Dosiero:Flag of Germany (1867–1918).svg|22ra|kadra]] [[Germana imperio]] {{unuo|184000}}–{{unuo|500000}} sume<br />[[Dosiero:Flag of the Ottoman Empire (1844–1922).svg|22ra|kadra]] [[Otomana imperio]] {{unuo|12000}} sume }} La '''Brusilov-ofensivo''' aŭ '''Brusilov-trarompo''' ({{l-ru|Брусиловский прорыв}}) estis la ofensivo de la rusia armeo kontraŭ la armeoj de la [[Centraj Potencoj]], kiu komenciĝis la {{JULGREGDATO|4|6|1916|jarŝanĝo=-4|akuzativo=jes}} kaj daŭris ĝis la {{JULGREGDATO|20|9|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}}. Sekve de tiu ĉi ofensivo la [[Rumana reĝlando]] forlasis sian neŭtralan pozicion kaj aliĝis al la [[Triopa Entento]], la itala armeo estis savita de kompleta malvenko fare de tiu aŭstra-hungaria, la franca kaj brita armeoj ricevis grandan malpeziĝon, ĉar kontraŭstarintaj ilin germanaj kaj aŭstra-hungaraj trupoj estis grandparte forsenditaj al la Orienta Fronto, kio grave influis rezulton de la [[batalo de Verdun]]. La ofensivon iniciatis kaj gvidis komandestro de la Sudokcidenta Fronto generalo [[Aleksej Brusilov]]. == Fono == [[Dosiero:Aleksei Brusilov at Rivne Railway Station (October 1915).jpg|eta|maldekstra|180ra|[[Aleksej Brusilov]] en Rovno, oktobro 1915.]] Aleksej Brusilov asertis ke li delonge atendis atakon de la Germana imperio kontraŭ la Rusia imperio, sed opiniis ke ĝi okazos en 1915, do somere 1914 li kun sia edzino feriis en Germanio kaj nur post [[atenco en Sarajevo]] urĝe ekveturis hejmen, kompreninte ke la milito komenciĝos baldaŭ. Aŭtune 1914 lia korpuso atakis aŭstra-hungarajn trupojn en [[Galicio]] kaj ĝis la fino de novembro lia armeo daŭrigis la ofensivon, atinginte la [[Karpatoj]]n kaj haltinte ĉe la [[Granda Hungara Ebenaĵo]]. Sekvis kelkaj monatoj de ''rezina milito'' ({{l-de|Gummikrieg}}), kiel nomis la aŭstroj la bataladon en la Karpatoj kun sinsekvo de atakoj kaj kontraŭatakoj. La {{JULGREGDATO|22|3|1915|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} [[Przemyśl]] kapitulacis, do la aŭstroj ne plu havis stimulon ataki tiuloke por malsieĝigi la urbon. Sed en majo 1915 aŭstra-hungaraj kaj germanaj trupoj komencis [[Batalo de Gorlice-Tarnów|ofensivon ĉe Gorlice]], trarompis defendon de rusaj trupoj kaj komenciĝis [[Granda Retreto (Rusio)|Granda Retreto]] dum kiu rusaj trupoj forlasis grandajn areojn. Brusilov transiris al aktiva defendo, kiun li ĉiam konsideris pli bona ol tiu pasiva. == Plano == [[Dosiero:RussianHighCommand.jpeg|200px|eta|maldekstra|Milita Konsilio en Mohilovo, la 1-a (14-a) aprilo 1916.]] En marto 1916 Brusilov estis nomumita komandestro de la Sudokcidenta Fronto. La {{JULGREGDATO|14|4|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} dum la Milita Konsilio en [[Mogilov]]o oni planis militadon por la aktuala jaro. Oni decidis ke ĉiuj rezervoj, inkluzive la pezan artilerion, estos transdonitaj al la Okcidenta Fronto subestre de generalo Aleksej Evert, faronta la ĉefan atakon de [[Molodeĉno]] al [[Vilno]]. Parton de la rezervoj ricevos ankaŭ la Norda Fronto subestre de generalo [[Aleksej Kuropatkin]], faronta subtenan atakon de [[Dvinsko]] al Vilno. La Sudokcidenta Fronto subestre de Aleksej Brusilov estis konsiderata malkapabla al la ofensivo, do ĝia tasko estis daŭrigi defensivon kaj transiri al ofensivo nur post kiam la menciitaj frontoj okcidentiĝos sufiĉe por ke ĝi povu profiti tion. Evert kaj Kuropatkin oponis la planon, plendante pri fortikeco de malamikaj defendolinioj kaj malsufiĉo de peza artilerio por trabati ilin. Generalo [[Miĥail Vasiljeviĉ Aleksejev|Miĥail Aleksejev]], gvidinta la kunsidon kiel stabestro de la Supera Ĉefkomandestro [[Nikolao la 2-a (Rusio)|Nikolao la 2-a]], agnoskis ke la malpezaj obusoj abundas dum tiuj pezaj aperos ne pli frue ol aŭtune. Tamen li insistis ke la ofensivo eblas kaj necesas. Aleksej Brusilov, konfirminte ke necesas havi pli da artilerio, pezaj obusoj kaj aviadiloj, tamen diris ke li konsideras la ofensivon ebla kaj necesa kun grandaj ŝancoj sukcesi. Li atentigis ke ĝis nun ili atakis ne en la tuta frontolinio, sed en diversaj lokoj, do la malamiko profitis siajn evoluintajn fervojliniojn por transloki siajn relative malmultnombrajn trupojn de unu loko al alia kaj haltigi lokajn ofensivojn. Pro tio en ĉiu atakita loko ĝi ĉiam estis pli forta ol la rusiaj trupoj. Argumentante tiel Brusilov petis permeson ataki samtempe kun la Norda kaj Okcidenta Frontoj por subteni ilin, altirinte al si parton de malamikaj fortoj. Miĥail Aleksejev aprobis la ideon, avertinte ke lia fronto ne ricevos aldonajn resursojn. Evert kaj Kuropatkin fine konfirmis ke ili faros la ofensivon, tamen ne garantias ĝian rezulton. Oni interkonsentis ke ĉiuj estu pretaj ataki meze de majo. [[Dosiero:Brusilov offensive.jpg|200px|eta|maldekstra|Brusilov-ofensivo surmape.]] Je la sama vespero Aleksej Brusilov revenis al [[Berdiĉev]]o kaj aranĝis militkonsilion, vokinte siajn armeestrojn: [[Aleksej Kaledin]] (la 8-a armeo), [[Vladimir Viktoroviĉ Saĥarov|Vladimir Saĥarov]] (la 11-a armeo), [[Dmitrij Grigorjeviĉ Ŝĉerbaĉjov|Dmitrij Ŝĉerbaĉjov]] (la 7-a armeo), Aleksandr Krimov (provizora estro de la 9-a armeo kies komandestro [[Platon Leĉickij]] estis malsana). Dmitrij Ŝĉerbaĉjov esprimis dubojn rilate sukceson de la operaco, sed Brusilov respondis ke li kunvenigis la armeestrojn ne por konsulti ilin, sed por ordoni, do neniuj sinpravigoj kaj duboj akcepteblas. La proponita de li taktiko komplete kontraŭis la tradician, bazitan sur atakoj kontraŭ la aloj, ĉar fronta atako estis konsiderata preskaŭ neebla pro forta artileria pafado. Sed dum la Unua mondmilito la [[kampa milito]] baldaŭ transformiĝis je [[tranĉea milito]] kun senĉesaj frontolinioj milojn da kilometroj longaj. La aloj fakte malaperis, do la germanoj ellaboris novan taktikon: ili koncentris je elektita loko amason da artilerio, inkluzive la plej pezajn kanonojn, komence de atako artileria pafado detruis defendoliniojn kaj je kreita breĉo impetis germanaj trupoj, larĝigante la trairejon kaj devigante ne trafitajn trupojn retiriĝi por eviti eventualan ĉirkaŭigon. Tio kaŭzis la Grandan Retreton de la rusia armeo en 1915, ĉar rusiaj defendolinioj kaj la artilerio estis malfortaj, aviado subevoluinta, do rusiaj militistoj ne povis anticipe malkovri planojn de la germanoj kaj sin prepari al kontraŭstaro. La germanaj kaj aŭstra-hungaraj defendolinioj inverse estis tre fortaj, aviado evoluinta, do la malamiko ĉiam anticipe konis lokon de venonta atako kaj estis preta elteni ĝin danke al bonaj fortikaĵoj. Brusilov decidis solvi tiun problemon atakonte samtempe en la tuta fronto. Li ordonis en ĉiu armeo kaj aldone en kelkaj korpusoj elekti atakotajn lokojn, kaj en ĉiu elektita loko tuj komenci foslaborojn por proksimiĝo al la malamiko. Danke al tio nek malamikaj spionoj, nek perfiduloj povis diri en kiu loko okazos la ĉefa atako. Dume li mem decidis ke la ĉefa bato estos farita direkte al [[Lucko]], por kio estis destinitaj plej multaj rezervoj kaj artilerio. Samtempe al la aliaj armeoj estis ordonite ataki en siaj frontopartoj tre forte, ne limiginte sin je nura demonstracio. Aleksej Kaledin kiel komandestro de la 8-a armeo, taskigita fari la precipan baton, esprimis dubon rilate sukceson, reference al fortaj defendolinioj en tiu ĉi loko. Brusilov argumentis ke li mem komandis tiun ĉi armeon, do bone konas ĝiajn kapablojn kaj ke li jam preparis tiun terenon por la ofensivo. Krome la 8-a armeo estis la plej proksima al la Okcidenta Fronto, do al la ĉefa ofensiva armeo, kiun devus helpi la operaco. Li aldonis ke la 24-a korpuso, antaŭeniĝos laŭlonge de fervojo al [[Maneviĉi]] — [[Kovelo]], samtempe de Lucko al Kovelo sekvos ataka grupo, do la malamiko estos tenajlita, sekve de kio la malamikaj trupoj lokitaj ĉe [[Pinsko]] kaj norde de ĝi devos retiriĝi senbatale. Brusilov diris, ke se Kaledin estas tiel dubema, li malgraŭ siaj plenoj tamen povus transloki la ĉefan atakdirekton suden kaj taskigi pri tio la 11-an armeon de Vladimir Saĥarov, kiu ataku [[Lvovo]]n. Kaledin estis konfuzita kaj akceptis la originan planon. Brusilov aldonis ke ne eblas diri anticipe kiu atako donos maksimuman rezulton, do kaze de sukceso en alia loko, li sendos tien ĉiujn rezervojn kaj ĝi iĝos la precipa atakejo. Li ordonis fini la preparadon ĝis la {{JULGREGDATO|23|5|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} kaj diris post plia semajno li telegrafos la atakordonon — la prokrastoj estos rifuzitaj. == Preparado == [[Dosiero:01916 Maschinengewehr M. 7.12 eingebaut in der Schwarmlinie flankierend..jpg|200px|eta|maldekstra|Aŭstra-hungaraj militistoj en mitralejo, 1916.]] Skoltado per aviadiloj kaj kaptado de malamikaj militistoj ebligis kompreni ke la atakotaj defendolinioj estas fortikaj, sed la trupoj mem ne tre multnombraj kaj rezervoj mankas. Aŭstra-hungaraj komandestroj opiniis ke iliaj fortikaĵoj malebligos ĉiun ajn ofensivon, do ili sendis parton de siaj trupoj al [[Italio]], esperante dum somero komplete venki la italan armeon. Same kondutis germanaj komandestroj, forsendintaj grandan parton de siaj trupoj al [[Francio]]. [[Aviada fotografio|Aviada fotado]] ebligis kolekti fotojn de la malamikaj fortikaĵoj, transformi ilin helpe de [[diaskopo]] je skemoj kaj loki sur la mapoj, grandigitaj ĝis necesa skalo. Ĉiu armeo ricevis la mapojn kun grandeco 250 [[saĵeno]]j je colo ({{unuo|533,4|m}} je {{unuo|2,54|cm}} aŭ 210 m je 1 cm), sur kiuj estis precize markitaj la malamikaj pozicioj. Ĉiu oficiro kaj suboficiro ricevis detalan mapon de sia atakejo. Oni trovis ke la atakotaj pozicioj estas vere bone fortikigitaj kaj konsistis el almenaŭ 3 defendolinioj, lokitaj je 3 ĝis 5 [[versto]]j unu de alia (3,2 ĝis 5,3 km). Ĉiu defendolinio konsistis el minimume tri tranĉeaj linioj, lokitaj je distanco 150 ĝis 300 paŝojn unu de alia. Ĉiuj tranĉeoj estis profundaj pli ol homa alteco, havis fortajn ŝirmejojn, vulpajn irejojn (subteraj galerioj tegitaj je tabuloj), mitralejojn, pafejojn, markezojn kaj plurajn komunikajn irejojn al ariergardo. La alirejoj estis pripafeblaj per fusiloj kaj mitraloj. Profundaj ŝirmejoj estis kovritaj per du trabotavoloj superŝutitaj per tertavolo ĝis 2,5 [[arŝino]]jn (1,7 m) dika, foje la trabojn anstataŭis [[ferbetono]]. Iuj ŝirmejoj estis tegitaj interne je tabuloj, havis vitrajn fenestrojn, feran malmunteblan fornon, tabullitojn, bretojn kaj estis 6 je 12 paŝojn grandaj. La komandestroj havis ŝirmejojn el 3–4 ĉambroj kun kuirejo, tapetoj surmure kaj farbita planko. La ŝirmejoj kapablis protekti eĉ kontraŭ pezaj obusoj. Ĉiu defendolinio estis superplektita je pikdrato, kies 19 ĝis 21 vicoj staris je distanco 20 ĝis 50 paŝojn unu de alia. Foje la pikdrato estis tiel dika, ke ne eblis tranĉi ĝin per tondilo. Kelkloke la pikdrato estis sub alta elektra tensio aŭ kun alkroĉitaj bomboj. Antaŭ la defendolinioj estis enterigitaj obusoj, esplodantaj post kiam oni surpaŝis min. La konstruado de la fortikaĵoj daŭris pli ol 9 monatojn. [[Dosiero:Gurkie-Bug, Dez. 1917. Der 'geliebte' Laubengang von Egglau-Dilf nach Dingerahtan, wo ich so manche Nacht lag.jpg|200px|eta|maldekstra|Fortikaĵoj en la Orienta Fronto.]] Brusilov tamen konkludis ke eĉ la plej fortikaj defendolinioj estas senutilaj sen defendantaj ilin soldatoj, do li akcentis ekstermadon de la malamikaj trupoj kaj subitecon de la atako. Al ĉiu atakejo estis kaŝe venigitaj aldontrupoj, sed ili estis lokitaj en ariergardo dum iliaj komandestroj konstante troviĝis en la unua linio, esplorante la malamikajn poziciojn kaj preparante planon de la atako. Nokte okazis foslaboroj celantaj proksimiĝi al la malamiko sekve de kio fine en pluraj lokoj la distanco reduktiĝis ĝis 200–300 paŝoj. En tiuj lokoj estis konstruataj paralelaj tranĉeoj kaj irejoj por kaŝe akumuli rezervojn. Kelkajn tagojn antaŭ la atako nokte aldontrupoj estis kaŝe venigitaj al la atakpozicioj, la artilerio estis instalita en preparitaj kaj maskitaj pafejoj. La laborojn gvidis la milita inĝeniero generalo Konstantin Veliĉko. La {{JULGREGDATO|24|5|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} Miĥail Aleksejev sendis telegramon al Brusilov, informinte ke la itala armeo spertas unu malvenkon post alia kaj petas komenci ofensivon por ke almenaŭ parto de la aŭstra-hungaraj trupo translokiĝu orienten. Brusilov respondis ke li jam ordonis komenci la ofensivon la {{JULGREGDATO|1|6|1916|jarŝanĝo=-4|akuzativo=jes}}, sed nepre samtempe kun la Okcidenta kaj Norda Frontoj. Dum sekvinta telefona interparolo Aleksejev petis lin komenci la atakon la {{JULGREGDATO|3|6|1916|jarŝanĝo=-4|akuzativo=jes}}, sed avertis ke la Okcidenta Fronto povos komenci la ofensivon nur la {{JULGREGDATO|14|6|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}}. Nokton antaŭ la atako Aleksejev denove telefonis lin kaj diris ke la caro petas lin ŝanĝi la planon por ataki je unu loko kiel oni ĉiam faris dum tiu ĉi milito, ne en ĉiuj lokoj samtempe. Brusilov rifuzis fari tion, klariginte poste ke li estis certa ke temas pri la peto de la dubema Aleksejev, ne la caro mem kiu apenaŭ implikiĝis je la militaj aferoj. La fina plano estis jena. La 8-a armeo ataku direkte al Lucko kaj Kovelo por helpi al la Okcidenta Fronto al kiu ĝi estis plej proksima. La 9-a armeo ankaŭ havis grandan signifon, ĉar ĝi estis plej proksima al la [[Rumana reĝlando]], ankoraŭ neŭtrala kaj elektanta la aliancon. La 7-a kaj la 11-a armeoj estis konsiderataj malpli gravaj, do ricevis malpli da resursoj. La ĉefa celo estis ekstermado de la malamikaj vivofortoj, koncentritaj ĉe Kovelo, post kio eblus evoluigi la ofensivon je iu ajn direkto. == Atako == [[Dosiero:From the fighting of the Russian offensive in the Buchach area, 1916.png|200px|eta|maldekstra|Atako ĉe [[Buĉaĉ]].]] La {{JULGREGDATO|4|6|1916|jarŝanĝo=-4|akuzativo=jes}} en la destinitaj lokoj komenciĝis forta artpafado, kreinta trairejojn en dratlinioj kaj detruinta tranĉeojn de la unua linio. La plej grava obstaklo por la infanterio estis pikdrato, do malpeza artilerio estis taskigita truigi ilin. Peza artilerio kaj [[haŭbizo]]j estis taskigitaj detrui tranĉeojn de la unua linio. La alia artilerio estis destinita por subpremado de tiu malamika. Brusilov opiniis ke la artilerio estas tre grava kaj devas akompani la infanterion dum la tuta atako, transirante al la celoj plej prioritataj je respektiva momento. Li komparis komandestron de artilerio kun dirigento kaj pro tio speciale atentis seninterrompan telefonan konekton inter artileriestro kaj ties trupoj. Komenco de la atako estis tre sukcesa. {{Citaĵo |teksto = Mi devas agnoski, ke ĉie nia artileria atako havis plenan sukceson. En plejparto de la kazoj trairejoj estis farita en sufiĉa kvanto kaj bone, kaj la unua fortikigita linio estis kompleta forbalaata kaj kune kun siaj defendantoj trnsformiĝanta je amaso de rompitaĵoj kaj disŝiritaj korpoj. Ĉi tie klare montriĝis reverso de la medalo: multaj ŝirmejoj ne estis detruitaj, sed sidintaj tie trupoj de garnizono devis formeti la armilojn kaj kapitulaci, ĉar sufiĉis eĉ unu sola grenadisto kun bombo enmane ekstari ĉe la enirejo kaj la savo jam ne pl haveblis, ĉar kaze de rifuzo kapitulaci en la ŝirmejon estis metata grenado, kaj sin kaŝintoj neeviteble estis pereantaj sen utilo por la afero; ĝustatempe elrampi el la ŝirmejoj estis ege malfacile kaj diveni la tempon ne eblis. |aŭtoro = [[Aleksej Brusilov]] |verko = Miaj rememoroj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Мои воспоминания |lasta = Брусилов |unua = А. А. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1983 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = <!-- eldoninta kompanio: Flandra Esperanto‑Ligo --> |loko = Moskvo |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 197–199 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref> |origina teksto = Должен признать, что везде наша артиллерийская атака увенчалась полным успехом. В большинстве случаев проходы были сделаны в достаточном количестве и основательно, а первая укрепленная полоса совершенно сметалась и вместе со своими защитниками обращалась в груду обломков и растерзанных тел. Тут ясно обнаружилась обратная сторона медали: многие убежища разрушены не были, но сидевшие там части гарнизона должны были класть оружие и сдаваться в плен, потому что стоило хоть одному гренадеру с бомбой в руках стать у выхода, как спасения уже не было, ибо в случае отказа от сдачи внутрь убежища металась граната, и спрятавшиеся неизбежно погибали без пользы для дела; своевременно же вылезть из убежищ чрезвычайно трудно и угадать время невозможно. }} [[Dosiero:Russian mass attack supported by armored cars near Okna, June 5 1916.png|200px|eta|maldekstra|Rusa atako ĉe Okna, la 5-an (18-an) junio 1916.]] [[Dosiero:Fuyards autrichiens a la frontiere roumaine.png|200px|eta|dekstra|Aŭstra-hungaraj militistoj kapitulacas ĉe limo de Rumanio, junio 1916.]] Ĝis tagmezo de la {{JULGREGDATO|6|6|1916|jarŝanĝo=-4}} estis kaptitaj 900 oficiroj, pli ol {{unuo|40000}} soldatoj, 77 kanonoj, 134 mitraloj, 49 bomokanonoj. Ĝis la {{JULGREGDATO|9|6|1916|jarŝanĝo=-4}} estis kaptitaj {{unuo|1240}} oficiroj, pli ol {{unuo|72000}} soldatoj, 94 kanonoj, 179 mitraloj, 53 bomokanonoj. Sed la ofensivo ne estis subtenita de la najbaraj frontoj. Aleksejev diris ke pro malbona vetero ankaŭ la {{JULGREGDATO|14|6|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} la Okcidenta Fronto ne povos ataki, do ĝia ofensivo komenciĝos la {{JULGREGDATO|18|6|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}}. Sed je tiu dato la komandestro de la Okcidenta Fronto Aleksej Evert diris ke je planita atakejo estas koncentritaj grandaj malamikaj fortoj, kio malebligas sukcesan ofensivon, do li petis transloki la atakejon al [[Baranoviĉo]]. Nikolao la 2-a aprobis tion kun kondiĉo ke la atako komenciĝos ĝis la {{JULGREGDATO|3|7|1916}}. Al Brusilov estis promesitaj rekompense 2 korpusoj. La atako ĉe Baranoviĉo fine okazis, sed estis malsukcesa, interalie pro manko de decaj preparoj. Dume Brusilov restis sola kaj daŭrigis la ofensivon sen esperi pri subteno de la najbaraj frontoj. Ĝis la {{JULGREGDATO|23|6|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} estis kaptitaj {{unuo|4013}} oficiroj, {{unuo|200000}} soldatoj, 219 kanonoj, 644 mitraloj, 196 bombokanonoj, 38 lumiloj, {{unuo|150000}} fusiloj. La {{JULGREGDATO|24|6|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} al la fronto estis transdonita la 3-a armeo subestre de generalo Leonid Leŝ, kiu kune kun la 8-a armeo estis taskigita venki la malamikon ĉe vilaĝoj Horodok kaj Maneviĉi. La 7-a kaj 9-a armeoj ĉe la maldekstra alo daŭrigis ofensivon direkte al la urboj [[Haliĉ]] kaj [[Ivano-Frankivsko|Stanislav]]. La 11-a armeo en la centro devis deteni la jamajn poziciojn. De la {{JULGREGDATO|24|6|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} ĝis la {{JULGREGDATO|4|7|1916}} la 3-a kaj 8-a armeoj estis translokantaj siajn trupojn por la atako; ĉe tio la 8-a armeo devis konstante rebati atakojn de germanaj trupoj, senditaj tien por trarompi ĝian fronton kaj forpeli ĝin al Lucko. Poste Brusilov plendis ke komandestro de la 8-a armeo Aleksej Kaledin tro engaĝiĝis je persekutado de retiriĝantaj germanaj trupoj kaj impetis al [[Volodimir-Volinskij]] anstataŭ transiri al defendo okcidente kaj koncentriĝi je sturmo de Kovelo, preskaŭ sendefenda ĝis komenco de junio. La {{JULGREGDATO|4|7|1916|jarŝanĝo=-4|akuzativo=jes}} la 3-a kaj 8-a armeoj denove komencis ofensivon kaj ĝis la {{JULGREGDATO|14|7|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} akiris fortajn poziciojn ĉe la rivero Stohid, en pluraj lokoj sendinte avangardajn trupojn sur la maldekstran bordon. Tiutempe germanaj kaj aŭstra-hungaraj trupoj, translokitaj de aliaj lokoj, inkluzive de Francio kaj Italio, koncentriĝis ĉe Maneviĉi por ataki kontraŭ la dekstra alo de la 8-a armeo. Do la ofensivo de la 3-a kaj 8-a armeoj anticipis tiujn ĉi planojn, definitive fortiginte la poziciojn en [[Volinio]]. Samtempe la 9-a armeo okupis areon ĉirkaŭ vilaĝo Delatin dum la 11-a armeo plu detenis siajn poziciojn. [[Dosiero:Fight at Lutsk, 1916.jpg|200px|eta|maldekstra|Batalo ĉe Lucko.]] [[Dosiero:Трофеи. Юго-Западный фронт.png|200px|eta|dekstra|Rusaj trofeoj.]] Ĝis la {{JULGREGDATO|14|7|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} la 3-a armeo kaj dekstra alo de la 8-a armeoj staris ĉe rivero Stohid, la 7-a armeo okupis areojn okcidente de linio Ezerĵani — Porhov, la 9-a armeo okupis areon ĉirkaŭ vilaĝo Delatin. De la {{JULGREGDATO|14|7|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} ĝis la {{JULGREGDATO|28|7|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} la 3-a kaj 8-a armeoj translokis siajn trupojn por komenci ofensivon direkte al Kovelo kaj Volodimir-Volinskij. Tiutempe venis ankaŭ gvardia taĉmento el 2 gvardiaj korpusoj de diversaj armeaj specoj kaj gvardia kavaleria korpuso. Al tiu lasta Brusilov aldonis 2 armeajn korpusojn kaj metis ilin je linio inter la 3-a kaj 8-a armeoj direkte al Kovelo, nominte novan grupon la Speciala Armeo ({{l-ru|Особая армия}}). Dume la 11-a armeo faris 3 mallongajn sed fortajn atakojn, do ĝia dekstra alo okupis linion Koŝiv — Zvinjaĉi — Merva — Liŝniv, kaptinte {{unuo|34000}} militistojn, 45 kanonojn kaj 71 mitralojn. La 7-a kaj 9-a armeoj regrupiĝis por ataki laŭlonge de [[Dnestro]] direkte al Haliĉ, sed la 9-a armeo grave progresis sudokcidenten de la urbeto [[Kuti]]. Ĝis la {{JULGREGDATO|23|7|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} ambaŭ armeoj devus komenci novan ofensivon, sed plurtagaj pluvegoj prokrastigis ĝin ĝis la {{JULGREGDATO|28|7|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}}, kio ebligis al la malamiko alporti pliajn trupojn al la atakota loko. La {{JULGREGDATO|28|7|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} ĉiuj armeoj komencis novan ofensivon. La 3-a armeo kaj la Speciala Armeo alfrontis ĉe Kovelo fortan reziston de la germanoj, venigintaj pliajn trupojn kaj pezan artilerion. La atakintoj forĵetis la malamikon de vilaĝoj Selec kaj Tristen, kaptinte pli ol {{unuo|8000}} militistojn kaj 40 kanonojn, sed malsukcesis atingi Kovelon. La 8-a armeo forte atakis ĉe vilaĝo Koŝiv, kaptinte pli ol {{unuo|9000}} militistojn kaj 46 kanonojn, sed ankaŭ ne atingis Volodimir-Volinskij. La 9-a armeo antaŭenigis sian maldekstran alon, atakante de [[Radiviliv]] sudokcidenten. La {{JULGREGDATO|28|7|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} sensieĝe estis okupta la urbo [[Brodi]] kaj la {{JULGREGDATO|4|8|1916|jarŝanĝo=-4|akuzativo=jes}} kaj la {{JULGREGDATO|5|8|1916|jarŝanĝo=-4|akuzativo=jes}} okazis gravaj venkoj ĉe riveroj Hrabarka kaj Seret, kie oni kaptis pli ol {{unuo|8000}} militistojn. [[Dosiero:From the fighting in Bukovina - Russian assault after preparatory barrage, 11 July 1916.png|200px|eta|maldekstra|Batalo en Bukovino, julio 1916.]] [[Dosiero:Turkish troops in Galicia repel a Russian attack at Zolota Lipa on August 17, 1916.png|200px|eta|dekstra|Turkoj rebatas rusan atakon ĉe Zolotaja Lipa. La 17-an (30-an) de aŭgusto 1916.]] Samtempe rapidaj atakoj de la maldekstra alo de la 11-a armeo kaj la dekstra alo de la 7-a armeo ebligis grave progresi okcidenten kaj ĝis la {{JULGREGDATO|13|8|1916|jarŝanĝo=-4}} atingi linion Liŝniv — Dubi — Zviĵen — okcidente de [[Zborov (Ukrainio)|Zborov]]. Maldekstra alo de la 7-a armeo kune kun la dekstra alo de la 9-a armeo atakis ĉe rivero Koropec direkte al la urbo Monastirisk, sed aŭstra-hungaraj trupoj rebatis la atakon. Oni ripetis ĝin la {{JULGREGDATO|9|8|1916|jarŝanĝo=-4|akuzativo=jes}} kaj la malamiko retretis. Centra parto de la 7-a armeo ankaŭ okupis areojn, konsideritajn neatakeblaj. La 9-a armeo la {{JULGREGDATO|28|7|1916|FormatJUL=j"-an de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-an&nbsp;de&nbsp;"F]]}} venkis la malamikon atakinte direkte al [[Ivano-Frankivsko|Stanislav]] kaj antaŭeniĝis ĝis 15 verstojn (16 km), kaptinte {{unuo|8000}} militistojn (inkluzive {{unuo|3000}} germanojn). Estis okupita areo de la urboj Tismenica, [[Ivano-Frankivsko|Stanislav]] kaj [[Nadvirna]]. Sume de la {{JULGREGDATO|4|7|1916|jarŝanĝo=-4}} ĝis la {{JULGREGDATO|12|8|1916|jarŝanĝo=-4}} estis kaptitaj {{unuo|8255}} oficiroj, {{unuo|370153}} soldatoj, 496 kanonoj, 144 mitraloj, 367 bombokanonoj, ĉirkaŭ 100 lumiloj, multe da fusiloj, obusoj, municio. Ĝis la {{JULGREGDATO|14|8|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} iĝis klare ke daŭrigi la ofensivon per propraj fortoj la Sudokcidenta Fronto ne povos dum helpo de la aliaj frontoj ne venos. Samtempe evidentiĝis ke la rumana armeo estas ekstreme malforta kaj malbone komandata, pro kio ĝi spertis grandan malvenkon kaj urĝe bezonis helpon de la Sudokcidenta Fronto. Fine de oktobro 1916 la ofensivo definitive ĉesis. Brusilov raportis ke de la {{JULGREGDATO|2|6|1916|jarŝanĝo=-4}} ĝis la {{JULGREGDATO|14|11|1916|FormatJUL=j"-a de"|FormatGREG=[[j"-a de" F|j"-a&nbsp;de&nbsp;"F]]}} lia fronto kaptis pli ol {{unuo|450000}} militistojn, kio egalis al la nombro de malamikaj trupoj, kiuj kontraŭstaris ĝin komence de la operaco. Pliaj {{unuo|1500000}} estis mortintaj aŭ vunditaj. Tamen fine lin kontraŭstaris pli ol miliono da militistoj, do pli ol {{unuo|2500000}} estis translokitaj de aliaj frontoj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Мои воспоминания |lasta = Брусилов |unua = А. А. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1983 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = <!-- eldoninta kompanio: Flandra Esperanto‑Ligo --> |loko = Moskvo |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 213 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. {{Citaĵo |teksto = Konsiderante rimedojn, kiujn havis la Sudokcidenta Fronto, ĝi faris ĉion eblan kaj plian ĝi fari ne povus — mi almenaŭ ne povus. Se anstataŭ mi estus milita geniulo kiel [[Julio Cezaro]] aŭ [[Napoleono]], do eble li sukcesus fari ion kolosan, sed mi tiajn pretendojn ne havis, nek povus havi. |aŭtoro = [[Aleksej Brusilov]] |verko = Miaj rememoroj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Мои воспоминания |lasta = Брусилов |unua = А. А. |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 1983 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = <!-- eldoninta kompanio: Flandra Esperanto‑Ligo --> |loko = Moskvo |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 215 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref> |origina teksto = По тем средствам, которые имелись у Юго-Западного фронта, он сделал все, что мог, и большего выполнить был не в состоянии — я, по крайней мере, не мог. Если бы вместо меня был военный гений вроде Юлия Цезаря или Наполеона, то, может быть, он сумел бы выполнить что-либо грандиозное, но таких претензий у меня не было и быть не могло. }} == Rezultoj == [[Dosiero:RUSMARKA-1856.jpg|200px|eta|maldekstra|Poŝtomarko dediĉita al la Brusilov-ofensivo, 2014.]] La Brusilov-ofensivo grave plibonigis publikan humoron, montrinte ke la rusa armeo ankoraŭ estas sufiĉe pova ne nur por defensivo, sed ankaŭ por ofensivo. Sed tio estis nura taktika venko, ĉar atingi strategiajn rezultojn eblis nur kaze de ofensivo per ĉiuj fortoj dum efektive la Okcidenta Fronto post pluraj prokrastoj ne faris grandan atakon kaj la Norda Fronto atakis malforte, do anstataŭ planita subtena ofensivo, la Brusilov-trarompo transformiĝis je la ĉefa kaj preskaŭ sola ofensivo, kiun la malamiko fine haltigis sendinte kontraŭ ĝi trupojn, prenitajn de la aliaj lokoj, kie la atakoj ne okazis. En januaro 1917 Aleksej Brusilov planis novan ofensivon, ĉi-foje direkte al Lvovo fare de la 7-a armeo dum la 11-a armeo devus ataki okcidenten kaj poste iri nordokcidenten al Lvovo. La Speciala Armeo kaj la 3-a armeo devus daŭrigi siajn operacojn por okupi [[Volodimir-Volinskij]] kaj [[Kovel]]on, la 8-a armeo devis subteni dekstran alon de la Rumana Fronto dum ties ofensivo. Li asertis ke la trupoj estis bone ekipitaj kaj batalpretaj, inklzuve rilate humoron. == Vidu ankaŭ == * [[Aleksej Brusilov]] * [[Kerenskij-ofensivo]] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Bataloj de la Unua Mondmilito]] [[Kategorio:Bataloj en 1916]] [[Kategorio:Orienta fronto de la Unua Mondmilito]] [[Kategorio:1916 en la Rusia Imperio]] 2vetb8rk2e9r2xvkizgnabjjmj3lt5b 0 166007 9377744 9275211 2026-05-19T14:53:19Z Sj1mor 12103 9377744 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} '''Rondo Galilei''' (hungare ''Galilei Kör'' aŭ ''Galileli-Kör'') aŭ Galilei-rondo aŭ Galileja Rondo estis maldekstra politika movado, diskutrondo en Hungario, inter 1908 kaj 1919. [[Dosiero:Galilei-kör.jpg|eta|maldekstre|Memortabulo pri Rondo Galilei]] Ĝin partoprenis la studenta junularo de Budapeŝto kaj junaj radikula intelektuloj. La ĉefa organizanto de la rondo estis [[Gyula Pikler]], jura kaj socia sciencisto, sociologo. La Rondo Galilei estiĝis kiel opozicio al la [[Rondo Sankta Emeriko]] (Szent Imre Kör), kiu lasta reprezentis la klerikalismon. La Galilei-rondo deklaris la celon, ke la ''liberaj sciencoj kaj pensoj estu hejmaj en la universitato''. La membraro nombris ĉe la eko 256. Oni organizis prelegojn, seminariojn, kiuj okupiĝis pri la sociaj, ekonomiaj, filologiaj problemoj de la epoko. Inter la prelegantoj estis i.a. la fizozofo [[György Lukács]], la ekonomo [[Jenő Varga]] kaj la sociologo [[Ervin Szabó]]. La rondo certigis aperon por la famaj poetoj, verkistoj de la epoko i.a. [[Endre Ady]], [[Mihály Babits]], [[Dezső Kosztolányi]]. La organizo kunlaboris ekde 1914 kun la [[Hungara Socialdemokrata Partio]]. Ĉe komenco de la 1-a mondmilito, lernantoj de la Rondo partoprenis en la {{J|kontraŭmilita movado}}, ili disvastigis siajn opiniojn en eldonaĵoj Galilejaj kajeroj (''Galilei füzetek''). Oni malpermesis la agadon de la Rondo Galilei en januaro de 1918 pro la kontraŭmilitisma agado, oni ekis kontraŭ la gvidantoj juĝprocesojn kaj juĝis ilin je plurjara prizono (Ilona Duczynska kaj Tivadar Sugár). En la oktobra burĝa revolucio de 1918, plimulto de la membroj de la organizo surprenis politikan rolon, agadon. En marto de 1919, la Rondo Galilei malfondiĝis, post malvenko de la [[Hungara Sovetrespubliko]], multaj elmigris. ==Rondo Galilei kaj Ido== Kaj por [[Esperanto]], kaj por [[Ido]] iĝis grava tereno de la varbado la Galilei-Rondo. Tie [[Albert Lantos]] ([[1892]]-[[1943]]), tiama medicin-studento aranĝis diskuton pri [[Ido]] en [[1911]], kaj tuj poste komencis kurson. [[István Bakonyi]] en marto varbis ankaŭ en laboristaj organizaĵoj, kaj en Galilei-Rondo oni komencis kurson ankaŭ por laboristoj. En [[1917]] estis nova kurso pri Ido ĉe la rondo. [[Idisto]]j konvinkis la estraron de la Rondo Galilei pri la avantaĝoj de Ido kontraŭ Esperanto, vane protestis la esperantistaj membroj de la rondo. La 8-an de novembro [[1918]] la rondo akceptis rezolucion, kiu estis kvazaŭ militdeklaro kontraŭ la [[esperantisto]]j: ,,Al Ĉiu! 1. Galilei-Rondo akceptas Ido Internacian help-lingvon en ĉiuspeca internacia kontakto. 2. Alvokas siajn membrojn, ke ili klopodu ellerni kiel eble plej frue Idon kaj uzu ĝin en siaj kontaktoj kun alilingvanoj. 3. Proponas al la enlandaj kaj eksterlandaj societoj, kiuj havas internaciajn kontaktojn, ke ili decidu same." Jene ĝi motivas sian rezolucion: ,,1. Pro la nacia ĵaluzo neniu el la naciaj lingvoj kapablas esti ekskluziva helplingvo. 2. La mortintaj lingvoj (greka, latina) ne estas oportunaj por tiu celo pro siaj komplikaj strukturoj kaj fremdaj etosoj. 3. Pro siaj maksimumaj internacieco, simpleco kaj logika strukturo Ido estas la plej taŭga por esti universala mondlingvo el inter la artefaritaj lingvoj (Volapuko, Novilatin, Idiom Neutral, Esperanto)." La 18-an de decembro [[1918]] en la ejo de Galilei-Rondo fondiĝis [[Ido-Federuro di Socialisti]] ([[IFS]]), kun la celo disvastigi Idon en la profesiaj [[sindikato]]j. Sekretariiĝis la 28-jara fabrika oficisto [[Andreo Erdős]]. Baldaŭ fondiĝis grupo de la societo en [[Újpest]], norda, industria antaŭurbo de [[Budapeŝto]]. Ĝia sekretario iĝis [[Sándor Hirschler]], 21-jara inĝenier-studento. Dum kelka tempo, IFS estis la ĉefa aganto de Ido-movado en Hungario, kun apogo de la rondo. == Membroj de Rondo Galilei (elekto) == {{ĉefartikolo|Elektitaj membroj de Rondo Galilei}} {{Div col|cols = 2}} * [[Emil Arató]] * [[Emil Böszörményi]] * [[László Dienes]] * [[Valéria Dienes]] * [[Ilona Duczyńska]] * [[Tibor Gergely]] * [[Pál Hajdu]] * [[Iréneusz Juvancz (1882)]] * [[Ottó Korvin]] * [[Miroslav Krleža]] * [[György Lukács]] * [[Károly Mannheim]] * [[Géza Petényi]] * [[Mátyás Rákosi]] * [[József Révai]] * [[Imre Sallai]] {{Div col end}} == Literaturo == * Kende Zsigmond: A Galilei Kör megalakulása (1974) == Vidu ankaŭ == * [[Rondo Petőfi]] {{Unua}} [[Kategorio:Rondo Galilei| ]] 2hx25rgqgihqjddxpoanlr6l126kmix 0 172736 9377843 8482760 2026-05-19T18:04:08Z Stefangrotz 91903 Informkesto 9377843 wikitext text/x-wiki {{Informkesto lingvo}} La '''tongaa''' lingvo estas [[bantua lingvaro|bantua]] lingvo kun ĉirkaŭ 200.000 parolantoj en [[Malavio]]. Ĝia simbolo laŭ [[ISO 639-3]] estas <code>tog</code>. Ekzistas aliaj lingvoj nomataj tonga lingvo en suda [[Afriko]]. La lingvo de [[Tongo]] estas la [[tongana lingvo]]. {{Projektoj}} {{Ĝermo|lingvo|Malavio}} {{Unua}} [[Kategorio:Lingvoj de Malavio]] [[Kategorio:Lingvoj laŭ alfabeto]] 205k0oc49wqx1n3b9eq2hp4i7xu9uzc 0 184450 9378082 8445317 2026-05-20T04:58:31Z Gliwi 110867 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Schmeheim.png]] → [[File:DEU Schmeheim COA.svg]] PNG → SVG 9378082 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |blazono = DEU Schmeheim COA.svg |zomo = 10 |situo-bildo = {{paĝonomo}} in HBN.png |federacia_lando = [[Turingio]] |distrikto = [[Distrikto Hildburghausen]] |komunumaro = [[Verwaltungsgemeinschaft Feldstein]] |alto = 420 |areo = 4,73 <!-- loĝantaro el metadatuma listo --> |poŝtkodo = 98530 |tel_antaŭkodo = 036846 |aŭtokodo = HBN |oficiala_kodo = 16 0 69 044 |adreso-komunumestraro = Mauerstr. 9<br />98660 Themar |retpaĝaro = [http://www.schmeheim.de/ www.schmeheim.de] |komunumestro = Reinhold Matern |komunumestro-partio = FFw }} '''Schmeheim''' estas komunumo en [[Germanio]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Hildburghausen]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Turingio]], kaj krome estas parto de komunumaro, do grupiĝo de pluraj najbaraj komunumoj por komuna plenumo de iuj administraj servoj, nomata ''[[Verwaltungsgemeinschaft Feldstein]]''. Fine de la jaro [[{{#time: Y|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Turingio||STATO}}}}]] la komunumo havis {{nombro|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Turingio|{{#property:p439}}}}}} loĝantojn. [[Dosiero:Schmeheim Alte Schule und Kirche.jpg|eta|maldekstra|300ra|<center>lokaj kirko kaj (antaŭ ĝi) la eksa lernejo]] {{Projektoj}} {{Distrikto Hildburghausen}} {{Ĝermo|Germanio}} [[Kategorio:Distrikto Hildburghausen]] [[Kategorio:Urboj de Turingio]] ba87nlp8u6f8u0hw65tvg6wlf0dmj3c 0 187044 9377681 9377214 2026-05-19T13:42:09Z Tirolischleioans 254019 /* Vidindaĵoj */ 9377681 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |urborajtoj = Urbo (''Stadt'') |blazono = DEU Weißenfels COA.svg |zomo = 10 |situo-bildo = dosiero:Weißenfels in BLK.svg |federacia_lando = [[Saksio-Anhalto]] |distrikto = [[Distrikto Burgenland]] |komunumaro = Weißenfelser Land |alto = 100 |areo = 24,74 |poŝtkodo = 06667 |poŝtkodo_malnova = 4850 |tel_antaŭkodo = 03443 |aŭtokodo = WSF |oficiala_kodo = 15084550 |adreso-komunumestraro = Markt 1 |retpaĝaro = [https://www.weissenfels.de/ www.weissenfels.de] |komunumestro = Manfred Rauner |komunumestro-titolo = Oberbürgermeister |komunumestro-partio = CDU }} '''Weißenfels''' {{prononco|'''Vajs'''nfels}} estas urbo en [[Germanio]]. Ĝis la [[30a de junio]] [[2007]] ĝi estis la administra centro de samnoma [[distrikto Weißenfels]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Saksujo-Anhalto]], kaj ekde tiam estas la plej granda urbo de pliampleksigita [[distrikto Burgenland]]. Fine de {{#time: F Y | {{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Saksio-Anhalto||STATO}}}} la urbo havis {{unuo|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Saksio-Anhalto|15084550}}}} loĝantojn sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². La teritorio havas komunan limon interalie kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. Weißenfels situas borde de la rivero [[Saale]]. Ĝi estis rezidejo de la dukoj de [[Saksio-Weißenfels]]. ==Historio== En 1664 fondiĝis la [[Aŭgusta Gimnazio (Weißenfels)|Aŭgusta Gimnazio]] kiu tre famiĝis. == Vidindaĵoj == * [[Eskortejo de Weißenfels]] * [[Heinrich-Schütz-Domo (Weißenfels)|Heinrich-Schütz-Domo]] * [[Kastelo Neu-Augustusburg]] * [[Monaĥinejo Sankta Klaro (Weißenfels)|Monaĥinejo Sankta Klaro]] (pereinta) * [[Ŝuista submajstro de Weißenfels]] * [[Tombeja kapelo de Weißenfels]] * [[Urba Palaco (Weißenfels)|Urba Palaco]] == Famuloj kun rilatoj al la urbo == * [[Alfred Ursinus]] * [[Adolf Müllner]] * [[Christian Weidling]], juristo * [[Fanny Tarnow]] * [[Heinrich von Bünau]], historiisto * [[Heinrich Schütz]] * [[Hugo Mairich]], inĝeniero * [[Jean-Baptiste Bessières]], marŝalo de la Imperio kaj duko de Istrio, mortis tie dumbatale (1813) * [[Louise von François]] * [[Novalis]] == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{de}} <br/> [[Dosiero:Novalis-haus small.jpg|maldekstra|eta|<center>domo de la verkisto [[Novalis]]]] [[Dosiero:Weissenfels Fuerstenhaus.jpg|eta|maldekstra|<center>la princa domo en strato ''Leipziger Straße 9'', fone (dekstre supre) la kastelo]] [[Dosiero:Weissenfels Luftbild.jpg|maldekstra|eta|<center>elaera bildo de la urbocentro]] {{Projektoj}} {{Distrikto Burgenland}} {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|Germanio}} [[Kategorio:Iamaj eksterdistriktaj urboj de Saksio-Anhalto]] [[kategorio:Weißenfels| ]] h5doerij2n5qlgdmz0ohu9mfmst172b 9377685 9377681 2026-05-19T13:45:13Z Tirolischleioans 254019 /* Eksteraj ligiloj */ 9377685 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |urborajtoj = Urbo (''Stadt'') |blazono = DEU Weißenfels COA.svg |zomo = 10 |situo-bildo = dosiero:Weißenfels in BLK.svg |federacia_lando = [[Saksio-Anhalto]] |distrikto = [[Distrikto Burgenland]] |komunumaro = Weißenfelser Land |alto = 100 |areo = 24,74 |poŝtkodo = 06667 |poŝtkodo_malnova = 4850 |tel_antaŭkodo = 03443 |aŭtokodo = WSF |oficiala_kodo = 15084550 |adreso-komunumestraro = Markt 1 |retpaĝaro = [https://www.weissenfels.de/ www.weissenfels.de] |komunumestro = Manfred Rauner |komunumestro-titolo = Oberbürgermeister |komunumestro-partio = CDU }} '''Weißenfels''' {{prononco|'''Vajs'''nfels}} estas urbo en [[Germanio]]. Ĝis la [[30a de junio]] [[2007]] ĝi estis la administra centro de samnoma [[distrikto Weißenfels]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Saksujo-Anhalto]], kaj ekde tiam estas la plej granda urbo de pliampleksigita [[distrikto Burgenland]]. Fine de {{#time: F Y | {{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Saksio-Anhalto||STATO}}}} la urbo havis {{unuo|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Saksio-Anhalto|15084550}}}} loĝantojn sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². La teritorio havas komunan limon interalie kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. Weißenfels situas borde de la rivero [[Saale]]. Ĝi estis rezidejo de la dukoj de [[Saksio-Weißenfels]]. ==Historio== En 1664 fondiĝis la [[Aŭgusta Gimnazio (Weißenfels)|Aŭgusta Gimnazio]] kiu tre famiĝis. == Vidindaĵoj == * [[Eskortejo de Weißenfels]] * [[Heinrich-Schütz-Domo (Weißenfels)|Heinrich-Schütz-Domo]] * [[Kastelo Neu-Augustusburg]] * [[Monaĥinejo Sankta Klaro (Weißenfels)|Monaĥinejo Sankta Klaro]] (pereinta) * [[Ŝuista submajstro de Weißenfels]] * [[Tombeja kapelo de Weißenfels]] * [[Urba Palaco (Weißenfels)|Urba Palaco]] == Famuloj kun rilatoj al la urbo == * [[Alfred Ursinus]] * [[Adolf Müllner]] * [[Christian Weidling]], juristo * [[Fanny Tarnow]] * [[Heinrich von Bünau]], historiisto * [[Heinrich Schütz]] * [[Hugo Mairich]], inĝeniero * [[Jean-Baptiste Bessières]], marŝalo de la Imperio kaj duko de Istrio, mortis tie dumbatale (1813) * [[Louise von François]] * [[Novalis]] == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{de}} <br/> [[Dosiero:Novalis-haus small.jpg|maldekstra|eta|<center>domo de la verkisto [[Novalis]]]] [[Dosiero:Weissenfels Fuerstenhaus.jpg|eta|maldekstra|<center>la Princa Domo]] [[Dosiero:Weissenfels Luftbild.jpg|maldekstra|eta|<center>elaera bildo de la urbocentro]] {{Projektoj}} {{Distrikto Burgenland}} {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|Germanio}} [[Kategorio:Iamaj eksterdistriktaj urboj de Saksio-Anhalto]] [[kategorio:Weißenfels| ]] ct80iq2vam7ujen3981e56x9l45yt2f 9377686 9377685 2026-05-19T13:45:50Z Tirolischleioans 254019 9377686 wikitext text/x-wiki {{Informkesto germania komunumo |urborajtoj = Urbo (''Stadt'') |blazono = DEU Weißenfels COA.svg |zomo = 10 |situo-bildo = dosiero:Weißenfels in BLK.svg |federacia_lando = [[Saksio-Anhalto]] |distrikto = [[Distrikto Burgenland]] |komunumaro = Weißenfelser Land |alto = 100 |areo = 24,74 |poŝtkodo = 06667 |poŝtkodo_malnova = 4850 |tel_antaŭkodo = 03443 |aŭtokodo = WSF |oficiala_kodo = 15084550 |adreso-komunumestraro = Markt 1 |retpaĝaro = [https://www.weissenfels.de/ www.weissenfels.de] |komunumestro = Manfred Rauner |komunumestro-titolo = Oberbürgermeister |komunumestro-partio = CDU }} '''Weißenfels''' {{prononco|'''Vajs'''nfels}} estas urbo en [[Germanio]]. Ĝis la [[30a de junio]] [[2007]] ĝi estis la administra centro de samnoma [[distrikto Weißenfels]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Saksujo-Anhalto]], kaj ekde tiam estas la plej granda urbo de pliampleksigita [[distrikto Burgenland]]. Fine de {{#time: F Y | {{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Saksio-Anhalto||STATO}}}} la urbo havis {{unuo|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Saksio-Anhalto|15084550}}}} loĝantojn sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². La teritorio havas komunan limon interalie kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. Weißenfels situas borde de la rivero [[Saale]]. Ĝi estis rezidejo de la dukoj de [[Saksio-Weißenfels]]. ==Historio== En 1664 fondiĝis la [[Aŭgusta Gimnazio (Weißenfels)|Aŭgusta Gimnazio]] kiu tre famiĝis. == Vidindaĵoj == * [[Eskortejo de Weißenfels]] * [[Heinrich-Schütz-Domo (Weißenfels)|Heinrich-Schütz-Domo]] * [[Kastelo Neu-Augustusburg]] * [[Monaĥinejo Sankta Klaro (Weißenfels)|Monaĥinejo Sankta Klaro]] (pereinta) * [[Ŝuista submajstro de Weißenfels]] * [[Tombeja kapelo de Weißenfels]] * [[Urba Palaco (Weißenfels)|Urba Palaco]] == Famuloj kun rilatoj al la urbo == * [[Alfred Ursinus]] * [[Adolf Müllner]] * [[Christian Weidling]], juristo * [[Fanny Tarnow]] * [[Heinrich von Bünau]], historiisto * [[Heinrich Schütz]] * [[Hugo Mairich]], inĝeniero * [[Jean-Baptiste Bessières]], marŝalo de la Imperio kaj duko de Istrio, mortis tie dumbatale (1813) * [[Louise von François]] * [[Novalis]] == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{de}} <br/> [[Dosiero:Weissenfels Fuerstenhaus.jpg|eta|maldekstra|<center>la Princa Domo]] [[Dosiero:Weissenfels Luftbild.jpg|maldekstra|eta|<center>elaera bildo de la urbocentro]] {{Projektoj}} {{Distrikto Burgenland}} {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|Germanio}} [[Kategorio:Iamaj eksterdistriktaj urboj de Saksio-Anhalto]] [[kategorio:Weißenfels| ]] jrfqdc5cmtfb5kciarkekl5pzfxls0l 0 188171 9377610 9002040 2026-05-19T12:24:17Z ThomasPusch 1869 9377610 wikitext text/x-wiki {{aliaj signifoj|Wörth am Main|Wörth an der Donau|Wörth}} {{Informkesto germania komunumo |urborajtoj = Urbo (''Stadt'') |blazono = Wappen Wörth am Rhein.png |zomo = 10 |situo-bildo = {{#property:P242}} |federacia_lando = [[Rejnlando-Palatinato]] |distrikto = [[Distrikto Germersheim]] |alto = 104 |areo = 131.64 |poŝtkodo = 76730–76744 |tel_antaŭkodo = 07271 (Wörth am Rhein), 07277 (Wörth-Büchelberg), 06340 (Wörth-Schaidt) |aŭtokodo = GER |oficiala_kodo = 07334501 |subdivido = 4 komunumopartoj (''Ortsbezirke'') |adreso-komunumestraro = Mozartstraße 2<br />76744 Wörth |retpaĝaro = [https://www.woerth.de/ www.woerth.de] |komunumestro = Steffen Weiß |komunumestro-partio = FWG }} '''Wörth am Rhein''' estas komunumo en [[Germanio]], situanta ĉe la orienta bordo de la rivero [[Rejno]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Germersheim]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Rejnlando-Palatinato]]. Fine de la jaro [[{{#time: Y|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Rejnlando-Palatinato||STATO}}}}]] la komunumo havis {{formatnum:{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Rejnlando-Palatinato|{{#property:p439}}}}}} loĝantojn. == Partneraj komunumoj == * [[Cany-Barville]] en [[Francio]] * [[Geltendorf]] * [[Drezdenko]] == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{de}}) {| |[[Dosiero:Wörth AltesRathaus1.JPG|eta|maldekstra|268ra|{{centre|la historia [[urbodomo]] de Wörth}}]] |[[Dosiero:Wörth-Büchelberg-02-Dorfbrunnenstr 34-gje.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|trabfaka dometo en la parto [[Büchelberg]] }}]] |} [[Dosiero:Wörth-Schaidt-St Leo-06-gje.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|la katolika kirko [[Leono la 9-a]] en la komunumoparto [[Schaidt]] }}]] {{Projektoj}} {{distrikto Germersheim}} {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|Germanio}} [[Kategorio:Distrikto Germersheim]] [[Kategorio:Urboj de Rejnlando-Palatinato]] sky3if8wlvmn8wtbk8oxd4tma5psvvs 9377612 9377610 2026-05-19T12:25:09Z ThomasPusch 1869 9377612 wikitext text/x-wiki {{aliaj signifoj|Wörth am Main|Wörth an der Donau|Wörth}} {{Informkesto germania komunumo |urborajtoj = Urbo (''Stadt'') |blazono = Wappen Wörth am Rhein.png |zomo = 10 |situo-bildo = {{#property:P242}} |federacia_lando = [[Rejnlando-Palatinato]] |distrikto = [[Distrikto Germersheim]] |alto = 104 |areo = 131.64 |poŝtkodo = 76730–76744 |tel_antaŭkodo = 07271 (Wörth am Rhein), 07277 (Wörth-Büchelberg), 06340 (Wörth-Schaidt) |aŭtokodo = GER |oficiala_kodo = 07334501 |subdivido = 4 komunumopartoj (''Ortsbezirke'') |adreso-komunumestraro = Mozartstraße 2<br />76744 Wörth |retpaĝaro = [https://www.woerth.de/ www.woerth.de] |komunumestro = Steffen Weiß |komunumestro-partio = FWG }} '''Wörth am Rhein''' estas komunumo en [[Germanio]], situanta ĉe la orienta bordo de la rivero [[Rejno]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Germersheim]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Rejnlando-Palatinato]]. Fine de la jaro [[{{#time: Y|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Rejnlando-Palatinato||STATO}}}}]] la komunumo havis {{formatnum:{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Rejnlando-Palatinato|{{#property:p439}}}}}} loĝantojn. == Partneraj komunumoj == * {{flago|Francio}} [[Cany-Barville]] en [[Francio]] * [[Geltendorf]] * {{flago|Pollando}} [[Drezdenko]] (ĝis 1946 germane ''Driesen'') en [[Lubuŝio]], [[Pollando]] == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{de}}) {| |[[Dosiero:Wörth AltesRathaus1.JPG|eta|maldekstra|268ra|{{centre|la historia [[urbodomo]] de Wörth}}]] |[[Dosiero:Wörth-Büchelberg-02-Dorfbrunnenstr 34-gje.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|trabfaka dometo en la parto [[Büchelberg]] }}]] |} [[Dosiero:Wörth-Schaidt-St Leo-06-gje.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|la katolika kirko [[Leono la 9-a]] en la komunumoparto [[Schaidt]] }}]] {{Projektoj}} {{distrikto Germersheim}} {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|Germanio}} [[Kategorio:Distrikto Germersheim]] [[Kategorio:Urboj de Rejnlando-Palatinato]] cgau2570nslpz58ljjoiho8ktdoi7fi 9377613 9377612 2026-05-19T12:26:06Z ThomasPusch 1869 9377613 wikitext text/x-wiki {{aliaj signifoj|Wörth am Main|Wörth an der Donau|Wörth}} {{Informkesto germania komunumo |urborajtoj = Urbo (''Stadt'') |blazono = Wappen Wörth am Rhein.png |zomo = 10 |situo-bildo = {{#property:P242}} |federacia_lando = [[Rejnlando-Palatinato]] |distrikto = [[Distrikto Germersheim]] |alto = 104 |areo = 131.64 |poŝtkodo = 76730–76744 |tel_antaŭkodo = 07271 (Wörth am Rhein), 07277 (Wörth-Büchelberg), 06340 (Wörth-Schaidt) |aŭtokodo = GER |oficiala_kodo = 07334501 |subdivido = 4 komunumopartoj (''Ortsbezirke'') |adreso-komunumestraro = Mozartstraße 2<br />76744 Wörth |retpaĝaro = [https://www.woerth.de/ www.woerth.de] |komunumestro = Steffen Weiß |komunumestro-partio = FWG }} '''Wörth am Rhein''' estas komunumo en [[Germanio]], situanta ĉe la orienta bordo de la rivero [[Rejno]]. Ĝi troviĝas en la [[distrikto Germersheim]] de la [[federacia lando (Germanio)|federacia lando]] [[Rejnlando-Palatinato]]. Fine de la jaro [[{{#time: Y|{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Rejnlando-Palatinato||STATO}}}}]] la komunumo havis {{formatnum:{{Metadatumoj pri nombroj de loĝantoj en Rejnlando-Palatinato|{{#property:p439}}}}}} loĝantojn. == Partneraj komunumoj == * {{flago|Francio}} [[Cany-Barville]] en [[Francio]] * {{flago|Germanio}} [[Geltendorf]] en [[Bavario]], [[Germanio]] * {{flago|Pollando}} [[Drezdenko]] (ĝis 1946 germane ''Driesen'') en [[Lubuŝio]], [[Pollando]] == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{de}}) {| |[[Dosiero:Wörth AltesRathaus1.JPG|eta|maldekstra|268ra|{{centre|la historia [[urbodomo]] de Wörth}}]] |[[Dosiero:Wörth-Büchelberg-02-Dorfbrunnenstr 34-gje.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|trabfaka dometo en la parto [[Büchelberg]] }}]] |} [[Dosiero:Wörth-Schaidt-St Leo-06-gje.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|la katolika kirko [[Leono la 9-a]] en la komunumoparto [[Schaidt]] }}]] {{Projektoj}} {{distrikto Germersheim}} {{Bibliotekoj}} {{Ĝermo|Germanio}} [[Kategorio:Distrikto Germersheim]] [[Kategorio:Urboj de Rejnlando-Palatinato]] f9xcnurzdn6rozt13lvv7ia4qewqfnv 0 194145 9377916 9302931 2026-05-19T19:31:59Z Sj1mor 12103 9377916 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo | nomo = Frederick Douglass | dosiero = Frederick Douglass (circa 1879).jpg | priskribo = Frederick Douglass ĉirkaŭ 1879 | grandeco de bildo = 240 | dato de naskiĝo = [[14-a de februaro]] [[1818]] | loko de naskiĝo = [[Talbot]], [[Maryland]] proksime al [[Hillsboro]] | dato de morto = [[20-a de februaro]] [[1895]] | loko de morto = [[Vaŝingtono]], [[Usono]] }} '''Frederick DOUGLASS''' (frEdrik dAglas) (la [[14-an de februaro]],<ref group="k">Lia preciza naskiĝtago neniam registriĝis, sed li elektis la 14-an de februaro por ĝin festi.</ref> [[1818]] – la [[20-an de februaro]], [[1895]]) estis nigrula [[Usono|usona]] [[Aboliciismo|aboliciisto]], [[redaktoro]], [[oratoro]], [[aŭtoro]], [[politikisto]] kaj [[reformisto]]. Nomata ''La saĝulo de [[Anacostia]]'' kaj ''La leono de Anacostia,'' Douglass siatempe estis unu el la plej elstaraj figuroj de [[Afrika-usona historio]], kaj unu el la plej influaj prelegistoj en usona historio. == Frua vivo == Frederick Augustus Washington Bailey, kiu poste konatiĝis per la nomo Frederick Douglass, naskiĝis kiel [[sklavo]] en graflando [[Talbot]], [[Maryland]] proksime al [[Hillsboro]]. Oni apartigis lin disde lia patrino, Harriet Bailey, kiam li ankoraŭ estis bebo. Ŝi mortis kiam Douglass estis ankoraŭ sepjara. La identeco de la patro de Douglass obskuras; Douglass originale diris, ke lia patro estas blankulo, eble lia mastro, kapitano [[Aaron Anthony]], sed poste diris ke li nenion scias pri la identeco de sia patro. Kiam Anthony mortis, Douglass estis donata al s-rino Lucretia Auld, edzino de kapitano [[Thomas Auld]]. S-rino Auld tiam sendis Douglass-on al [[Baltimore]] por servi la fraton de la kapitano, Hugh Auld. Kiam Douglass havis ĉirkaŭ dek du jarojn, la edzino de Hugh Auld, Sophia, kontraŭleĝe instruis al Douglass kelkajn literojn de la alfabeto. Post tiam, kiel detaliĝis en lia ''[[Rakonto de la Vivo de Frederick Douglass|Narrative of the Life of Frederick Douglass, an American Slave]]'' de 1845, Douglass sukcesis lerni legadon de blankhaŭtaj infanoj en la kvartalo en kiu li loĝis, kaj per observado de la skribaĵoj de viroj, kun kiuj li laboris. Douglass poste menciis la lecionojn ricevitajn de Sophia Auld en sia unua aboliciisma parolo. En 1833, Auld sendis lin labori por [[Edward Covey]], malriĉa bienisto konata kiel "sklav-rompisto," kie li regule estis vipata. En 1837 Douglass renkontis Anna Murray, liberan afrik-usonanon, en Baltimore, dum li ankoraŭ estis en sklaveco. Ili geedziĝis baldaŭ post kiam li sin liberigis; Douglass eskapis sklavecon la 3-an de septembro [[1838]] prenante vagonaron al [[Havre de Grace]] ([[Maryland]]) sin vestinte en uniformo de maristo kaj portante identigajn dokumentojn provizitajn de libera nigrohaŭta maristo. Transirinte la riveron [[Susquehanna]] per pramo ĉe Havre de Grace, Douglass plu veturis per vagonaro ĝis [[Wilmington]] (Delaware). De tie Douglass vojaĝis per vaporŝipo al "Quaker City" — [[Filadelfio (Pensilvanio)|Filadelfio]] (Pensilvanio), kie la kontraŭsklava movado sufiĉe fortis. Lia eskapo liberen iamfine kondukis lin ĝis [[Novjorko]]; la tuta vojaĝo daŭris malpli ol dudek kvar horojn. == Kariero == === Aboliciismaj agadoj === Douglass aniĝis al diversaj organizaĵoj en [[New Bedford]] ([[Masaĉuseco]]), inkluzive de nigrula preĝejo, kaj li regule frekventis aboliciismajn kunvenojn. Li abonis la semajnan revuon de [[William Lloyd Garrison]], ''[[The Liberator]]'', kaj en 1841, li aŭdis Garrison-on paroli ĉe la jara kunveno de la [[Bristol Anti-Slavery Society]]. Douglass estis inspirata fare de Garrison, kaj poste diris ke ”neniu vizaĝo nek formo iam impresis min per tiaj sentimentoj (la malamo sklavecon), kiel faris tiuj de William Lloyd Garrison”. Garrison simile impresiĝis je Douglass, kaj menciis lin en la ''Liberator''. Post kelkaj tagoj Douglass faris sian unuan parolon ĉe la jara kunveno de la [[Massachusetts Anti-Slavery Society]] en [[Nantucket, Massachusetts|Nantucket]]. Estinte tiam dudek-tri-jara, Douglass poste diris, ke liaj kruroj skuiĝadis. Li venkis sian nervozecon kaj faris elokventan parolon pri sia maltenera vivo kiel sklavo. En 1843, Douglass partoprenis en la projekto Cent Kunvenegoj de la [[American Anti-Slavery Society]], ses-monata veturo de kunven-haloj tra la oriento kaj mezokcidento de Usono. Li partoprenis la kunvenegon [[Seneca Falls Convention]], la naskiĝejon de la usona feminisma movado, kaj subskribis ties [[Declaration of Sentiments]]. Douglass poste fariĝis la eldonisto de serio de gazetoj: ''[[North Star (gazeto)|North Star]]'', ''[[Frederick Douglass Weekly]]'', ''Frederick Douglass' Paper'', ''Douglass' Monthly'' kaj ''New National Era''. La devizo de North Star estis: :”Rajto<ref group="k">La angla vorto ''right'' ambiguas en signifo interalie inter pravo, justo, kaj rajto.</ref> estas de nenia sekso — Vero estas de nenia koloro — Dio estas la patro de ni ĉiuj, kaj ni ĉiuj estas fratoj.” La laboro de Douglass tradaŭris la jarojn antaŭ kaj dum la [[Usona Enlanda Milito]]. Li estis konato de la radikala aboliciisto kapitano [[John Brown (aboliciisto)|John Brown]], sed ne aprobis la planon de Brown starti armitan sklav-ribelon. Tamen, Brown vizitis la hejmon de Douglass dum kelkaj tagoj nelonge antaŭ la incidento de [[Harpers Ferry (West Virginia)|Harpers Ferry]], en kiu Brown atakis la tiean federacian armilejon. Post la incidento, Douglass fuĝis poriome al [[Kanado]], timante ke oni eble lin arestos kiel kun-konspiranton. Douglass kredis ke la atako al federacia posedaĵo kolerigos la usonan publikon. Douglass iam poste dividis scenejon en Harpers Ferry kun [[Andrew Hunter]], la prokuroro, kiu sukcese konviktigis Brown-on. Douglass konsiliĝis kun prezidento [[Abraham Lincoln]] en 1863 pri la traktado de nigrulaj soldatoj, kaj kun prezidento [[Andrew Johnson]] teme de nigrula voĉdonrajto. Liaj fruaj kunlaborantoj estis la blankulaj aboliciistoj [[William Lloyd Garrison]] kaj [[Wendell Phillips]]. En la fruaj 1850-aj jaroj, tamen, Douglass apartiĝis disde la [[William Lloyd Garrison|Garrison-istoj]] pri la demando de la [[usona konstitucio]]. Douglass havis kvin infanojn; du el kiuj, Charles kaj Rossetta, helpis produkti liajn gazetojn. Li estis ordenita pastro de la [[African Methodist Episcopal Church]]. === Aŭtobiografio === La plej bone konata verko de Douglass estas lia aŭtobiografio, ''[[Rakonto de la Vivo de Frederick Douglass|Narrative of the Life of Frederick Douglass, an American Slave]]'' (Rakonto de la Vivo de Frederick Douglass, usona sklavo), eldonita en 1845. Kritikantoj ofte atakis la libron kiel neaŭtentikan, ne kredante, ke nigrulo eble povus verki tiel elokventan literaturaĵon. La libro tuj furoris kaj ricevis pozitivajn kritikistajn recenzojn. Dum la unuaj tri jaroj post ĝia eldoniĝo oni ĝin represis naŭ fojojn kun 10 000 venditaj ekzempleroj en Usono; oni ankaŭ ĝin tradukis en la lingvojn [[franca lingvo|franca]] kaj [[nederlanda lingvo|nederlanda]]. La sukceso de la libro havis bedaŭrindan flankefikon: Liaj amikoj kaj mentoroj timis, ke la famiĝo allogus la atenton de lia eksposedanto, Hugh Auld, kiu povus provi reakiri sian ”propraĵon”. Ili kuraĝigis lin vojaĝi en [[Irlando]], kiel pasintece jam faris multaj aliaj ekssklavoj. Li ekvelis sur la ''Cambria'' por [[Liverpool]] la 16-an de aŭgusto 1845, kaj alvenis Irlandon kiam la [[Irlanda Terpommalsato]] estis ekkomenciĝanta.<!-- ŝajne ne en commons: Frederick Douglass mural, Belfast.jpg|[[Mural]] montranta Frederick Douglass en [[Belfast]], [[Norda Irlando]]--> Douglass pasigis du jarojn en Granda Britio kaj [[Irlando]] kaj faris kelkajn prelegojn, ĉefe en [[Protestanto|protestantaj]] preĝejoj. Li komentis, ke tie oni traktis lin ne ''kiel koloron, sed kiel viron.'' Li renkontis kaj amikiĝis kun la irlanda naciisto [[Daniel O'Connell]]. Kiam Douglass vizitis [[Skotlando]]n, la anoj de la ''[[Free Church of Scotland]]'' (Libera eklezio de Skotlando), kiujn li estis kritikinta pro tio, ke ili ricevis monon de usonaj sklav-posedantoj, manifestaciis kontraŭ li per portafiŝoj<!--en:placards-->, kun la teksto ''”Send back the [[nigger]]”'' (pli-malpli 'Resendu la negraĉon'). Douglass povis leĝe regajni sian liberecon, kiam britaj samideanoj pagis la sklavposedanton, al kiu li tiam ankoraŭ laŭleĝe apartenis. === Antaŭ la enlanda milito === En 1851, Douglass unuigis la ''North Star'' kun la ''[[Liberty Party Paper]]'' (Gazeto de la Liberala Partio) de [[Gerrit Smith|Gerrit Smith's]] formante la ''[[Frederick Douglass' Paper]]'' (Gazeto de Frederick Douglass), kiu eldoniĝadis ĝis 1860. Douglass konsentiĝis kun [[Gerrit Smith|Smith]] kaj [[Lysander Spooner]], ke la [[Konstitucio de Usono]] estas kontraŭsklavisma dokumento, renversante sian antaŭan opinion, ke ĝi estas porsklavisma, vidpunkto kiun li dividis kun [[William Lloyd Garrison]]. Garrison jam publike manifestis sian opinion pri la Konstitucio bruligante de ĝi ekzemplerojn. La opiniŝanĝo de Douglass estis unu el la plej rimarkindaj okazaĵoj en sĥismo kiu malfermiĝis en la aboliciista movado post la eldono de la libro de Spooner ''[[The Unconstitutionality of Slavery]]'' (La kontraŭkonstitucieco de sklavismo) en 1846. Tiu opiniŝanĝo, aldone al aliaj politikaj diferencoj, faris fendon inter Douglass kaj Garrison. Douglass plu kolerigis Garrison-on dirante, ke oni povus kaj devus uzi la Konstitucion kiel instrumento en la kontraŭsklavisma batalo. Per tio, Douglass komencis fari sian sendependecon disde la Garrisonistoj. Al Garrison la ''North Star'' aspektis rivala al la ''[[National Anti-Slavery Standard]]'' kaj al la ''[[Anti-slavery Bugle]]'' de [[Marius Robinson]] . En marto 1860, Annie, la plej juna filino de Douglass, mortis en [[Rochester (Novjorkio)]], dum li estis ankoraŭ en [[Anglio]]. Douglass revenis de Anglio la sekvantan monaton, veturante per [[Kanado]] por eviti malkovriĝon. Jam komence de la [[Usona enlanda milito|Enlanda Milito]], Douglass estis unu el la plej famaj nigruloj en la lando, konata pro siaj oratoraĵoj pri la kondiĉo de la nigra raso, kaj aliaj disput-temoj kiaj la rajtoj de la virino. === Morto de Lincoln === Ĉe la funebra solenaĵo por Abraham Lincoln, Douglass estis sidanta en la aŭdantaro dum iu elstara advokato faris oracion. La laŭdado ne tiel sukcesis kiel esperis iuj en la aŭdantaro. Oni spronis la malvoleman Douglass-on ke li sin starigu kaj parolu. Komence pro respekto al la parolanto li rifuzis, sed iamfine cedis al la premo kaj sen ia ajn prepariĝo li faris mirindan oracion al la Presidento pro kio li ricevis multan respekton. La homamaso, energiita de lia parolo, starante lin aplaŭdis. Atestanto poste diris: ''Mi jam aŭdis [[Henry Clay|Clay]] kaj multajn mirindajn virojn paroli, sed neniam mi jam aŭdis parolon tiel imponan kiel tiun.'' Dum tio estas anekdota, tamen ĝenerale akceptita fakto estas tio, ke la vidvino de Lincoln donacis al Douglass la marŝbastonon plej ŝatatan de Lincoln, kiu ankoraŭ ĝis hodiaŭ loĝas ĉe Cedar Lodge. Tio estas atestaĵo kaj al la sukceso de la laŭdo de Douglass por Lincoln, kaj al la efiko kaj influo de lia potenca oratorado. === Epoko de rekonstruado === [[Dosiero:Frederick Douglass House.jpg|eta|upright=1.3|Domo de Douglass en [[Vaŝintono]]]] Post la Enlanda Milito, Douglass tenis kelkajn gravajn politikajn postenojn. Li servis kiel prezidanto de [[Freedman's Savings Bank]] de la epoko Rekonstruado; kiel marŝalo de la [[Washington|Distrikto Kolumbio]]; kiel "minister-resident" kaj "[[consul-general]]" al la Respubliko [[Haitio]] (1889–1891); kaj kiel [[chargé d'affaires]] por [[Saint Domingue]]. Post du jaroj li sin eksigis el sia ambasadoreco pro malkonsentoj kun la agadlinio de la usona registaro. En 1872 li transloĝiĝis al [[Washington]], post kiam forbrulis lia domo en South Avenue en [[Rochester (Novjorkio)|Rochester]] (Novjorkio) — oni suspektis krimbruligon. Ankaŭ perdita estis kompleta ekzemplero de ''The North Star''. En 1868, Douglass subtenis la kampanjon de [[Ulysses S. Grant]] elektiĝi prezidento de Usono. La ''Klan Act'' kaj la ''Enforcement Act'' estis subskribitaj leĝige de prezidento Grant. Grant energie uzis tiujn leĝojn. Li interrompis la rajton [[habeas corpus]] en [[Suda Karolino]] kaj sendis soldatojn tien kaj en aliajn ŝtatojn; sub lia estrado oni faris pi ol 5&nbsp;000 arestojn, kaj la [[Ku-Kluks-Klano]] suferis gravan baton. La energia diligento de Grant disrompi la ''Klanon'' faris lin nepopulara inter multaj blankuloj, sed Frederick Douglass lin laŭdis. Kolego de Douglass skribis al Grant, ke afrik-usonanoj ĉiam alte taksos dankeman memoron de lia nomo, famo kaj bonegaj servoj. En 1872, li iĝis la unua afrik-usonano kiun oni kandidatigis por [[Vicprezidento de Usono]]; oni lin kandidatigis la kunkandidato de [[Victoria Woodhull]] por la ''[[Equal Rights Party]]'' (Partio por egalaj rajtoj) sen lia scio. Dum la kampanjo, li nek kampanjis, nek eĉ agnoskis ke li estas kandidatigita. Douglass parolis ĉe multaj lernejoj tra la lando dum la Rekonstruad-erao, inklude de [[Bates College]] en [[Lewiston, Maine]] en 1873. == Posta vivo == En 1877, Frederick Douglass aĉetis sian lastan hejmon en [[Washington D.C.]], borde de la rivero [[Anacostia]]. Li nomis ĝin ''[[Frederick Douglass National Historic Site|Cedar Hill]]'' (ankaŭ literumita ''CedarHill''). Li pligrandigis la domon de 14 al 21 ĉambrojn kaj aldonis telerkameron. Jaron poste, Douglass plivastigis la propraĵon al 15 akreojn (61 000 m²), per la aĉeto de apudaj terpecoj. La hejmo nun estas la situo de la [[Frederick Douglass National Historic Site]]. [[Dosiero:Frederick Douglass.jpg|maldekstra|eta|Frederick Douglass]] Post la senreviĝoj de [[Rekonstruado]], multaj afrik-usonanoj nomitaj [[Exoduster]]-oj (~eksteropovuloj) transloĝiĝis al [[Kansaso]] por establi tutnigrulajn urbetojn. Douglass paroladis kontraŭ la movado, urĝante al nigruloj, ke ili trae eltenadu. Lin kondamnis kaj malhurais nigrulaj aŭdantaroj. En 1877, Douglass estis nomumita [[United States Marshal]]. En 1881, li estis nomumita [[Recorder of Deeds]] por la [[Washington, D.C.|District of Columbia]]. Lia edzino, [[Anna Murray Douglas]], mortis en 1882, kio metis lin en depriman staton. Lia kunlaboro kun la aktivistino [[Ida B. Wells]] reportis celon en lian vivon. En 1884, Douglass edziĝis al [[Helen Pitts]], blankula feministo de [[Honeoye, New York]]. Pitts estis la filino de [[Gideon Pitts, Jr]]., aboliciista kolego kaj amiko de Douglass. Arbiturientino de [[Mount Holyoke College]] (tiame nomita ''Mount Holyoke Female Seminary''), Pitts jam antaŭe laboris por radikala feminista eldonaĵo nomita ''Alpha'' dum li loĝis en [[Washington, D.C.]] Frederick kaj Helen Pitts Douglass alfrontis ŝtormon da disputado rezulte de sia geedziĝo, pro tio ke ŝi estis blankulino kaj preskaŭ 20 jarojn pli juna ol li. Ambaŭ familioj sin repuŝis; la ŝia ĉesis kun ŝi paroli, la lia vundiĝis, ĉar ili sentis lian geedzigon kiel malagnoskon de sia patrino. Sed la individualisma feministo [[Elizabeth Cady Stanton]] gratulis la duopon.<ref name="winningthevote">[http://winningthevote.org/FDouglass.html Frederick Douglas biography] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060211042543/http://winningthevote.org/FDouglass.html |date=2006-02-11 }} ĉe winningthevote.org. Kontroldato October 3, 2006.</ref> La nova duopo vojaĝis al [[Anglio]], [[Francio]], [[Italio]], [[Egyptio]] and [[Grekio]] de 1886 ĝis 1887. Maljuniĝinte, Douglass klopodis konstati sian naskiĝotagon. Laŭ lia propra kalkulo li naskiĝis en la februaro de 1816, sed historiistoj estas trovintaj registraĵon menciantan lian naskiĝon en februaro 1818. Li parolis por [[Irish Home Rule]] kaj pri la klopodoj de [[Charles Stewart Parnell]]. Li faris mallongan viziton al [[Irlando]] en 1886. En 1892 la registaro de Haitio komisiis Douglass-on kiel sian komisiaton al la [[World's Columbian Exposition]] en [[Ĉikago]]. === Morto === La [[20-an de februaro]], [[1895]], Douglass partoprenis kunvenon de la [[National Council of Women]] en [[Vaŝingtono]]. Dum tiu kunveno, oni lin kondukis al la podio, kaj al li staran aplaŭdon donis la aŭdantaro. Reveninte hejmen, Frederick Douglass baldaŭ mortis de koratako aŭ ikto en sia adoptita hejmurbo Vaŝingtono, D.C. Li ripozas enterigita en [[Mount Hope Cemetery]] en [[Roĉestro (Nov-Jorkio)]]. == Verkoj de Douglass == * ''[[A Narrative of the Life of Frederick Douglass, an American Slave]]'' (1845) * "The Heroic Slave." ''Autographs for Freedom''. Ed. Julia Griffiths Boston: Jewett and Company, 1853. 174-239. * ''[[My Bondage and My Freedom]]'' (1855) * ''Life and Times of Frederick Douglass'' (1892) * Douglass ankaŭ redaktis la aboliciisman gazeton ''The North Star'' de 1847 ĝis 1851; ''The North Star'' unuiĝis kun alia gazeto kaj fariĝis ''Frederick Douglass’ Paper''. == Famaj citaĵoj == :''Vidu ankaŭ [[wikiquote:eo:Fredrick Douglass|Fredrick Douglass]] en Vikicitaro'' "Mi estas [[Respublikana Partio (Usono)|respublikano]], nigrula, ĝisosta respublikano, kaj mi neniam celas aniĝi al iu ajn alia partio ol la partio de libereco kaj progreso."[http://www.bartleby.com/73/1599.html] "Kiuj pretendas esti por libereco sed tamen malaprobas agitadon, tiuj estas homoj kiuj deziras rikoltaĵon sen plugi la teron, ili volas pluvon sen tondro kaj fulmo. Ili volas la oceanon sen la tumulto de multa akvo." "Por fari kontentan sklavon necesas fari senpensan sklavon. Necesas obskuri la moralan kaj mensan vidon kaj, kiel eble, neniigi la povon racii." "Mi asertas plej malhezite, ke la religio de la Sudo estas nura kovrilo por la plej hororaj krimoj — pravigilo de la plej ŝoka barbarismo, sanktigilo de la plej hidaj trompoj, kaj malluma ŝirmejo sub kiu trovas protekton la plej malhelaj, plej putraj, plej naŭzaj, kaj plej inferaj faroj de sklavposedantoj." "Sen luktado, ne ekzista progreso." "<nowiki>[</nowiki>[[Abraham Lincoln]] estas] la unua grandulo kiun kiu mi kunparolis en Usono kiu neniafoje memorigis min pri la malsameco inter si kaj mi, pri la malsameco de koloro."<ref>''Life and Times of Frederick Douglass,'' fare de Frederick Douglass, 1895</ref> == Fikcio == * Frederick Douglass estas grava rolulo en la [[alternativa historio|alternativ]]-[[historia romano]] ''[[How Few Remain]]'' fare de [[Harry Turtledove]]. * En "[[mokumento|mokumenta]]" filmo de 2004 [[C.S.A.: The Confederate States of America]], Douglass troviĝas en la filmo post kiam la [[Confederate States of America|Konfederacio]] gajnas la [[American Civil War|Enlandan militon]]. == Plua legado == Verkoj en la angla. '''Akademiaj studaĵoj''' * [[Philip Foner|Foner, Philip Sheldon]]. ''The Life and Writings of Frederick Douglass''. New York: International Publishers, 1950. * Huggins, Nathan Irvin, and Oscar Handlin. ''Slave and Citizen: The Life of Frederick Douglass.'' Library of American Biography. Boston: Little, Brown, 1980. ISBN * Lampe, Gregory P. ''Frederick Douglass: Freedom's Voice,.'' Rhetoric and Public Affairs Series. East Lansing: Michigan State University Press, 1998. ISBN X (alk. paper) ISBN (pbk. alk. paper) (pri lia oratorado) * Levine, Robert S. ''Martin Delany, Frederick Douglass, and the Politics of Representative Identity.'' Chapel Hill: University of North Carolina Press, 1997. ISBN (alk. paper). ISBN (pbk.: alk. paper) (kultura historio) * McFeely, William S. ''Frederick Douglass.'' New York: Norton, 1991. ISBN * Quarles, Benjamin. ''Frederick Douglass.'' Washington: Associated Publishers, 1948. * Wesley, Charles H., ''The History of Alpha Phi Alpha, A Development in College Life'', Chicago, Foundation Publishers, 1981. '''Por junaj legantoj''' * Miller, William. ''Frederick Douglass: The Last Day of Slavery''. Illus. fare de Cedric Lucas. Lee & Low Books, 1995. ISBN. * Weidt, Maryann N. ''Voice of Freedom: a Story about Frederick Douglass.'' Ilus. fare de Jeni Reeves. Lerner Publications, 2001. ISBN. '''Eldonoj de la verkoj de Douglass''' * Douglass, Frederick. ''Narrative of the Life of Frederick Douglass: Authoritative Text, Contexts, Criticism.'' 1845. Eds. William L Andrews kaj William S McFeely. Norton-kritika eldono. New York: W.W. Norton & Co, 1996. ISBN (pbk.) * Douglass, Frederick. ''Autobiographies.'' Notes by [[Henry Louis Gates, Jr]]. The Library of America; 68. New York: Library of America, 1994. ISBN (alk. paper) * Douglass, Frederick. ''Frederick Douglass: Selected Speeches and Writings.'' Ed fare de Philip Sheldon Foner, kaj Yuval Taylor. The Library of Black America. 1st ed. Chicago: Lawrence Hill Books, 1999. ISBN (cloth), ISBN (pbk.) '''Dokumentaj filmoj''' * ''Frederick Douglass and the White Negro'' [videorecording] / produced by Camel Productions por TG4, Irish Film Board, BCI 2008 * ''Frederick Douglass'' [videorecording] / produced by Greystone Communications, Inc. por A&E Network ; executive producers, Craig Haffner kaj Donna E. Lusitana.; 1997 * ''Frederick Douglass: when the lion wrote history'' [videorecording] / [[Kunproduktado (amaskomunikiloj)|kunprodukto]] de ROJA Productions kaj WETA-TV ; produktis kaj reĝisoris Orlando Bagwell ; rakontadon verkis Steve Fayer.; 1994 * ''Frederick Douglass, abolitionist editor'' [videorecording] / produkto de Schlessinger Video Productions, fako de Library Video Company ; produktis kaj reĝisoris Rhonda Fabian, Jerry Baber ; skript, Amy A. Tiehel * ''Race to freedom'' [vidregistraĵo] : historio de la sutera fervojo / produktaĵo de Atlantis Films Limited kunlabore kun United Image Entertainment; produktita kunlabore kun Family Channel (US), Black Entertainment Television and CTV Television Network, Ltd. ; produktita kun la partoprenado de Telefilm Canada, Ontario Film Development Corporation kaj kun la helpo de Rogers Telefund ; distribuita fare de Xenon Pictures ; executive produktistoj, Seaton McLean, Tim Reid ; co-executive produktistoj, Peter Sussman, Anne Marie La Traverse ; supervising produktisto, Mary Kahn ; produktistoj, Daphne Ballon, Brian Parker ; reĝisoris Don McBrearty ; teledramo fare de Diana Braithwaite, Nancy Trites Botkin, Peter Mohan. Publisher Santa Monica, CA : Xenon Pictures, Inc., 2001. Tim Reid kiel Frederick Douglass.<!-- ne eblas vidi ion ajn en la sekva listo: neniu artikolo ekzistas! == Ankaŭ vidu == * [[Listo de Afrikusonaj aboliciistoj]] * [[Sklavo-rakonto]] * [[Afrikusona literaturo]] * [[Sinfaritaj viroj (Frederick Douglass)]] * [[The Columbian Orator]] --> == Komentoj == <references group="k" /> == Fontoj == * Partoj de ĉi artikolo baziĝas sur enkonduko fare de Houston A. Baker, Jr., al la eldono en 1986 ĉe Penguin de ''Narrative of the Life of Frederick Douglass.'' {{referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} '''Verkoj de Douglass per la reto''' <!--* {{gutenberg author| id=Frederick+Douglass | name=Frederick Douglass}}--> * [http://www.blogcharm.com/geekygirllit/ Ampleksa resumo, analizo, kaj gravaj citaĵoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060616012214/http://www.blogcharm.com/geekygirllit/ |date=2006-06-16 }} el "Narrative of the Life of Frederick Douglass" * [http://onlinebooks.library.upenn.edu/webbin/book/lookupname?key=Douglass%2c%20Frederick%2c%201818%2d1895 Online Books Page] (University of Pennsylvania) * [http://www.gutenberg.net/etext/23 ''Narrative of the Life of Frederick Douglass''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080907020703/http://gutenberg.net/etext/23 |date=2008-09-07 }} ĉe Project Gutenberg. * Audio book of [http://www.freeaudio.org/ ''The Narrative of the Life of Frederick Douglass''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20030726044205/http://www.freeaudio.org/ |date=2003-07-26 }} ĉe FreeAudio.org. * [http://docsouth.unc.edu/neh/douglass1853/menu.html ''The Heroic Slave''] ĉe la retejo de ''Documenting the American South''. * ''[http://www.gutenberg.net/etext/202 My Bondage and My Freedom ] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20081012163626/http://www.gutenberg.net/etext/202 |date=2008-10-12 }}'' ĉe Project Gutenberg. * [http://www.gutenberg.net/etext/99 Kolektitaj artikoloj de Frederick Douglass, sklavo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20041014012218/http://www.gutenberg.net/etext/99 |date=2004-10-14 }} (Project Gutenberg) * [http://www.pbs.org/wgbh/aia/part4/4h2927t.html Parolo je la Kvara de Julio] * [http://thelouvertureproject.org/wiki/index.php?title=Main_Page The Louverture Project] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060822053955/http://www.thelouvertureproject.org/wiki/index.php?title=Main_Page |date=2006-08-22 }}: [http://thelouvertureproject.org/wiki/index.php?title=Frederick_Douglass_lecture_on_Haiti_%281893%29 Frederick Douglass prelego pri Haiti]{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Farita ĉe la Mondfoiro en Ĉikago, januaro 1893. '''Biografia informo''' * [http://memory.loc.gov/ammem/doughtml/doughome.html Frederick Douglass] (American Memory, [[Library of Congress]]) Includas temposkemon. * [http://www,camelproductions.net Frederick Douglass and the White Negro] (Camel Productions,TG4, Irish Film Board, BCI) * [http://www.math.buffalo.edu/~sww/0history/hwny-douglass-family.html Temposkemo pri Frederick Douglass kaj familio] * [http://www.iupui.edu/~douglass/FD_Timeline.htm Frederick Douglas Temposkemo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080213025541/http://www.iupui.edu/~douglass/FD_Timeline.htm |date=2008-02-13 }} * [http://www.history.rochester.edu/class/douglass/home.html Legu pli pri Frederick Douglass] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120211125917/http://www.history.rochester.edu/class/douglass/home.html |date=2012-02-11 }} * [http://www.nps.gov/frdo/fdlife.htm Frederick Douglass NHS - Vivo de Douglass] * [http://www.nps.gov/frdo/cedar.htm Frederick Douglass retejo de NHS - Cedar Hill] [[National Park Service]] * [http://winningthevote.org/FDouglass.html Frederick Douglass] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060211042543/http://winningthevote.org/FDouglass.html |date=2006-02-11 }} Western New York Suffragists * [http://www.mrlincolnandfreedom.org/inside.asp?ID=69&subjectID=4 Mr. Lincoln kaj Freedom: Frederick Douglass] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160303233101/http://www.mrlincolnandfreedom.org/inside.asp?ID=69&subjectID=4 |date=2016-03-03 }} * [http://www.mrlincolnswhitehouse.org/inside.asp?ID=38&subjectID=2 Mr. Lincoln's White House: Frederick Douglass] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060927043954/http://www.mrlincolnswhitehouse.org/inside.asp?ID=38&subjectID=2 |date=2006-09-27 }} '''Memoraĵoj por Frederick Douglass''' * [http://www.cicotello.com/Pictures%20and%20Information/USA/National%20Parks/Frederick%20Douglass%20National%20Historical%20Site/Federick%20Douglass%20National%20Historic%20Site.htm Frederick Douglas National Historic Site - The Growlery, Views from Cedar Hill, Information Center] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070927203301/http://www.cicotello.com/Pictures%20and%20Information/USA/National%20Parks/Frederick%20Douglass%20National%20Historical%20Site/Federick%20Douglass%20National%20Historic%20Site.htm |date=2007-09-27 }} * [http://www.culturaltourismdc.org/info-url3948/info-url_show.htm?doc_id=204666&attrib_id=7976 Cultural Tourism DC - African American Heritage Trail] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20051201140436/http://www.culturaltourismdc.org/info-url3948/info-url_show.htm?doc_id=204666&attrib_id=7976 |date=2005-12-01 }} * [http://www.fdgardens.org/ Frederick Douglass Gardens at Cedar Hill] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080306234808/http://www.fdgardens.org/ |date=2008-03-06 }} Frederick Douglass Gardens development & maintenance organization * [http://www.gilderlehrman.org/historians/fellowship2.html The Frederick Douglass Prize] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20051027073756/http://www.gilderlehrman.org/historians/fellowship2.html |date=2005-10-27 }} A national book prize sponsored by The Gilder Lehrman Institute of American History and The Gilder Lehrman Center for the Study of Slavery, Resistance and Abolition {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Douglass, Frederick}} [[Kategorio:Afrik-usonanoj]] [[Kategorio:Usonaj sklavoj]] [[Kategorio:Kontraŭsklavistoj]] <!-- La kategorion "Afrikusonanoj" mi ĵus mem kreis, sed ĉiuj subaj kategorioj ne ekzistas kaj tial ne sencas mencio --Th. Pusch 2017-1-24 [[Kategorio:Afrikusonaj verkistoj|Douglass, Frederick]] [[Kategorio:Afrikusonaj rajto-aktivistoj|Douglass, Frederick]] [[Kategorio:Usonaj aboliciistoj|Douglass, Frederick]] [[Kategorio:Kandidatoj por la vicprezidentco de Usono|Douglass, Frederick]] [[Kategorio:Usonaj aŭtodidaktoj|Douglass, Frederick]] [[Kategorio:Usonaj Metodistoj|Douglass, Frederick]] [[Kategorio:Retoroj|Douglass, Frederick]] [[Kategorio:Fratoj de Alpha Phi Alpha|Douglass, Frederick]] [[Kategorio:Homoj el Rochester, New York|Douglass, Frederick]] [[Kategorio:Homoj el Baltimore|Douglass, Frederick]] [[Kategorio:Homoj el Marilando|Douglass, Frederick]] [[Kategorio:Talbot County, Maryland|Douglass, Frederick]] [[Kategorio:Mortoj de kardiovaskula malsano|Douglass, Frederick]] --> somn8q7vv42xov2ftftw9grfvjb1jeq 9377918 9377916 2026-05-19T19:33:04Z Sj1mor 12103 9377918 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Frederick DOUGLASS''' (frEdrik dAglas) (la [[14-an de februaro]],<ref group="k">Lia preciza naskiĝtago neniam registriĝis, sed li elektis la 14-an de februaro por ĝin festi.</ref> [[1818]] – la [[20-an de februaro]], [[1895]]) estis nigrula [[Usono|usona]] [[Aboliciismo|aboliciisto]], [[redaktoro]], [[oratoro]], [[aŭtoro]], [[politikisto]] kaj [[reformisto]]. Nomata ''La saĝulo de [[Anacostia]]'' kaj ''La leono de Anacostia,'' Douglass siatempe estis unu el la plej elstaraj figuroj de [[Afrika-usona historio]], kaj unu el la plej influaj prelegistoj en usona historio. == Frua vivo == Frederick Augustus Washington Bailey, kiu poste konatiĝis per la nomo Frederick Douglass, naskiĝis kiel [[sklavo]] en graflando [[Talbot]], [[Maryland]] proksime al [[Hillsboro]]. Oni apartigis lin disde lia patrino, Harriet Bailey, kiam li ankoraŭ estis bebo. Ŝi mortis kiam Douglass estis ankoraŭ sepjara. La identeco de la patro de Douglass obskuras; Douglass originale diris, ke lia patro estas blankulo, eble lia mastro, kapitano [[Aaron Anthony]], sed poste diris ke li nenion scias pri la identeco de sia patro. Kiam Anthony mortis, Douglass estis donata al s-rino Lucretia Auld, edzino de kapitano [[Thomas Auld]]. S-rino Auld tiam sendis Douglass-on al [[Baltimore]] por servi la fraton de la kapitano, Hugh Auld. Kiam Douglass havis ĉirkaŭ dek du jarojn, la edzino de Hugh Auld, Sophia, kontraŭleĝe instruis al Douglass kelkajn literojn de la alfabeto. Post tiam, kiel detaliĝis en lia ''[[Rakonto de la Vivo de Frederick Douglass|Narrative of the Life of Frederick Douglass, an American Slave]]'' de 1845, Douglass sukcesis lerni legadon de blankhaŭtaj infanoj en la kvartalo en kiu li loĝis, kaj per observado de la skribaĵoj de viroj, kun kiuj li laboris. Douglass poste menciis la lecionojn ricevitajn de Sophia Auld en sia unua aboliciisma parolo. En 1833, Auld sendis lin labori por [[Edward Covey]], malriĉa bienisto konata kiel "sklav-rompisto," kie li regule estis vipata. En 1837 Douglass renkontis Anna Murray, liberan afrik-usonanon, en Baltimore, dum li ankoraŭ estis en sklaveco. Ili geedziĝis baldaŭ post kiam li sin liberigis; Douglass eskapis sklavecon la 3-an de septembro [[1838]] prenante vagonaron al [[Havre de Grace]] ([[Maryland]]) sin vestinte en uniformo de maristo kaj portante identigajn dokumentojn provizitajn de libera nigrohaŭta maristo. Transirinte la riveron [[Susquehanna]] per pramo ĉe Havre de Grace, Douglass plu veturis per vagonaro ĝis [[Wilmington]] (Delaware). De tie Douglass vojaĝis per vaporŝipo al "Quaker City" — [[Filadelfio (Pensilvanio)|Filadelfio]] (Pensilvanio), kie la kontraŭsklava movado sufiĉe fortis. Lia eskapo liberen iamfine kondukis lin ĝis [[Novjorko]]; la tuta vojaĝo daŭris malpli ol dudek kvar horojn. == Kariero == === Aboliciismaj agadoj === Douglass aniĝis al diversaj organizaĵoj en [[New Bedford]] ([[Masaĉuseco]]), inkluzive de nigrula preĝejo, kaj li regule frekventis aboliciismajn kunvenojn. Li abonis la semajnan revuon de [[William Lloyd Garrison]], ''[[The Liberator]]'', kaj en 1841, li aŭdis Garrison-on paroli ĉe la jara kunveno de la [[Bristol Anti-Slavery Society]]. Douglass estis inspirata fare de Garrison, kaj poste diris ke ”neniu vizaĝo nek formo iam impresis min per tiaj sentimentoj (la malamo sklavecon), kiel faris tiuj de William Lloyd Garrison”. Garrison simile impresiĝis je Douglass, kaj menciis lin en la ''Liberator''. Post kelkaj tagoj Douglass faris sian unuan parolon ĉe la jara kunveno de la [[Massachusetts Anti-Slavery Society]] en [[Nantucket, Massachusetts|Nantucket]]. Estinte tiam dudek-tri-jara, Douglass poste diris, ke liaj kruroj skuiĝadis. Li venkis sian nervozecon kaj faris elokventan parolon pri sia maltenera vivo kiel sklavo. En 1843, Douglass partoprenis en la projekto Cent Kunvenegoj de la [[American Anti-Slavery Society]], ses-monata veturo de kunven-haloj tra la oriento kaj mezokcidento de Usono. Li partoprenis la kunvenegon [[Seneca Falls Convention]], la naskiĝejon de la usona feminisma movado, kaj subskribis ties [[Declaration of Sentiments]]. Douglass poste fariĝis la eldonisto de serio de gazetoj: ''[[North Star (gazeto)|North Star]]'', ''[[Frederick Douglass Weekly]]'', ''Frederick Douglass' Paper'', ''Douglass' Monthly'' kaj ''New National Era''. La devizo de North Star estis: :”Rajto<ref group="k">La angla vorto ''right'' ambiguas en signifo interalie inter pravo, justo, kaj rajto.</ref> estas de nenia sekso — Vero estas de nenia koloro — Dio estas la patro de ni ĉiuj, kaj ni ĉiuj estas fratoj.” La laboro de Douglass tradaŭris la jarojn antaŭ kaj dum la [[Usona Enlanda Milito]]. Li estis konato de la radikala aboliciisto kapitano [[John Brown (aboliciisto)|John Brown]], sed ne aprobis la planon de Brown starti armitan sklav-ribelon. Tamen, Brown vizitis la hejmon de Douglass dum kelkaj tagoj nelonge antaŭ la incidento de [[Harpers Ferry (West Virginia)|Harpers Ferry]], en kiu Brown atakis la tiean federacian armilejon. Post la incidento, Douglass fuĝis poriome al [[Kanado]], timante ke oni eble lin arestos kiel kun-konspiranton. Douglass kredis ke la atako al federacia posedaĵo kolerigos la usonan publikon. Douglass iam poste dividis scenejon en Harpers Ferry kun [[Andrew Hunter]], la prokuroro, kiu sukcese konviktigis Brown-on. Douglass konsiliĝis kun prezidento [[Abraham Lincoln]] en 1863 pri la traktado de nigrulaj soldatoj, kaj kun prezidento [[Andrew Johnson]] teme de nigrula voĉdonrajto. Liaj fruaj kunlaborantoj estis la blankulaj aboliciistoj [[William Lloyd Garrison]] kaj [[Wendell Phillips]]. En la fruaj 1850-aj jaroj, tamen, Douglass apartiĝis disde la [[William Lloyd Garrison|Garrison-istoj]] pri la demando de la [[usona konstitucio]]. Douglass havis kvin infanojn; du el kiuj, Charles kaj Rossetta, helpis produkti liajn gazetojn. Li estis ordenita pastro de la [[African Methodist Episcopal Church]]. === Aŭtobiografio === La plej bone konata verko de Douglass estas lia aŭtobiografio, ''[[Rakonto de la Vivo de Frederick Douglass|Narrative of the Life of Frederick Douglass, an American Slave]]'' (Rakonto de la Vivo de Frederick Douglass, usona sklavo), eldonita en 1845. Kritikantoj ofte atakis la libron kiel neaŭtentikan, ne kredante, ke nigrulo eble povus verki tiel elokventan literaturaĵon. La libro tuj furoris kaj ricevis pozitivajn kritikistajn recenzojn. Dum la unuaj tri jaroj post ĝia eldoniĝo oni ĝin represis naŭ fojojn kun 10 000 venditaj ekzempleroj en Usono; oni ankaŭ ĝin tradukis en la lingvojn [[franca lingvo|franca]] kaj [[nederlanda lingvo|nederlanda]]. La sukceso de la libro havis bedaŭrindan flankefikon: Liaj amikoj kaj mentoroj timis, ke la famiĝo allogus la atenton de lia eksposedanto, Hugh Auld, kiu povus provi reakiri sian ”propraĵon”. Ili kuraĝigis lin vojaĝi en [[Irlando]], kiel pasintece jam faris multaj aliaj ekssklavoj. Li ekvelis sur la ''Cambria'' por [[Liverpool]] la 16-an de aŭgusto 1845, kaj alvenis Irlandon kiam la [[Irlanda Terpommalsato]] estis ekkomenciĝanta.<!-- ŝajne ne en commons: Frederick Douglass mural, Belfast.jpg|[[Mural]] montranta Frederick Douglass en [[Belfast]], [[Norda Irlando]]--> Douglass pasigis du jarojn en Granda Britio kaj [[Irlando]] kaj faris kelkajn prelegojn, ĉefe en [[Protestanto|protestantaj]] preĝejoj. Li komentis, ke tie oni traktis lin ne ''kiel koloron, sed kiel viron.'' Li renkontis kaj amikiĝis kun la irlanda naciisto [[Daniel O'Connell]]. Kiam Douglass vizitis [[Skotlando]]n, la anoj de la ''[[Free Church of Scotland]]'' (Libera eklezio de Skotlando), kiujn li estis kritikinta pro tio, ke ili ricevis monon de usonaj sklav-posedantoj, manifestaciis kontraŭ li per portafiŝoj<!--en:placards-->, kun la teksto ''”Send back the [[nigger]]”'' (pli-malpli 'Resendu la negraĉon'). Douglass povis leĝe regajni sian liberecon, kiam britaj samideanoj pagis la sklavposedanton, al kiu li tiam ankoraŭ laŭleĝe apartenis. === Antaŭ la enlanda milito === En 1851, Douglass unuigis la ''North Star'' kun la ''[[Liberty Party Paper]]'' (Gazeto de la Liberala Partio) de [[Gerrit Smith|Gerrit Smith's]] formante la ''[[Frederick Douglass' Paper]]'' (Gazeto de Frederick Douglass), kiu eldoniĝadis ĝis 1860. Douglass konsentiĝis kun [[Gerrit Smith|Smith]] kaj [[Lysander Spooner]], ke la [[Konstitucio de Usono]] estas kontraŭsklavisma dokumento, renversante sian antaŭan opinion, ke ĝi estas porsklavisma, vidpunkto kiun li dividis kun [[William Lloyd Garrison]]. Garrison jam publike manifestis sian opinion pri la Konstitucio bruligante de ĝi ekzemplerojn. La opiniŝanĝo de Douglass estis unu el la plej rimarkindaj okazaĵoj en sĥismo kiu malfermiĝis en la aboliciista movado post la eldono de la libro de Spooner ''[[The Unconstitutionality of Slavery]]'' (La kontraŭkonstitucieco de sklavismo) en 1846. Tiu opiniŝanĝo, aldone al aliaj politikaj diferencoj, faris fendon inter Douglass kaj Garrison. Douglass plu kolerigis Garrison-on dirante, ke oni povus kaj devus uzi la Konstitucion kiel instrumento en la kontraŭsklavisma batalo. Per tio, Douglass komencis fari sian sendependecon disde la Garrisonistoj. Al Garrison la ''North Star'' aspektis rivala al la ''[[National Anti-Slavery Standard]]'' kaj al la ''[[Anti-slavery Bugle]]'' de [[Marius Robinson]] . En marto 1860, Annie, la plej juna filino de Douglass, mortis en [[Rochester (Novjorkio)]], dum li estis ankoraŭ en [[Anglio]]. Douglass revenis de Anglio la sekvantan monaton, veturante per [[Kanado]] por eviti malkovriĝon. Jam komence de la [[Usona enlanda milito|Enlanda Milito]], Douglass estis unu el la plej famaj nigruloj en la lando, konata pro siaj oratoraĵoj pri la kondiĉo de la nigra raso, kaj aliaj disput-temoj kiaj la rajtoj de la virino. === Morto de Lincoln === Ĉe la funebra solenaĵo por Abraham Lincoln, Douglass estis sidanta en la aŭdantaro dum iu elstara advokato faris oracion. La laŭdado ne tiel sukcesis kiel esperis iuj en la aŭdantaro. Oni spronis la malvoleman Douglass-on ke li sin starigu kaj parolu. Komence pro respekto al la parolanto li rifuzis, sed iamfine cedis al la premo kaj sen ia ajn prepariĝo li faris mirindan oracion al la Presidento pro kio li ricevis multan respekton. La homamaso, energiita de lia parolo, starante lin aplaŭdis. Atestanto poste diris: ''Mi jam aŭdis [[Henry Clay|Clay]] kaj multajn mirindajn virojn paroli, sed neniam mi jam aŭdis parolon tiel imponan kiel tiun.'' Dum tio estas anekdota, tamen ĝenerale akceptita fakto estas tio, ke la vidvino de Lincoln donacis al Douglass la marŝbastonon plej ŝatatan de Lincoln, kiu ankoraŭ ĝis hodiaŭ loĝas ĉe Cedar Lodge. Tio estas atestaĵo kaj al la sukceso de la laŭdo de Douglass por Lincoln, kaj al la efiko kaj influo de lia potenca oratorado. === Epoko de rekonstruado === [[Dosiero:Frederick Douglass House.jpg|eta|upright=1.3|Domo de Douglass en [[Vaŝintono]]]] Post la Enlanda Milito, Douglass tenis kelkajn gravajn politikajn postenojn. Li servis kiel prezidanto de [[Freedman's Savings Bank]] de la epoko Rekonstruado; kiel marŝalo de la [[Washington|Distrikto Kolumbio]]; kiel "minister-resident" kaj "[[consul-general]]" al la Respubliko [[Haitio]] (1889–1891); kaj kiel [[chargé d'affaires]] por [[Saint Domingue]]. Post du jaroj li sin eksigis el sia ambasadoreco pro malkonsentoj kun la agadlinio de la usona registaro. En 1872 li transloĝiĝis al [[Washington]], post kiam forbrulis lia domo en South Avenue en [[Rochester (Novjorkio)|Rochester]] (Novjorkio) — oni suspektis krimbruligon. Ankaŭ perdita estis kompleta ekzemplero de ''The North Star''. En 1868, Douglass subtenis la kampanjon de [[Ulysses S. Grant]] elektiĝi prezidento de Usono. La ''Klan Act'' kaj la ''Enforcement Act'' estis subskribitaj leĝige de prezidento Grant. Grant energie uzis tiujn leĝojn. Li interrompis la rajton [[habeas corpus]] en [[Suda Karolino]] kaj sendis soldatojn tien kaj en aliajn ŝtatojn; sub lia estrado oni faris pi ol 5&nbsp;000 arestojn, kaj la [[Ku-Kluks-Klano]] suferis gravan baton. La energia diligento de Grant disrompi la ''Klanon'' faris lin nepopulara inter multaj blankuloj, sed Frederick Douglass lin laŭdis. Kolego de Douglass skribis al Grant, ke afrik-usonanoj ĉiam alte taksos dankeman memoron de lia nomo, famo kaj bonegaj servoj. En 1872, li iĝis la unua afrik-usonano kiun oni kandidatigis por [[Vicprezidento de Usono]]; oni lin kandidatigis la kunkandidato de [[Victoria Woodhull]] por la ''[[Equal Rights Party]]'' (Partio por egalaj rajtoj) sen lia scio. Dum la kampanjo, li nek kampanjis, nek eĉ agnoskis ke li estas kandidatigita. Douglass parolis ĉe multaj lernejoj tra la lando dum la Rekonstruad-erao, inklude de [[Bates College]] en [[Lewiston, Maine]] en 1873. == Posta vivo == En 1877, Frederick Douglass aĉetis sian lastan hejmon en [[Washington D.C.]], borde de la rivero [[Anacostia]]. Li nomis ĝin ''[[Frederick Douglass National Historic Site|Cedar Hill]]'' (ankaŭ literumita ''CedarHill''). Li pligrandigis la domon de 14 al 21 ĉambrojn kaj aldonis telerkameron. Jaron poste, Douglass plivastigis la propraĵon al 15 akreojn (61 000 m²), per la aĉeto de apudaj terpecoj. La hejmo nun estas la situo de la [[Frederick Douglass National Historic Site]]. [[Dosiero:Frederick Douglass.jpg|maldekstra|eta|Frederick Douglass]] Post la senreviĝoj de [[Rekonstruado]], multaj afrik-usonanoj nomitaj [[Exoduster]]-oj (~eksteropovuloj) transloĝiĝis al [[Kansaso]] por establi tutnigrulajn urbetojn. Douglass paroladis kontraŭ la movado, urĝante al nigruloj, ke ili trae eltenadu. Lin kondamnis kaj malhurais nigrulaj aŭdantaroj. En 1877, Douglass estis nomumita [[United States Marshal]]. En 1881, li estis nomumita [[Recorder of Deeds]] por la [[Washington, D.C.|District of Columbia]]. Lia edzino, [[Anna Murray Douglas]], mortis en 1882, kio metis lin en depriman staton. Lia kunlaboro kun la aktivistino [[Ida B. Wells]] reportis celon en lian vivon. En 1884, Douglass edziĝis al [[Helen Pitts]], blankula feministo de [[Honeoye, New York]]. Pitts estis la filino de [[Gideon Pitts, Jr]]., aboliciista kolego kaj amiko de Douglass. Arbiturientino de [[Mount Holyoke College]] (tiame nomita ''Mount Holyoke Female Seminary''), Pitts jam antaŭe laboris por radikala feminista eldonaĵo nomita ''Alpha'' dum li loĝis en [[Washington, D.C.]] Frederick kaj Helen Pitts Douglass alfrontis ŝtormon da disputado rezulte de sia geedziĝo, pro tio ke ŝi estis blankulino kaj preskaŭ 20 jarojn pli juna ol li. Ambaŭ familioj sin repuŝis; la ŝia ĉesis kun ŝi paroli, la lia vundiĝis, ĉar ili sentis lian geedzigon kiel malagnoskon de sia patrino. Sed la individualisma feministo [[Elizabeth Cady Stanton]] gratulis la duopon.<ref name="winningthevote">[http://winningthevote.org/FDouglass.html Frederick Douglas biography] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060211042543/http://winningthevote.org/FDouglass.html |date=2006-02-11 }} ĉe winningthevote.org. Kontroldato October 3, 2006.</ref> La nova duopo vojaĝis al [[Anglio]], [[Francio]], [[Italio]], [[Egyptio]] and [[Grekio]] de 1886 ĝis 1887. Maljuniĝinte, Douglass klopodis konstati sian naskiĝotagon. Laŭ lia propra kalkulo li naskiĝis en la februaro de 1816, sed historiistoj estas trovintaj registraĵon menciantan lian naskiĝon en februaro 1818. Li parolis por [[Irish Home Rule]] kaj pri la klopodoj de [[Charles Stewart Parnell]]. Li faris mallongan viziton al [[Irlando]] en 1886. En 1892 la registaro de Haitio komisiis Douglass-on kiel sian komisiaton al la [[World's Columbian Exposition]] en [[Ĉikago]]. === Morto === La [[20-an de februaro]], [[1895]], Douglass partoprenis kunvenon de la [[National Council of Women]] en [[Vaŝingtono]]. Dum tiu kunveno, oni lin kondukis al la podio, kaj al li staran aplaŭdon donis la aŭdantaro. Reveninte hejmen, Frederick Douglass baldaŭ mortis de koratako aŭ ikto en sia adoptita hejmurbo Vaŝingtono, D.C. Li ripozas enterigita en [[Mount Hope Cemetery]] en [[Roĉestro (Nov-Jorkio)]]. == Verkoj de Douglass == * ''[[A Narrative of the Life of Frederick Douglass, an American Slave]]'' (1845) * "The Heroic Slave." ''Autographs for Freedom''. Ed. Julia Griffiths Boston: Jewett and Company, 1853. 174-239. * ''[[My Bondage and My Freedom]]'' (1855) * ''Life and Times of Frederick Douglass'' (1892) * Douglass ankaŭ redaktis la aboliciisman gazeton ''The North Star'' de 1847 ĝis 1851; ''The North Star'' unuiĝis kun alia gazeto kaj fariĝis ''Frederick Douglass’ Paper''. == Famaj citaĵoj == :''Vidu ankaŭ [[wikiquote:eo:Fredrick Douglass|Fredrick Douglass]] en Vikicitaro'' "Mi estas [[Respublikana Partio (Usono)|respublikano]], nigrula, ĝisosta respublikano, kaj mi neniam celas aniĝi al iu ajn alia partio ol la partio de libereco kaj progreso."[http://www.bartleby.com/73/1599.html] "Kiuj pretendas esti por libereco sed tamen malaprobas agitadon, tiuj estas homoj kiuj deziras rikoltaĵon sen plugi la teron, ili volas pluvon sen tondro kaj fulmo. Ili volas la oceanon sen la tumulto de multa akvo." "Por fari kontentan sklavon necesas fari senpensan sklavon. Necesas obskuri la moralan kaj mensan vidon kaj, kiel eble, neniigi la povon racii." "Mi asertas plej malhezite, ke la religio de la Sudo estas nura kovrilo por la plej hororaj krimoj — pravigilo de la plej ŝoka barbarismo, sanktigilo de la plej hidaj trompoj, kaj malluma ŝirmejo sub kiu trovas protekton la plej malhelaj, plej putraj, plej naŭzaj, kaj plej inferaj faroj de sklavposedantoj." "Sen luktado, ne ekzista progreso." "<nowiki>[</nowiki>[[Abraham Lincoln]] estas] la unua grandulo kiun kiu mi kunparolis en Usono kiu neniafoje memorigis min pri la malsameco inter si kaj mi, pri la malsameco de koloro."<ref>''Life and Times of Frederick Douglass,'' fare de Frederick Douglass, 1895</ref> == Fikcio == * Frederick Douglass estas grava rolulo en la [[alternativa historio|alternativ]]-[[historia romano]] ''[[How Few Remain]]'' fare de [[Harry Turtledove]]. * En "[[mokumento|mokumenta]]" filmo de 2004 [[C.S.A.: The Confederate States of America]], Douglass troviĝas en la filmo post kiam la [[Confederate States of America|Konfederacio]] gajnas la [[American Civil War|Enlandan militon]]. == Plua legado == Verkoj en la angla. '''Akademiaj studaĵoj''' * [[Philip Foner|Foner, Philip Sheldon]]. ''The Life and Writings of Frederick Douglass''. New York: International Publishers, 1950. * Huggins, Nathan Irvin, and Oscar Handlin. ''Slave and Citizen: The Life of Frederick Douglass.'' Library of American Biography. Boston: Little, Brown, 1980. ISBN * Lampe, Gregory P. ''Frederick Douglass: Freedom's Voice,.'' Rhetoric and Public Affairs Series. East Lansing: Michigan State University Press, 1998. ISBN X (alk. paper) ISBN (pbk. alk. paper) (pri lia oratorado) * Levine, Robert S. ''Martin Delany, Frederick Douglass, and the Politics of Representative Identity.'' Chapel Hill: University of North Carolina Press, 1997. ISBN (alk. paper). ISBN (pbk.: alk. paper) (kultura historio) * McFeely, William S. ''Frederick Douglass.'' New York: Norton, 1991. ISBN * Quarles, Benjamin. ''Frederick Douglass.'' Washington: Associated Publishers, 1948. * Wesley, Charles H., ''The History of Alpha Phi Alpha, A Development in College Life'', Chicago, Foundation Publishers, 1981. '''Por junaj legantoj''' * Miller, William. ''Frederick Douglass: The Last Day of Slavery''. Illus. fare de Cedric Lucas. Lee & Low Books, 1995. ISBN. * Weidt, Maryann N. ''Voice of Freedom: a Story about Frederick Douglass.'' Ilus. fare de Jeni Reeves. Lerner Publications, 2001. ISBN. '''Eldonoj de la verkoj de Douglass''' * Douglass, Frederick. ''Narrative of the Life of Frederick Douglass: Authoritative Text, Contexts, Criticism.'' 1845. Eds. William L Andrews kaj William S McFeely. Norton-kritika eldono. New York: W.W. Norton & Co, 1996. ISBN (pbk.) * Douglass, Frederick. ''Autobiographies.'' Notes by [[Henry Louis Gates, Jr]]. The Library of America; 68. New York: Library of America, 1994. ISBN (alk. paper) * Douglass, Frederick. ''Frederick Douglass: Selected Speeches and Writings.'' Ed fare de Philip Sheldon Foner, kaj Yuval Taylor. The Library of Black America. 1st ed. Chicago: Lawrence Hill Books, 1999. ISBN (cloth), ISBN (pbk.) '''Dokumentaj filmoj''' * ''Frederick Douglass and the White Negro'' [videorecording] / produced by Camel Productions por TG4, Irish Film Board, BCI 2008 * ''Frederick Douglass'' [videorecording] / produced by Greystone Communications, Inc. por A&E Network ; executive producers, Craig Haffner kaj Donna E. Lusitana.; 1997 * ''Frederick Douglass: when the lion wrote history'' [videorecording] / [[Kunproduktado (amaskomunikiloj)|kunprodukto]] de ROJA Productions kaj WETA-TV ; produktis kaj reĝisoris Orlando Bagwell ; rakontadon verkis Steve Fayer.; 1994 * ''Frederick Douglass, abolitionist editor'' [videorecording] / produkto de Schlessinger Video Productions, fako de Library Video Company ; produktis kaj reĝisoris Rhonda Fabian, Jerry Baber ; skript, Amy A. Tiehel * ''Race to freedom'' [vidregistraĵo] : historio de la sutera fervojo / produktaĵo de Atlantis Films Limited kunlabore kun United Image Entertainment; produktita kunlabore kun Family Channel (US), Black Entertainment Television and CTV Television Network, Ltd. ; produktita kun la partoprenado de Telefilm Canada, Ontario Film Development Corporation kaj kun la helpo de Rogers Telefund ; distribuita fare de Xenon Pictures ; executive produktistoj, Seaton McLean, Tim Reid ; co-executive produktistoj, Peter Sussman, Anne Marie La Traverse ; supervising produktisto, Mary Kahn ; produktistoj, Daphne Ballon, Brian Parker ; reĝisoris Don McBrearty ; teledramo fare de Diana Braithwaite, Nancy Trites Botkin, Peter Mohan. Publisher Santa Monica, CA : Xenon Pictures, Inc., 2001. Tim Reid kiel Frederick Douglass.<!-- ne eblas vidi ion ajn en la sekva listo: neniu artikolo ekzistas! == Ankaŭ vidu == * [[Listo de Afrikusonaj aboliciistoj]] * [[Sklavo-rakonto]] * [[Afrikusona literaturo]] * [[Sinfaritaj viroj (Frederick Douglass)]] * [[The Columbian Orator]] --> == Komentoj == <references group="k" /> == Fontoj == * Partoj de ĉi artikolo baziĝas sur enkonduko fare de Houston A. Baker, Jr., al la eldono en 1986 ĉe Penguin de ''Narrative of the Life of Frederick Douglass.'' {{referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} '''Verkoj de Douglass per la reto''' <!--* {{gutenberg author| id=Frederick+Douglass | name=Frederick Douglass}}--> * [http://www.blogcharm.com/geekygirllit/ Ampleksa resumo, analizo, kaj gravaj citaĵoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060616012214/http://www.blogcharm.com/geekygirllit/ |date=2006-06-16 }} el "Narrative of the Life of Frederick Douglass" * [http://onlinebooks.library.upenn.edu/webbin/book/lookupname?key=Douglass%2c%20Frederick%2c%201818%2d1895 Online Books Page] (University of Pennsylvania) * [http://www.gutenberg.net/etext/23 ''Narrative of the Life of Frederick Douglass''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080907020703/http://gutenberg.net/etext/23 |date=2008-09-07 }} ĉe Project Gutenberg. * Audio book of [http://www.freeaudio.org/ ''The Narrative of the Life of Frederick Douglass''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20030726044205/http://www.freeaudio.org/ |date=2003-07-26 }} ĉe FreeAudio.org. * [http://docsouth.unc.edu/neh/douglass1853/menu.html ''The Heroic Slave''] ĉe la retejo de ''Documenting the American South''. * ''[http://www.gutenberg.net/etext/202 My Bondage and My Freedom ] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20081012163626/http://www.gutenberg.net/etext/202 |date=2008-10-12 }}'' ĉe Project Gutenberg. * [http://www.gutenberg.net/etext/99 Kolektitaj artikoloj de Frederick Douglass, sklavo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20041014012218/http://www.gutenberg.net/etext/99 |date=2004-10-14 }} (Project Gutenberg) * [http://www.pbs.org/wgbh/aia/part4/4h2927t.html Parolo je la Kvara de Julio] * [http://thelouvertureproject.org/wiki/index.php?title=Main_Page The Louverture Project] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060822053955/http://www.thelouvertureproject.org/wiki/index.php?title=Main_Page |date=2006-08-22 }}: [http://thelouvertureproject.org/wiki/index.php?title=Frederick_Douglass_lecture_on_Haiti_%281893%29 Frederick Douglass prelego pri Haiti]{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Farita ĉe la Mondfoiro en Ĉikago, januaro 1893. '''Biografia informo''' * [http://memory.loc.gov/ammem/doughtml/doughome.html Frederick Douglass] (American Memory, [[Library of Congress]]) Includas temposkemon. * [http://www,camelproductions.net Frederick Douglass and the White Negro] (Camel Productions,TG4, Irish Film Board, BCI) * [http://www.math.buffalo.edu/~sww/0history/hwny-douglass-family.html Temposkemo pri Frederick Douglass kaj familio] * [http://www.iupui.edu/~douglass/FD_Timeline.htm Frederick Douglas Temposkemo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080213025541/http://www.iupui.edu/~douglass/FD_Timeline.htm |date=2008-02-13 }} * [http://www.history.rochester.edu/class/douglass/home.html Legu pli pri Frederick Douglass] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120211125917/http://www.history.rochester.edu/class/douglass/home.html |date=2012-02-11 }} * [http://www.nps.gov/frdo/fdlife.htm Frederick Douglass NHS - Vivo de Douglass] * [http://www.nps.gov/frdo/cedar.htm Frederick Douglass retejo de NHS - Cedar Hill] [[National Park Service]] * [http://winningthevote.org/FDouglass.html Frederick Douglass] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060211042543/http://winningthevote.org/FDouglass.html |date=2006-02-11 }} Western New York Suffragists * [http://www.mrlincolnandfreedom.org/inside.asp?ID=69&subjectID=4 Mr. Lincoln kaj Freedom: Frederick Douglass] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160303233101/http://www.mrlincolnandfreedom.org/inside.asp?ID=69&subjectID=4 |date=2016-03-03 }} * [http://www.mrlincolnswhitehouse.org/inside.asp?ID=38&subjectID=2 Mr. Lincoln's White House: Frederick Douglass] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060927043954/http://www.mrlincolnswhitehouse.org/inside.asp?ID=38&subjectID=2 |date=2006-09-27 }} '''Memoraĵoj por Frederick Douglass''' * [http://www.cicotello.com/Pictures%20and%20Information/USA/National%20Parks/Frederick%20Douglass%20National%20Historical%20Site/Federick%20Douglass%20National%20Historic%20Site.htm Frederick Douglas National Historic Site - The Growlery, Views from Cedar Hill, Information Center] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070927203301/http://www.cicotello.com/Pictures%20and%20Information/USA/National%20Parks/Frederick%20Douglass%20National%20Historical%20Site/Federick%20Douglass%20National%20Historic%20Site.htm |date=2007-09-27 }} * [http://www.culturaltourismdc.org/info-url3948/info-url_show.htm?doc_id=204666&attrib_id=7976 Cultural Tourism DC - African American Heritage Trail] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20051201140436/http://www.culturaltourismdc.org/info-url3948/info-url_show.htm?doc_id=204666&attrib_id=7976 |date=2005-12-01 }} * [http://www.fdgardens.org/ Frederick Douglass Gardens at Cedar Hill] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080306234808/http://www.fdgardens.org/ |date=2008-03-06 }} Frederick Douglass Gardens development & maintenance organization * [http://www.gilderlehrman.org/historians/fellowship2.html The Frederick Douglass Prize] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20051027073756/http://www.gilderlehrman.org/historians/fellowship2.html |date=2005-10-27 }} A national book prize sponsored by The Gilder Lehrman Institute of American History and The Gilder Lehrman Center for the Study of Slavery, Resistance and Abolition {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Douglass, Frederick}} [[Kategorio:Afrik-usonanoj]] [[Kategorio:Usonaj sklavoj]] [[Kategorio:Kontraŭsklavistoj]] <!-- La kategorion "Afrikusonanoj" mi ĵus mem kreis, sed ĉiuj subaj kategorioj ne ekzistas kaj tial ne sencas mencio --Th. Pusch 2017-1-24 [[Kategorio:Afrikusonaj verkistoj|Douglass, Frederick]] [[Kategorio:Afrikusonaj rajto-aktivistoj|Douglass, Frederick]] [[Kategorio:Usonaj aboliciistoj|Douglass, Frederick]] [[Kategorio:Kandidatoj por la vicprezidentco de Usono|Douglass, Frederick]] [[Kategorio:Usonaj aŭtodidaktoj|Douglass, Frederick]] [[Kategorio:Usonaj Metodistoj|Douglass, Frederick]] [[Kategorio:Retoroj|Douglass, Frederick]] [[Kategorio:Fratoj de Alpha Phi Alpha|Douglass, Frederick]] [[Kategorio:Homoj el Rochester, New York|Douglass, Frederick]] [[Kategorio:Homoj el Baltimore|Douglass, Frederick]] [[Kategorio:Homoj el Marilando|Douglass, Frederick]] [[Kategorio:Talbot County, Maryland|Douglass, Frederick]] [[Kategorio:Mortoj de kardiovaskula malsano|Douglass, Frederick]] --> r8juz54f5503q6d6ltktv7srvb7dqbx 0 194375 9378347 8688380 2026-05-20T11:46:31Z Baba79 118684 9378347 wikitext text/x-wiki [[File:Grand Massif Wikivoyage Banner.jpg|775px]] {{Informkesto geografiaĵo|montaro |kategorio=montaro |lando = Francio |mapo=Centra Masivo.jpg |mapo priskribo=Situo de Centra Masivo en [[Francio]] |regiono-ISO = FR |mapligilo = jes |latitudo ={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |zomo = 5 |areo_kodo = |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto }} '''Centra Masivo''' ({{lang-fr|Massif Central}}) estas [[mezalta montaro]] en la centro kaj sudo de [[Francio]], kiu havas areon de {{unuo|85000|km²}}, kio korespondas al 15 procentoj de la ŝtata ĉefa teritorio. Ĝi altas averaĝe 700 metrojn, kaj la plej supra punkto, la monta masivo [[Monts Dore]], altas {{unuo|1886}} metrojn. Nek geologie nek geografie la regiono havas ekzaktan limon. Se oni kunkalkulas al Centra Masivo la montoĉenon ''[[Cevenoj]]'', la limo de la regiono en la oriento kaj sudo relative klaras, ĉar la ĉirkaŭe relative ebena teritorio abrupte altiĝas tie, kie komenciĝas la Cevenoj. Plej norda parto de la Masivo konsideriĝas la regiono [[Beaujolais]] ĝis preskaŭ urbo [[Mâcon]], la plej suda punkto estas Montagne Noire (nigra monto) ĉe limo al [[departemento]] [[Aude]] - tamen ambaŭ partoj havas ankoraŭ altecon de pli ol 1000 metroj. En la nordo kaj okcidento la limo de la Masivo al ĉirkaŭaj pejzaĝoj estas pli laŭŝtupa. [[Limousin]], [[Marche]] kaj [[Burbonio]] estas la nomoj de la najbaraj pejzaĝoj, kiuj enkadrigas Centran Masivon en formo duonluna. [[Dosiero:Massif Central1.jpg|eta|{{centre|[[Monts Dore]], la plej alta punkto de Centra Masivo}}]] Centra Masivo neniel estas geografie unueca regiono, sed pro diversaj klimataj kaj geologiaj cirkonstancoj konsistas el pluraj pejzaĝoj, kiuj inter si tre malsamas. Geologie la areon konsistigas la pejzaĝo [[Auvergne]], la lando de [[vulkano]]j, la altaj kaj krutaj montoj de la montoĉeno [[Cevenoj]], la [[altebenaĵo]]j [[Causse]]s, kiuj havas malmultajn vegetaĵojn sed tamen impresas iel [[mediteraneo|mediteranee]], kaj ne laste - tre en la sudo - la monta parto de la regiono [[Langvedoko-Rusiljono]]. Tiom diversaj kiom la naturaj cirkonstancoj ankaŭ prezentiĝas la historio, kulturo kaj ekonomio de la regiono Centra Masivo. [[Dosiero:Castelbouc (Tarn).JPG|eta|600px|center|{{centre|Vilaĝo Castelbouc en matena nebulo}}]] == Vizitindaj lokoj == * [[Kaskado de la Deroc]] {{Ĝermo|geografio}} {{Ligiltabelo Montaroj de Francio}} {{Projektoj|commonscat=Massif Central|Centra Masivo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Mezaltaj montaroj]] [[Kategorio:Montaroj en Francio]] rg45jck6uy3bu9sqhjs94neinw0yqnx 0 195326 9377909 9140478 2026-05-19T19:25:10Z LilyKitty 25129 de pendumo kaj sinmortigo 9377909 wikitext text/x-wiki {{Aliaj signifoj|teksto=Por la samnoma franca dramo far [[Jean Anouilh]], vidu artikolon [[Antigona (dramo de Anouilh)|Antigona]]}} {{Informkesto libro}}'''''Antigona''''' ([[Greka lingvo|greke]]: '''Ἀντιγόνη''') estas [[tragedio]] verkita tuj antaŭ aŭ en [[441 a.K.]]<ref>Sophocles. Three Theban Plays. Trans. Robert Fagles. New York: Penguin Books, 1986, p. 35</ref> fare de [[Sofoklo]]. Ĝi estas ĥronologie la tria el la [[Tri Tebaj Tragedioj]], sed estis la unua verkita.[[Dosiero:Antigone And The Body Of Polynices - Project Gutenberg eText 14994.png|eta|400px|Antigona kaptita ĉe l' freŝa faro kaj kaptita de gardistoj]] == Roluloj == * Antigona, [[filino]] de Edipo * Ismena, ŝia fratino * Kreono, reĝo de Tebo * Eŭridiko, lia edzino * Hajmono, filo de ambaŭ * Teresiaso, blinda viziulo * Mesaĝistoj * La plejaĝuloj de Tebo (ĥoro) == Intrigo == Persekutite, [[Edipo]] abdikas la tronon de [[Tebo (Grekio)|Tebo]] donante ĝin al siaj du filoj, [[Eteoklo]] kaj [[Poliniko]], kiuj devos alterne regadi laŭvice. Eteoklo regas la unua, sed la du fariĝas malamikoj kiam Eteoklo rifuzas cedi la tronon, kaj Poliniko iĝas ekzilita. Li revenas ataki en la kampanjo ''[[Sep kontraŭ Tebo]]''. Ĉe la komenco de la dramo, ambaŭ fratoj estas jam mortaj, ĉiu verŝajne mortigita de la alia. La nuna registo, [[Kreono]], faris dekreton: Ĉar Poliniko batalis kontraŭ Tebo, oni lin ne enterigu. Dume, Eteoklo estas enterigota kun plenaj militistaj honoroj. [[Antigona (mitologio)|Antigona]], la filino de Edipo kaj fratino de la mortintaj fratoj, kredas ke tiu proklamo kontraŭas la volon de la dioj (kion ŝi priskribas kiel ''…la neskribitajn kaj nemalsukcesantajn leĝojn de la ĉielo. Ĉar ilia vivo ne estas de hodiaŭ nek hieraŭ, sed de ĉia tempo, kaj neniu homo scias kiam ili por la unua fojo promulgiĝis.'') Ŝi konfidas sian planon enterigi Polinikon al la fratino [[Ismena]], sed Ismena, estante pli timida, rifuzas partopreni. Ismena agnoskas sian [[timo]]n, sed konsentas kun la motivo de Antigona. Kiam Kreono informiĝas ke iu provas enterigi Polinikon, li ordonas malkovrigon de la korpo. Antigonan oni kaptas dum ŝi reiras al la korpo de sia [[frato]], kaj oni ŝin venigas antaŭ la furiozan reĝon. Ŝi fiere akceptas la morton. Ismena pretendas ke ankaŭ ŝi partoprenis la krimon, sed Antigona diras al ŝi ke ŝi restu ekster la afero, ĉar ŝi elektis ne partopreni la agojn. La fianĉo de Antigona, [[Haemon]] (ankaŭ filo de Kreono), alvenas dirante ke la tuta urbo opinias ke Antigona agis juste. Kvankam li pretendas mem esti 'neŭtrala' pri la afero, li diras al la patro, ke li subtenas la ŝtaton en la afero. Kreono, tamen, daŭrigas kriadi, dirante ke Haemon perfidis virinen. Fine, Haemon diras ke la morto de Antigona kaŭzos alian. Kiam Kreono mallaŭdas la ŝajnan minacon al sia vivo, lia filo diras al li, ke ne estas Kreono kiu mortos. Furioziĝinte, Kreono decidas ĝismorte malsatigi Antigonan en sigelita kaverno. La ĥoro persvadas lin lasi Ismenan libera, ĉar ŝi senkulpas. La blinda profeto, [[Tirezio]], tiam diras al Kreono, ke ties agoj ne justas. Kreono rikanas, mokante Tirezion per tio ke profetoj jam de ĉiam amas oron. Tirezio diras al li, ke lia propra karno kaj sango baldaŭ mortos, kaj ke liaj agoj kaŭzas [[miasmo]]n (poluon). Frontate de tiu terura profetaĵo, Kreono disŝirite hezitas, sed venas al la konkludo ke Poliniko estu enterigita kaj Antigonan oni ne mortigu. Li trovas ke lia malkovro ("anagnoisis") tro malfruis. Antigona estas jam sin mortiginta en sia kaverno, sin [[Pendumo|penduminte]] kiel antaŭe faris ŝia patrino, [[Jokasta]], (en ''[[Reĝo Edipo]]''). Tien irinte por savi Antigonan, Haemon trovas nur [[Sinmortigo|ŝian mortan]] korpon en la kaverno. Ankaŭ Kreono iras al Antigona, sed tie lin konfrontas la vidaĵo de Haemon sin klinanta super la korpo de Antigona. Haemon minacas Kreonon, kaj sin mortigas. La edzino de Kreono, [[Eŭrika]], ankaŭ mortigas sin mornante pro la morto de ŝia filo. Kreono, perdinte sian familion, lasas sin forkonduki. Lia eraro ("hamartia") estas venĝece reveninta sur lin, forprenante de li ĉion de li amatan. == Drama signifo kaj interpreto == La dramo noteble estas unu el la malmultaj helenaj dramoj en kiuj la eno de la palaco estas montrata. Kutime en helena tragedio la tuta agado okazis ekster la domo aŭ palaco, kiu estas bildigita sur la "skeno" (la fono de la scenejo); mortoj okazis "ene", nevidate de la aŭdantaro. En ĉi tiu dramo, tamen, oni malfermis la "skemon" por montri Kreonon trovanta la korpon de Eŭridika. Ankaŭ la karaktero de la gardisto estas nekutima, ĉar li parolas kiel malaltklasano, en pli natura lingvaĵo, anstataŭ en la stilizita poezio de la aliaj roluloj. Oni foje jam komparis al li similajn rolulojn en la verkoj de [[Ŝekspiro]]. Grava demando en la dramo estas la karambolo de valoroj inter Kreono kaj Antigona. Kreono subtenas obeon al la de homoj faritaj leĝoj, dum Antigona insistas pri la pli altaj leĝoj pri devoj al la dioj kaj al la familio. Kreono, drama heroo, konstatas sian eraron nur post kiam li perdas la tutan sian familion. == Tradukoj == ;(Esperante) * [[Douglas B. Gregor]], ''[[Reĝo Edipo kaj Antigona]]'' de Sofoklo. [[Kanariaj insuloj]]: [[La Laguna]] ([[Juan Régulo Pérez|J.Regulo]]). 215pp. {{(en)}} <!--{{wikisource|Antigone}}--> * [[Edward Hayes Plumptre|Edward H. Plumptre]], 1865 - verse: [http://www.bartleby.com/8/6/ plena text] * Sir George Young, 1888 - verse * G. H. Palmer, 1899 - verse * Richard C. Jebb, 1904 - proze: [http://classics.mit.edu/Sophocles/antigone.html full text] * F. Storr, 1912 - verse: [http://www.northern.edu/wild/TH100/Plays/ANTIGONE.HTM full text] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090817115341/http://www.northern.edu/wild/TH100/Plays/ANTIGONE.HTM |date=2009-08-17 }} * Shaemas O'Sheel, 1931 - proze * Dudley Fitts kaj Robert Fitzgerald, 1938 - verse * E.F. Watling, 1947 - verse (Penguin classics) * Theodore Howard Banks, 1950 - verse * Elizabeth Wyckoff, 1954 - verse * Paul Roche, 1958 - verse * H. D. F. Kitto, 1962 - verse * Michael Townsend, 1962 * Robert Fagles, 1984 - verse * Marianne MacDonald, 2001 * Ian Johnston, 2005 - verse (en la moderna angla): [http://www.mala.bc.ca/~johnstoi/sophocles/antigone.htm full text] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060413162637/http://www.mala.bc.ca/~johnstoi/sophocles/antigone.htm |date=2006-04-13 }} * Reginald Gibbons kaj Charles Segal, 2003 - verse * [[Seamus Heaney]], 2004 ''The Burial at Thebes'' - verse * George Theodoridis, 2006 - proze: [http://www.users.bigpond.net.au/soloword/Antigone.htm full text] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070703051613/http://www.users.bigpond.net.au/soloword/Antigone.htm |date=2007-07-03 }} {{(fr)}} * [[Jean Anouilh]], 1946 (moderna franca traduko) == Kritika literaturo == ;Esperante * [[Kalomano Kalocsay|Kalocsay]], K., [http://donh.best.vwh.net/Esperanto/Literaturo/Revuoj/nlr/nlr52/metriko.html La klasika metriko en Esperanto: III] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20061001231651/http://donh.best.vwh.net/Esperanto/Literaturo/Revuoj/nlr/nlr52/metriko.html |date=2006-10-01 }} ([[La nica literatura revuo]] n-o 5/2, paĝoj 48-57. ;Angle * [[Martin Heidegger|Heidegger, Martin]], ''An Introduction to Metaphysics'', trans. Gregory Fried & Richard Polt (New Haven: Yale University Press, 2000). * [[Martin Heidegger|Heidegger, Martin]], ''[[Hölderlin's Hymn "The Ister"]]'', trans. [[William McNeill (philosopher)|William McNeill]] & Julia Davis (Bloomington & Indianapolis: Indiana University Press, 1992). * Segal, Charles, ''Tragedy and Civilization: An Interpretation of Sophocles'' (Norman: University of Oklahoma Press, 1999, nova eldono). ==Literaturo== {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Antikvaj grekaj dramoj]] [[Kategorio:Mitologio en belartoj]] [[Kategorio:Sofoklo]] g07x5rj0izkr3kejls71wv3w0xgxnwv 0 195957 9377605 9374575 2026-05-19T12:21:00Z ThomasPusch 1869 /* Internacia kunlaboro */ 9377605 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo de Pollando | pola_nomo = Drezdenko | germana_nomo = Driesen | genitivo = Drezdenka | blazono = POL Drezdenko COA.svg | flago = | mapo = | provinco = [[Lubuŝio]] | distrikto-rajta = | distrikto = [[distrikto Strzelce-Drezdenko]] | komunumo = komunumo Drezdenko | komunumo-speco = Urbo-kampa | estro-titolo = | estro = | urba_komunumo = | retpoŝto = | adreso-estraro = | poŝtkodo-estraro = | telefono-estraro = | fakso-estraro = | poŝto-estraro = | areo = 10.74 | alto = | latitudo = 52/50 | longitudo = 15/50 | loĝantaro-dato = 2004 | loĝantaro = 10421 | denso = 970.3 | tel_antaŭkodo = | poŝtkodo = | aglomeraĵo = | aŭtokodo = FSD | TERYT = 4081006024 | SIMC = | fondita = | urborajtoj = | ĝemelaj_urboj = | retpaĝaro = http://www.drezdenko.pl | domajno = | vikinovaĵoj = }} '''Drezdenko''' (historie [[germane]] ''Driesen'') estas urbo en [[Lubuŝio]] en [[Pollando]]. Ĝi apartenas al samnoma komunumo en [[distrikto Strzelce-Drezdenko]]. == Internacia kunlaboro == * {{flago|Germanio}} [[Wörth am Rhein]], Germanio * {{flago|Germanio}} [[Winsen (Luhe)]], Germanio == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} de la urbo kaj komunumo ({{pl}}) <br/> {{Ĝermeto|Pollando}} [[Kategorio:Urboj de Lubuŝa provinco]] [[Kategorio:Urboj en Pollando]] k723xznd9dz0qcjs156hopu4w5lx44q 0 214479 9377598 9026750 2026-05-19T12:16:35Z Sj1mor 12103 9377598 wikitext text/x-wiki {{Prisupre|pri=transportaĵo|fizika grando|Elektra ŝargo}} {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Banbury box car 2001 1st.png|eta|[[Kontenero|Kontenera]] ŝarĝo ĉe la stacio de [[Banbury]], [[Anglio]] (2001).]] '''Ŝarĝo''' aŭ '''kargo''' estas ĝenerale iu ajn pezaĵo portata; pli speciale en la ekonomi-scienco kaj transport-scienco ĝi estas movata aŭ veturigata [[varo]] kaj kutime nomiĝas [[kargo]]. Laŭ [[Francisko Azorín]] '''ŝarĝi''' estas ''Meti sur io pezan korpon.''<ref>[[Francisko Azorín]], arkitekto, [[Universala Terminologio de la Arkitekturo]] (arkeologio, arto, konstruo k. metio), Presejo Chulilla y Ángel, Madrido, 1932, paĝo 192.</ref> Li indikas [[etimologio]]n el la latina ''carricare'', el ''carrus'' (ĉaro). Kaj li aldonas la terminojn ''ŝarĝo'', por pezaĵo portata de iu, de io, kaj multajn por ŝarĝotipoj, nome unuforma, supozata, konstanta, utila, moviĝanta, izola, pleja, kaj krome ŝarĝomomento, ŝarĝolimo, ŝarĝindikilo, ŝarĝokoeficiento.<ref>Azorín, samloke.</ref> == Tipoj == Ŝarĝo estas klasifikata laŭ sia speco: * [[Kontenero|Kontenera]] * [[Likvaĵo|Likva]] ([[nafto]], [[sulfura acido]], ...) * [[Ŝutaĵo|Ŝuta]] ([[minerala sterko]], [[karbo]], [[erco]], ...) * Nenorma Ŝarĝo estas transportata per diversaj specoj de [[transporto]] - [[ŝipo]]j, [[fervojo]]j, [[aŭtomobilo]]j, ktp. Inter [[kargoŝipo]]j diferencigeblas diversaj tipoj - inter ili [[kontenero|kontenera]] ŝipo, [[ŝutvara ŝipo]] kaj [[cisternoŝipo]]. La '''ŝarĝokapablo''' de ŝipo estas la kvanto da tunoj, kiun ŝipo kapablas transporti. == La vorto "kargo" == Apud "ŝarĝo", [[PIV]] kaj multaj Esperanto-vortaroj registras la vorton "'''kargo'''", kun la signifo "ŝarĝo en unu transportujo (kiel ŝipo, kontenero, trajno, vagono, kamiono kaj aliaj)". Kelkaj opinias tiun vorton superflua, vd. la [[Diskuto:Ŝarĝo|diskutpaĝon]].<ref>vidu ekzemple {{ReVo|karg|kargo}}kaj {{ReVo|sxargx|ŝarĝo}}</ref> == Vidu ankaŭ == * [[Normala ŝarĝa vagono]] * [[Ŝarĝotrajno]] * [[Ŝarĝoŝipo]] == Notoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|q=Ŝarĝo}} * [http://cargolaw.com/gallery.html Galerio de transportaj perdoj - fotoj kaj rakontoj pri akcidentoj kun perdo de ŝarĝo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20040211234927/http://www.cargolaw.com/gallery.html |date=2004-02-11 }} {{Ĝermo|Komerco}} [[Kategorio:Transporto]] [[Kategorio:Transportado kaj provizado de komercaĵoj]] 35n4n1pnq0a6egb355i7vmcuydyexbr 0 216791 9377867 8268613 2026-05-19T18:24:46Z Stefangrotz 91903 informkesto + galerio 9377867 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo}} '''Kincsesbánya''' [kinĉeŝbAnja] estas [[vilaĝo]] en [[Hungario]] en [[regiono]] '''Meza''' [[Transdanubio]], en [[departemento]] [[Fejér]], en subregiono de [[Mór]]. La [[loknomo]] estas [[hungare]] trezora-minejo. == Bazaj informoj == * [[Areo]]: 11 &nbsp;km² * [[koordinatoj]]: {{Koordinatoj gms|47|15|52|N|18|16|33|E}} * [[Loĝantaro]]: 1540 * Poŝta kodo: 8044 * [[Telefonprefikso]]: 22 == Situo == Kincsesbánya situas sur mal[[ebenaĵo]], preter [[fervojo]] [[Székesfehérvár]]-[[Kisbér]], laŭ traira flanko[[vojo]]. Mór kaj [[Várpalota]] troviĝas 16, Székesfehérvár 17, [[Polgárdi]] 27&nbsp;km-ojn. == Historio == En la arbara, montara loko en [[1941]] ekfunkciis minejo pri [[baŭksito]]. El tio oni faras [[aluminio]]n, kiun la hungaroj nomumas "hungara [[arĝento]]". En [[1966]] la setlejo memstariĝis. La loĝantaro laboras en la minejo. <gallery> Dosiero:Kincsesbánya3.jpg|eta|maldekstra|265px|Kincsesbánya Dosiero:Kincsesbánya1.jpg|eta|290px|Kincsesbánya Dosiero:Kincsesbánya2.jpg|eta|280px|Kincsesbánya </gallery> {{Projektoj}} [[Kategorio:Vilaĝoj de Hungario]] [[Kategorio:Vilaĝoj de departemento Fejér]] 415h9nv3m3kui7dpbqeyvpc5v12xnqt 0 218707 9378246 8906484 2026-05-20T09:26:55Z RG72 11847 9378246 wikitext text/x-wiki '''Bereg''' estis historia reĝa departemento en nord-orienta parto de la Hungara Reĝlando, germane: '''Komitat Berg'''. Hodiaŭ granda parto apartenas al [[Ukrainio]], la malgranda al [[Hungario]]. [[Dosiero:Bereg.png|eta|350px|dekstra|Hungara reĝlando kun Kroatio, loko de departemento Bereg]] * Departementejo: [[Beregszász]] * [[Areo]]: 3786 &nbsp;km² * [[Loĝantaro]]: 236.611 en [[1910]] == Demografio == Laŭ la censo de 1880 * 66&nbsp;910 (43,7%) [[hungaroj]] * 8&nbsp;975 (5,9%) [[germanoj]] * 960 (0,6%) [[slovakoj]] * 75&nbsp;751 (49,4%) [[rutenoj]] * 651 (0,4%) ceteraj. Laŭ la censo de 1910 * 113&nbsp;090 (47,8%) [[hungaroj]] * 20&nbsp;722 (8,8%) [[germanoj]] * 1&nbsp;123 (0,5%) [[slovakoj]] * 100&nbsp;918 (42,7%) [[rutenoj]] * 758 (0,3%) ceteraj. == Administracio == Estis 7 distriktoj, ties nomoj estas la samaj, ol la distriktejoj: * [[Niĵnij Vorota|Alsóverecke]] * Felvidék, escepte distriktejo: [[Irŝava|Ilosva]] * [[Latorica|Latorca]], escepte distriktejo: [[Irŝava|Ilosva]] * [[Koson|Mezőkaszony]] * [[Mukaĉeve|Munkács]], samtempe departementejo kaj konsilantrajta urbo * [[Svaljava|Szolyva]] * Tiszahát, escepte distriktejo: [[Beregszász]], samtempe konsilantrajta urbo La departemento situis sude sur ebenaĵo, norde estis montoj de [[Karpatoj]]. Norde la Karpatoj estis landolimo kaj samtempe akvodislimo. Estis rivero [[Tiso]]. En [[895]] tie alvenis la hungaroj en la [[Karpat-baseno]]n. Ili trovis rutenojn kaj trovis la lokon konvena por loĝadi. La [[turkoj]] ne povis okupi la regionon. Ekde tiu epoko la departemento kune kun precipe najbaraj departementoj nomiĝis latine '''Partium''', kiu estis landopartoj, kiuj aldoniĝis al [[Transilvanio]]. Dum liberecbatalo de Rákóczi la departemento estis dorso de la bataloj, trans Karpatoj alvenis helpoj de [[poloj]] kaj [[rusoj]]. Pro la forta apogo la rutenoj nomiĝas la plej fidela popolo. Fama kamparana apoganto kaj militisto de Rákóczi estis [[Tamás Esze]], kiu venis el [[Tarpa]]. En la unua mondmilito precipe trans la Karpatoj estis grandaj bataloj, dum la [[Brusilov-ofensivo]] la rusoj atingis Tison, sed la kontraŭatako estis sukcesa. En [[1918]] la ĉeĥoslovakia armeo okupis la departementon kaj ekde [[1920]] apartenis al [[Ĉeĥoslovakio]], (escepte malgrandan parton, kiu restis hungara). La hungara parto unue estriĝis el [[Tarpa]], poste aldoniĝis al la najbara departemento. Ĉeĥoslovakio ricevis kondiĉon, ili devis aranĝi autonomion precipe el Partium, kiun ili ne faris. En [[1938]] laŭ Packontrakto de [[Vieno]] la suda parto revenis al Hungario, la cetera parto iĝis dum 100 tagoj sendependa ŝtato. La disiĝo tiel okazis, ke tiuj komunumoj, kie estis hungara plimulto, aldoniĝis al Hungario. En [[1939]] la hungara armeo okupis la 100-tagan respublikon kaj ne metis ĝin al la hungaraj departementoj, sed formis aŭtonomion. En [[1942]] la hungaroj kolektis la [[judoj]]n, kiuj vivis tie grandnombre, kaj sendis ilin al Auswitz. La sama okazis ankaŭ en la tiutempe sendependa Slovakio. En [[1944]] kontraŭ [[Ruĝa Armeo]] la hungaroj formis defendan zonon laŭ la Karpatoj (Árpád-linio). Tiu komence sukcese kontraŭstaris, sed dume [[Rumanio]] forlasis la faŝistan aliancon kaj helpe de [[Sovetunio]] el sudo okupis la departementon. La teritorio aldoniĝis al Sovetunio. La hungareco estis draste persekutitaj, are kiel pli frue la judoj, estis kolektitaj kaj senditaj al [[Siberio]]. Tiu manovro nomiĝis ''malenkij robot'' (malgranda laboro). Post jaroj alvenis nur eta parto. En [[1991]] Ukraino sendependiĝis kaj heredis la iaman ĉeĥoslovakian parton de la departemento. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://mtdaportal.extra.hu/adatbazisok.html Censo de Hungario en 1880 (hungare)] * [http://www.omm1910.hu/?/adatbank Censo de la Aŭstra-Hungara Monarĥio en 1910 (hungare, angle kaj germane)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20141006080757/http://www.omm1910.hu/?%2Fadatbank |date=2014-10-06 }} == Vidu ankaŭ == * [[Departementoj de reĝlando Hungario]] * [[Hungara reĝlando]] {{Departementoj de Hungara reĝlando}} [[Kategorio:Departementoj de Hungara Reĝlando|Berehove departemento]] ap6sbjomih0vrf6b7d4r8sp96tdj2en 9378247 9378246 2026-05-20T09:27:18Z RG72 11847 9378247 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo}} '''Bereg''' estis historia reĝa departemento en nord-orienta parto de la Hungara Reĝlando, germane: '''Komitat Berg'''. Hodiaŭ granda parto apartenas al [[Ukrainio]], la malgranda al [[Hungario]]. [[Dosiero:Bereg.png|eta|350px|dekstra|Hungara reĝlando kun Kroatio, loko de departemento Bereg]] * Departementejo: [[Beregszász]] * [[Areo]]: 3786 &nbsp;km² * [[Loĝantaro]]: 236.611 en [[1910]] == Demografio == Laŭ la censo de 1880 * 66&nbsp;910 (43,7%) [[hungaroj]] * 8&nbsp;975 (5,9%) [[germanoj]] * 960 (0,6%) [[slovakoj]] * 75&nbsp;751 (49,4%) [[rutenoj]] * 651 (0,4%) ceteraj. Laŭ la censo de 1910 * 113&nbsp;090 (47,8%) [[hungaroj]] * 20&nbsp;722 (8,8%) [[germanoj]] * 1&nbsp;123 (0,5%) [[slovakoj]] * 100&nbsp;918 (42,7%) [[rutenoj]] * 758 (0,3%) ceteraj. == Administracio == Estis 7 distriktoj, ties nomoj estas la samaj, ol la distriktejoj: * [[Niĵnij Vorota|Alsóverecke]] * Felvidék, escepte distriktejo: [[Irŝava|Ilosva]] * [[Latorica|Latorca]], escepte distriktejo: [[Irŝava|Ilosva]] * [[Koson|Mezőkaszony]] * [[Mukaĉeve|Munkács]], samtempe departementejo kaj konsilantrajta urbo * [[Svaljava|Szolyva]] * Tiszahát, escepte distriktejo: [[Beregszász]], samtempe konsilantrajta urbo La departemento situis sude sur ebenaĵo, norde estis montoj de [[Karpatoj]]. Norde la Karpatoj estis landolimo kaj samtempe akvodislimo. Estis rivero [[Tiso]]. En [[895]] tie alvenis la hungaroj en la [[Karpat-baseno]]n. Ili trovis rutenojn kaj trovis la lokon konvena por loĝadi. La [[turkoj]] ne povis okupi la regionon. Ekde tiu epoko la departemento kune kun precipe najbaraj departementoj nomiĝis latine '''Partium''', kiu estis landopartoj, kiuj aldoniĝis al [[Transilvanio]]. Dum liberecbatalo de Rákóczi la departemento estis dorso de la bataloj, trans Karpatoj alvenis helpoj de [[poloj]] kaj [[rusoj]]. Pro la forta apogo la rutenoj nomiĝas la plej fidela popolo. Fama kamparana apoganto kaj militisto de Rákóczi estis [[Tamás Esze]], kiu venis el [[Tarpa]]. En la unua mondmilito precipe trans la Karpatoj estis grandaj bataloj, dum la [[Brusilov-ofensivo]] la rusoj atingis Tison, sed la kontraŭatako estis sukcesa. En [[1918]] la ĉeĥoslovakia armeo okupis la departementon kaj ekde [[1920]] apartenis al [[Ĉeĥoslovakio]], (escepte malgrandan parton, kiu restis hungara). La hungara parto unue estriĝis el [[Tarpa]], poste aldoniĝis al la najbara departemento. Ĉeĥoslovakio ricevis kondiĉon, ili devis aranĝi autonomion precipe el Partium, kiun ili ne faris. En [[1938]] laŭ Packontrakto de [[Vieno]] la suda parto revenis al Hungario, la cetera parto iĝis dum 100 tagoj sendependa ŝtato. La disiĝo tiel okazis, ke tiuj komunumoj, kie estis hungara plimulto, aldoniĝis al Hungario. En [[1939]] la hungara armeo okupis la 100-tagan respublikon kaj ne metis ĝin al la hungaraj departementoj, sed formis aŭtonomion. En [[1942]] la hungaroj kolektis la [[judoj]]n, kiuj vivis tie grandnombre, kaj sendis ilin al Auswitz. La sama okazis ankaŭ en la tiutempe sendependa Slovakio. En [[1944]] kontraŭ [[Ruĝa Armeo]] la hungaroj formis defendan zonon laŭ la Karpatoj (Árpád-linio). Tiu komence sukcese kontraŭstaris, sed dume [[Rumanio]] forlasis la faŝistan aliancon kaj helpe de [[Sovetunio]] el sudo okupis la departementon. La teritorio aldoniĝis al Sovetunio. La hungareco estis draste persekutitaj, are kiel pli frue la judoj, estis kolektitaj kaj senditaj al [[Siberio]]. Tiu manovro nomiĝis ''malenkij robot'' (malgranda laboro). Post jaroj alvenis nur eta parto. En [[1991]] Ukraino sendependiĝis kaj heredis la iaman ĉeĥoslovakian parton de la departemento. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://mtdaportal.extra.hu/adatbazisok.html Censo de Hungario en 1880 (hungare)] * [http://www.omm1910.hu/?/adatbank Censo de la Aŭstra-Hungara Monarĥio en 1910 (hungare, angle kaj germane)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20141006080757/http://www.omm1910.hu/?%2Fadatbank |date=2014-10-06 }} == Vidu ankaŭ == * [[Departementoj de reĝlando Hungario]] * [[Hungara reĝlando]] {{Departementoj de Hungara reĝlando}} [[Kategorio:Departementoj de Hungara Reĝlando|Berehove departemento]] 3tvbs4lq3a4ekdmmvstflx7z66gcir4 0 218901 9377803 9354749 2026-05-19T16:25:49Z LilyKitty 25129 de universitatoj kaj Sveda Rega Academio de Sciencoj 9377803 wikitext text/x-wiki {{Informkesto sciencisto}} '''(Karl) Manne (Georg) SIEGBAHN''' ([[3-an de decembro]] [[1886]], [[Örebro]], [[Svedio]] – [[26-an de septembro]] [[1978]], [[Stokholmo]]) estis sveda [[fizikisto]], kiu ricevis [[Nobel-premio pri fiziko|Nobel-premion pri fiziko]] en [[1924]] por la rentgenspektroskopiaj malkovroj kaj ekzamenoj. Li malkovris en la rentgenemisiaj spektroj novan spektro-serion (M-serio) en 1916. Li ellaboris tiajn maŝinojn kaj metodojn, kiuj ebligis la precizan mezuron de la rentgenaj ondolongoj. Li iĝis fizika profesoro en la [[Universitato de Uppsala]] kaj unu jaron poste pruvis kun la kunlaborantoj, ke la rentgenaj radioj trairantaj la prismon, dekliniĝis kiel lumradioj, sed iom pli malforte. Pli poste li analizis la pli malfortajn rentgenajn radiojn, kiuj situantaj proksime al la ultraviola parto de la spektro. Li iĝis en 1937 fizika profesoro de la [[Universitato de Stokholmo|Stokholma Universitato]]. Samjare li iĝis unua direktoro de la Fizika Instituto Nobel, fondita samjare de la [[Reĝa Sveda Akademio de Sciencoj]]. Li retiriĝis el tiu posteno en 1975. Li estis inter 1939 kaj 1964 membro de la Internacia Pezo- kaj Mezurafera Komisiono. {{Projektoj}} {{Nobel-premio pri fiziko}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Siegbahn, Manne}} [[Kategorio:Svedaj fizikistoj]] it3e9s4l4pd8frkxvsfxst3c6obyht0 0 229830 9377582 8566165 2026-05-19T11:59:14Z Sj1mor 12103 9377582 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} Estas tri kutimaj spacaj [[dimensio]]j: [[longo]] (aŭ profundo), [[larĝo]], kaj [[alto]], ofte skribataj kiel ''x'', ''y'' kaj ''z'' (ne nepre respektive). ''x'' kaj ''y'' aksoj apera en [[ebeno (matematiko)|ebeno]]. En la [[3-a dimensio]], ''z'' estas uzata. La '''kvara dimensio''' estas ofte identigita kun [[tempo]] en fiziko, kaj kiel tia estas uzita al ekspliki la [[ne-Eŭklida]] [[spaco-tempo]] uzita en teorioj de [[speciala relativeco]] kaj [[fizika relativeco]]. Tempo ne estas tamen tute samrajta kun la 3 [[spaca koordinato|spacoj koordinatoj]]. Sed povas esti imagita ankaŭ la 4-a spaca koordinato, tiel ke ĉiuj 4 koordinatoj havas la samajn propraĵojn. Kaj tiam, se oni diras ion similas al "konstrui figuron en 4-spaco" ĉi tio subkomprenas iun tempon por konstrui, kaj entute iel aperas jam 5 koordinatoj - la 4 spacaj kaj tempo. La 4-a spaca dimensio estas [[perpendikularo|perpendikulara]] al la aliaj tri spacaj dimensioj. La vortoj por direktoj en la tri sciataj dimensioj povas esti ekzemple supren/suben (alto), nordo/sudo (latitudo), kaj oriento/okcidento (longitudo). Kiam oni parolas pri la kvara spaca dimensio, aldona paro de terminoj estas bezonata, sed dume ne estas sufiĉe agnoskita ĉi tiu paro de vortoj. Se tempo estas grafita kiel la ''kvara dimensio'', la aldona kvara spaca dimensio devas esti nomata kiel la [[kvina dimensio]]. {| style="margin: 0 auto;" | [[Dosiero:Hypercubeorder.svg|220px|]] || || [[Dosiero:Hypercubecubes.svg|300px|]] || || [[Dosiero:Hypercubestar.svg|240px|]] |} == La kvara spaca dimensio kaj perpendikulareco == Kartezia geometrio elektas [[perpendikularo|perpendikularajn]] direktojn tra spaco kiel dimensioj. La kvara dimensio estas pro tio la direkto en spaco kiu estas perpendikulara al ĉi tiuj tri la aliaj direktoj. [[Dosiero:Dice analogy- 1 to 5 dimensions.svg|eta|Objektoj kun ekde 1 ĝis 5 dimensioj]]‎ La kutima [[eŭklida ebeno]] estas du-dimensia. Oni povas opinii ke la ebeno konsistas el familio de [[rekto]]j, paralelaj unu al la aliaj. Tiu rekto kiu enhavas la fonton estas la ''nula'' rekto. Por atingi iun punkton de la ebeno el la fonto, oni povas imagi vojaĝon komence laŭ la nula rekto al punkto la plej proksima al la dezirata, kaj tiam vojaĝon perpendikulare al la rektoj ĝis la dezirata punkto. Tiel la spaco estas du-dimensia - ĉiu el du partoj de la vojaĝo estas priskribata per [[skalaro (matematiko)|skalara]] valoro, egala al la trairita distanco, kun [[signumo]] ''minuso'' asignita al unu direkto kaj signumo ''pluso'' asignita al la alia direkto, kaj ĉiu parto de la vojaĝo donas unu dimension. La kutima [[eŭklida 3-spaco]] estas tri-dimensia. Oni povas opinii ke la spaco konsistas el ''stako'' de ebenoj, paralelaj unu al la aliaj. Tiu ebeno kiu enhavas la fonton estas la ''nula'' ebeno. Por atingi iun punkton de la spaco el la fonto, oni povas imagi vojaĝon komence laŭ la nula ebeno al punkto la plej proksima al la dezirata, kaj tiam vojaĝon perpendikulare al la ebenoj ĝis la dezirata punkto. Tiel la spaco estas tri-dimensia - du dimensioj estas donitaj de la unua parto de la vojaĝo, kaj unu dimensio estas donita de la dua. La kvara spaca dimensio, do, povas esti priskribita kiel ekzisto de malfinia kvanto de paralelaj 3-dimensiaj spacoj. Por atingi iun punkton de la kvar-dimensia spaco, oni vojaĝas laŭ la tri-dimensia spaco, kaj poste ankaŭ tra la 3-spacoj laŭ la kvara dimensio. La tuteca kvanto de dimensioj estas kvar. == Difino == Matematike, la '''4-dimensia [[eŭklida spaco]]''' ('''eŭklida 4-spaco''') estas 4-dimensia [[normigita vektora spaco]] kun la [[eŭklida normo]]. La longo de vektoro : <math> \mathbf{x} = (p, q, r, s) </math> esprimita en la norma bazo estas : <math> \| \mathbf{x} \| = \sqrt{p^{2} + q^{2} + r^{2} + s^{2}} </math> kio estas la ĝeneraligo de la [[pitagora teoremo]] al 4 dimensioj. Ĉi tio permesas difini la angulon inter du vektoroj (vidu en [[eŭklida spaco]] por plia informo). == Geometrio kun kvar spacaj dimensioj == {|align=right border=1 | [[:Dosiero:24-cell.gif|Klaku por vidi animacion]] de 3D projekcio de turnanta [[24-ĉelo]]. Ĝi turniĝas samtempe ĉirkaŭ du perpendikularaj ebenoj |} En kvar spacaj dimensioj, eŭklida geometrio provizas pli grandan aron de diversaj [[geometria figuro|geometriaj figuroj]] ol ekzisti en tri dimensioj. Simile al tio kiel tri-dimensiaj [[pluredro]]j estas spacaj ĉirkaŭbarataj per koneksaj du-dimensiaj edroj, la kvar-dimensiaj [[plurĉelo]]j estas ĉirkaŭbarataj per koneksaj tri-dimensia ''[[ĉelo (geometrio)|ĉeloj]]''. En tri dimensioj estas akurate 5 regulaj konveksaj pluredroj, aŭ [[platona solido|platonaj solidoj]], sed 6 [[konveksa regula plurĉelo|konveksaj regulaj plurĉeloj]] ekzistas en kvar dimensioj. Kvin el la ses povas esti interpretataj kiel naturaj vastigaĵoj de la platonaj solidoj, simele al tio kiel la [[kubo (geometrio)|kubo]], (platona solido), estas natura vastigaĵo de la du-dimensia [[kvadrato (geometrio)|kvadrato]]. [[Kvinĉelo]] estas konstruita el 5 [[kvaredro]]j por ĉeloj kaj estas la kvar-dimensia analogo de la kvaredro. [[4-hiperkubo]] estas farita el 8 kubaj ĉeloj kaj estas la kvar-dimensia analogo de la [[kubo (geometrio)|kubo]]. [[16-ĉelo]] estas la ekvivalento de la [[okedro]]. Pli malsimplaj [[120-ĉelo]] kaj [[600-ĉelo]] estas analogoj al la [[dekduedro]] kaj [[dudekedro]], respektive. La [[24-ĉelo]] estas la unika regula plurĉelo kiu ne havas bonan regulan tri-dimensian ekvivalenton. Estas ankaŭ granda aro de ''duonregulaj plurĉeloj'' (konveksaj [[uniforma plurĉelo|uniformaj plurĉeloj]]), kaj multaj la aliaj la plej diversaj plurĉeloj. Simile al kiel la kutima [[sfero]] estas pli konkrete ''2-sfero'' kaj estas du-dimensia surfaco farita el ĉiuj punktoj samdistanca de donita centra punkto en tri-dimensia spaco, la [[3-sfero]] estas aro de ĉiuj punktoj samdistancaj de donita centra punkto en kvar-dimensia spaco. Ĉiu tri-dimensia [[sekco]] de 3-sfero per [[hiperebeno]] estas 2-sfero. == Dimensia analogeco == Por trairi el tri spacaj dimensioj al kvar, aparato nomata kiel ''dimensia analogeco'' estas kutime uzata. '''Dimensia analogeco''' estas studado de tio kiel ''n-1'' dimensioj rilatas al ''n'' dimensioj, kaj tiam konkludado de tio kiel ''n'' dimensioj devus rilati al ''n+1'' dimensioj. Unu apliko de dimensia analogeco en bildigo de la kvara dimensio estas [[projekcio]]j. Projekcio estas maniero por prezenti ''n''-dimensian objekton en ''n-1'' dimensioj. Ekzemple, komputila ekrano estas 2-dimensia, kaj ĝi montras 3-dimensiajn objektojn prezentante ilin en du dimensioj per forprenanto de informo pri la tria dimensio. En ĉi tiu okazo, profundo estas forprenita kaj anstataŭigita per malrekta informo. La [[retino]] de la [[okulo]] estas du-dimensia [[tabelo]] de [[sentilo]]j sed ĝi permesas la cerbo al percepti la naturon de tri-dimensiaj objektoj uzante malrekta informo ([[ombro]]j, deklivaj linioj, [[lorna vizio]] kaj tiel plu). Oni uzas [[perspektivo]]n por doni ŝajnantan tri-dimensian profundon al du-dimensiaj bildoj. Simile, 3 dimensiaj objektoj povas esti matematike projekciita al la 3 dimensioj, kie ili povas tiam esti pli oportune rigarditaj. En ĉi tiu okazo, la ''retino'' de la kvar-dimensia okulo estus tri-dimensia tabelo de sentiloj. Hipoteza estaĵo kun ĉi tia okulo devus percepti la naturon de kvar-dimensiaj objektoj uzante malrektan informon enhavatan en la bildo ricevita per la retino. Perspektiva projekcio de 4 dimensioj produktas similajn efikas kiel en la 3-dimensia okazo. Ĉi tio aldonas ŝajnantan 4-dimensian profundon al ĉi tiuj 3-dimensiaj bildoj. [[Dosiero:Tesseract net.svg|eta|[[Reto (hiperpluredro)|Reto]] de [[4-hiperkubo]]]] Dimensia analogeco helpas ankaŭ en komprenado de ĉi tiaj projekcioj. Ekzemple, 2-dimensiaj objektoj estas baritaj per unu-dimensiaj randoj: kvadrato estas barita per kvar lateroj. Tri-dimensia objektoj estas baritaj per du-dimensia surfacoj: kubo estas barita per 6 kvadratoj. Per aplikado de dimensia analogeco, oni povas konkludi ke 4-dimensia [[4-hiperkubo]] estas barita per 3-dimensiaj volumenoj, kiuj estas 8 kuboj. Scio de ĉi tio estas ŝlosilo por kompreni kiel al interpreti tri-dimensian projekcion de la 4-hiperkubo. La randoj de la 4-hiperkubo projekciiĝas al volumenoj en la bildo, ne nur al 2-dimensiaj surfacoj. Ankaŭ la koncepto de [[ombro]] povas helpi pli bone kompreni kvar dimensiojn. Se oni lumigas tri-dimensian objekton, ĝi devas disĵeti 2-dimensian ombron. Pro lumigo 2-dimensia objekto devas disĵeti 1-dimensian ombron (en du-dimensia mondo). Simile, lumigo der 4-dimensia objekto devus disĵeti 3-dimensian ombron. Estante tri-dimensiaj oni povas nur vidi la mondon per okuloj en du dimensioj; kvar-dimensia estaĵo devas vidi la mondo en tri dimensioj. Tial ĉi tia estaĵo devas povi, ekzemple, vidi ĉiujn ses flankojn de netravidebla skatolo samtempe. Ĝi devus kapabli vidi ankaŭ tion kio estis en la skatolo samtempe. Ĝenerale, kvar-dimensia vidanto devas vidi ĉiujn punktojn de iu regiono en 3-dimensia spaco samtempe, inkluzivanta la enan strukturon de solidaj objektoj. Rezonado analoge al familiaraj subaj dimensioj povas esti bonega intuicia gvido, sed oni devas zorgi ne akcepti rezultojn kiuj ne estas pli rigore testitaj. Ekzemple, konsideru la formulojn por la cirkonferenco de cirklo :''C = 2π r'' , kaj la surfaca areo de sfero: :''A = 4π r²'' . Malfacilas analoge al ili skribi korektan formulon por hipersurfaca volumeno de [[3-sfero]], kiu estas :''V = 2π² r³'' , evidentas ke la radiuso ''r'' devas esti en la 3-a potenco, sed la koeficiento ''2π²'' estas ne tiel evidenta. == Vidu ankaŭ == * [[Eŭklida spaco]] * [[Eŭklida geometrio]] * [[0 dimensioj]] * [[1 dimensio]] * [[2 dimensioj]] * [[3 dimensioj]] * [[Plurĉelo]] (4-dimensia [[hiperpluredro]]) * [[3-sfero]] * [[4-sternaĵo]] * [[Spaco de Minkowski]] * [[Ekzotika R4|Ekzotika '''R'''⁴]] == Eksteraj ligiloj == * [http://etext.lib.virginia.edu/etcbin/toccer-new2?id=ManFour.sgm&images=images/modeng&data=/texts/english/modeng/parsed&tag=public&part=all La kvara dimensio simple eksplikita] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20030121092141/http://etext.lib.virginia.edu/etcbin/toccer-new2?id=ManFour.sgm&images=images%2Fmodeng&data=%2Ftexts%2Fenglish%2Fmodeng%2Fparsed&tag=public&part=all |date=2003-01-21 }} * [http://tetraspace.alkaline.org Pago de Garrett Jones pri 4D] * [http://www.geom.uiuc.edu/~banchoff/Flatland/ Flatland: Romanco de Multaj Dimensioj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201107224235/http://www.geom.uiuc.edu/~banchoff/Flatland/ |date=2020-11-07 }} * [http://eusebeia.dyndns.org/4d/vis/vis.html 4D videbligo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071017014822/http://eusebeia.dyndns.org/4d/vis/vis.html |date=2007-10-17 }} * [http://uk.arxiv.org/abs/hep-ph/0002255 TeV-skala gravito, spegula universo, kaj dinosaŭroj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160408210242/http://uk.arxiv.org/abs/hep-ph/0002255 |date=2016-04-08 }}, artikolo de [http://th-www.if.uj.edu.pl/acta/ Acta Physica Polonica B] de Z.K. Silagadze * [http://www.bayarea.net/~kins/thomas_briggs/ Esplorado de hiperspaceo kun la geometria produto] * [http://eusebeia.dyndns.org/4d/index.html 4D] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160413025410/http://eusebeia.dyndns.org/4d/index.html |date=2016-04-13 }} * [http://math.eretrandre.org/4dbb/ 4D konstruado] - interaga ludo al esplori 4D spacon * [http://www.superliminal.com/cube/mc4dswing.jar 4-dimensia kubo de Rubik] [[Kategorio:4-dimensia geometrio]] [[Kategorio:Dimensio]] [[Kategorio:Speciala relativeco]] 6s3cdhlua2z19m6fn5zge3a1xns4ulg 0 230186 9378029 7740139 2026-05-19T22:45:59Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9378029 wikitext text/x-wiki {{informkesto geografiaĵo|regiono |kategorio=Regiono |lando = Grekio |mapo=Nomos Karditsas.png |mapo priskribo={{centre|situo de Kardico en Grekio}} |regiono-ISO = GR |mapo1 lokumilo = iso |mapligilo = jes |latitudo = |longitudo = |ĉefurbo = [[{{#invoke:Wikidata|claim|P36}}]] |ĉefurbo_lat_d ={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |ĉefurbo_long_d = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |areo= |loĝantaro= |zomo = 8 |areo_kodo = |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto }} La provinco '''Kardico''' ({{lang-el|Νομός Καρδίτσας|t=''Nomos Karditsas''}}) ĝis administra reformo efektivigita komence de 2011 estis unu el la 51 grekaj provincoj ("prefektujoj", kiuj greke nomiĝas {{lang|el|Νομός}}, do "nomos"). Ĝi kovras areon de {{unuo|2636|km²}} kaj dum la jaro 2001 havis preskaŭ {{formatnum:130000}} loĝantojn. Ĉefa loĝloko estas la samnoma urbo ''Kardico''. La teritorio estas parto de la historia provinco kaj moderna administra regiono [[Tesalio]], kaj kovras ties sudokcidenton. {| |[[Dosiero:Plastira3.JPG|eta|{{centre|la lago ''Plastira'' en la oriento de la provinco}}]] |[[Dosiero: Karditsa.jpg|eta|{{centre|preĝejo en la provinca ĉefurbo ''Kardico''}}]] |} {{-l}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.karditsa.gr oficialaj paĝoj de la provinco (en la greka kaj angla)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080718043951/http://www.karditsa.gr/ |date=2008-07-18 }} * [http://www.airphotos.gr/karditsamap.html elaeraj bildoj de la provinco (priskriboj en la greka)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080412015209/http://www.airphotos.gr/karditsamap.html |date=2008-04-12 }} {{Ĝermo|Grekio}} [[Kategorio:Provincoj de Grekio]] nny9pct280u5u9a35sff4btksuzbf9n 0 232228 9378100 9321824 2026-05-20T05:09:47Z Sj1mor 12103 9378100 wikitext text/x-wiki {{TemasPri|izomeroj en kemio|nuklea izomero}}{{Informkesto organizaĵo}} '''Izomeroj''' estas molekuloj, ĉe kiuj la atomkernoj entenas samnombrajn protonojn kaj neŭtronojn, sed ilia strukturo aŭ spaca konstruo diferencas. La unua tipo estas la '''struktura izomerio''', la dua la '''stereoizomerio'''. La strukturan izomerion kaŭzas flanka grupo aŭ situo de funkcia grupo. [[Dosiero:Structural isomers.svg|center|400px|izomeroj de la propanolo]] * I. propan-1-olo * II. propan-2-olo * III. metil-etil-etero La [[enantiomero|stereoizomerio]] venas el tio, ke la atomoj de la organikaj kombinaĵoj kuŝas ne en la sama ebeno. Tiel unu kombinaĵo povas estis ebena spegulbildo de alia ([[enantiomero]]) aŭ aliforme diferencas en la spaca konstruo (dia-stereomero). Ili havas du formojn: ili estas turneblaj unu en la alian tra la kemia ligo (konformaciaj izomeroj) aŭ ne (cis-trans-izomeroj). Izomerio estas ankaŭ tiu fenomeno, kiun rimarkis [[Pasteur]]: kelkaj kombinaĵoj povas diferenci nur en tio, ke ilia solvaĵo detrunas la polarizan ebenon de la polarizita dekstren aŭ maldekstren. Por tiu izomerio la plej konata ekzemplo estas la solvaĵo de la simplaj sukeroj: la dekstre turniganta sukero ricevas d-antaŭsignon, dum la maldekstre (live) turniganta laŭ m-antaŭsignon. {{Projektoj|ReVo=izomer}} [[Kategorio:Izomerio| ]] 50u2128ydpvloqzlmpf2nb23opsf1di 0 232922 9378104 7242588 2026-05-20T05:11:33Z 解浪 253594 Riparita lint-eraro: malvalida dosier-opcio 9378104 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Expolingua1991.jpg|eta|300px|deĵoras Sabine Trenner kaj Vera Tautorat]] La tradicia Internacia Foiro por Lingvoj kaj Kulturoj (Expolingua) post la germana unuiĝo migris de [[Frankfurto ĉe Majno]], kie ĝi okazis kvinfoje, al la germana ĉefurbo [[Berlino]]. Ekde tiam la ekspozicio ĉiujare okazas meze de novembro dum 3 ĝis 4 tagoj, allogante lingve interesitajn homojn; kutime venas kelkaj mil personoj, grandparte instruistoj kaj lernantoj, kiuj serĉas kursojn por la angla lingvo. La unua aranĝo de Expolingua en Berlin okazis en 1992, ankoraŭ sen Esperanto-mencio. [[Esperanto-Ligo Berlin]] per malgranda stando ekde 1993 prezentas Esperanton. La partoprenon de Esperanto-stando iniciatis kaj ebligas per pago de la necesa kotizo ekde la 1990-aj jaroj la asocio "[[Esperanto-Domo Michendorf|Esperantohaus Michendorf]] r.a.". == Datoj == [http://www.expolingua.com/expolingua_berlin/de/index.php Hejmpaĝo de la organizantoj]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {|border =1 cellpadding= 5 |- |dato |loko |partoprenantoj |- |14. – 16. 11. 2008 |Russisches Haus der Wissenschaft und Kultur, Friedrichstraße 176 – 179, 10117 Berlín vendredo - dimanĉo 10:00 – 18:00 Uhr | |} ==Esperanto en la faka programo de Expolingua== La foiron mem ĉiam akompanas faka programo kun prelegoj, kiuj rilatas al iu kadra temo. Ili ne malofte koncernas problemojn de la lingva komunikado en Eŭropo. Ekde 1992 [[Detlev Blanke]], kiel prezidanto de Gesellschaft für Interlinguistik e. V. ([[Societo pri Interlingvistiko]]), regule kontribuis al la faka programo. La aŭskultantoj ĉiam estis tre interesitaj. Ofte temis pri tradukistoj, interpretistoj aŭ lingvo-instruistoj. La kvanto de la partoprenintoj dum la unuaj jaroj variis inter 10 kaj 15, dum la lastaj jaroj kreskis daŭre kaj foje eĉ atingis 50 personojn. La titolo de la prelego ĉiam aperis en la oficiala programo. De 1993 ĝis 2002 [[Detlev Blanke]] faris jenajn prelegojn (enkrampe la kadraj temoj de la fakprogramo, kiuj aperis ekde 1996): *1993: Planlingvoj kiel ilo de internacia komunikado, kun aparta konsidero de Esperanto (20.11.93) *1994: Planlingvoj kiel ilo de internacia komunikado, kun aparta konsidero de Esperanto (18.11.94) *1995: La internacia planlingvo Esperanto kiel ilo de kultura interŝanĝo (24.11.95) *1996 („Lingvoj superas limojn“): Esperanto kaj tradukado (23.1.96) *1997 („Lerni lingvojn - la tutan vivon“): Lerni Esperanton - metodoj kaj lerniloj kun aktuala internacia superrigardo (21.11.97) *1998 („Lerni unu de la alia - lerni kune“): Internacia eksperimento kaj ĝiaj instruoj: La lingvo Esperanto (21.11.98) *1999 („Lerni lingvojn por Eŭropo“): Esperanto - ĉu lingvo por Eŭropo? (12.11.99) *2000 („Paroli lingvojn - baza kompetenteco por la estonto“): Serĉante universalan lingvon - inter utopio kaj realeco (19.11.00) *2001 („Lingvoj por Eŭropo“): Esperanto - ĉu lingvo por Eŭropo? (18.11.01) *2002 („Lingvoj - vojoj eksterlanden“): Esperanto: aliro al lingvoj - fenestro al la mondo (17.11.02) == Provlecionoj == En la faka programo regule prezentiĝas 45-minutaj provlecionoj por plej diversaj lingvoj. Ĝis inkluzive de 2006 [[Lu Wunsch-Rolshoven]] prezentis tiajn kursetojn pri Esperanto, kio kutime allogis dudek ĝis tridek homojn. Tiuj metis demandojn ne nur pri la lingva strukturo, sed ankaŭ pri la lingvo ĝenerale. == Eksteraj ligiloj == [http://www.learnlangs.com/esperanto/Expolingua.htm Spertoj 2007]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Kategorio:Esperanto en Berlino]] 32knk93ak4pv3r89trdfmpiww187lp0 0 234217 9378113 8682884 2026-05-20T05:17:38Z 解浪 253594 Riparita lint-eraro: malvalida dosier-opcio 9378113 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Zuerich-landsat-3d-schraeg.jpg|eta|300px|right|<small>Sur la satelitobildo farita en somero ĉe la [[Alpoj]] bone estas rekonebla la (klimata) neĝolimo, kiu situas je proksimume 3000 m s.m..</small>]] '''Neĝolinio''' aŭ '''neĝolimo''' estas la suba linio (limo) de la konstante neĝokovrita geografiaĵo. Ĝi estas neregula linio, ĉe kiu la akumuliĝanta neĝokvanto egalas al la degelanta neĝokvanto. La neĝolimo pli-malpli kongruas kun la [[klimata nulgradolimo]]. == Neĝolimo kaj neĝofalolimo == Dum la neĝolimo dependas ĉefe de la [[klimato]] kaj la geografia situo (latitudo kaj lokaj influoj kiel ekzemple sunradiado, kiu sur norda hemisfero estas pli forta ĉe suddeklivo ol norddeklivo de monto), la [[neĝofalolimo]] (tio estas la altecolimo super kiu [[precipitaĵo]] falas en formo de neĝo) dependas de la aktuala [[vetero]]. == Klimata firnolimo == La averaĝa alteco de la neĝolimo sur la [[glaĉero|glaĉeroj]] en [[montaro]] kongruas proksimume kun la limo inter nutra regiono kaj degelregiono de glaĉero, la tiel nomita '''klimata firnolimo''' aŭ '''klimata glaĉerolimo'''. Supre de tiu limo preskaŭ ĉiu neĝofalo kondukas al [[firno|firniĝo]] kaj poste tra metamorfozo al glaĉeriĝo. Sub tiu limo la neĝo en somero fordegelas. == Altiĝo de la neĝolimo pro la tutmonda varmiĝo == Pro la [[tutmonda varmiĝo]] oni povas observi dum la lastaj jaroj atiĝon de la neĝo limo kaj sekve fordegelon de la glaĉeroj, kiuj situas sub tiu-ĉi limo. Ĉar la [[temperaturo]] en la suba [[atmosfero]] malaltiĝas je proksimume 6°C po kilometro de sube al supre, averaĝa altiĝo de la meza jara temperaturo signifas altiĝon de la neĝolimo je proksimume 300 m. Por la [[Alpoj]] tio ekzemple signifas, ke pro la altiĝo de la neĝolimo de 2900 al 3200 m la glaĉeroj, kies nutra areo situas sub 3200 m, en la venontaj jaroj iom post iom malaperos. == Geografiaj faktoroj influantaj la neĝolimon == La alteco de la neĝolinio super la [[marnivelo]] dependas unuavice de la [[latitudo]], tiam de la direkto de la surfaco (suno kaj vento altigas la neĝolinion eĉ je 1 km). La alteco de la neĝolinio varias de nulo ([[arkto]]) ĝis 5-6500 m ([[Andoj]], [[Kilimanĝaro]]). La neĝolimo povas forte varii loke, ĉar la loka neĝolimo pro lokaj influoj ekzemple en mallarĝaj ombraj kaldronoj povas situi pli profunde ol la averaĝa klimata neĝolimo. == Vidu ankaŭ == * [[Arbarolimo]] * [[Alta montaro]] * [[Neĝofalolimo]] * [[Neĝo]] * [[Glaĉero]] * [[Glaciologio]] {{Projektoj}} [[Kategorio:Neĝo]] [[Kategorio:Montaroj]] [[Kategorio:Glaciologio]] [[Kategorio:Klimato]] [[Kategorio:Precipitaĵoj]] [[Kategorio:Glaĉeroj]] [[Kategorio:Montoj]] t4jqa3oicar0rs4kk6ntxtk4fc8ais9 0 234824 9378324 9220976 2026-05-20T11:17:07Z Kani 670 /* Referencoj */ 9378324 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Plorkukolo |koloro = pink |dosiero = Plaintive Cuckoo Cacomantis merulinus - Cropped.jpg | dosiero larĝo=250px |mapo de vivoteritorioj ={{#invoke:Wikidata|claim|P181}} |mapo de vivoteritorioj larĝo = 250px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = |regno = [[Animaloj]], ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]], ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]], ''Aves'' |ordo = [[Kukoloformaj]], ''Cuculiformes'' |familio = [[Kukoledoj]], ''Cuculidae'' |genro = ''[[Cacomantis]]'' |specio = '''''C. merulinus''''' |statuso = LC |dunomo = ''Cacomantis merulinus'' |dunomo aŭtoritato = ([[Giovanni Antonio Scopoli|Scopoli]], 1786) |vikispecio = |komunejo = }} La '''Plorkukolo''' (''Cacomantis merulinus'') estas specio de la [[kukoledoj]], familio de la ordo de [[birdo]]j, nome ''Cuculiformes'', kiuj inkludas ankaŭ la [[vojkuruloj]]n, la [[anio]]jn, la [[centropo]]jn kaj la [[hoacino]]n. Ĝi apartenas al genro ''[[Cacomantis]]''. Ĝi estas indiĝena de [[Azio]], el [[Barato]] kaj [[Ĉinio]] ĝis [[Indonezio]]. == Aspekto == [[Dosiero:Plaintive Cuckoo (Immature) I IMG 7627.jpg|eta|maldekstra|210ra|Nematurulo en [[Kolkato]], [[Okcidenta Bengalo]], [[Barato]]. ]] [[Dosiero:Plaintive Cuckoo I1 IMG 6970.jpg|eta|maldekstra|210ra|En [[Kolkato]], [[Okcidenta Bengalo]], [[Barato]].]] [[Dosiero:Plaintive Cuckoo I IMG 6972.jpg|eta|maldekstra|210ra|En [[Kolkato]], [[Okcidenta Bengalo]], [[Barato]].]] Ĝi estas tre eta kukolo, 21-23.5 cm longa. Maskla plenkreskulo estas grizbruna supre kaj oranĝa sube kun grizaj kapo, gorĝo kaj supra brusto. Estas blankaj pintoj en la vostoplumoj. Kruroj kaj piedoj estas flavaj, la okulo estas ruĝa kaj la [[beko]] estas nigra supre kaj flava sube. La ina plenkreskulo estas foje simila al la masklo, sed ofte estas laŭ "hepatika" [[Polimorfismo (biologio)|formo]]. Tiu formo estas ruĝecbruna supre kun malhelaj strioj. La subaj partoj estas pli palaj kun pli pala strieco. Estas hela strio super la okulo kaj la vosto havas malhelajn striojn tute laŭlonge. Junuloj estas similaj al la hepatikaj inoj sed estas pli palaj kaj havas malhelajn striojn pli ol striojn en krono kaj gorĝo. La masklo havas kelkajn plorecajn fajfajn alvokojn. Tiuj inkludas ascendajn seriojn de trinotaj frazoj kaj serion de 11 aŭ 12 descendaj notoj. == Distribuado kaj subspecio == Estas kvar [[subspecio]]j. La nomiga formo ''C. m. merulinus'' troviĝas en [[Filipinoj]] kie ĝi estas komuna en multaj de la plej grandaj insuloj. ''C. m. querulus'' estas la plej disvastigata formo, kiu loĝas en nordorienta Barato, [[Bangladeŝo]], suda Ĉinio, [[Birmo]], [[Tajlando]], [[Kamboĝo]], [[Laoso]] kaj [[Vjetnamo]]. Ĝi estas somera vizitanto en plej parto de sia ĉina teritorio, [[birdomigrado|migrante]] suden por vintri. ''C. m. threnodes'' troviĝas en la [[Malaja Duoninsulo]], [[Sumatro]] kaj [[Borneo]] dum ''C. m. lanceolatus'' loĝas en [[Javo]], [[Balio]] kaj [[Sulaveso]]. The [[Grizventra kukolo]] (''C. passerinus'') estis iam klasita kiel subspecio de la Plorkukolo, sed ĝi estas nuntempe plej ofte traktita kiel aparta specio. == Ekologio == La Plorkukolo loĝas en bordoj de [[pluvarbaro]]j, malfermaj [[arbaro]]j, [[arbusto|arbustejoj]], [[herbejo]]j, [[farmo]]j, parkoj kaj ĝardenoj. Ĝi manĝas [[senvertebrulo]]jn. Ĝi estas plej kutime soleca kaj plej ofte malfacile videbla. Ĝi estas [[nestoparazitado|nestoparazita]], kiu demetas siajn ovojn en la [[nesto]]j de [[herbsilvio]]j, ''[[prinia]]'' kaj [[tajlorbirdo]]j. La ovoj estas similaj al tiuj de la gastigantaj specioj, sed pli grandaj. Etaj birdoj ofte persekutas kukolojn por malproksimigi ilin el siaj nestoj. == Referencoj == * {{aut|Kennedy, Robert S.; Gonzales, Pedro C.; [[Edward C. Dickinson|Dickinson, Edward C.]]; Miranda, Hector C. & Fisher, Timothy H.}} (2000) ''A Guide to the Birds of the Philippines'', Oxford University Press, Oxford. * {{aut|MacKinnon, John & Phillipps, Karen}} (2000) ''A Field Guide to the Birds of China'', Oxford University Press, Oxford. * {{aut|Robson, Craig}} (2002) ''A Field Guide to the Birds of South-East Asia''. New Holland, London. {{Projektoj}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Nestoparazitoj]] [[Kategorio:Kukoloformaj]] [[Kategorio:Kukoledoj]] [[Kategorio:Birdoj de Azio]] 1duisirgyus3uzleabiiei4q7z8z02x 0 235350 9378321 9221819 2026-05-20T11:14:27Z Kani 670 /* Referencoj */ 9378321 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Filipina drongokukolo |koloro = pink |dosiero=Philippine_Drongo-Cuckoo.jpg | dosiero larĝo=250px |mapo de vivoteritorioj ={{#invoke:Wikidata|claim|P181}} |mapo de vivoteritorioj larĝo = 250px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = |regno = [[Animaloj]], ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]], ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]], ''Aves'' |ordo = [[Kukoloformaj]], ''Cuculiformes'' |familio = [[Kukoledoj]], ''Cuculidae'' |genro = ''[[Surniculus]]'' |specio = '''Filipina drongokukolo''', ''S. velutinus'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref =<ref name="iucn status 20 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Surniculus velutinus'' |volume=2016 |article-number=e.T22736098A95124668 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22736098A95124668.en |access-date=20a de Novembro 2021}}</ref> |dunomo = ''Surniculus velutinus'' |dunomo aŭtoritato = ([[Richard Bowdler Sharpe|Sharpe]], 1877) |vikispecio = |komunejo = }} La '''Filipina drongokukolo''' (''Surniculus velutinus'') estas [[specio]] de la [[kukoledoj]], familio de la ordo de [[birdo]]j, nome ''Cuculiformes'', kiuj inkludas ankaŭ la [[vojkuruloj]]n, la [[anio]]jn, la [[centropo]]jn kaj la [[hoacino]]n. Ĝi troviĝas nur en [[Filipinoj]], tio estas [[endemismo|endemio]]. == Aspekto == Tiu ĉi [[Orientaliso|orientalisa]] specio similaspektas kun la [[Nigra drongo]]. Ĝi povas esti facile distingita el la [[Kvadravosta drongokukolo]] pro sia kurba nigra beko kaj la blankaj strio en la subflugiloj kaj markoj en la kokzoplumoj kaj la subvosto. Ĝi estas 23 centimetrojn longa. La vosto estas tre longa kaj iome forkoforma. La plumaro estas tre brilblunigra escepte la blankajn markojn jam menciitajn. Junuloj estas iome pli senkoloraj ol plenkreskuloj, sed tre similaj al junuloj de [[Kvadravosta drongokukolo]], kiuj estas punktohavaj je blanko. La voĉo estas ripetita serio de 8 aŭ 9 ascendaj notoj. == Kutimoj kaj disvastiĝo == Ĝi loĝas la branĉaron kaj mezan altecon de malaltaj [[arbaro]]j. En [[Palavano]], la specio estas anstataŭita de Kvadravostaj drongokukoloj de la raso ''minimus''. Oni ne scias multe pri la reprodukta kutimaro. Ŝajne ĝi estas [[nestoparazitado|nestoparazito]] kaj demetas siajn ovojn en la [[nesto]]j de aliaj birdoj, sed la gastigantaj specioj restas nekonataj. === Subspecioj === Oni agnoskis du [[subspecio]]jn: * ''S. v. velutinus'' – en [[Mindanao]], [[Samar]], [[Leyte]], [[Bohol]] kaj [[Mindanao]] * ''S. v. chalybaeus'' – en [[Luzono]], [[Panajo]] kaj [[Negroso]]. * ''S. v. suluensis'' – en [[Sulua Arkipelago]]<ref>{{Cite journal |last=Payne |first=Robert B. |date=2020 |title=Philippine Drongo-Cuckoo (Surniculus velutinus), version 1.0 |url=https://birdsoftheworld.org/bow/species/phidrc1/1.0/introduction |journal=Birds of the World |language=en |doi=10.2173/bow.phidrc1.01 |issn=2771-3105|url-access=subscription }}</ref> == Referencoj == * Kennedy, Robert S.; Gonzales, Pedro C.; [[Edward C. Dickinson|Dickinson, Edward C.]]; Miranda, Hector C. & Fisher, Timothy H. 2000 : A Guide to the Birds of the Philippines, ''Oxford University Press'', Oxford. * Lowther, Peter E. 2007 : ''[http://fm1.fieldmuseum.org/aa/Files/lowther/OWcList.pdf Host list of avian brood parasites - 2 - Cuculiformes; Cuculidae.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110716144917/http://fm1.fieldmuseum.org/aa/Files/lowther/OWcList.pdf |date=2011-07-16 }}'' 12/09/07. ==Vidu ankaŭ== *[[Filipinaj humidaj arbaroj]] == Eksteraj ligiloj == {{Portalo Birdoj}} <!--{{wikispecies|Surniculus velutinus}}--> * [http://www.orientalbirdimages.org/birdimages.php?action=birdspecies&Bird_ID=2745&Bird_Image_ID=7985&PHPSESSID=1ae Bildoj de Orientaj Birdoj: Filipina drongokukolo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110727154456/http://orientalbirdimages.org/birdimages.php?action=birdspecies&Bird_ID=2745&Bird_Image_ID=7985&PHPSESSID=1ae |date=2011-07-27 }} == Notoj == {{referencoj}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Endemiismoj]] [[Kategorio:Nestoparazitoj]] [[Kategorio:Kukoloformaj]] [[Kategorio:Kukoledoj]] [[Kategorio:Orientalisa faŭno]] [[Kategorio:Birdoj de la Filipinoj]] oo8jkj8prvwk31f2g0jj9wtun04b7jj 0 238341 9377752 8242423 2026-05-19T14:56:34Z Sj1mor 12103 9377752 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''István (Stefano<ref>[http://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=e3c&datum=1931&page=93&size=45 ''La Progreso'' marto 1931]</ref>) BAKONYI''' ([[1892]]-[[1969]]) estis la fondinto de la hungara [[Ido-movado]]. Komence li estis [[esperantisto]], en [[1912]] verkis en [[Esperanto]], sed baldaŭ li idistiĝis. Li esperis konvinki la esperantistojn por idistiĝi, sed ili indigniĝis, kaj la komitato de [[Hungarlanda Esperanto-Societo]] la 30-an de marto [[1913]] eksigis lin el la membraro de la societo "pro lia agado kontraŭ la societo". Post lia apelacio la ĝeneralkunsido de la societo aprobis tiun decidon. Post tiu evento Bakonyi apenaŭ povis varbi novajn [[idisto]]jn el la vicoj de la esperantistoj. Bakonyi ekpropagandis [[Ido]]n en universitata medio. Li sukcesis veki la intereson i.a. de [[Frigyes Schulek]] ([[1841]]-[[1919]]), arkitekto, akademiano, en la jaroj [[1909]]-[[1911]] honora prezidanto de [[La Verda Standardo Hungara Esperanto-Asocio]]. Apogis lin [[Pál Dienes]] ([[1882]]-[[1952]]), matematikisto. Firmigis lian pozicion tio, ke la [[rektoro]], [[Gusztáv Rados]], estis membro de la [[Délégation pour l'adoption d'une langue internationale]], kvankam ne aktiviĝis en ĝi. Tiel Bakonyi atingis, ke en Teknika Universitato oni, ne permesante organizi Esperanto-kurson, tamen ne rifuzis permesi organizadon de Ido-kurso. Bakonyi komencis eldonagadon, kaj en la aŭtuno de [[1917]] lanĉis la kajer-serion [[Biblioteko dil Internaciona Kulturo]], kiun li sukcesis daŭrigi ankaŭ en [[1918]] kaj [[1919]]. En tiu serio aperis naŭ [[broŝuro]]j. La temoj komence estis natursciencaj, filozofiaj, do akcepteblaj por la milittempa cenzuro. Li mem tradukis renomajn aŭtorojn: ''Pri la Psikala mekanismo di historiala fenomeni'' de [[Joseph Breuer]] kaj [[Sigmund Freud]], ''Resono ed experimentado'' de [[Felix Le Dantec]] kaj ''Filozofiala e natursciencala pensado'', ''Skisuro a la psikologio dil exploro'' de [[Ernst Mach]]. En [[1918]] fortiĝis {{J|kontraŭmilita movado}} kaj vigliĝis la intelekta vivo. Bakonyi sukcesis "varbi" tri konatajn intelektulojn por esti [[honora membro]] de [[ULII]]: [[Ervin Szabó]], [[Oszkár Jászi]] kaj [[Mihály Babits]]. Bakonyi tradukis studon de Szabó ''Erudeso e kulturo'', kiu aperis en la [[Ido-revuo]] [[Mondo (revuo)|Mondo]] en [[Stockholm]], kaj poste aparta presaĵo ankaŭ en Hungario. En septembro, Bakonyi tradukis kaj eldonis ''Imperialismo e paco'' permamanta de Ervin Szabó, kiu mortis la 30-an de oktobro, unu tagon antaŭ la revolucio. Bakonyi daŭrigis la eldonon de la [[libroserio]] '''Biblioteko dil internaciona kulturo'''. Krom la jam aperintaj verkoj de Ervin Szabó, ''Imperialismo e paco permananta'' kaj ''Erudeso e Kulturo'', oni preparis por eldono ankaŭ la verkojn ''Socialismo, Sindikalismo e Socialdemokratismo'' kaj ''Kombato inter Kapitalo kaj Laboro''. Fakte li jam ne sukcesis eldoni la lastajn du, sed aperis ''Praktikala Georgismo'' de [[Julio Pikler]], ''Voyo al la eterna paco'' de Wahle, ''La nocioni di la tempo'' de [[Henri Bergson]] kaj ''Nacionalismo ed internaciismo'' de Müller kaj Leyer. == Referencoj == {{Referencoj}} {{Vivtempo|Bakonyi, István}} [[Kategorio:Hungaraj idistoj]] 7idf4scjnui8r6c5l6urrjqnrijagoz 0 239792 9377859 8566972 2026-05-19T18:19:38Z Stefangrotz 91903 Informkesto 9377859 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo}} '''Városföld''' (vAroŝfold) estas [[vilaĝo]] en [[Hungario]], en regiono '''Suda Ebenaĵo''', en [[departemento]] [[Bács-Kiskun]], en subregiono de [[Kecskemét]]. La nomo signifas [[urbo]][[kampo]]. * [[Areo]]: 63&nbsp;km² * [[Loĝantaro]]: 2250 * [[Poŝtkodo]]: 6033 * [[Telefonprefikso]]: 76 == Situo == La vilaĝo situas sur [[ebenaĵo]], laŭ ĉef[[vojo]], [[aŭtoŝoseo]] kaj [[fervojo]] [[Budapeŝto]]-[[Szeged]]. Kecskemét troviĝas 10, Budapeŝto 100 km-ojn for. == Historio == En la mezepoko la neloĝataj kampoj apartenis al Kecskemét. La [[Habsburgoj]] en [[1699]] forpelis la turkojn. La nomo aperis en dokumentoj en la [[17-a jarcento]]. Formiĝis vico da farmoj, krome oni profitis la kampojn paŝtejo. La vilaĝo naskiĝis en [[1952]]. == Vidindaĵo == * freŝa katolika [[preĝejo]] omaĝe al [[Sankta Jozefo]] de [[1987]] {{Projektoj}} [[Kategorio:Vilaĝoj de Hungario]] auhp7qxjy78bxzgpunwfhpxoe0q5yes 0 243387 9378130 9091479 2026-05-20T05:59:04Z Sj1mor 12103 9378130 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}}[[Dosiero:TheLostGardensOfHeligan-Jungle.jpg|eta|[[Filiko|Filikaj]] arboj prosperas en protektita dell-areo en la Perditaj Ĝardenoj de Heligan, en [[Kornvalo]], [[Anglio]], [[latitudo]] 50° 15'N.]] '''Mikroklimato''' estas la [[klimato]] en relative malgranda areo, kelkajn metrojn super aŭ en la grundo, inter la plantaro. Ĝi aperas en sunplena, senventa situo, kiam la lokaj efikoj fortiĝas. La ŝanĝiĝemo, periodeco de la temperaturo kaj la aera humideco estas plej bone spekteblaj rekte proksime al la grunda surfaco. La mikroklimaton forte influas la [[grundotipo]] kaj la plantaro; sur lozaj grundoj (ekz. sablo), la temperatura ŝanĝiĝo estas grava. Tion malpliigas la kovra efiko de la plantoj. {{Projektoj|ReVo=mikroklimat}}{{ĝermo}} [[Kategorio:Klimato]] [[Kategorio:Biodiverseco-riĉaĵejoj]] 860vhv12cc0uekmmd4145xvdr7qbfs3 0 246608 9378041 9086698 2026-05-19T23:52:08Z Krok6kola 118041 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Levin house exterior 3.jpg]] → [[File:Robert Levin House exterior 3.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] 9378041 wikitext text/x-wiki '''Usonia''' (angle prononcata /juːˈsoʊniə/), adjektive '''Usonian''', estas vorto kreita de [[James Duff Law]] en 1903 por nomi [[Usono]]n kaj usonanojn evitante konfuzadon, ĉar la angla ''American'' estas la sama por civitano de Usono kaj de alia Amerika lando, kiel Kanado, Brazilo. James Duff Law eksciis, ke alia aŭtoro proponis la vorton "Usona"<ref>Verŝajne kunmetaĵo de la unuaj literoj de '''''U'''nited '''S'''tates '''O'''f '''N'''orth '''A'''merica'' (Unuiĝintaj Ŝtatoj de Norda Ameriko)</ref>, de tio li elpensis la vorton "Usonia"<ref>James D. Law, ''Here and There in Two Hemispheres'' (Lancaster: Home Publishing Co., 1903), pp. 111–12n.</ref>. La vorto ne havis sukceson en la angla, sed laŭ la Reta Vortaro, "Usono" devenas de ĝi, kaj {{nrsp|[[L. L. Zamenhof]]}} uzis ĝin en 1910 en la [[Universala Kongreso de Esperanto]] de 1910 en [[Vaŝingtono]]. == Historio en Esperanto == En la numero 2/1903 de revuo ''[[Espero Katolika]]'', aperis misinformo, ke la vorto Usono en Esperanto estis propono de [[Samuel Meyer]]<ref>{{citaĵo el gazeto |url=https://web.archive.org/web/20161019093321/http://esperokatolika.org/ek19031905/ek1903_02.htm#9 |titolo=Mikso |gazeto=Espero Katolika |numero=2 |dato=1903 |citaĵo=‘uson’ estas vorto proponita de s’{{spaceto}}meyer por nomi ‘unuigitajn ŝtatojn amerikajn’. ĝi estas formita el {{nrsp|u. s. o. n.}} literoj komencaj de anglaj vortoj ''united states of north''}}</ref> ankaŭ pro tio, ke "Unuiĝintaj Ŝtatoj" forkurigus usonanojn aŭdintajn, ke ilia lando estas nomata tiel en Esperanto. Tamen Meyer skribis al la revuo por sciigi, ke li ne proponis tion. Li komunikis, ke en la franca gazeto ''Phare de la Loire'', oni ŝerceme parolis pri tiu nova nomo, kaj aldonis, ke laŭ li, ne estas pli bona nomo ol Unuiĝintaj (aŭ Unuigitaj) Ŝtatoj<ref>{{citaĵo el gazeto |url=https://web.archive.org/web/20160415011536/http://www.esperokatolika.org/ek19031905/ek1903_03.htm#7 |titolo=Al Sinjor’ Henri Auroux, Redaktoro de ''Espero Katolika'' |gazeto=Espero Katolika |persona nomo=Samuel |familia nomo=Meyer |numero=3 |dato=1903 |citaĵo=Tiun ĉi nomon mi ''ne'' proponis}}</ref>. == En arĥitekturo == La plej konata uzo de tiu vorto estas tiu de [[usono|usona]] [[arkitekto]] [[Frank Lloyd Wright]] por mencii lian vizion por [[Usono]], inklude la [[urba plano|planon de urboj]] kaj la [[arkitekturo]] de konstruaĵoj. Wright proponis la uzadon de la adjektivo ''Usonian'' anstataŭ ''American'' por priskribi la propran karakterizaĵon de [[Nova Mondo]] de la Usona pejzaĝo kiel kategoria kaj libera de malnova arkitektura konvencio. Liaj domoj estas [[usonaj domoj]] (''Usonian houses''). === Bildaro pri usonaj domoj ''(Usonian houses)'' === <gallery mode="packed" heights="200"> Dosiero:Wfm rosenbaum house interior.jpg| La eno de la Domo Rosenbaum Dosiero:Kentuck Knob 3.jpg|<!-- _Oberlichter_ in _Kentuck_ _Knob_ --> Dosiero:Gordon House front.jpg|Domo Gordon Dosiero:2023-0929 Malcolm Willey House.jpg|Domo Wille Dosiero:ThomasKeysHouseRochesterMN2006-05-16.JPG|Domo Tomaso Keys Dosiero:Pope-Leighey House - Living room interior - HABS VA,30-FALCH,2-19.jpg|Domo Leighey Dosiero:052707-032-SturgesHouse.jpg|Domo Sturges Dosiero:Robert Levin House exterior 3.jpg|Domo Robert Levin </gallery> == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Neologismoj]] [[Kategorio:Arkitektura teorio]] [[Kategorio:Frank Lloyd Wright]] rkfiscyk8508jv86ryyzov3miwn7t7f 0 248346 9378123 9233557 2026-05-20T05:36:24Z Sj1mor 12103 9378123 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo |dosiero=Daniel Libeskind.jpg |priskribo=Daniel Libeskind antaŭ lia [[Denver Art Museum]] }} '''Daniel Libeskind''' (naskiĝis la [[12an de majo]] [[1946]], en [[Łódź]], [[Pollando]]) estas usona renoma [[arkitekto]] kaj urboplanisto devenanta de Pollando. Li estas konata pro lia multdisciplina aliro kaj nova, kritikeca diskutado en la arkitekturo. Inter liaj ĉefaj verkoj estas gravaj kulturaj konstruaĵoj, kiel la [[Juda muzeo de Berlino|juda Muzeo]] en Berlin, la Nussbaum-muzeo en Osnabrück, Germanio, la [[Denver Art Museum]], la [[Imperial War Museum]] en Manchester. Li faris planojn por regionoj kaj urboj, konceptis ekspoziciojn, scen-aranĝojn por teatroj. Dum somero 2002 li enscenigis operon „Saint Francois d’Assise" ĉe la [[Deutsche Oper]]. En 2003 Libeskind gajnis la konkurson pri la nova [[One World Trade Center]] en [[Novjorko]]. == Biografio == Lia patro Nachman Libeskind estis [[Esperantistoj|esperantisto]].<ref>Annette Libeskind Berkovits, ''In the Unlikeliest of Places: How Nachman Libeskind Survived the Nazis, Gulags, and Soviet Communism'' (New York: Wilfrid Laurier University Press, 2014), 74.</ref> En 1957 liaj gepatroj elmigris al [[Israelo]]. 1960 Libeskind elmigris al Usono, 1960 li fariĝas Usonano. Li studas muzikon en Israelo kaj en [[Novjorko]] kaj praktikas kiel profesia muzikisto. Poste li ŝanĝas al la studado de la [[Arkitekturo]]. 1970 li finas sian studadon je la Cooper Union for the Advancement of Science and Art en Novjorko. 1972 li doktoriĝas en historio kaj teorio de arkitekturo je la School of Comparative Studies en [[Essex]]. 1989 li translokiĝas kun sia familio al [[Berlino]], ekde 2003 li vivas en [[Novjorko]]. Libeskind instruis i.a. je la Universitatoj [[Yale University|Yale]], [[Architectural Association School of Architecture|Londono]], [[ETH Zürich|Zürich]], [[Universität St. Gallen|St. Gallen]], [[Tu Graz|Graz]], [[Staatliche Hochschule für Gestaltung Karlsruhe|Karlsruhe]] kaj [[Leuphana Universität Lüneburg|Lüneburg]].[[Dosiero:ImperialWarMuseumNorth01.jpg|eta|Imperial War Museum North en Manchester, Britio.]] [[Dosiero:Libeskind.jewishmuseum.berlin.1.jpg|eta|[[Jüdisches Museum Berlin]].]] [[Dosiero:San Francisco Contemporary Jewish Museum 003.jpg|eta|San Francisco [[Contemporary Jewish Museum]].]] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Libeskind, Daniel}} [[Kategorio:Usonaj arkitektoj]] [[Kategorio:Polaj arkitektoj]] lm0z96mrq5t1ow60evbfpb42cz5cvey 0 255192 9378160 8719542 2026-05-20T07:01:26Z Crosstor 3176 famulo 9378160 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |tipo = vilaĝo |plia nomo = {{lang-sr|Фекетић}}, ''{{lang|sr|Feketić}}'', {{lang-hu|Bács-Feketehegy }} |blazono = neniu |bildo = <!--el Vikidatumoj--> |priskribo de bildoj = Kalvinana kaj luterana preĝejoj de Feketicj |latitudo = 45/39/51 |longitudo = 19/41/57 |regiono-ISO = RS |lando = [[Serbio]] |regiono = [[Vojvodino]] |distrikto = Norda [[Bačka]] |titolo de administra unuo1 = Municipo |administra unuo1 = [[Mali Idjoŝ]] |alto = 96 |areo = 59.3 |loĝantaro = 4308 |loĝantaro-stato = 2002 |pk = 24323 |tel = 024 |aŭto = SU |estro = |estro ekde = |partio = |adreso = }} '''Feketicj''' ([feketitj], {{lang-sr|Фекетић}}, slave ''Feketić'', {{lang-hu|Bácsfeketehegy}}, {{lang-de|Feketitsch}} aŭ ''{{lang|de|Schwarzenberg}}'') estas [[vilaĝo]] en [[Serbio]], en [[aŭtonomio]] [[Vojvodino]], en [[distrikto]] '''Norda''' [[Baĉka]], en [[municipo]] de [[Mali Idjoŝ]]. La vilaĝo estas episkopejo de hungaraj kalvinanoj. [[Dosiero:10.04.2009 Pipacs Motel - panoramio - Sandor Bordas.jpg|eta|maldekstra|Motelo en Feketicj]] == Bazaj informoj == * [[Areo]]: {{unuo|59.3|km²}} * [[Alto]] super [[marnivelo]]: {{unuo|96|m}} * [[Loĝantaro]]: 4308 (stato: 2002) * [[Poŝtkodo]]: 24323 * [[Telefonprefikso]]: 24 * [[Aŭtokodo]]: SU == Situo == Feketicj situas sur [[ebenaĵo]], laŭ [[rojo]]. [[Baĉka Topola]] troviĝas 15, [[aŭtoŝoseo]] 2, [[fervojo]] 4 km-ojn. == Historio == La unua mencio devenis el [[1466]] en formo ''{{lang|hu|Fekethegyhaz}}''. La [[turkoj]] faris senhoma la vilaĝon en la [[16-a jarcento]], poste en [[1785]] [[hungaroj]] el [[Kunhegyes]] refondis ĝin. Poste ankaŭ [[germanoj]] alvenis. En [[januaro]] de [[1849]] la [[serboj]] bruldetruis la vilaĝon sed la loĝantoj rifuĝis, sed poste en [[julio]] la hungara armeo venkis la [[aŭstroj]]n. En [[1883]] la [[fervojo]] atingis la vilaĝon. En [[1910]] vivis en Bácsfeketehegy 5844 [[homo]]j, (3799 hungaroj, 2020 germanoj). Ĝis fine de la [[1-a mondmilito]] la loko apartenis al [[Hungario]], al [[Bács-Bodrog]], al distrikto de [[Baĉka Topola|Topolya]], poste al [[Reĝlando de serboj, kroatoj kaj slovenoj]], depost [[1928]] al [[Jugoslavio]], ekde [[2006]] kiel Serbio. En [[1941]] la hungara armeo okupis la regionon kaj ĝis [[1944]] tio estis parto de Hungario. Post la [[2-a mondmilito]] la germanoj estis deportitaj. En [[2002]] loĝis en Feketicj 4526 homoj, (hungaroj 2672 (62 %), [[serboj]] 726 (17 %), montenegranoj 682 (16 %), jugoslavianoj 46 (1 %) kaj aliaj). == Vidindaĵoj == * kalvinana kaj neuzita luterana [[preĝejo]]j == Famuloj == En la iama Bácsfeketehegy naskiĝis: * [[hungaroj|hungara]] [[profesoro]] [[Károly Jeges]] * hungara [[pulmonologo]] [[Sándor Marberger]]. == Vidu ankaŭ == * [[Strukturo de Vojvodino]] [[Dosiero:2008.06.16. Bácsfeketehegy Feketić Feketitsch - Valamikori Gimnázium - Nekadasnja Gimnazija - panoramio.jpg|eta|maldekstre|Iama gimnazio]] {{Bibliotekoj}} n3uaaxp067a0z2rjzhihaqqezph6mid 0 255753 9377965 8778419 2026-05-19T20:52:38Z ThomasPusch 1869 + retejo 9377965 wikitext text/x-wiki {{AliaSignifo|Abrantes (metroo de Madrido)|Abrantes (stacidomo)}} {{Informkesto urbo|regiono-ISO=PT |sen banderolo= jes }} '''Abrantes''' estas portugala [[urbo]] kiu apartenas al la [[distrikto]] de [[Santarém (Portugalio)|Santarém]], Centra regiono kaj subregiono de Meza Tejo, kun ĉ. 18 600 loĝantojn. Antaŭe apartenis al la antikva provinco [[Ribatejo]]. Abrantes estas sidejo de [[municipo]] kun 713,43&nbsp;km² kaj 42 235 loĝantoj (2001), subdividita en [[19]] [[fregezioj]] La urbo Abrantes estas kaj komerca kaj industria poluso en la fekunda ĉirkaŭa regiono. Ĝi havas metalurgian industrion. == Historio == [[Dosiero:Torre de menagem Abrantes.jpg|eta|maldekstra|200px|La kastelo de Abrantes]] Abrantes posedas sian propran [[kastelo]]n kiu estis konkerita de [[Afonso Henriques]], en [[1148]] al la araboj. Ricevis la foruan reĝimon en la [[jaro]] [[1179]] rekompense de la ofertita rezisto al la marokaj sieĝantoj de [[Abem Jacob]], kiuj devis retroiri kun multaj homperdoj. En [[1510]] la foruo de Abrantes estis reformita de [[Manuel la 1-a]]. Abrantes estis kategoriigita kiel [[urbo]] en [[1916]], per la [[leĝo]] n-ro [[601]], de la 14a de [[junio]]. Nuntempe ĝi havas kvar fregeziojn: [[Rossio ao Sul do Tejo]], [[São João]], [[São Vicente]] kaj [[Alferrarede]]. Oni pensas ke la urbo havas keltan originon. Ĝia nomo venas de la latina "'''Aurantes'''" eble indikante ke en la antikveco ekzistis multe da oro en la urbo. == Vidu ankaŭ == {{Projektoj}} * [[Abrantes (stacidomo)]] * [[Alferrarede (stacidomo)]] * [[Alvega-Ortiga (stacidomo)]] * [[Bemposta (stacidomo)]] * [[Mouriscas-A (stacidomo)]] * [[Tramagal (stacidomo)]] == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{pt}}) <br/> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Abrantes| ]] [[Kategorio:Urboj de Portugalio]] [[Kategorio:Distrikto Santarém]] 36pgpff4y0uvmlcmg5fd5usb02zjco5 0 255756 9377964 8772576 2026-05-19T20:51:26Z ThomasPusch 1869 9377964 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |regiono-ISO=PT |sen banderolo= jes |zomo=10 }} '''Anadia''' estas portugala [[urbo]] kiu apartenas al la [[distrikto Aveiro]], Centra regiono kaj subregiono ''Região de Coimbra,'' kun ĉ. 6 000 enloĝantoj, survoje inter la urboj [[Aveiro]] kaj [[Koimbro]]. Anadia estas sidejo de [[municipo]] kun 217,13 km² kaj 27 532 enloĝantoj (2021), subdividita en dek [[fregezioj]]. La municipo limas norde kun [[Águeda]], oriente kun [[Mortágua]], sude kun [[Mealhada]], sude kaj okcidente kun [[Cantanhede]] kaj nordokcidente kun [[Oliveira do Bairro]]. ==Historio== En plej frua mencio, fine de sia regado, en 1180, D. [[Afonso Henriques]] donis tri domarojn de Anadia al la nobelo Nuno Guterres. Poste en la 13-a jarcento oni donis la samajn domarojn al la Monaĥejo de Sankta Kruco de Koimbro. La posedoj kaj domaroj kiuj nun estas en la teritorio de Anadia pasis en sekvaj jarcentoj al diversaj posedantoj pere de diversaj reĝaj donaĵoj. Ekzemple en 1338, D. Afonso la 4-a donis unu el tiuj domaroj, koresponda al nuna Sangalhos, al la Konvento de Sankta Klara de Koimbro. == Fregezioj == [[Dosiero:Anadia freguesias 2013.svg|maldekstra|eta|Fregezioj de Anadia]] La fregezioj de Anadia estas jenaj: * Amoreira da Gândara, Paredes do Bairro e Ancas (União das Freguesias) * Arcos e Mogofores (União das Freguesias, sidejo de la municipo) * Avelãs de Caminho * Avelãs de Cima * Moita * São Lourenço do Bairro * Sangalhos * Tamengos, Aguim e Óis do Bairro (União das Freguesias) * Vila Nova de Monsarros * Vilarinho do Bairro ==Vidindaĵoj== * Pilorio de São Lourenço do Bairro * Palacoj de Graciosa (aŭ Paço da Graciosa); de Foz de Arouce, Famalicão; de Óis aŭ Casa de Montalvão aŭ Solar dos Calheiros, Óis do Bairro * Preĝejoj de Arcos, de Moita, de São Pedro, Avelãs de Cima, de Sangalhos * Sanktejo Maria Auxiliadora, Mogofores * Domo de la Bieno de Tanque aŭ Casa dos Cerveiras, kaj statuoj de São Cosme kaj São Damião en apuda kapelo, Aguim * Kapeloj de Nossa Senhora das Neves kaj Fontanário, Avelãs de Cima; de Nossa Senhora da Piedade (en la Preĝejo de Nossa Senhora da Conceição), Mogofores; de Nossa Senhora das Lezírias, São Lourenço do Bairro * Domo de António Seabra aŭ de la Bieno de São João aŭ de Lavoura de São João kaj ĝardeno São João da Azenha * Komplekso de Palace Hotel da Curia, Challet Navega, Kapelo de Senhora do Livramento, Naĝejo Paraíso, kaj ĝardenoj ==Bildoj== <gallery> Anadia - Portugal (1314747442).jpg|Anadia. Buvete Curia.JPG|Bankuracejo de Curia en Tamengos. </gallery> == Konataj lokuloj == * [[Augusto Cancela de Abreu]] (1895-1965), portugala politikisto, entreprenisto kaj ministro == Vidu ankaŭ == * [[Aguim (stacidomo)]] * [[Curia (stacidomo)]] * [[Mogofores (stacidomo)]] * [[Paraimo (stacidomo)]] == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{pt}}) <br/> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Anadia (Portugalio)| ]] [[Kategorio:Urboj de Portugalio]] [[Kategorio:Distrikto Aveiro]] bjnhse3pen19wpq80tzuylxjycz0ywk 0 260294 9377586 8459041 2026-05-19T12:02:01Z Sj1mor 12103 9377586 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo|priskribo de bildo=Komponigita materialo kun pluraj tavoloj.}} '''Kompozitaj materialoj''' aŭ pli mallonge '''kompozitoj''' estas kombinaĵoj el du aŭ pli da malsimilaj materialoj, kiuj plenumas jenajn kondiĉojn: * estas kombino de du aŭ pli da komponantoj fizike distingeblaj kaj mekanike apartigeblaj; * prezentas diversajn malsimilajn kemiajn fazojn, tute nesolveblajn inter si. * ĝiaj mekanikaj ecoj estas pli bonaj ol la simpla kunigo de la ecoj de ĝiaj komponantoj ([[sinergio]]). Temas pri kombino de materialoj laŭ makroskopa skalo, desegnitaj por atingi specifajn ecojn. Pro tio ne ĉiuj el la kombinoj de malsimilaj materialoj estigas kompozitajn materialojn. Ekzemple, la [[alojo]]j ne estas kompozitaj materialoj ĉar, por praktikaj celoj, ili estas homogenaj materialoj. La kompozitaj materialoj havas longan historion pri uzado. Ĝia preciza komenco estas nekonata, sed ja ekzistas multaj historioj, kiuj rilatas iumaniere al ilia uzado. Ekzemple, antikvaj [[Izraelidoj]] uzis pajlon por plifortikigi la brikojn. La mezepokaj glavoj kaj aliaj armiloj estis faritaj el tavoloj de malsimilaj metaloj. Ĉi tiuj estas ekzemploj de primitivaj kompozitoj. La modernaj kompozitoj nuntempe vaste uzataj en industrio kaj inĝenierado estas multe pli kompleksaj kaj prilaboritaj. == Strukturo == Spite ekzistas granda diverseco de kompozitaj materialoj, en preskaŭ ĉiuj el ili oni povas trovi la sekvajn partojn: * '''Plifortikigoj''': estas disa fazo, kies strukturo estas esenca por difini la mekanikajn ecojn de la kompozita materialo. Povas estis partikloj, fibroj, ktp. * '''Matrico''': estas kontinua fazo kaj estas esenca por difini la kemiajn kaj fizikajn ecojn de la kompozita materialo. == Klasado == Kvar ĝenerale akceptitaj tipoj de kompozitaj materialoj estas: * '''Partiklaj kompozitoj''': konsistas el partikloj ene de matrico. * '''Fibraj kompozitoj''': konsistas el fibroj ene de matrico. * '''Lamenaj kompozitoj''': konsistas el tavoloj de diferencaj materialoj. * '''Kombino el du aŭ ĉiuj el la supraj tipoj''': temas pri kombino de du aŭ ĉiuj el la aliaj tipoj por atingi la plej bonajn ecojn. En ĉi tiu grupo troviĝas la plej uzataj nuntempaj kompozitoj. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://fabien.galerio.org/kofo/cirkuleroj/kofo0kompozito.pdf Difino de kompozito far KonstruForumo] * [http://www.science.org.au/nova/059/059key.htm Composite material key concepts] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100206140504/http://www.science.org.au/nova/059/059key.htm |date=2010-02-06 }} {{en}} [[Kategorio:Kompozitaj materialoj|*]] [[Kategorio:Materialoj]] c04jocqpel9icfbqi88ivmohzh5g97c 0 262914 9378163 8523286 2026-05-20T07:03:06Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9378163 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Kauraka Kauraka''' (n. en [[1951]] - m. en [[1997]]) estis [[Kukinsuloj|kukinsula]] [[verkisto]]. Li naskiĝis en [[Rarotonga]], la ĉefa kukinsulo. Kauraka studadis en [[Nov-Zelando]], [[Fiĝioj]] kaj aliaj landoj. Li publikigis ses poemarojn en la [[Angla lingvo|angla]] kaj [[Rarotonga lingvo|rarotonga lingvoj]]. Li ankaŭ estis fotisto, antropologo, muzikisto, ktp... Kiam Kauraka mortis en [[1997]], li estis entombigita sur la insuleto [[Manihiki]], en la norda parto de la insularo. == Verkaro == * ''Taku Akatauira : my drawning Star'', IPS, USP, Suva, 1999. * ''Manakonako : reflections'', IPS, USP, 1992. * ''E au tuatua Ta'ito no Manihiki'', IPS, USP, Suva, 1987. * ''Dreams of the Rainbow : Moemoea a te Anuanua'', Mana Publications, Suva, 1987. * ''Return to Hawaiki'', IPS, USP, Suva, 1985 == Eksteraj ligiloj == * ''Rainbow Women'', in "Voyagers : A selection from Whetu Moana: Contemporary Polynesian Poems in English" (Auckland UP, 2003). Eldonita de Robert Sullivan, Albert Wendt and Reina Whaitiri [http://www.nzepc.auckland.ac.nz/features/whetu_moana/kauraka.asp] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131224120245/http://www.nzepc.auckland.ac.nz/features/whetu_moana/kauraka.asp |date=2013-12-24 }} {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Kauraka, Kauraka}} [[Kategorio:Kukinsulaj verkistoj]] ic9cfm27heg9l1rdoy9er5wqwqkdw53 0 265237 9377868 7273172 2026-05-19T18:25:23Z Stefangrotz 91903 Informkesto 9377868 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo}} '''Texcatepec''' estas komunumo en la [[Meksiko|meksika]] subŝtato [[Veracruz]]. La ĉefurbo de la komunumo estas [[Texcatepec]]. La ŝlosilnumero de la komunumo laŭ la [[INEGI]], do laŭ la nacia geografia instituto estas 30 170. ==Geografio== La komunumo havis en 2005 (lasta popolnombrado de la [[INEGI]]) 9733 loĝantojn. El tiuj estis 4764 viroj kaj 4969 virinoj. La komunumo havas surfacon de 153.8 kvadratkilometroj. La komunumo situas je 20 gradoj kaj 35 minutoj norda latitudo kaj 98 gradoj kaj 41 minutoj okcidenta longitudo. La meza alteco estas 1840 metroj super la marnivelo. ==Sociogeografio== En la jaro 1995 en la komunumo vivis 8243 personoj. En la jaro 2000 temis pri 9051, do temis pri kresko / malkresko je 1.89 %. En la jaro 2000 (INEGI) en la komunumo vivis 7675 personoj, kiuj aĝis pli ol 5 jaroj. El tiuj 5913 personoj parolis indiĝenan lingvon. Tio egalas al % de la loĝantoj. Fontoj: Statistikoj de la [[INEGI]] == Eksteraj ligiloj == http://www.e-local.gob.mx/work/templates/enciclo/veracruz/municipios/30170a.htm{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Unua}} [[Kategorio: Komunumoj de Meksiko]] [[Kategorio: Komunumoj de Veracruz]] 0vyulkmfh912ig1c7tkwsx89v2k4upb 0 265594 9378058 9220493 2026-05-20T02:36:52Z TheWikipedian1250 159105 /* Vidu ankaŭ */ 9378058 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Tablero Oui-Ja.JPG|thumb|220px|Hispanlingva literumita tabulo.]] La '''literumita tabulo''', ankaŭ konata kiel '''Ouija-tabulo''' ({{lang-en|Ouija Board}}), estas [[Ludilo|luda]] tabulo kun [[Litero|literoj]] de la [[latina alfabeto]], [[Cifero|ciferoj]] de 0 ĝis 9, kaj ofte la vortoj ''jes'', ''ne'' kaj ''adiaŭ''. Ĝi estas uzata por supozata komunikado kun [[Spirito|spiritoj]] aŭ la mortintoj. La partoprenantoj metas siajn fingrojn sur moveblan indikilon, nomatan planĉeto, kiu laŭ la kredo moviĝas sub la influo de nevideblaj fortoj por formi vortojn kaj mesaĝojn. Ekzistas diversaj teorioj pri la fenomeno. Kelkaj interpretas ĝin kiel spiritan aŭ [[Supernaturo|supernaturan]] manifestiĝon, dum aliaj klarigas la movojn per la tiel nomata ideomotora efiko, laŭ kiu nekonsciaj muskolaĵoj de la partoprenantoj kaŭzas la moviĝon de la planĉeto. La origino de la tabulo ne estas precize konata, sed ĝenerale oni opinias, ke ĝi aperis fine de la 19-a jarcento, dum la periodo kiam [[spiritismo]] estis populara en okcidenta [[Eŭropo]] kaj [[Nordameriko]]. La moderna komerca formo de la Ouija-tabulo estis registrita en [[Usono]] en [[1891]]. La tabulo estas ankoraŭ hodiaŭ vaste uzata. Iuj konsideras ĝin serioza ilo por spiritaj praktikoj, dum aliaj rigardas ĝin kiel amuzaĵon aŭ partian ludilon. Ĝi fariĝis kultura simbolo, ofte montrata en filmoj, literaturo kaj aliaj verkoj pri la supernatura temo. La nomo ''Ouija'' estas registrita varmarko kaj intelekta propraĵo de la usona ludilfirmao [[Hasbro]], kiu heredis la rajtojn de Parker Brothers, la antaŭa fabrikanto de la tabulo. Pri la nomo, longe cirkulis la klarigo ke “Ouija” estas kunmetaĵo de ''oui'' kaj ''ja'', kiuj signifas “jes” en la [[Franca lingvo|francaj]] kaj [[Germana lingvo|germanaj lingvoj]] respektive. Tiu etimologio fariĝis vaste konata sed ne estas lingve ĝusta. Pli verŝajne la nomo estis hazarde elektita dum frua seanco fare de la inventintoj, kiuj asertis ke ĝi signifas “bonŝanco” en la [[Malnova egipta lingvo|antikva egipta lingvo]] – klarigo ankaŭ sen bazo. La vera deveno de la nomo restas neklara, kvankam la formo “Ouija” eble estis elektita pro sia mistera sono kaj alloga karaktero. Malgraŭ tio, la populara interpreto “jes-jes” restas vaste rekonata. == Vidu ankaŭ == * [[Psikografio]] * [[Taroko]] * [[Aŭgurado]] * [[Nekromancio]] * [[Fuĝi]] – antikva imperiĉina aŭtomata skribmetodo konsiderata kiel "prototipo" de la moderna literumita tabulo. * [[Kokkuri]] – la [[Japanio|japana]] ekvivalento de la literumita tabulo. {{Projektoj}} [[Kategorio:Folkloro]] hi9ddoxa13xnkuw3sbriavas78k7eev 9378059 9378058 2026-05-20T02:40:49Z TheWikipedian1250 159105 9378059 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Tablero Oui-Ja.JPG|thumb|220px|Hispanlingva literumita tabulo.]] La '''literumita tabulo''', ankaŭ konata kiel '''Ouija-tabulo''' ({{lang-en|Ouija Board}}), estas [[Ludilo|luda]] tabulo kun [[Litero|literoj]] de la [[latina alfabeto]], [[Cifero|ciferoj]] de 0 ĝis 9, kaj ofte la vortoj ''jes'', ''ne'' kaj ''adiaŭ''. Ĝi estas uzata por supozata komunikado kun [[Spirito|spiritoj]] aŭ la mortintoj. La partoprenantoj metas siajn fingrojn sur moveblan indikilon, nomatan planĉeto, kiu laŭ la kredo moviĝas sub la influo de nevideblaj fortoj por formi vortojn kaj mesaĝojn. Ekzistas diversaj teorioj pri la fenomeno. Kelkaj interpretas ĝin kiel spiritan aŭ [[Supernaturo|supernaturan]] manifestiĝon, dum aliaj klarigas la movojn per la tiel nomata ideomotora efiko, laŭ kiu nekonsciaj muskolaĵoj de la partoprenantoj kaŭzas la moviĝon de la planĉeto. La origino de la tabulo ne estas precize konata, sed ĝenerale oni opinias, ke ĝi aperis fine de la 19-a jarcento, dum la periodo kiam [[spiritismo]] estis populara en okcidenta [[Eŭropo]] kaj [[Nordameriko]]. La moderna komerca formo de la Ouija-tabulo estis registrita en [[Usono]] en [[1891]]. La tabulo estas ankoraŭ hodiaŭ vaste uzata. Iuj konsideras ĝin serioza ilo por spiritaj praktikoj, dum aliaj rigardas ĝin kiel amuzaĵon aŭ partian ludilon. Ĝi fariĝis kultura simbolo, ofte montrata en filmoj, literaturo kaj aliaj verkoj pri la supernatura temo. La nomo ''Ouija'' estas registrita varmarko kaj intelekta propraĵo de la usona ludilfirmao [[Hasbro]], kiu heredis la rajtojn de Parker Brothers, la antaŭa fabrikanto de la tabulo. Pri la nomo, longe cirkulis la klarigo ke “Ouija” estas kunmetaĵo de ''oui'' kaj ''ja'', kiuj signifas “jes” en la [[Franca lingvo|francaj]] kaj [[Germana lingvo|germanaj lingvoj]] respektive. Tiu etimologio fariĝis vaste konata sed ne estas lingve ĝusta. Pli verŝajne la nomo estis hazarde elektita dum frua seanco fare de la inventintoj, kiuj asertis ke ĝi signifas “bonŝanco” en la [[Malnova egipta lingvo|antikva egipta lingvo]] – klarigo ankaŭ sen bazo. La vera deveno de la nomo restas neklara, kvankam la formo “Ouija” eble estis elektita pro sia mistera sono kaj alloga karaktero. Malgraŭ tio, la populara interpreto “jes-jes” restas vaste rekonata. == Vidu ankaŭ == * [[Psikografio]] * [[Taroko]] * [[Aŭgurado]] * [[Nekromancio]] * [[Fuĝi (psikografio)|Fuĝi]] – antikva imperiĉina aŭtomata skribmetodo konsiderata kiel "prototipo" de la moderna literumita tabulo. * [[Kokkuri]] – la [[Japanio|japana]] ekvivalento de la literumita tabulo. {{Projektoj}} [[Kategorio:Folkloro]] k1jztmb7am3zmvqq1318dm2k19hsomc 9378060 9378059 2026-05-20T02:42:39Z TheWikipedian1250 159105 /* */ 9378060 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Tablero Oui-Ja.JPG|thumb|220px|Hispanlingva literumita tabulo.]] La '''literumita tabulo''', ankaŭ konata kiel '''Ouiĝa-tabulo''' ({{lang-en|Ouija Board}}), estas [[Ludilo|luda]] tabulo kun [[Litero|literoj]] de la [[latina alfabeto]], [[Cifero|ciferoj]] de 0 ĝis 9, kaj ofte la vortoj ''jes'', ''ne'' kaj ''adiaŭ''. Ĝi estas uzata por supozata komunikado kun [[Spirito|spiritoj]] aŭ la mortintoj. La partoprenantoj metas siajn fingrojn sur moveblan indikilon, nomatan planĉeto, kiu laŭ la kredo moviĝas sub la influo de nevideblaj fortoj por formi vortojn kaj mesaĝojn. Ekzistas diversaj teorioj pri la fenomeno. Kelkaj interpretas ĝin kiel spiritan aŭ [[Supernaturo|supernaturan]] manifestiĝon, dum aliaj klarigas la movojn per la tiel nomata ideomotora efiko, laŭ kiu nekonsciaj muskolaĵoj de la partoprenantoj kaŭzas la moviĝon de la planĉeto. La origino de la tabulo ne estas precize konata, sed ĝenerale oni opinias, ke ĝi aperis fine de la 19-a jarcento, dum la periodo kiam [[spiritismo]] estis populara en okcidenta [[Eŭropo]] kaj [[Nordameriko]]. La moderna komerca formo de la Ouija-tabulo estis registrita en [[Usono]] en [[1891]]. La tabulo estas ankoraŭ hodiaŭ vaste uzata. Iuj konsideras ĝin serioza ilo por spiritaj praktikoj, dum aliaj rigardas ĝin kiel amuzaĵon aŭ partian ludilon. Ĝi fariĝis kultura simbolo, ofte montrata en filmoj, literaturo kaj aliaj verkoj pri la supernatura temo. La nomo ''Ouija'' estas registrita varmarko kaj intelekta propraĵo de la usona ludilfirmao [[Hasbro]], kiu heredis la rajtojn de Parker Brothers, la antaŭa fabrikanto de la tabulo. Pri la nomo, longe cirkulis la klarigo ke “Ouija” estas kunmetaĵo de ''oui'' kaj ''ja'', kiuj signifas “jes” en la [[Franca lingvo|francaj]] kaj [[Germana lingvo|germanaj lingvoj]] respektive. Tiu etimologio fariĝis vaste konata sed ne estas lingve ĝusta. Pli verŝajne la nomo estis hazarde elektita dum frua seanco fare de la inventintoj, kiuj asertis ke ĝi signifas “bonŝanco” en la [[Malnova egipta lingvo|antikva egipta lingvo]] – klarigo ankaŭ sen bazo. La vera deveno de la nomo restas neklara, kvankam la formo “Ouija” eble estis elektita pro sia mistera sono kaj alloga karaktero. Malgraŭ tio, la populara interpreto “jes-jes” restas vaste rekonata. == Vidu ankaŭ == * [[Psikografio]] * [[Taroko]] * [[Aŭgurado]] * [[Nekromancio]] * [[Fuĝi (psikografio)|Fuĝi]] – antikva imperiĉina aŭtomata skribmetodo konsiderata kiel "prototipo" de la moderna literumita tabulo. * [[Kokkuri]] – la [[Japanio|japana]] ekvivalento de la literumita tabulo. {{Projektoj}} [[Kategorio:Folkloro]] aejeepzt5dwtpue0wtg94rgt702mf7z 2 271389 9378199 9315017 2026-05-20T07:54:24Z RG72 11847 9378199 wikitext text/x-wiki {| cellspacing="0" width="100%" bgcolor="#f4f1fc" align="center" style="position: relative; z-index: 5; top: 0px; font-size:110%; text-align:center;" |- valign="top" | width="100%" bgcolor="#f4f1fc" style="border-top: 1px solid #d1d0f5; border-bottom: solid 1px #d1d0f5;"| [[Dosiero:Esperanto star.png|20px]]&nbsp;''[[Vikipediisto:RG72|Vikipediista paĝo]] &middot; [[Vikipediista diskuto:RG72|Diskuto]] &middot; [[Special:Emailuser/RG72|Retpoŝto]] &middot; [[Special:Contributions/RG72|Kontribuoj]] &middot; [[Vikipediisto:RG72/Provejo|Provejo]] &middot; [[Vikipediisto:RG72/Arĥivo|Arĥivo]] &middot; [[Dosiero:Esperanto star.png|20px]] |} {{Babel|color=orange|ru-D|eo-4|en-1|lando=Rusio|loko=Tjumeno|UTC=+6}} Mi estas [[Stanislavo Belov]], regionografo. Mi laboris en la Tjumena Provinca Muzeo (1995–2010), estris sekcion pri publikaj rilatoj en [[TjumenNIIgiprogazo]] (2010–2024) kaj nun estas memstara ĉiĉerono en Tjumena provinco. Mi verkis pli ol 30 sciencajn kaj pli ol 50 scienc-popularigajn artikolojn, plejparte pri la historio de Tjumena regiono. En [[januaro 2009]] aperis mia libro — «La judaj skizoj: notoj de la regionstudisto» ({{ru}} ''Еврейские сюжеты: записки краеведа''). Tio estas la artikolaro, enhavinta ĉ. 70 % miaj ĝisnuntempaj sciencaj verkoj. En rusa Vikipedio mi laboris sub la nomo [[:ru:Участник:RG|RG]]. Mi lernis Esperanton vintre 2007–2008 kaj en 2014 sukcese ekzameniĝis en la [[Komuna eŭropa referenckadro|KER-ekzameno]] je nivelo C1. Miaj paĝoj haveblas en Blogger [http://stanobelov.blogspot.com/], Fejsbuko [http://www.facebook.com/stanislavo.belov?ref=tn_tnmn] kaj [https://vk.com/stano74 VK]. '''Mi kreis jenajn artikolojn:''' pri '''Rusio''': [[Federacia strukturo de Rusio]], [[ISO 3166-2:RU]], [[Fiŝrabotaĵo]], [[Vodopad]], [[Novosibirska hidroelektra centralo]], [[Nenecoj]], [[Ĥoĥol]], [[Oleg Iljin]], [[Miĥail Kuznecov]], [[Andrej Turkin]], [[Vjaĉeslav Boĉarov]], [[Aleksandr Perov]], [[Dmitrij Razumovskij]], [[Valerij Kanakin]], [[Andrej Kumov]], [[Valerij Zamarajev]], [[Galaŝko]], [[Uelgi]], [[Marem Arapĥanova]], [[Batalo ĉe Galaŝko (2000)]], [[Batalo ĉe Galaŝko (2002)]], [[Ŝirvani Kostojev]], [[Ruslan Ĥuĉbarov]], [[Nur-Paŝi Kulajev]], [[GAZ-66]], [[58-a armeo (Rusio)]], [[Prezidanta baloto en Inguŝio en 2002]], [[Rusoj en Inguŝio]] (forigita), [[Murat Zjazikov]] [[Dosiero:Qsicon Exzellent.svg]], [[Terorisma atako en la metroo de Sankt-Peterburgo (2017)]], [[Krimeo estas nia]], [[La Strato de Tanja]], [[Atendu min (poemo)]], [[LADA Vesta]], [[LADA Granta]], [[UAZ Patriot]], [[LADA XRAY]], [[LADA Largus]], [[VAZ-2123]], [[Chevrolet Niva]], [[Chevrolet Viva]], [[LADA Priora]], [[LADA Kalina]], [[Lada Vesta EV]], [[LADA Ellada]], [[VAZ-2801]], [[VAZ-1801]], [[VAZ-2802]], [[VAZ-2702]], [[LADA 110]], [[VAZ-1111E]], [[LADA Rapan]], [[VAZ-1152]], [[VAZ-1151]], [[LADA Golf]], [[LADA Ricksha]], [[VAZ-10031 Brontocar]], [[2GIS]], [[Yandex Manĝaĵoj]], [[Delivery Club]], [[Yandex Market]], [[Yandex Disko]], [[Yandex Radio]], [[Yandex Muziko]], [[Yandex Transporto]], [[Yandex Poŝto]], [[Mimozo (salato)]], [[AT-S]], [[Maksimĉjo]], [[Anatolij Bovikin]], [[LiAZ-5292]], [[LiAZ-6213]], [[Likina Aŭtobusa Uzino]], [[Yandex Mono]], [[MAZ-103]], [[Gam-COVID-Vac]], [[Andrej Movĉan]], [[Yandex Pay]], [[Mir Pay]], [[Mir (pagsistemo)]], [[Yandex Plus]], [[Kinopoisk]], [[Alisa (virtuala asistanto)]], [[Arkadij Voloĵ]], [[Ilja Segaloviĉ]], [[Bikovo (apartigilo)]], [[Aresto de la Romanov-familio en Carskoje Selo]], [[Volgaj tataroj]], [[Ivan Rusakov]] pri '''Tjumena provinco''': [[Strato Fabriĉnaja (Tjumeno)]], [[Goodwin (Tjumeno)]], [[Magellan (Tjumeno)]], [[Placo de la 400-jariĝo de Tjumeno]], [[Tekutjev-bulvardo]], [[Placo de Memoro (Tjumeno)]], [[Premier (Tjumeno)]], [[Strato Respubliko (Tjumeno)]], [[Gilova bosko]], [[Historia skvaro (Tjumeno)]], [[Ronda banejo (Tjumeno)]], [[Historia placo (Tjumeno)]], [[Malnova Urbodomo (Tjumeno)]], [[Gastokorto (Tjumeno)]], [[Preĝejo de Sankta Jozefo (Tjumeno)]], [[Moskeo de Tjumeno (strato Lenin)]], [[Preĝejo de Mikaelo la Ĉefanĝelo (Tjumeno)]], [[Preĝejo de la Savinto (Tjumeno)]], [[Skvaro de Nemcov (Tjumeno)]], [[Transporto en Tjumeno]], [[Kolora bulvardo (Tjumeno)]], [[Tjumena Ŝtata Cirko]], [[CUM (Tjumeno)]], [[Voyage (Tjumeno)]], [[Centra merkato (Tjumeno)]], [[Placo de Unueco kaj Konsento]], [[Strato Lenin (Tjumeno)]], [[Kajo de rivero Turo]], [[Kristall (Tjumeno)]], [[Manĝejoj en Tjumeno]], [[Grigorij Sijatvinda]], [[Tobolska prizono]], [[TjumenNIIgiprogazo]], [[Okcidentsiberia naftogasa komplekso]], [[Katastrofo ĉe la Niĵnevartovska naftokolektejo]], [[Raul-Jurij Ervier]], [[Viktor Muravlenko]], [[Boris Ŝĉerbina]], [[Jalutorovska distrikto (1782-1923)]], [[Isetskoje (Tjumena provinco)]], [[Krasnogorskoje (Tjumena provinco)]], [[Arĥangelskoje (Tjumena provinco)]], [[Kodskoje]], [[Rafajlovo]], [[Zavodopetrovskoje]], [[Pokrovskoje (Tjumena provinco)]], [[Sinagogo de Tjumeno]], [[Tombejo Zavalnoje]], [[Preĝejo de la sep dormantoj de Efezo (Tobolsko)]], [[Dipatrina-Kristnaska monaĥejo (Tjumeno)]], [[Monaĥejo de Sankta Triunuo (Tjumeno)]], [[Preĝejo de Ĉiuj Sanktuloj (Tjumeno)]], [[Miĥail Krasnocvetov]], [[Oranta katedralo (Tjumeno)]], [[Filofeo (Leszczyński)]], [[Gedeon (Ĥaron)]], [[Preĝejo de Naskiĝo de Maria (Tjumeno)]], [[Kapelo de Aleksandro Nevskij (Tjumeno)]], [[Preĝejo de Aleksandro Nevskij (Aleksandra reala lernejo)]], [[Anunciacia katedralo (Tjumeno)]], [[Preĝejo de Endormiĝo de la Dipatrino (Tjumeno)]], [[Preĝejo de Gloro de la Kruco (Tjumeno)]], [[Preĝejo de Simeono (Tjumeno)]], [[Preĝejo de Tri Sanktuloj (Tjumeno)]], [[Preĝejo de Sankta Triunuo (Tjumeno)]], [[Ĉielira-Georga preĝejo (Tjumeno)]], [[Preĝejo de Aleksandro Nevskij (Tjumeno)]], [[Kovrofesta preĝejo (Tjumeno)]], [[Bogandinskoje]], [[Oĵogino (Tjumena distrikto)]], [[Vojnovko (kvartalo)]], [[Gilovo (kvartalo)]], [[Bukino (kvartalo)]], [[Zajkovo (kvartalo)]], [[Bikovo (kvartalo)]], [[Kopitovo (kvartalo)]], [[Antipino (kvartalo)]], [[Knjaĵevo (Tjumena provinco)]], [[Golovino (Tjumena provinco)]], [[Veliĵanskij (kvartalo)]], [[Jar (Tjumena distrikto)]], [[Mis (kvartalo)]], [[Parfjonovo (kvartalo)]], [[Oŝkukovo (Tjumena provinco)]], [[Malkovo (Tjumena provinco)]], [[Subbotino (Tjumena distrikto)]], [[Parenkino]], [[Sozonovo (Tjumena provinco)]], [[Borki (Tjumena distrikto)]], [[Filinovo]], [[Ŝeŝukovo]], [[Krivodanovo (Tjumena provinco)]], [[Kosmakovo (Tjumena provinco)]], [[Ŝĉuĉja (vilaĝo)]], [[Usalka (vilaĝo)]], [[Iska (Jarkova distrikto)]], [[Karbani]], [[Tarĥani (Tjumena provinco)]], [[Bor (Tjumena provinco)]], [[Kurtjugani]], [[Nov-Jurtoj (Tjumeno)]], [[Buĥaranoj]], [[Siberiaj tataroj]], [[Kazarovo]], [[Jurtoj Iska]], [[Salairka (vilaĝo)]], [[Jembajevo]], [[Borovskij (Tjumena provinco)]], [[Vinzili]], [[Bogandinskij]], [[Turajevo (Tjumena provinco)]], [[Kaskara]], [[Andrejevskij (Tjumena provinco)]], [[Mullaŝi]], [[Ĵeleznij Perebor]], [[Oranta Abalaka monaĥejo]], [[Abalaka ikono de Dipatrino]], [[Abalako]], [[Ekzilo de la Romanov-familio en Tobolsko]], [[Translokado de la Romanov-familio de Tobolsko al Jekaterinburgo]], [[Kandelfesta katedralo (Jalutorovsko)]], [[Endormiĝa-Nikolaa preĝejo (Jalutorovsko)]], [[Kapelo de Sankta Georgo (Jalutorovsko)]], [[Ĉielira preĝejo (Jalutorovsko)]], [[Preĝejo de la ikono de Dipatrino Kuracistino (Jalutorovsko)]], [[Preĝejo de la ikono de Dipatrino Kuracistino (Tjumeno)]], [[Kapelo de Nikolao de Mira (Jalutorovsko)]], [[Kapelo de Sankta Olga (Jalutorovsko)]], [[Memor-Spirita Komplekso (Jalutorovsko)]], [[Gotard Sobański]], [[Domo de Matvej Muravjov-Apostol (Jalutorovsko)]], [[Skvaro de Siberiaj Katoj]] pri '''Geologio''': [[Volga-Urala naftogasa provinco]], [[Okcidentsiberia naftogasa provinco]], [[Okcidentsiberia plato]], [[Siberia kratono]], [[Orienteŭropa kratono]], [[Mezkaspia naftogasa baseno]], [[Nord-Kaŭkaza naftogasa provinco]], [[Nord-Donecka naftogasa sektoro]], [[Skita plato]], [[Naftogasa baseno]], [[Naftogasa distrikto]], [[Naftogasa provinco]], [[Nepo-Botuoba naftogasa distrikto]], [[Leno-Tungusa naftogasa provinco]], [[Jamala naftogasa distrikto]], [[Gidana naftogasa distrikto]], [[Gasĉapo]], [[Gaskuŝejo]], [[Naftogasa kuŝejo]], [[Naftogasokondensata kuŝejo]], [[Naftomarĝeno]], [[Gasokondensata kuŝejo]], [[Gasokondensato-nafta kuŝejo]], [[Stabila kondensato]], [[Nestabila kondensato]], [[Tavolgaso]], [[Transira komplekso]], [[Perikratona fleksejo]], [[Randa fleksejo]], [[Hidrokarbona kaptujo]], [[Aŭlakogeno]], [[Platforma kapoto]], [[Plato (geologio)]], [[Timano-Peĉora naftogasa provinco]], [[Timano-Peĉora plato]], [[Platformo (geologio)]], [[Fundamento (geologio)]], [[Ĥatango-Viluja naftogasa provinco]], [[Nadimo-Puro-Taza naftogasa regiono]], [[Naftogasa zono]], [[Sala kupolo]], [[Gasonafta minejo]], [[Gasokondensato-nafta minejo]], [[Gasokondensata minejo]], [[Gasohidrata minejo]], [[Gasohidrata kuŝejo]], [[Gasminejo]], [[Akompana naftogaso]], [[Gasfaktoro]], [[Astraĥano-Kalmuka naftogasa distrikto]], [[Bajkita naftogasa distrikto]], [[Separgaso]], [[Gasputo]], [[Gasosaturiĝo]], [[Gasonafta kuŝejo]], [[Premo de la maksimuma kondensiĝo]], [[Ekkondensiĝa premo]], [[Ĝisprema kompresora stacio]], [[Hidrokarbona kolektujo]], [[Intermonta fleksejo]], [[Orenburga naftogasa distrikto]], [[Oĥotska naftogasa provinco]], [[Tavola temperaturo]], [[Tavolo (geologio)]], [[Tavoldepresio]], [[Tavola energio]], [[Tavolakvo]], [[Subtera gasdeponejo]], [[Ĉekaspia naftogasa provinco]], [[Tavolpremo]], [[Rusanova minejo]], [[Libera gaso]], [[Libera akvo]], [[Ligita akvo]], [[Nord-Stavropolo-Pelagiada minejo]], [[Nord-Urengoja minejo]], [[Sobina minejo]], [[Mezbotuoba minejo]], [[Tas-Jurjaĥa minejo]], [[Urengoja minejo]], [[Kondiĉa fuelo]], [[Ĥarasaveja minejo]], [[Ĉajvo-maro minejo]], [[Ĉajanda minejo]], [[Ŝtokmana gasminejo]], [[Jubilejnoje minejo]], [[Hidrokarbona naturrezervujo]], [[Aleŭrolito]], [[Sud-Rusa minejo]], [[Jurubĉeno-Toĥomska minejo]], [[Jamburga minejo]], [[Ignatij Brod]], [[Petrola geologio]], [[Jamsoveja minejo]], [[Jaro-Jaĥa minejo]], [[Cenomaniano]], [[Aptiano]], [[Senonio]], [[Valanginiano]], [[Enorme malalta tavolpremo]], [[Enorme alta tavolpremo]], [[Astraĥana minejo]], [[Bovanenkova minejo]], [[Vasilkova minejo]], [[Supreĉona minejo]], [[Akvonafta kontakto]], [[Akvokonuso]], [[Oriento-Tarkosala minejo]], [[Vuktila minejo]], [[Gasakva kontakto]], [[Gaskonuso]], [[Gasosatureco de la rokaĵoj]], [[Gasonafta kontakto]], [[Geoterma gradiento]], [[Gubkina minejo]], [[Jetipura minejo]], [[Transpolusa minejo]], [[Kernaĵo (geologio)]], [[Kovikta minejo]], [[Kruzenŝterna minejo]], [[Lajavoĵa minejo]], [[Ledovoje minejo]], [[Leningrada minejo]], [[Lunska minejo]], [[Argilito]], [[Samotlora minejo]]. pri '''Medicino''': [[Lupuso]], [[Novnaskita lupuso]], [[Kuracile kaŭzita lupuso]], [[Lupuso kaj gravedeco]], [[Lupuso kaj ostoporozo]], [[Hidroksiklorokino]], [[Lupusa strio-testo]], [[Vivkvalito (medicino)]], [[Vivkvalito kun lupuso]], [[Rituksimabo]], [[Lupusa nefrito]], [[Belimumabo]], [[Malsano de minimumaj ŝanĝoj]], [[Ciklosporino]], [[Fokusa segmenta glomerulosklerozo]], [[Takrolimuso]], [[Juvenila lupuso]], [[Nukleobindino 1]], [[Anifrolumabo]], [[Rupuso]], [[Nefroza sindromo]], [[Membrana glomerulonefrito]], [[Membranoprolifera glomerulonefrito]], [[IgA-nefropatio]], [[Diabeta nefropatio]], [[Monoklona gamopatio de rena signifo]] pri '''Darfuro''': [[Milito en Darfuro]], [[Misio de Unuiĝintaj Nacioj kaj Afrika Unio en Darfuro]], [[Internacia reago al milito en Darfuro]]. pri '''Burundo''': [[Domitien Ndayizeye]], [[Esperanto-movado en Burundo]], [[Masakro en Gatumba]], [[Murdo de Habyarimana kaj Ntaryamira]], [[Burunda enlanda milito]], [[Puĉo en Burundo (1996)]], [[Balotadoj en Burundo 2005]], [[Burunda konstitucia referendumo 2005]], [[Burunda komunuma balotado 2005]], [[Burunda balotado en la Nacian asembleon 2005]], [[Burunda senata balotado 2005]], [[Burunda prezidanta balotado 2005]], [[Partio por paco, demokratio, repaciĝo kaj rekonstruo]], [[Partio de la nacia renaskiĝo]], [[Laurent Nzeyimana]], [[Movado por rehabilito de la civitanoj-Rurenzangemero]], [[Panafrika socialisma movado-Inkinzo]]. pri '''Etiopio''' [[Historio de Etiopio]], [[Kafoceremonio]]. pri '''Aviadaj akcidentoj kaj incidentoj''': [[Flugo 61 Continental Airlines]], [[Flugo 626 de Yemenia Air‎]], [[Flugo Caspian Airlines 7908]], [[Flugo 752 de Ukraine International Airlines]]. pri '''Irano''': [[Protestado en Irano (2009)]], [[Kroniko de protestado en Irano (2009)]], [[Murdo de Neda Aga-Soltan]], [[Ali Ĥamenei]], [[Ali Akbar Nateg-Nuri]], [[Abdula Nuri]], [[Hadi Ĥamenei]], [[Ataola Mohaĝerani]], [[Said Haĝarjan]], [[Mostafa Taĝzade]], [[Fajeze Haŝemi]], [[Golamhosejn Karbasĉi]], [[Maŝala Ŝamsolvajezin]], [[Mohamed Ali Raĝai]], [[Mohsen Rezai]], [[Mehdi Karubi]], [[Golam-Ali Hadad-Adel]], [[Ali Lariĝani]], [[Mohammad Beheŝti]], [[Tehrana universitato]], [[Mostafa Moin]], [[Supera konsilio pri nacia sekureco de Irano]], [[Organizaĵo de la moĝahedoj de la irana popolo]] [[Dosiero:Qsicon Exzellent.svg]], [[Operacio en Auvers-sur-Oise]], [[Aŝrafo (tendaro)]], [[Masud Raĝavi]], [[Mariam Raĝavi]], [[Kazem Raĝavi]], [[Nacia Konsilio de Irano pri Rezistado]], [[Operaco Mersad]], [[Meĥrano]], [[Manuĉeĥr Mottaki]], [[Ahmad Kazemi]], [[Liberty (tendaro)]], [[Flugo Caspian Airlines 7908]], [[Flugo 752 de Ukraine International Airlines]]. pri '''ajnaĵoj''': [[Parlamenta baloto en Libano 2009]], [[Armitaj fortoj]], [[Algazelo]], [[Karbondioksido en ekonomio]], [[Muksuno]], [[Nelmo]], [[Sterledo]], [[Plattenajlo]], [[Ŝtalo 12K18N10Т]], [[Taĝika Teknika Universitato Muhamed Osimi]], [[Nikolaj Leonov]], [[André Brie]], [[Paulo Casaca]], [[Ĉakalavongo]], [[Tomoso]], [[Ikonomio]], [[Akrivio]], [[Badalingo]], [[Veturalteco]], [[Tegmentorako]], [[Nissan B]], [[Tirkuplilo]], [[Epidemio de 2019-nCoV]], [[Ramplo]], [[Ekstera politiko de Barato]], [[Semipalatinska-Abalaka ikono de Dipatrino]], [[Oranta monaĥejo de Sankta Fonto]], [[Ikono de la Dipatrino Tribraka]]. pri '''Kubo''': [[Framasonismo en Kubo]], [[Islamo en Kubo]]. pri '''Vieno''': [[Globusa muzeo]], [[Aŭgustena preĝejo (Vieno)]], [[Minoritana preĝejo (Vieno)]], [[Erste Bank]], [[O du lieber Augustin]], [[Pestokolono en Vieno]], [[Mikaelplaco]], [[Preĝejo de Sankta Mikaelo (Vieno)]], [[Preĝejo de Sankta Petro (Vieno)]], [[Freyung (Vieno)]], [[Am Hof]], [[Votivkirche (Vieno)]], [[Urbodomo de Vieno]], [[Urbodoma parko (Vieno)]], [[Akademisches Gymnasium (Vieno)]], [[Shopping City Süd]], [[Karlskirche]], [[Anker-horloĝo]], [[Katedralo de Sankta Triunio (Vieno)]], [[Preĝejo de Sankta Barbara (Vieno)]], [[Dominikana preĝejo (Vieno)]], [[Stubenbrücke]], [[Preĝejo Sankta Roĥo (Vieno)]], [[Sankta Donatus]], [[Malta preĝejo (Vieno)]]. '''Mi plikreskigis (almenaŭ je 50 %) jenajn artikolojn:''' pri '''Rusio''': [[Aleksej Brusilov]], [[Brusilov-ofensivo]] pri '''Aviadaj akcidentoj kaj incidentoj''': [[Flugo Air France 447]] [[Dosiero:Qsicon Exzellent.svg]] pri '''Irano''': [[Mohammad Ĥatami]], [[Ali Akbar Haŝemi Rafsanĝani]] pri '''Afriko''': [[Omar Bongo]], [[Burundo]] [[Dosiero:Qsicon Exzellent.svg]], [[Historio de Burundo]], [[Burunda lingvo]]. pri '''ajnaĵoj''': [[Rustorezista ŝtalo]], [[Terorisma atako en Beslano]] [[Dosiero:Qsicon Exzellent.svg]], [[Hofburgo]], [[Elizabeto de Aŭstrio-Hungario]], [[Lada Niva]], [[AvtoVAZ]], [[Elektra aŭtomobilo]], [[Aleksej Navalnij]], [[Pavel Morozov]], [[Decembrista revolucio]] tqtofk95olcult9usjy9etmzi5x8hp5 0 271909 9377585 9233041 2026-05-19T12:00:38Z Sj1mor 12103 9377585 wikitext text/x-wiki {{Tiu ĉi artikolo|temas pri konstrua materialo. Pri armilo temas artikolo [[Mortero (armilo)]].}} {{Informkesto organizaĵo|priskribo de bildo=Mortero inter brikoj}} '''Mortero''' estas miksaĵo el [[kalko]] kaj [[sablo]] por kunigi ŝtonojn aŭ brikojn de konstruaĵo. Laŭ [[Francisko Azorín]] '''mortero''' estas ''Fluidaĵo de materialo kungluanta (gipso, kalko, cemento) kaj inerta (sablo, tero), uzata por kunfiksi brikojn, ŝtonojn, k.c., ĉe konstruado.''<ref>[[Francisko Azorín]], arkitekto, [[Universala Terminologio de la Arkitekturo]] (arkeologio, arto, konstruo k. metio), Presejo Chulilla y Ángel, Madrido, 1932, paĝoj 143-144.</ref> Li indikas [[etimologio]]n el la latina ''mortarium'', el ''mordere'' (mordi, preni). Kaj li aldonas la terminon ''morteri'', por fari morteron; ŝmiri morteron.<ref>Azorín, samloke.</ref> == La antikva mortero == [[Dosiero:Chetham's Library 2015 56.jpg|eta|dekstra|Romia mortero ekspoziciita.]] Oni uzis en [[Egiptujo]] en 3000 a.K. dum konstruado de la piramidoj koton miksitan kun pajloj, gipsan aŭ kalkan morteron por interligi la brikojn. Samtempe en [[Ĉinio]] oni uzis cementsimilan materialon dum konstruo de la [[Ĉina Granda Muro]]. La grekoj uzis en 800 a. K. sur [[Kreto]] kaj [[Kipro]] morteron kirlita el kalko, kiu estis pli dura ol la mortero de la romianoj - nomata pucolano, pucolana cemento -, kiu estis nomata "rozkolora sablo" kaj estis el kalko, brikeroj, brikpolvo aŭ vulkana cindro. Ĝi estis minata apud Vezuvo kaj entenis [[aluminio]]n, kiel ankaŭ nuntempe artefarita cemento. La [[Romio|romianoj]] uzis tiun morteron por vojoj, banejoj, la Baziliko, [[Koloseo]], [[Panteono]] kaj por la romiaj akvoduktoj. En libro de [[Vitruvio]] (27), li traktis ankaŭ proprecojn de la mortero. (Oni trovis la libron "De architectura libri decem" en [[1414]] en svisa monaĥejo.) Vidu ankaŭ artikolon: ''[[Opus caementicium]]''. == Mortero de la nuntempaj masonistoj == Ĝi estas pretigita el miksaĵo de bonkvalita kalko (kalka hidrato), sablo, akvo. La sablo estas preferinde rivera sablo, sed gravas ankaŭ la malgranda argila enteno. Oni ofte kribras la sablon. Kutima miksturo: 10 litroj da akvo, 3 ŝovelaĵoj el kalko, 3 ŝovelaĵoj el cemento kaj 16 ŝovelaĵoj el sablo, atingante tiel krem-denson. == Apliko == Oni uzas ĝin por interligi la brikojn, glatsurfacigi la muron aŭ eĉ ornami ĝin kiel ĉe fresko. Tiam oni enkmiksas farbaĵon al la mortero. == Notoj == {{Referencoj}} {{Projektoj|ReVo=morter}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Materialoj]] [[Kategorio:Konstruado]] nr5f72z5q1qdaoe6xt3jo6o8w1i2jmr 0 283056 9378299 9128930 2026-05-20T10:36:20Z Kani 670 9378299 wikitext text/x-wiki {{Kursiva titolo}} {{Informkesto organizaĵo |eonomo=Usona Societo de Ornitologoj |bildo=PSM V62 D510 Great Auk.jpg |priskribo de bildo=Simbolo de usonaj ornitologoj' Unio, la formortinta [[granda aŭko]] |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO=US |situo sur mapo= |zomo=13 }} La '''Usona Societo de Ornitologoj''' aŭ iam [[Usona Unuiĝo de Ornitologoj]], {{l-en|American Ornithological Society}} aŭ iam ''American Ornithologists' Union (AOU)'', estas [[ornitologio|ornitologia]] organizaĵo en [[Usono]]. Kontraŭe al la [[National Audubon Society]], ĝiaj membroj estas ĉefe profesiaj ornitologoj pli ol amatoraj [[birdumo|birdumantoj]]. Ĝi estis fondita en septembro de 1883 de [[Elliott Coues]], [[Joel Asaph Allen]] kaj [[William Brewster (ornitologo)|William Brewster]]. Ĝiaj revuoj estas ''[[Auk (gazeto)|The Auk]]'', publikigata ekde januaro de 1884, kaj [[The Condor (gazeto)|The Condor]], publikigata ekde 18pp. Aliaj gravaj publikaĵoj estas la ''AOU Checklist of North American Birds'' (Listo de nordamerikaj birdoj), kiu estas la standarda referenca verko por la kampotaskoj kaj serion de monografioj, nome ''Ornithological Monographs''. La '''Sudamerika Klasiga Komitato''', {{l-en|South American Classification Committee (SACC)}}, oficiala komitato sub la Usona Societo de Ornitologoj, ĉefe okupiĝas pri kreado de standarda [[Taksonomio|klasado]], kun [[ordinara nomo|ordinaraj nomoj]], por la birdospecioj de [[Sudameriko]]. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.aou.org/ retejo de la Usona Societo de Ornitologoj] ({{en}}) * [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm listo de la Sudamerika Klasiga Komitato] kaj [https://americanornithology.org/publications/south-american-checklist/ informoj pri la listo] ({{en}}) {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Ornitologio]] 96pt47wm33yllsmiy5wtm32qzacdsod 0 288651 9378128 9219894 2026-05-20T05:57:23Z Sj1mor 12103 9378128 wikitext text/x-wiki {{Sen fontoj | temo = | dato = februaro 2023 }} {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:BW climate.png|thumb|right|upright=1.6|Regionoj kun arida klimato {{legendo|#FE0000|Varmaj aridaj klimatoj}} {{legendo|#FE9695|Malvarmaj aridaj klimatoj}}]] Oni parolas pri '''arida klimato''', se la potenciala akvo[[vaporiĝo]] superas la [[precipitaĵo]]n en iu [[regiono]]. Tiu kaŭzas tre malgrandan [[humideco|aeran humidecon]]. Ĝi estas la malo de [[humida klimato]]. Oni distingas inter * '''plenarida klimato''': precipitaĵo < vaporiĝo, validas por 10 ĝis 12 monatoj en la jaro * '''[[duonarida klimato]]''': precipitaĵo < vaporiĝo, validas por 6 ĝis 9 monatoj en la jaro. Tipa karakterizaĵo por la plenarida regiono estas la sen-forflueco. La riveroj [[vaporiĝo|vaporiĝas]] jam dum ties fluo plene aŭ alfluas sen-elfluan lagon aŭ plaĝon (sal-argilan ebenaĵon, basenon de iama sala lago). Ekzemploj estas la [[lago Urmia]], ({{lang-fa|{{nastaliq|دریاچه ارومیه‎}}}}) aŭ la [[lago Aralo]]. Okaze de plenarido, la precipitaĵo estas ĝenerale sub 80 mm en jaro. Kvankam situas plej ofte la sekaj zonoj en [[subtropika zono|subtropika]] [[dezerto|dezerta]] zono, ĉar la pasataj ventoj atingas nur la t.n. [[ĉevala latitudo|ĉeval-latitudon]], sed ekzistas arida [[klimato]] same en aliaj regionoj, ekzemple en multaj [[altmontaro]]j kaj „[[polusa regiono|polusaj dezertoj]]“. == Vidu ankaŭ == * [[Duonhumida klimato]] * [[Humida klimato]] * [[Klimata klasifiko de Köppen]] * [[Seka sezono]] * [[Trosekeco]] <!-- == Eksteraj ligiloj == --> {{projektoj|ReVo=arid|ReVo titolo=Arida}} {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Klimatologio]] ead6r7d8lfhxid5eyochr35sfykplkj 0 289137 9378109 8240046 2026-05-20T05:14:17Z 解浪 253594 Riparita lint-eraro: malvalida dosier-opcio 9378109 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Rissa in galleria boccioni 1910.jpg|200px|right|eta|''Interbatiĝo en galerio'' de Umberto Boccioni, 1910, oleo sur tolo, 76x64]] '''Interbatiĝo en galerio''' estas pentraĵo de [[Umberto Boccioni]] en [[1910]]. Ĝi estas konservita en [[Milano]] en la [[Pinakoteko de Brera]]. Pentrita kun [[oleo]] sur [[tolo]], ĝi apartenas al [[futurismo]] ankaŭ se ĝi havas kelkajn partojn rilatajn al naturalismo, ĉefe en la difino de la bildoj, bone rekoneblaj. Tamen, ĝi estas pentritaj tiel, ke ĝi atribuas dinamikeco al la tolo. La pentraĵo reprezentas kverelon inter artistoj kaj preterpasantoj ĉe la [[Galerio Viktorio Emanuelo la 2-a]], unu el la plej famaj vidindaĵoj de Milano. {{Projektoj}} {{Ĝermo}} [[Kategorio:Pentraĵoj]] g0vb606t1lpq9o2ogkuqbh7wf045q2t 0 291264 9377845 8901136 2026-05-19T18:07:11Z Stefangrotz 91903 Informkesto 9377845 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|burgo}}[[Dosiero:Maiden Castle, Dorchester..jpg|eta]] '''Maiden Castle''' estas ferepoka fortikaĵo, kiu estis konstruita en ĉ. 800-600 a.K.. Ĝi situas proksime al [[Dorchester]] en la angla graflando [[Dorset]]. La elfosadojn faris tie [[Robert Eric Mortimer Wheeler]] en la 1930-aj jaroj. La loko estis uzata jam ekde 4000 jaroj a.K.. Tiamaj [[ronda terfortikaĵo|rondaj terfortikaĵoj]] estas datitaj je la malnov-neolitiko. Dum la ferepoko, la fortikaĵo estis fortikigita kaj akiris muron kun alto ĝis 25m , sur 18 hektaroj, kun du ĉefenirejoj. La terfortikaĵon konkeris la romianoj en 43 p.K kaj en 70 p.K. forlasis ĝin favore al la Dorchester-anoj. En la 4-a jarcento, oni konstruis templon. La loko estis do baldaŭ forlasita. == Literaturo == * Robert Eric Mortimer Wheeler: The excavation of Maiden Castle, Dorset: first, second and third interim reports. [[Society of Antiquaries of London]], 1935-1937. * Sharples, Niall M.: Maiden Castle : excavations and field survey 1985-6. London, English Heritage 1991. Historic Buildings and Monuments Commission for England 19. * Niall M. Sharples, Maiden Castle. London, Batsford 1991. == Eksteraj ligiloj == * http://www.gallica.co.uk/celts/maiden.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100323030415/http://www.gallica.co.uk/celts/maiden.htm |date=2010-03-23 }} * http://www.historic-uk.com/DestinationsUK/MaidenCastle.htm {{Projektoj}} [[Kategorio:Historio de Dorset]] nt60db4zczfbcxccju8m6896ldguc2y 0 294300 9378072 8265646 2026-05-20T04:15:36Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9378072 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|burgo |kategorio = |lando = |regiono = |situo = |nomo = |establita= {{#invoke:Wikidata|claim|P571}} |dato= {{#invoke:Wikidata|claim|P1619}} |dato_tipo = konsekro |religia aliĝo= |arkitekto={{#invoke:Wikidata|claim|P84}} |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO=MX |mapo lokumilo = iso |mapligilo = jes |zomo=13 }} La '''Kastelo de Chapultepec''' (hispane: castillo de Chapultepec) estas unu el la du kasteloj en [[Ameriko]]. Ĝi situas meze de la [[parko de Chapultepec]] sur la [[monteto de Chapultepec]] (2325 metroj super la marnivelo) en la urbo de Meksiko. Ĝi konstruiĝis de la [[vicreĝo]] [[Bernardo de Gálvez y Madrid]]. La vorto Chapultepec devenas de la [[navatla lingvo]] kaj signifas monteto de la [[akridoj]]. == Historio == [[Dosiero:Castillo de Chapultepec.jpg|eta|maldekstra|Rigardo al la kastelo de Chapultepec]] Jam antaŭ la konkero de la regno de la [[aztekoj]] fare de [[Hernán Cortés]] ĉe la monteto ekzistis palaco, kiun la hispanoj detruis. En 1785, en la epoko de la [[Nova Hispanio|vicreĝlando Nova Hispanio]], la vicreĝo Bernardo de Gálvez ordonis la konstruon de somera sidejo en la plej alta punkto de la monteto de Chapultepec. La kastelon aĉetis la urbo de Meksiko en la jaro 1806. Dum la sendependeca milito oni ne plu uzis la konstruaĵon. Nur ekde 1833 oni uzis ĝin kiel militakademio. En 1864 [[Maksimiliano (Meksiko)|imperiestro Maksimiliano]] uzis la kastelon kiel imperiestra palaco. En tiu tempo la kastelo ankoraŭ estis ekster la urbo. Maksimiliano ordonis la konstruon de rekta [[bulvardo]], kiu ligis la palacon kun la urbocentro. La nomo de tiu bulevardo estis honore al la imperiestrino "Paseo de la Emperatriz", kiu signifas "Bulvardo de la Imperiestrino". Kiam [[Meksiko]] denove fariĝis respubliko en 1867 oni ŝanĝis la nomon al "Paseo de la Reforma". Ekde la sama momento la kastelo servis al la meksika prezidento kiel oficiala sidejo de la registaro. Post 1944 en la kastelo estas la nacia muzeo pri historio. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://mnh.inah.gob.mx Oficiala paĝo de la nacia historia muzeo - Kastelo de Chapultepec]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{es}} [[Kategorio:Meksiko]] lzghufj1vx5fd59vuq9hfusckfb8747 0 300422 9377877 8280659 2026-05-19T18:30:19Z Stefangrotz 91903 Informkesto 9377877 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo}} '''Krajiŝnik,''' [[serbe]] '''Крајишник,''' [[slavo|slave]] '''Krajišnik,''' [[germane]] '''Stefansfeld,''' [[hungare]] '''Istvánfölde''' estas [[vilaĝo]] en [[Serbio]], en [[provinco]] [[Vojvodino]], en distrikto '''Meza''' [[Banato]], en [[municipo]] de [[Seĉanj]]. La historiaj [[loknomo]]j estis hungare ''Stefanföld,'' serbe ''Супљаја'' [Supljaja]. [[Dosiero:Serbia Sečanj.png|eta|dekstra|200px|Krajiŝnik troviĝas en (verda) Municipo Seĉanj en Serbio]] [[Dosiero:Secanj mun.png|eta|275px|Mapo pri municipo Seĉanj]] [[Dosiero:Krajišnik,_park_in_the_village_centre.jpg|eta|270px|Parko en Krajiŝnik, loko de iama katolika preĝejo]] == Bazaj informoj == * [[Areo]]: 43 &nbsp;km² * [[Koordinato]]j: 45°27′06″N 20°43'27″E * [[Alto]] super [[marnivelo]]: 58 m * [[Loĝantaro]]: 2240 * [[Poŝtkodo]]: 23231 * [[Telefonprefikso]]: 23 * [[Aŭtokodo]]: ZR == Situo == Krajiŝnik situas sur [[ebenaĵo]], laŭ flanko[[vojo]]j, laŭ la rumana [[landlimo]] (kontraŭe estas [[Cruceni]] kaj [[Foeni]]). [[Jaŝa Tomicj]] troviĝas 10&nbsp;km-ojn. == Historio == En [[1910]] vivis en Istvánfölde 2445 [[homo]]j (2334 [[germanoj]] (96 %), 71 [[hungaroj]], 22 [[rumanoj]], kaj aliaj). Ĝis [[Traktato de Trianon]] la vilaĝo apartenis al [[Hungara reĝlando]], al [[Torontál]], al distrikto de [[Jaŝa Tomicj|Módos]], poste al [[Reĝlando de serboj, kroatoj kaj slovenoj]], depost [[1928]] al [[Jugoslavio]], ekde [[2006]] kiel Serbio. En [[1941]] la germana [[armeo]] okupis la [[komunumo]]n ĝis [[1944]]. Fine de la [[2-a mondmilito]] la germanoj kaj hungaroj deportiĝis, en [[1948]] la katolika preĝejo malkonstruiĝis. En [[2002]] loĝis en Krajiŝnik 2241 homoj, (2058 serboj (92 %), 92 [[ciganoj]], 16 jugoslavianoj, 12 hungaroj kaj aliaj). == Vidindaĵoj == == Vidu ankaŭ == * [[Strukturo de Vojvodino]] [[Kategorio:Vilaĝoj de Serbio]] e74kjexgqjyome0rqcgbdrrmrjosrvn 0 301397 9377879 8913301 2026-05-19T18:30:58Z Sj1mor 12103 9377879 wikitext text/x-wiki {{Apartigila paĝo|Retiro}} {{Ne konfuzu|Ĝardenoj Buen Retiro}} {{Informkesto geografiaĵo|parko |kategorio=Publika parko |lando = Hispanio |establita= 1680 |establita tipo=Kreo |regiono-ISO=ES-MD |mapo lokumilo=Madrido (urbo) |zomo=13 |unesko_tipo = Kultura |unesko_kriterioj=(ii)(iv)(vi) |unesko_numero = 1618 |unesko_jaro = 2021 |unesko_parto = [[Avenuo Prado|Paseo del Prado]] kaj Buen Retiro, pejzaĝo de Artoj kaj Sciencoj }} [[Dosiero:Paseo de la Argentina (Retiro, Madrid) 02.jpg|eta|250px|dekstra|Promenejo de la Statuoj en la Parko Retiro.]] [[Dosiero:Monumento a Alfonso XII de España en los Jardines del Retiro - 04.jpg|eta|250px|Baseno kaj monumento al [[Alfonso la 12-a]].]] [[Dosiero:AngelCaido.jpg|eta|dekstra|190px|La Falinta Anĝelo.]] '''Parko Retiro''' en la [[hispana]] '''Parque del Retiro de Madrid''', sed pli famkonata nur kiel ''[[El Retiro]]'', estas 118-hektara parko de [[Madrido]]. Ĝi estas unu el la plej konataj kaj simbolaj lokoj de la [[ĉefurbo]] de [[Hispanio]]. == Historio == Plej antikvaj mencioj pri la parko devenas el epoko de Katolikaj Gereĝoj, fondintoj de la Monaĥejo de la Hieronimanoj, ĉe kiu estis reĝaj lokoj konataj kiel "el Cuarto" nome la ĉambro aŭ kvarono. Dum la regado de Filipo la 2-a (16a jc) oni konkretigis la uzadon de tiu zono kiel retiriĝejo aŭ por religia apartiĝo, de tie la nomo Retiro. La ĝardeno estis konstruata por la ĝuado de la nobelaro okaze de donaco de la terenoj de la [[Grafo-Duko de Olivares]] al la [[reĝo]] [[Filipo la 4-a (Hispanio)]]. En tiu epoko oni decidis, ke la iama ''cuarto'' iĝu Palaco por festoj, teatraj ludoj, [[taŭrludado]] ktp. Kun la paso de la [[tempo]] la parko suferis plurajn modifojn, ne ĉiam planitaj, kiuj ŝanĝis la aspekton de la [[ĝardeno]]. Venontaj monarkoj ŝanĝis la palacon el kiu konserviĝas nur la nomata [[Casón del Buen Retiro]] ([[Bonretira Domego]]), nune apartenanta al la [[Muzeo Prado]], kiu tiam estis [[dancejo]]. Kiam Alkazaro bruliĝis, [[Filipo la 5-a]] fiksis en tiu palaco la oficialan sidejon de la Kortego ĝis la konstruo de la [[Reĝa Palaco (Madrido)|Reĝa Palaco]]. Ekde ĝia konstruado ĝi estis nur por la nobelaro sed dum regado de [[Karlo la 3-a (Hispanio)]], unuafoje estis permesata la enirado de la civitanoj kondiĉe ke ili estu puraj kaj bone vestitaj. Dum la franca invado, en [[1808]], la ĝardenoj estis parte detruitaj pro ĝia uzado kiel [[fortikaĵo]] de armeo de [[Napoleono Bonaparto]]. La palaco estis tute detruita. Post la fino de la milito kaj sendependiĝo, [[Fernando la 7-a (Hispanio)|Fernando la 7-a]] (1814–1833) rekonstruigis ĝin kaj malfermigis parton de la ĝardeno al la popolo kiel antaŭe faris la reĝo Karlo la 3-a. Post la revolucio de [[1868]], la ĝardenoj iĝas municipa proprietaĵo kaj ĝiaj pordoj estas malfermitaj al ĉiuj civitanoj. == Priskribo == La centro de la nuna parko estas monumento al [[Alfonso la 12-a]], kie iam estis boatejo de epoko de Filipo la 4-a. Ĝi estis konstruigita de la reĝino vidvino kaj la filo venonta reĝo Alfonso la 13-a. Estas granda kolonaro ĉirkaŭ la statuo de la rajdanta monarko. Estas ankaŭ alegorioj al patrio, libereco, paco, armeoj ktp. Estis neporĉiamaj konstruoj ĉefe por distraj celoj, kiaj la Casa de Vacas (Bovinejo), konstruita en [[1874]] kiel bovinejo kaj laktovendejo por preterpasantoj. Incendio detruis la konstruon, kiu, rekonstruita, utilas aktuale kiel ekspoziciejo. Estas kulturejoj ankaŭ la Palaco Velazkez kaj la Vitra Palaco de fino de la 19a jc., plej bonaj montroj de fera arkitekturo. La Vitra Palaco estis pensita por ekspozicio pri [[Filipinoj]], tiam hispana kolonio, kiel varma loko por la tiea [[faŭno]], plej eleganta kaj lumenhava de la parko, tute konstruita preskaŭ nur el fero kaj vitro. Inter ĉefaj tre artaj fontanoj elstaras la ŝajne unika monumento dediĉita al diablo en la tuta mondo, nome la [[Fontano de la Falinta Anĝelo|Falinta Anĝelo]]. Ankaŭ estas populara la fontano de la emidoj, konstruita por memorigi la naskon de [[Isabel la 2-a (Hispanio)|Isabel la 2-a]], plenplena je simboloj kiel deziroj al la futura reĝino. == Vidu ankaŭ == {{Projektoj}} * [[Fontano de la Falinta Anĝelo]] * [[Librofoiro de Madrido]] * [[Ĝardenoj Buen Retiro]] * [[Giovanni Battista Crescenzi]] * [[Pordego Hispanio (Madrido)]] * [[Retiro (metroo de Madrido)]] [[Kategorio:Parkoj de Madrido]] er7gagj9n6pdyj4c8xhj28a6gzcd2pq 0 303262 9378322 8954104 2026-05-20T11:16:06Z Kani 670 9378322 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Grizstria muŝkaptulo |koloro = pink |regno2 = bestoj |dosiero =Sikatan Burik.JPG |dosiero2=Muscicapa griseisticta eating insect.JPG |priskribo de dosiero = Grizstria muŝkaptulo ĉe Hongkongo |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Paseroformaj]] ''Passeriformes'' |familio = [[Muŝkaptuledoj]] ''Muscicapidae'' |genro = ''[[Muscicapa]]'' |specio = '''''M. griseisticta'''''' |statuso = LC |dunomo = ''Muscicapa griseisticta'' |dunomo aŭtoritato = ([[Robert Swinhoe|Swinhoe]], [[1861]]) |specioj de subdivizio = Subspecioj |vikispecio = |komunejo = | dosiero larĝo=220px | dosiero2 larĝo=220px |mapo de vivoteritorioj ={{#invoke:Wikidata|claim|P181}} |mapo de vivoteritorioj larĝo = 220px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} [[Dosiero:Muscicapa griseisticta MHNT.ZOO.2010.11.227.13.jpg|eta|ovoj de ''Muscicapa griseisticta'' - [[Muzeo de Tuluzo]]]] La '''Grizstria muŝkaptulo''' (''Muscicapa griseisticta'') estas malgranda specio de [[birdo]] de la familio de [[Muŝkaptuledoj]] kaj de ties plej tipa genro nome ''[[Muscicapa]]''. Ĝi estas indiĝena de [[Azio]]. Ĝi estas svelta, longflugila birdo 13 al 15&nbsp;cm longa. Ĝi estas ĉefe grizbruna supre kaj blanka sube. La brusto kaj flankoj estas tre striecaj je grizo. Estas mallarĝa blanka strio en flugiloj kaj hela makulo inter la beko kaj la okulo. La [[beko]] kaj piedoj estas nigraj. La okulo estas granda kaj estas blanka okulringo. Ambaŭ seksoj estas similaj sed junuloj diferenciĝas ĉar havas blankajn punktojn kaj malhelan skvamecon en supraj partoj. Ili reproduktiĝas en arbaroj de [[konifero]]j en nordorienta [[Ĉinio]], [[Norda Koreio]] kaj sudorienta [[Siberio]] inklude [[Saĥalino]]n kaj [[Kamĉatko]]n. Printempe kaj aŭtune ili migras tra orienta kaj suda Ĉinio, [[Suda Koreio]], [[Japanio]] kaj [[Tajvano]]. Vintre ili loĝas en arbaroj, arbarbordoj kaj malferma kamparo kun disaj arboj en [[Borneo]], [[Filipinoj]], [[Palaŭo]], orienta [[Indonezio]] kaj [[Nov-Gvineo]]. Ĝi estas [[vaganteco ĉe birdoj|vaganteco]] al [[Singapuro]], [[Vjetnamio]] kaj eĉ ĝis [[Alasko]]. Ili ripozas en malfermo, gvatante preterpasantajn [[insekto]]jn, sur kiuj ili ekflugas ĝis 20 m por kapti ilin antaŭ reveno al la ripozejo. ==Literaturo== * Brazil, Mark A. (1991) ''The Birds of Japan'', Christopher Helm, London. * Kennedy, Robert S.; Gonzales, Pedro C.; [[Edward C. Dickinson|Dickinson, Edward C.]]; Miranda, Hector C. & Fisher, Timothy H. (2000) ''A Guide to the Birds of the Philippines'', Oxford University Press, Oxford. * Lee, Woo-Shin, Koo, Tae-Hoe & Park, Jin-Young (2000) ''A Field Guide to the Birds of Korea'', LG Evergreen Foundation, Seoul. * MacKinnon, John & Phillipps, Karen (2000) ''A Field Guide to the Birds of China''. Oxford University Press, Oxford. * Robson, Craig (2002) ''A Field Guide to the Birds of South-East Asia''. New Holland, London. ===Kromaj legadoj=== * Bradshaw, C., P. J. Jepson kaj N. J. Lindsey. (1991) Identification of brown flycatchers ''British Birds” 84(12):527-542 * Alström, Per & Erik Hirschfeld (1991) Field identification of Brown, Siberian and Grey-streaked Flycatchers ''Birding World'' 4(8):271-278 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.orientalbirdimages.org/search.php?action=searchresult&Bird_ID=2700 Oriental Bird Images: Grizstria muŝkaptulo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110506054053/http://orientalbirdimages.org/search.php?action=searchresult&Bird_ID=2700 |date=2011-05-06 }} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Muŝkaptuledoj]] [[Kategorio:Birdoj de Azio]] 60wehg0zjb0d3pxsmy9n8fjr1hhu93u 9378323 9378322 2026-05-20T11:16:28Z Kani 670 /* Kromaj legadoj */ 9378323 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Grizstria muŝkaptulo |koloro = pink |regno2 = bestoj |dosiero =Sikatan Burik.JPG |dosiero2=Muscicapa griseisticta eating insect.JPG |priskribo de dosiero = Grizstria muŝkaptulo ĉe Hongkongo |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Paseroformaj]] ''Passeriformes'' |familio = [[Muŝkaptuledoj]] ''Muscicapidae'' |genro = ''[[Muscicapa]]'' |specio = '''''M. griseisticta'''''' |statuso = LC |dunomo = ''Muscicapa griseisticta'' |dunomo aŭtoritato = ([[Robert Swinhoe|Swinhoe]], [[1861]]) |specioj de subdivizio = Subspecioj |vikispecio = |komunejo = | dosiero larĝo=220px | dosiero2 larĝo=220px |mapo de vivoteritorioj ={{#invoke:Wikidata|claim|P181}} |mapo de vivoteritorioj larĝo = 220px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} [[Dosiero:Muscicapa griseisticta MHNT.ZOO.2010.11.227.13.jpg|eta|ovoj de ''Muscicapa griseisticta'' - [[Muzeo de Tuluzo]]]] La '''Grizstria muŝkaptulo''' (''Muscicapa griseisticta'') estas malgranda specio de [[birdo]] de la familio de [[Muŝkaptuledoj]] kaj de ties plej tipa genro nome ''[[Muscicapa]]''. Ĝi estas indiĝena de [[Azio]]. Ĝi estas svelta, longflugila birdo 13 al 15&nbsp;cm longa. Ĝi estas ĉefe grizbruna supre kaj blanka sube. La brusto kaj flankoj estas tre striecaj je grizo. Estas mallarĝa blanka strio en flugiloj kaj hela makulo inter la beko kaj la okulo. La [[beko]] kaj piedoj estas nigraj. La okulo estas granda kaj estas blanka okulringo. Ambaŭ seksoj estas similaj sed junuloj diferenciĝas ĉar havas blankajn punktojn kaj malhelan skvamecon en supraj partoj. Ili reproduktiĝas en arbaroj de [[konifero]]j en nordorienta [[Ĉinio]], [[Norda Koreio]] kaj sudorienta [[Siberio]] inklude [[Saĥalino]]n kaj [[Kamĉatko]]n. Printempe kaj aŭtune ili migras tra orienta kaj suda Ĉinio, [[Suda Koreio]], [[Japanio]] kaj [[Tajvano]]. Vintre ili loĝas en arbaroj, arbarbordoj kaj malferma kamparo kun disaj arboj en [[Borneo]], [[Filipinoj]], [[Palaŭo]], orienta [[Indonezio]] kaj [[Nov-Gvineo]]. Ĝi estas [[vaganteco ĉe birdoj|vaganteco]] al [[Singapuro]], [[Vjetnamio]] kaj eĉ ĝis [[Alasko]]. Ili ripozas en malfermo, gvatante preterpasantajn [[insekto]]jn, sur kiuj ili ekflugas ĝis 20 m por kapti ilin antaŭ reveno al la ripozejo. ==Literaturo== * Brazil, Mark A. (1991) ''The Birds of Japan'', Christopher Helm, London. * Kennedy, Robert S.; Gonzales, Pedro C.; [[Edward C. Dickinson|Dickinson, Edward C.]]; Miranda, Hector C. & Fisher, Timothy H. (2000) ''A Guide to the Birds of the Philippines'', Oxford University Press, Oxford. * Lee, Woo-Shin, Koo, Tae-Hoe & Park, Jin-Young (2000) ''A Field Guide to the Birds of Korea'', LG Evergreen Foundation, Seoul. * MacKinnon, John & Phillipps, Karen (2000) ''A Field Guide to the Birds of China''. Oxford University Press, Oxford. * Robson, Craig (2002) ''A Field Guide to the Birds of South-East Asia''. New Holland, London. ===Kromaj legaĵoj=== * Bradshaw, C., P. J. Jepson kaj N. J. Lindsey. (1991) Identification of brown flycatchers ''British Birds” 84(12):527-542 * Alström, Per & Erik Hirschfeld (1991) Field identification of Brown, Siberian and Grey-streaked Flycatchers ''Birding World'' 4(8):271-278 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.orientalbirdimages.org/search.php?action=searchresult&Bird_ID=2700 Oriental Bird Images: Grizstria muŝkaptulo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110506054053/http://orientalbirdimages.org/search.php?action=searchresult&Bird_ID=2700 |date=2011-05-06 }} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Muŝkaptuledoj]] [[Kategorio:Birdoj de Azio]] llhotd3z115c9srykuym82yeuobixdo 0 303263 9378333 8847287 2026-05-20T11:23:05Z Kani 670 /* Literaturo */ 9378333 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Siberia muŝkaptulo |koloro = pink |regno2 = bestoj |dosiero = Dark-sided_Flycatcher_(Muscicapa_sibirica).jpg |dosiero2=Muscicapa sibirica (cropped).jpg |priskribo de dosiero = Siberia muŝkaptulo |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Paseroformaj]] ''Passeriformes'' |familio = [[Muŝkaptuledoj]] ''Muscicapidae'' |genro = ''[[Muscicapa]]'' |specio = '''''M. sibirica'''''' |statuso = LC |dunomo = ''Muscicapa sibirica'' |dunomo aŭtoritato = ([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], [[1789]]) |specioj de subdivizio = Subspecioj |vikispecio = |komunejo = | dosiero larĝo=300px | dosiero2 larĝo=300px |mapo de vivoteritorioj ={{#invoke:Wikidata|claim|P181}} |mapo de vivoteritorioj larĝo = 300px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Siberia muŝkaptulo''' (''Muscicapa sibirica'') estas malgranda specio de [[birdo]] de la familio de [[Muŝkaptuledoj]] kaj de ties plej tipa genro nome ''[[Muscicapa]]''. Ĝi havas ampleksan distribuadon en [[Azio]] kie nordaj birdoj migras suden vintre. == Aspekto == Ĝi estas 13 al 14&nbsp;cm longa. La supraj partoj estas senmarke malhelgrizbrunaj escepte pala flugilstrio kaj pala bordo en flugilplumoj. La brusto kaj flankoj havas varian kvanton de striado malhelgrizbruna. Tiu estas malkiel la similaj [[Bruna muŝkaptulo]] kiu havas pli senmarkajn palajn subajn partojn kaj la [[Grizstria muŝkaptulo]] kiu estas blanka sube kun distinga griza striado. Siberiaj muŝkaptuloj havas palan submustaĉan strion kaj malhelan subgorĝan strion kiu markas la blankajn gorĝon kaj duonkolumon. La centro de la suba brusto kaj ventro estas blanka dum la subvostokovriloj estas blankaj kun malhelaj plumocentroj. La beko estas mallonga kaj malhela kaj la piedoj estas nigraj. La okulo estas granda kaj havas blankan okulringon. La flugiloj estas longaj kun pli longaj flugilplumoj ol la Bruna muŝkaptulo. Ambaŭ seksoj estas similaj, sed junuloj havas palajn punktojn en supraj partoj, makulitan bruston kaj sablokolorajn pintojn en flugilkovriloj. La kanto estas serio de fajnaj, altatonaj notoj kun trilado kaj fajfado. La alvoko estas metaleca tintosono. == Distribuado == La [[subspecio]] ''M. s. sibirica'' reproduktiĝas en sudorienta [[Siberio]] orienten al trans la [[Lago Bajkalo]] kaj [[Mongolio]], nordorienta [[Ĉinio]], [[Norda Koreio]] kaj [[Japanio]] ([[Hokkaidō]] kaj norda [[Honshū]]). ''M. s. rothschildi'' reproduktiĝas en okcidenta Ĉinio kaj [[Birmo]]. ''M. s. gulmergi'' loĝas el [[Afganio]] al [[Kaŝmiro]] kaj ''M. s. cacabata'' el orienta [[Himalajo]] al sudorienta [[Tibeto]] kaj eble Birmo. La vintra teritorio inkludas nordorientan [[Barato]]n, [[Bangladeŝo]]n, sudan Ĉinion, [[Tajvano]]n kaj [[Sudorienta Azio|Sudorientan Azion]] tiom malproksime kiom ĝis [[Sumatro]], [[Javo]], [[Borneo]] kaj [[Filipinoj]] ([[Palavano]] kaj [[Kulion]]). [[Vaganteco ĉe birdoj|Vagantoj]] atingis malproksimajn lokojn kiel [[Alasko]] kaj [[Bermudo]]. Ili loĝas en arbaroj de [[konifero]]j kaj miksitaj kaj foje ili estas vidataj en [[plantejo]]j, parkoj kaj ĝardenoj. Ili kutime loĝas en montaraj regionoj, kie atingas 4000 m super marnivelo en kelkaj areoj. == Kutimaro == Kiel ĉe aliaj muŝkaptuloj, ĝia manĝotekniko estas ripozi sur elstara branĉo kaj atendi. Kiam preterpasas [[insekto]], la birdo saltas por kapti ĝin. Ili konstruas tasforman [[nesto]]n 2 al 18 m supergrunde, sur branĉo de arbo aŭ foje en truo. La ino demetas 3 al 5 ovojn, kiuj estas helverdaj kun ruĝecaj markoj. ==Literaturo== * Brazil, Mark A. (1991) ''The Birds of Japan'', Christopher Helm, London. * Kennedy, Robert S.; Gonzales, Pedro C.; [[Edward C. Dickinson|Dickinson, Edward C.]]; Miranda, Hector C. & Fisher, Timothy H. (2000) ''A Guide to the Birds of the Philippines'', Oxford University Press, Oxford. * Lee, Woo-Shin, Koo, Tae-Hoe & Park, Jin-Young (2000) ''A Field Guide to the Birds of Korea'', LG Evergreen Foundation, Seoul. * MacKinnon, John & Phillipps, Karen (2000) ''A Field Guide to the Birds of China''. Oxford University Press, Oxford. * Robson, Craig (2002) ''A Field Guide to the Birds of South-East Asia''. New Holland, London. ===Kromaj legadoj=== * Bradshaw, C., P. J. Jepson kaj N. J. Lindsey. (1991) Identification of brown flycatchers ''British Birds” 84(12):527-542 * Alström, Per & Erik Hirschfeld (1991) Field identification of Brown, Siberian and Grey-streaked Flycatchers ''Birding World'' 4(8):271-278 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.orientalbirdimages.org/search.php?action=searchresult&Bird_ID=2708&Bird_Image_ID=26217&Bird_Family_ID=&p=1 Oriental Bird Images: Siberia muŝkaptulo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110727154148/http://orientalbirdimages.org/search.php?action=searchresult&Bird_ID=2708&Bird_Image_ID=26217&Bird_Family_ID=&p=1 |date=2011-07-27 }} [[Kategorio:Muŝkaptuledoj]] [[Kategorio:Birdoj de Azio]] s7hgd5noqcdlnnkzlpe4988iyo1b2mo 0 304221 9378331 8397901 2026-05-20T11:21:13Z Kani 670 /* Literaturo */ 9378331 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Mugimakia muŝkaptulo |koloro = pink |dosiero2 = Mugimaki Flycatcher.jpg |dosiero=Ficedula mugimaki 2 - Khao Yai.jpg |priskribo de dosiero = Mugimakia muŝkaptulo, masklo |priskribo de dosiero2 = Mugimakia muŝkaptulo, unuavintra masklo |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Paseroformaj]] ''Passeriformes'' |familio = [[Muŝkaptuledoj]] ''Muscicapidae'' |genro = ''[[Ficedula]]'' |specio = '''''F. mugimaki''''' |statuso = LC |dunomo = ''Ficedula mugimaki'' |dunomo aŭtoritato = ([[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], [[1815]]) |specioj de subdivizio = Subspecioj |vikispecio = |komunejo = | dosiero larĝo=300px | dosiero2 larĝo=300px |mapo de vivoteritorioj ={{#invoke:Wikidata|claim|P181}} |mapo de vivoteritorioj larĝo = 300px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Mugimakia muŝkaptulo''' (''Ficedula mugimaki'') estas [[paserina]] birdo de la familio de [[Muŝkaptuledoj]] kaj genro de [[Ficeduloj]] indiĝena de orienta Azio. La nomo "mugimaki" devenas el la [[Japana lingvo|japana]] kaj signifas "tritikosemisto".<ref>[http://www.cjvlang.com/Birds/flycatcher2.html Glossary of Bird Species in Chinese, Japanese, and Vietnamese: Muscicapinae] Konsultita 23/07/07.</ref> Tiu birdo estas konata ankaŭ kiel la ''Ruĝgorĝa muŝkaptulo''. [[Dosiero:Ficedula mugimaki - Khao Yai.jpg|maldekstra|eta|masklo]] Ĝi estas 13 al 13.5&nbsp;cm longa. Ĝi havas vibrantan alvokon kaj ofte aerfrapas per siaj flugiloj kaj vosto. Maskla plenkreskulo havas nigrecajn suprajn partojn kun mallonga blanka [[superokula strio]] malantaŭ la okulo, blankan flugilmakulon, blankajn bordojn de flugilplumoj kaj blankon ĉe la bazo de la eksteraj vostoplumoj. La '''brusto kaj gorĝo estas ruĝoranĝaj''' dum la ventro kaj subvostaj kovriloj estas blankaj. La ino estas grizbruna supre kun paloranĝabrunaj brusto kaj gorĝo. Ŝi ne havas blankon en vosto, havas unu aŭ du palajn flugilstriojn pli ol la blanka makulo kaj havas superokulan strion kiu estas ne tre markata aŭ eĉ nevidebla. Junaj maskloj estas similaj al inoj sed havas briloranĝan bruston, blankon en vosto kaj pli videblan superokulan strion. Ili reproduktiĝas en orienta [[Siberio]] kaj nordorienta [[Ĉinio]]. [[Birdomigrado|Migrantaj]] birdoj trapasas orientan Ĉinion, [[Koreio]]n kaj [[Japanio]]n printempe kaj aŭtune. Tiu specio vintrumas en [[Sudorienta Azio]], atingante okcidentan [[Indonezio]]n kaj [[Filipinoj]]n. Estas ununura informo pri [[vaganteco ĉe birdoj|vaganta]] birdo en [[Alasko]]; ĉe insulo [[Ŝemja]] en 1985.<ref>West, George C. (2002): ''A Birder's Guide to Alaska''. American Birding Association. ISBN 1-878788-19-1</ref> Iu birdo ĉe [[Humberside]], [[Anglio]] en 1991 ne estis akceptata en kategorio A, tio estas de natura birdo, sed enmetita en kategorion D, tio estas plej verŝajne de kaptiva deveno. Ties statuso eble estos reviziita future kiel pruvo esti natura birdo rilate ekzempleron de [[Bruna muŝkaptulo]] ĉeeste en Orienta Yorkshire ĉar ambaŭ specioj havas similajn distribuojn.<ref>British Ornithologists' Union Record Committee: [http://www.bou.org.uk/recrep27.html 27th Report (October 2000)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100419210548/http://www.bou.org.uk/recrep27.html |date=2010-04-19 }}. Konsultita 23/07/07.</ref> La ĉefa [[habitato]] estas arbaroj, ĉefe je pli altaj lokoj. Ili troviĝas ankaŭ en parkoj kaj ĝardenoj dum migrado. Ili kutime ĉeestas ĉu sole ĉu en malgrandaj grupoj, manĝantaj preterflugantajn [[insekto]]jn en la [[kanopeo]]. == Literaturo == * Kennedy, Robert S.; Gonzales, Pedro C.; [[Edward C. Dickinson|Dickinson, Edward C.]]; Miranda, Hector C. & Fisher, Timothy H. (2000) ''A Guide to the Birds of the Philippines'', Oxford University Press, Oxford. * MacKinnon, John Ramsay, Phillipps, Karen & He, Fen-qi (2000): ''A Field Guide to the Birds of China''. Oxford University Press. <small>ISBN 0-19-854940-7</small> * Robson, Craig (2002): ''A guide to the birds of Southeast Asia: Thailand, Peninsular Malaysia, Singapore, Myanmar, Laos, Vietnam, Cambodia''. New Holland, London. <small>ISBN 1-85368-313-2</small> {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.orientalbirdimages.org/search.php?action=searchresult&Bird_ID=2681 Oriental Bird Images: Mugimaki Flycatcher] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20171008071110/http://orientalbirdimages.org/search.php?action=searchresult&Bird_ID=2681 |date=2017-10-08 }} [[Kategorio:Muŝkaptuledoj]] [[Kategorio:Birdoj de Azio]] g8ovmyyeyssokd68i06pniykd0x9izr 0 305936 9378107 6995306 2026-05-20T05:13:36Z 解浪 253594 Riparita lint-eraro: malvalida dosier-opcio 9378107 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Klimate-humidität.png|eta|250px|Klimatoj de la Tero laŭ humideco: <br><span style="color:#47bf47">'''humida klimato''',</span> <br><span style="color:#b9cc7a">'''duonarida klimato''',</span> <br><span style="color:#edc31d">'''arida klimato'''.</span>]] '''Humida klimato''' estas sinonima kun ''malsek(et)a klimato''. Temas pri [[klimato]], en kiu la jaraj [[precipitaĵo]]j estas pli grandaj ol la [[vaporiĝ-transpiro]]. Sekvo de tio estas granda [[humideco]] de [[aero]]. ==Vidu ankaŭ== * [[Klimata klasifiko de Köppen]] * [[Arida klimato]] * [[Duonarida klimato]] {{ĝermo|klimatologio}} [[Kategorio:Klimatologio]] qsq8lijocgxhw8iuu95befjfy8ss157 1 305939 9378121 2652818 2026-05-20T05:22:57Z 解浪 253594 Riparita lint-eraro 9378121 wikitext text/x-wiki Kiu povas helpi al mi korekti/krei la ŝablonon en ĉi tiu artikoleto (ĝermo), nome enmeti la klarigojn de la koloroj? La originalo estas en la germana artikolo "Humides Klima". Mi ne scias, kiel fari tion. --[[Vikipediisto:Alois|Alois]] 20:04, 19. Dec 2009 (UTC) :jen ebla solvo, sen ŝablonoj, uzante HTML-markilojn: [[Dosiero:Klimate-humidität.png|thumb|250px|Klimate der Erde nach Humidität: <br><span style="color:#47bf47">'''Humides Klima'''</span> <br><span style="color:#bad54d">'''Teilarides Klima'''</span> <br><span style="color:#edc31d">'''Arides Klima'''</span>]] --[[Vikipediisto:Dominik|Dominik]] 21:18, 19. Dec 2009 (UTC) Tio solvis la problemon. Koregan dankon, Dominik. --[[Vikipediisto:Alois|Alois]] 20:58, 20. Dec 2009 (UTC) h4h748wiqnprrgesmq86pyhxy761cxb 0 307833 9377878 9320249 2026-05-19T18:30:35Z Sj1mor 12103 9377878 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|monumento |kategorio= |lando = Hispanio |establita= |establita tipo= |regiono-ISO=ES-MD |mapo lokumilo=Madrido (urbo) |zomo=13 }} [[Dosiero:AngelCaido.jpg|eta|dekstra|190px|La Falinta Anĝelo.]] La '''Fontano de la Falinta Anĝelo''' {{es}} ''Fuente del Ángel Caído'' aŭ '''Monumento del Ángel Caído''' troviĝas en la [[Parko Retiro]] de [[Madrido]], ([[Hispanio]]), en la Ĝardenplaceto de la Falinta Anĝelo, en la tereno kie antaŭe troviĝis la porcelanfabrikejo, detruita dum la [[Milito de Hispana Sendependiĝo]] en [[1813]]. La bildo reprezentas la momenton, laŭ la [[Biblio]], kiam Dio forpelas [[Lucifero]]n el la [[ĉielo]]. Ĝi estas verkaĵo de [[Ricardo Bellver]] (ĉefa skulptaĵo) kaj [[Francisco Jareño y Alarcón|Francisco Jareño]] (piedestalo). Ĝi estas la sola monumento al Lucifero kiu troviĝas en publika parko de Eŭropo. == Vidu ankaŭ == * [[Parko Retiro]] * [[Lucifero]] * La skulptaĵo ludas gravan rolon en la novelo ''[[Esperadme en el cielo]]'' de [[Maruja Torres]] {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Fontanoj en Madrido]] pce75mpkolp8i5q69ucw65xqi5p54y6 0 308428 9377757 9364542 2026-05-19T14:58:12Z Sj1mor 12103 9377757 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Howard ZINN''' (naskiĝis la {{daton|24|aŭgusto|1922}} en [[Brooklyn]], [[Nov-Jorko]], mortis la {{daton|27|januaro|2010}} en [[Santa Monica]], [[Kalifornio]]) estis [[Usono|usona]] [[historiisto]] kaj [[politiko]]logo, iama profesoro de la departemento pri [[Politika scienco|politikaj sciencoj]] de la [[Universitato de Bostono]], aŭtoro de dudeko da libroj el kiuj la [[furorlibro]] "A People's History of the United States" (Popola Historio de Usono, 1980). Li laste vivis en [[Newton (Masaĉuseco)|Newton]] en [[Masaĉuseco]]. Lia edzino Roslyn, kiu estis mem [[arto|artistino]] kaj [[eldono|eldonistino]], aktive partoprenis en la publikigo de ĉiuj libroj de sia edzo. Ŝi mortis la 14-an de majo 2008, ili estis geedzoj jam de 64 jaroj. La verkoj de Zinn inspiriĝas el [[Markso|marksismo]], [[anarkiismo]] kaj el la [[socialismo|socialdemokrata]] penso. Ekde la jardeko 1960, li fariĝis unuaranga figuro sur la tereno de movadoj por [[Movado por civitanaj rajtoj|civitanaj]] kaj [[civilaj rajtoj]] same kiel [[Kontraŭmilitarismo|kontraŭmilita]] en Usono. == Junaĝo == Zinn naskiĝis el [[judo|juda]] familio de enmigrantoj en [[Brooklyn]]. Lia patro, Eddie Zinn, naskiĝinta en [[Aŭstrio-Hungario]], migris al Usono kun sia frato Phil antaŭ la komenco de la [[Unua Mondmilito]]. La patrino de Howard Zinn, Jenny, estis elmigrinta el [[Irkutsko]], en orienta [[Siberio]]. La gepatroj estis laboristoj en uzinoj kun limigita edukado, kiam ili renkontiĝis kaj geedziĝis. Estis nek libroj, nek magazinoj en la apartamentoj, en kiuj ili edukis siajn infanojn. Ili iniciis Zinn al literaturo per sendo de 25 cendoj kaj unu [[kupono]] al "[[New York Post]]" por ĉiu el la 20 volumoj de la kompleta verkaro de [[Charles Dickens]] <ref>http://hhh.gavilan.edu/lhalper/hist1/zinninterview.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110504065021/http://hhh.gavilan.edu/lhalper/hist1/zinninterview.htm |date=2011-05-04 }} Howard Zinn-One Step Ahead of the Landlord.</ref> Li ankaŭ lernis kreivan skribadon en altlernejo (''Thomas Jefferson High School'', Brooklyn, Novjorko) en speciala programo, kiun kreis la poeto [[Elias Lieberman]] <ref>[http://www.educationupdate.com/archives/2004/apr04/issue/col_howardzinn.html Appel, Jacob Chronicling Lives from Spelman College to Boston U. de Jacob M. Appel, aprilo 2004] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220205060044/http://www.educationupdate.com/archives/2004/apr04/issue/col_howardzinn.html |date=2022-02-05 }}.</ref>. Kiel juna plenkreskulo, Zinn laboris kiel laboristo en ŝipfarejo kaj kiel organizanto de la laboro en la ŝipfarejoj de Brooklyn. [[Dosiero:Howard Zinn at B-Fest 2009.jpg|eta|maldekstra|180ra|{{centre|Howard Zinn en 2009}}]] == Profesia kariero == Zinn estis profesoro pri historio en ''Spelman College'' en [[Atlanta]], en [[Georgio]], de 1956 ĝis 1963. Pli poste profesoro pri politika scienco en la Universitato de [[Bostono]], li estis samtempe invitita al la universitatoj de [[Parizo]] kaj de [[Universitato de Bolonjo|Bolonjo]]. Dum la [[Dua Mondmilito]], li estis sub-leŭtenanto kaj bombisto en la [[Usona Aerarmeo|usona Aer-Armeo]] (U.S. Army Air Corps), en kiu li gvidis batalmisiojn en Eŭropo sur aviadilo [[Boeing B–17]] kun la 490a Grupo de Bombado inter 1943 kaj 1945. El tio, kion li vidis poste pri bombado trafinta civilajn loĝantarojn rezultis lia opozicio al milito kaj aerbombado. Post la Dua Mondmilito, Zinn studis en la [[universitato de Novjorko]] kaj de [[Columbia University|Columbia]], kie li ricevis diplomojn, i.a. doktorecon pri politikaj sciencoj, en 1958. Li partoprenis ankaŭ en ekstrem-orientaj studoj en la [[Universitato de Harvard]] en 1960 kaj 1961. == La movado por la civitanaj rajtoj == Ekde 1956, Howard Zinn fariĝis direktoro de la departemento pri Historio kaj Sociaj Sciencoj de Spelman College en [[Atlanta]], universitato pri [[liberalaj artoj]] rezervita al [[Afrik-usonanoj|afrik-usonaj]] studentoj. Dum siaj jaroj de instruado en [[Georgio]], li aktive partoprenis en la afrik-usona [[movado por civitanaj rajtoj]]. Sur la intelekta kampo, li aktivis kun la historiisto [[August Meier]] por "''ĉesigi la kunvenojn de la historiistoj de la Sudo''" (''Southern Historical Association'') en la hoteloj praktikantaj la [[Rasa segregacio|rasan segregacion]]<ref>John Bracey, "Biography of August Meier", ''Organization of american historian newsletter'', majo 2003.</ref>. En Spelman prezentiĝis ankaŭ okazo por li kunlabori kun la historiisto [[Staughton Lynd]] kaj sekvi junajn aktivistajn studentinojn, inter kiuj estis [[Alice Walker]], [[Betty Stevens]], [[Marie Thomas]], la [[Kenjo|kenjanino]] [[Dorcas Boit]], [[Lana Taylor]] kaj [[Marian Wright Edelman]], kiu fariĝis prezidantino de la Fonduso por defendo de la Infanoj (''Children's defense fund''). Lia proksimeco kun la studentaj movadoj kondukis lin, i.a., servi kiel konsilanto de la Komitato de Kunordigado de Neperfortaj Studentoj (''[[Student Nonviolent Coordinating Committee]]'' — SNCC). Pri tio li skribis, en 1964, verkon sub la titolo ''SNCC : the new abolitionnists''. Kvankam Zinn estis titulara profesoro, li estis elpelita el Spelman College en junio 1963 ĉar li subtenis studentinojn, kiuj defiis la tradician instruadon de Spelman College en tio ke ili partoprenis en manifestacio kontraŭ rasa segregacio. La jaroj de Zinn en Spelman estis, laŭ lia diro, probable la plej interesaj, ekscitaj kaj instruaj de lia vivo. Li rakontis ilin en sia aŭtobiografio ''You Can't Be Neutral on a Moving Train : A Personal History of Our Times''<ref>''L'impossible neutralité. Autobiographie d'un historien et militant''. Marsejlo : Agone. 2006.</ref>. Kiam li estis en Spelman, Zinn notis tridek malobservojn pri la amendoj unua kaj dekkvara de la [[Usona Konstitucio]] en [[Albany]] (Georgio), inkluzivantaj [[Esprimlibereco|esprimliberecon]], liberecon kunveni kaj egalrajtecon antaŭ la leĝo. Li publike malaprobis la rezerviĝemon de la prezidento [[John F. Kennedy]] por aplikigi la leĝon kaj substrekis lian pasivecon kaj tiun de lia ministro pri justico [[Robert Kennedy]] aŭ de [[FBI]], de [[J. Edgar Hoover|John Edgar Hoover]], antaŭ la brutalaĵoj de la segregaciistoj rilate al la manifestaciantoj por la civitanaj rajtoj<ref>Vidu lian artikolon "[http://mediafilter.org/mff/fbi.html Federal Bureau of Intimidation] {{Webarchiv|url=https://archive.is/20120302072448/http://mediafilter.org/mff/fbi.html |date=2012-03-02 }}" (Federacia Buroo de timigo).</ref>. Zinn multe skribis pri la lukto por la civitanaj rajtoj, samtempe kiel [[aktivulo]], tiel same kiel historiisto. En 1961, li ĉesis instruadon dum unu jaro por verki ''SNCC : the New Abolitionists'' kaj ''The southern mystique''. Li asertas ĉefe, en sia verko pri SNCC, ke la surstrataj sidadoj kontraŭ segregacio estis iniciatitaj de la studentoj, do sendepende de la plej instalitaj organizaĵoj de defendo de la civitanaj rajtoj. Li reiris al Spelman en 2005 por prelegi pri la temo "Against discouragement" (Kontraŭ senkuraĝiĝo)<ref>Tiu prelego estas [http://www.tomdispatch.com/post/2728/graduation_day_with_howard_zinn interrete alirebla]</ref>. == Pacista engaĝiĝo == === La bombardado de Royan === Post Spelman-Kolegio, Zinn ricevis postenon en la departemento pri politikaj sciencoj de la Universitato de [[Bostono]] en 1964. Liaj kursoj dediĉitaj al la publikaj liberecoj estis, kun 400 enskribitoj ĉiun trimonaton, inter la plej popularaj de la tuta universitato, kvankam ili estis fakultativaj. Li instruis dum 24 jaroj en Bostono antaŭ ol emeritiĝi en 1988. Dum la jaroj, kiam li instruis en Bostono, li verkis la unuan libron en kiu estis pritraktita la retiriĝo de la usonaj trupoj el [[Vjetnamio]]. ''Vietnam : the logic of withdrawal'' (Vjetnamio : la logiko de retiriĝo) estis publikigita jam en 1967, surbaze de artikoloj antaŭe aperintaj en ''Commonweal'', ''[[The Nation]]'', ''The Register-leader'' kaj ''Ramparts''. Pro kontraŭfaŝista konvinko, Zinn volontuliĝis por eniri la usonajn aerfortojn (United States Air Force — US Air Force) dum la Dua Mondmilito. En tiu kadro, li partoprenis en misioj de bombado sur [[Berlino]]n, eksan-[[Ĉeĥoslovakio]]n kaj [[Hungario]]n tiel, kiel li tion priskribas en tiu [http://www.youtube.com/v/Ehc3V1g5pm0&rel=1&border=0 filmo]. La kontraŭmilita sinteno de Zinn sekve baziĝas grandparte sur lia propra sperto pri la batalo. En aprilo 1945, li i.a. partoprenis en unu el la unuaj militistaj uzadoj de [[napalmo]], en [[Royan]] ([[Francio]]). Tiuj bombadoj celis germanajn soldatojn, kiuj, laŭ diroj de Zinn, retiriĝis atendante la kapitulacon de Germanio kaj sekve ne plu reprezentis ian ajn militistan danĝeron. Liaj atakoj mortigis ne nur germanajn soldatojn, sed ankaŭ francajn civilulojn. Naŭ jarojn poste, Zinn revenis al [[Royan]] por konsulti dokumentojn en rilato kun tiu operaco kaj intervjui loĝantojn. En siaj libroj ''The politics of history''' ( La politikaj aspektoj de historio) kaj ''The Zinn reader'' (La Zinn-leganto), li priskribis kiel la bombado estis decidita fare de la militista hierarkio pro kialoj, kiuj pli rilatis al karieristaj konsideroj ol al pravigeblaj militistaj celoj. Laŭ Zinn, lia sperteco kiel bombisto, kombinita kun liaj esploroj pri la motivo kaj la efekto de la bombado de Royan, konsciigis lin pri moralaj dilemoj ligitaj al ĉiu armita interveno, sed ĉefe al la kruelegaĵoj kulpe faritaj je la nomo de la defendo de necertaj militistaj interesoj. En sia pamfleto ''Hiroshima : breaking the silence'' (Hiroŝimo : rompi la silenton), li interalie pritraktis demandojn pri pravigo de militistaj operacoj trafantaj la civilulojn; se li publike kondamnas aparte la atomajn bombadojn de [[Hiroŝimo]] kaj [[Nagasako]], li celas ankaŭ la bombadojn de la Aliancanoj kontraŭ Germanion ([[Dresdeno]], [[Essen]]...), [[Japanio]]n ([[Tokio]]n) eĉ Francion ([[Royan]]), dum la Dua Mondmilito. Li reliefigis kontinuecon inter tiuj bombadoj kaj tiuj, kiuj trafis [[Hanojo]]n dum la [[Vjetnama milito]], kaj [[Bagdado]]n dum la [[Golfa Milito]] (1990-1991)<ref>. La dua [[Iraka Milito]] ne estis okazinta en 1995, kiam tiu pamfleto estis redaktita [http://cps-www.bu.edu/~amaral/Personal/zinn.html] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070523203839/http://cps-www.bu.edu/~amaral/Personal/zinn.html|date=2007-05-23}}. Pri la dua Iraka Milito, vidu "After the War" (Post la milito), ''The Progressive'', januaro 2006 [http://progressive.org/mag_zinn0106].</ref>. === Vjetnamio === Zinn estis taskita, dum la [[Vjetnama Milito]], pri diplomatia misio kun la aktivista kantisto [[Daniel Berrigan]]. Lia vizito al Hanojo, dum ofensivo de ''Têt Nguyên Dán'' (Festo de la vjetnama Novjaro, januaro 1968), ebligis la revenon de tri usonaj aviadistoj, la unuaj militistoj liberigitaj fare de la nordvjetnamaj batalantoj depost la komenco de la usona bombado. La evento estis larĝe pritraktita fare de la amasinformiloj kaj pridiskutata en pluraj verkoj, kiel tiu de Nancy Zaroulis kaj Gerard Sullivan, ''Who Spoke Up? American Protest Against the War in Vietnam 1963-1975'' (Kiuj esprimis sian opinion ? Usona Protesto Kontraŭ la Milito en Vjetnamio 1963-1975) <ref>Horizon book promotions, 1989. ISBN 0-385-17547-7.</ref>. Zinn restis amiko kun la fratoj Dan kaj Philipp Berrigan longtempe post tiu epizodo. Dum la konflikto, [[Daniel Ellsberg]], iama analisto de la [[RAND Korporacio]]<ref>Usona neprofitcela institucio fondita en 1945 kun celo plibonigi la politikon kaj la procezon de decido per esplorado kaj analizo — kompreneble laŭ kapitalista logiko. Ĝi estas bazita en Kalifornio kaj estas konsiderata kiel [[pensfabriko]] ("''think tank''").</ref>, havigis al Howard kaj Roslyn Zinn sekretan usonan registaran raporton pri la Vjetnama Milito, konata sub la nomo ''Pentagone Papers''. Kun helpo de [[Noam Chomsky]], Zinn eldonis kaj prinotis la raporton, kiun publikigis Beacon Press, eldonisto pri kiu Zinn fidis, konata kiel eldonisto de la senatano Mike Gravel de "Pentagon Papers"<ref>''The Pentagon Papers : the Defense department history of United States decisionmaking on Vietnam'', Beacon Press, Boston, 5 vol. ISBN 0-8070-0526-6 & ISBN 0-8070-0522-3. </ref>. Tiu lasta konsistis el kvar volumoj kaj unu dediĉita al la analizo fare de Chomsky kaj Zinn. Dum la proceso de Ellsberg, akuzita pri ŝtelo, konspirado kaj spionado sekve de la publikigo de eltiraĵoj el "Pentagon Papers" fare de ''[[The New York Times|New York Times]]'', Zinn estis vokita de advokato de la defendo kiel eksperto pri la historio de la usona engaĝiĝo en Vjetnamio depost la Dua Mondmilito ĝis 1963. Zinn prezentis tiun historion dum pluraj horoj. "''Mi klarigis ke estis nenio en tiuj paperoj, kiu havus militistan intereson povanta malfortigi la defendon de Usono, ke la informoj, kiujn ili enhavis estis simple embarasaj por nia registaro, ĉar ili rivelis, surbaze de ĝiaj propraj interŝanĝoj inter servoj, kiel ĝi mensogis al la usona popolo. La sekretoj troviĝantaj en "Pentagon Papers" povintus embarasi politikistojn, malutili al kompanioj ekspluatantaj [[stano]]n, [[kaŭĉuko]]n, [[nafto]]n. Sed tio ne estas sama afero kiel vundi la nacion, la popolon''", skribis Zinn en sia aŭtobiografio. La persekutado kontraŭ Ellsberg estis forlasita pro la motivo, ke la akuzado estis makulita pro ŝtelo okazinta en la oficejo de la psikiatro de Ellsberg fare de skipo, kiun kondukis la usona spiono [[Howard Hunt]], laboranta por la prezidento [[Richard Nixon]]. La atesto de Zinn pri la motivadoj, kiuj puŝis la registaron konservi sekreta la raporton estis konfirmita en 1989 far Erwin Griswold, kiu, kiel ĝenerala advokato de Usono sub la administracio Nixon, persekutis la gazeton ''[[The New York Times|New York Times]]'' en la afero de la Paperoj de Pentagono en 1971. Grisswold sukcesis persvadi tri juĝistojn de la Supera Kortumo de Usono malhelpi ''New York Times'' daŭrigi la publikigadon de eltiraĵoj de la Paperoj de Pentagono sen, tamen, obteni plimulton el la Kortumo.<ref>La Supera Kortumo efektive konsistas el naŭ juĝistoj. En usona juro, malpermeso je publikigo estas nomata "''antaŭa limigo''" ("''prior restraint''"); ĝi estas en kontraŭdiro kun la unua amendo de la usona Konstitucio kaj estis deklarita nur en malmultaj okazoj, interalie post argumentado pri la endanĝerigo de la nacia sekureco.</ref>. En 1989, Zinn tamen agnoskis, en ''[[The Washington Post|Washington Post]]'', ke la publikigo de "Pentagon Papers" ne damaĝis la nacian sekurecon. "''Rapide aperis al kiu ajn havis certan sperton pri klasifikitaj dokumentoj, ke estis tro-klasifiko kaj ke la ĉefa zorgo de la organizantoj de la klasifiko ne estis la nacia sekureco, sed, laŭ maniero aŭ alia, registara embaraso''".<ref>Tom Blanton, [http://www.commondreams.org/views06/0521-26.htm ''The lie behind the secrets''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071016181305/http://commondreams.org/views06/0521-26.htm |date=2007-10-16 }} (La mensogo malantaŭ la sekretoj), ''Los Angeles Times'', 21an de majo 2006.</ref>. Zinn subtenis la {{N|kontraŭmilita movado}} de la veteranaj soldatoj de la Vjetmama Milito. En la filmo ''Unfinished symphony'', kies titolo referencas al la [[simfonio]] n°3 de la pola komponisto [[Henryk Gorecki]], li revenas al la historia situacio de la pacista marŝado de 1971 de la Veteranoj el Vjetnamio kontraŭ la milito, t.e. asocio de malnovaj batalantoj aktivantaj por la usona retiriĝo el Vjetnamio. La marŝantoj, ekde [[Lexington]] ([[Masaĉuseco]]) ĝis [[Bunker Hill]] simbole sekvis la vojon, kiun uzis [[Paul Revere]] dum la nokto de la 18a kaj 19a de aprilo 1775 por alarmi pri alveno de britaj militistaj trupoj. La marŝado finiĝis per amasa arestado de 410 veteranoj kaj civiluloj fare de la loka polico. La filmo priskribas aparte la scenojn de "Winter soldier investigations", dum kiu 109 malnovaj usonaj soldatoj ("GIs") kaj 16 civiluloj publike kunvenis en [[Detroit]] por atesti pri kruelegaĵoj, kiujn ili faris aŭ kiujn ili konstatis en Vjetnamio.<ref>{{en}} {{pdf}} [http://www.chss.montclair.edu/english/furr/unfinished.pdf Resumo de la filmo].</ref>. === Irako === Zinn kontraŭstaris al invado kaj okupacio de Irako, kaj pri tio li verkis plurajn librojn. Li antaŭvidis, ke Usono ĉesos sian milliton kaj okupacion de Irako, kiam kreskos rezistado sine de la armeo, sammaniere kiel rezistadi sine de la armeo kontribuis al ĉesigo de la usona milito en Vjetnamio. Li komparis la aferon per kreskanta nombro da familioj de nuntempaj usonaj soldatoj por ĉesigo de la milito en Irako paralele kun la Konferederacio, dum la civila milito, kiam la edzinoj de soldatoj ribelis, ĉar iliaj edzoj estis mortantaj kaj la posedantoj de plantejoj riĉiĝis per vendo de kotono, rifuzante kultivi cerealojn por havigi manĝaĵon al la civiluloj.<ref>[http://www.tomdispatch.com/index.mhtml?emx=x&pid=20715 {en} Intervjuo kun Zinn].</ref>. Zinn opiniis ke "''Ne estas flago sufiĉe granda por kovri la honton mortigi senkulpulojn por neatingebla celo.''"<ref>http://www.thirdworldtraveler.com/Zinn/Tripoli_ZR.html" "Terrorism Over Tripoli" from Zinn Reader, Seven Stories Press (1993) excerpted online.</ref> Jean-Christophe Agnew, profesoro pri historio en la Universitato de [[Yale]], diris al ''[[Yale Daily News]]'', en majo 2007, ke la historia verko de Zinn estas "''tre influa kaj el la plej uzataj''".<ref>[http://www.yaledailynews.com/articles/view/21049 Yale Daily News - {en} Zinn calls for activism (Zinn vokas al aktivismo)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071016182602/http://yaledailynews.com/articles/view/21049 |date=2007-10-16 }}.</ref>. Li rimarkigis, ke ne estas maloftaĵo, ke eminentaj profesoroj, kiaj Zinn, influas la nuntempajn eventojn, citante rezolucion kontraŭstaranta la militon en Irako, kiu estis freŝdate ratifikita fare de la Usona Asocio pri Historio (''American Historical Association'').<ref>http://blog.historians.org/news/166/iraq-war-resolution-is-ratified-by-aha-members {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110116074414/http://blog.historians.org/news/166/iraq-war-resolution-is-ratified-by-aha-members |date=2011-01-16 }} {en} American Historical Association Blog: Iraq War Resolution is Ratified by AHA Members (La Rezolucio pri la Iraka Milito estas ratifikita fare de membroj de AHA)].</ref> Agnew aldonis : "''En tiuj krizaj momentoj, kiam la lando estas dividita — do, ankaŭ la historiistoj malsamopinias.''"<ref>[http://www.commondreams.org/archive/2007/05/04/963/ Historian Howard Zinn Calls for Activism] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20081216133233/http://www.commondreams.org/archive/2007/05/04/963 |date=2008-12-16 }} - CommonDreams.org (La historiisto Howard Zinn invitas al aktivismo).</ref>. Zinn estas membro de la Internacia Komitato por Subteno al la vjetnamaj viktimoj de la [[Agent Orange|Oranĝa Aganto]] kaj al la proceso de Novjorko (CIS), kiun kondukas André Bouny, prezidanto de la Komitato de Subteno al la Viktimoj de la Oranĝa Aganto (''Comité de Soutien aŭ Victimes de l'Agent Orange''). == Populara historio de Usono == [[Dosiero:Howard Zinn.jpg|eta|maldekstra|250px|Howard Zinn en Marlboro College la {{daton|17|februaro|2004}}.]] Zinn opinias, ke la tradicia vidpunkto alprenita en la historiaj verkoj estas sufiĉe limigita. Tiel, li decidis mem redakti verkon pri la Historio de Usono por proponi malsimilan perspektivon. Tiel naskiĝis ''A People's History of the United States'' (Populara Historio de Usono). Tiu libro priskribas la batalojn, kiuj kontraŭstarigis indianojn de Ameriko al la eŭropanoj, la ekspansion de Usono, la ribelojn de la sklavoj kontraŭ la sistemon, kiu subpremis ilin, la opoziciojn inter sindikatistoj — aŭ simplaj laboristoj — kaj kapitalistoj, la batalojn de la virinoj kontraŭ patriarkecon, la movadon, kiujn kondukis nigruloj kontraŭ rasismon kaj por civitanaj rajtoj, kaj aliajn partojn el la usona Historio, kiuj tradicie ne aperas en la libroj. Post la unua publikigo de la "populara historio", la libro estis legaĵo ofte rekomendata al la lernantoj kaj studentoj; ĝi estas ankaŭ konata kiel bona ekzemplo de kritika pedagogio. Ĝi fariĝis libreja sukceso, kio estas maloftaĵo por akademinivela verko. Eldonita en 1980 en Usono, ĝi aperis en kvin reeldonoj en 22 jaroj<ref>Ekzistas ankaŭ versio, kiun legis la usona aktoro [[Matt Damon]].</ref>. Dum printempo 2003, por marki la vendon de la miliona kopio de la verko, vendo estis organizita en Novjorko. Howard Zinn kaj deko da rakontantoj legis tiun tekston. La tuto estis rekte reelsendita fare de ''Democracy Now!'', prezentita fare de [[Amy Goodman]], kaj interrete disponigita al la publiko. En 2004, Zinn publikigis ''Voices of A People's History of the United States'' (Voĉoj el la Populara Historio de Usono) kun la eldonisto Anthony Arnove, aktiva en la Socialista Internacio. Tiu libro, kiu kompletigas la popularan historion (ili cetere havas paralelajn strukturojn), atentas pri kontraŭfluaj atestoj. En 2008, sub la titolo ''A People's History of American Empire'' (Populara Historio de la Usona Imperio), li publikigis eltiraĵojn el sia libro sub formo de [[bildrakonto]] en kunlaboro kun la desegnisto Mike Konopacki kaj kun la historiisto Paul Buhle<ref>{{en}} [http://www.zmag.org/zbooks/511 ''A People's History of American Empire''] kaj {{en}} Ian Sinclair, [http://www.zmag.org/zbooks/review/132 ''Zinn's Empire''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090307054212/http://www.zmag.org/zbooks/review/132 |date=2009-03-07 }}, 3an de marto 2009.</ref>. Zinn kunlaboris ankaŭ al kreo de dokumentara serio, kiun produktis Alvin H. Perlmutter, ankaŭ nomita '''Populara historio de Usono'''. La franca historiisto Pierre Mélandri kaj Serge Ricard, profesoro pri usona civilizacio en [[Sorbono]], substrekas ke la laboro de Zinn estas motivita pro zorgo pri "''entuta kompreno de la usona historio, artikanta la eksterlandan politikon kaj la internan politikon''" kaj ke, laŭ historiografia vidpunkto, tiu verko enskribiĝas en la renovigo de la socia historio iniciatita per publikigo, en 1963, de ''The Making of the English Working Class'' (La genezo de la angla laborista klaso) de la brita historiisto [[Edward Palmer Thompson]], kies intelekta influo estis decida en la projekto de Zinn.<ref>Pierre Mélandri kaj Serge Ricard, ''La politique extérieure des États-Unis au XXe siècle : le poids des déterminants intérieurs'' (La ekstera politiko de Usono en la 20a jarcento : la pezo de la eksteraj determinantoj). Parizo : L'Harmattan. 2008, p. 55-76.</ref>. == Teatra verkaro == * 1976 — ''Emma'' baziĝas sur la vivo de [[Emma Goldman]], anarkiistino kaj feministino de la komenco de la 20a jarcento, liberpensulino, kiun elpelis el Usono [[J. Edgar Hoover]], la fondinto kaj direktoro de FBI (Federacia Oficejo de Enketado), post la Unua Mondmilito pro ŝia vidpunkto, inkluzive ŝia kondamno de [[konskripcio]] kaj milito.<ref>Howard Zinn, Emma 2002, eld., Pp. XVI, XIX, South End Press, 138 pp. ISBN 0-89608-664-X].</ref> Kiel Zinn skribis en sia enkonduko : "''Ŝi devis esti nelacigebla, ŝi trairis la landon prelegante ĉie antaŭ vasta aŭskultantaro pri la kontrolo de naskiĝoj''" ( "''Virino devas memdecidi''"), pri la problemoj de geedzeco kiel institucio ("''Geedziĝo estas sen rilato kun amo''"), pri patriotismo ("''la lasta rifuĝejo de fiulo''"), pri libera amo ("''Kia estas amo se ĝi ne estas libera ?''") * 1985 — ''Daughter of Venus'' (Filino de Venuso), verkita dum la [[Malvarma Milito]]. Ĝi estas familia dramo komence fiksita en la kadro de la kampanjo por [[nuklea senarmiĝo]]. * 1999 — ''Marx in Soho'' (Markso en Soho) estas teatraĵo pri la vivo de [[Karl Marx]]. Ĝi estis ofte prezentita. La teatraĵo bildigas Markson resurektita por defendi la idealojn de [[komunismo]].<ref>F. Kathleen Foley, "Communism Alive and, Well, Pithy With Marx", En ''Los Angeles Times'', 31an de majo 2001. Ree publikigita 2009-12-16.</ref> == Rekompencoj, referencoj en populara kulturo, aliaj realigaĵoj == * Zinn ricevis la premion [[Thomas Merton]] (''Thomas Merton Award'') en 1991<ref>La Premion Thomas Merton atribuas ĉiujare depost 1972 la Thomas Merton Center for Peace and Social Justice de Pitsburgo. Ĝi estas atribuita al "''personoj luktantaj por justico en Usono aŭ en la mondo''".</ref> kaj la Premion [[Eugene V. Debs]] (''Eugene V. Debs Award''). * En 1998, li gajnis la Premion Lannan Literary (''Lannan Literary Award'') <ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.lannan.org/lf/bios/detail/howard-zinn/ |titolo=http://www.lannan.org/lf/bios/detail/howard-zinn |alirdato=2010-01-16 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100125083310/http://www.lannan.org/lf/bios/detail/howard-zinn/ |arkivdato=2010-01-25 }}</ref> por nefikciaĵo kaj la sekvantan jaron li gajnis la premion [[Upton Sinclair]] (''Upton Sinclair Award''), kiu honorigas la socian aktivismon. * La unua libro de Zinn, ''La Guardia in Congress'' (La Gvardio en la Kongreso), ricevis de [[American Historical Association]] la premion Beveridge kiel plej bona anglalingva verko pri la historio de Usono. * Zinn estis finalisto por la "National Book Award" en 1981 por ''Populara Historio de Usono''<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.nationalbook.org/nba_winners_finalist_50_07.pdf |titolo=www.nationalbook.org/nba_winners_finalist_50_07.pdf |alirdato=2010-01-16 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100620052756/http://www.nationalbook.org/nba_winners_finalist_50_07.pdf |arkivdato=2010-06-20 }}</ref>. * En 2003, Zinn ricevis la Premion de la Amikoj de "[[Le Monde Diplomatique]]" ("Prix des Amis du Monde diplomatique").<ref>[http://www.amis.monde-diplomatique.fr/article.php3?id_article=252 Prix des Amis du Monde diplomatique 2003 - Les Amis du Monde Diplomatique].</ref> por la franca versio de sia populara historio de Usono — ''Une histoire populaire des États-Unis.'' * La [[5an de oktobro]] [[2006]], Howard Zinn ricevis la Haven's Center-Premion por sia dumviva kontribuaĵo al kritikaj studstipendioj en [[Madison]], [[Wisconsin]].<ref>[http://www.news.wisc.edu/12985.html Zinn to receive Havens Center award (4an de oktobro, 2006 )] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070312015459/http://www.news.wisc.edu/12985.html |date=2007-03-12 }}.</ref> * Dokumentara biografia filmo pri Zinn estis projekciita en elektitaj kinejoj en 2004 sub la titolo ''Howard Zinn: You Can't Be Neutral sur un Moving Train'' (Vi ne povas esti neŭtrala en veturanta trajno). La filmo, sur DVD, fare de Deb Ellis kaj Denis Mueller enhavas muzikon, kiun komponis Richard Martinez kaj muzikon de [[Billy Bragg]], [[Woodie Guthrie]] kaj [[Pearl Jam]]. La filmo enhavas sekvencojn pri Howard Zinn kaj Roslyn, [[Noam Chomsky]], [[Marian Wright Edelman]], [[Daniel Ellsberg]], [[Tom Hayden]] kaj [[Alice Walker]]. La 78 minutoj de la filmo sur DVD enhavas tiujn apartaĵojn : Pri homa naturo kaj agresemo; paroladon de Zinn al la Veteranoj por la Pac-Konferenco 2004, kaj sonregistraĵon pri lia parolado de 1971 en [[Boston Common]] pri civila malobeo. En la filmo, Noam Chomsky klarigas, ke Zinn "''ŝanĝis la konsciencon de unu generacio.''" * Zinn partoprenis en dokumentara filmo pri [[Sacco kaj Vanzetti]] projekciita en kinejoj de Usono en 2007. * Zinn estas membro de la Eduk-Fonduso por senarmiĝo.<ref>[http://www.disarm.org Retejo Disarm.org].</ref> == Libroj == * ''Artists in Times of War'' (2003) (Artistoj dum milittempoj). ISBN 1-58322-602-8. * ''The Cold War & the University: Toward an Intellectual History of the Postwar Years''. Noam Chomsky (Eldonisto), aŭtoroj : Ira Katznelson, R. C. Lewontin, David Montgomery, Laura Nader, Richard Ohmann, Ray Siever, Immanuel Wallerstein, Howard Zinn (1997) ISBN 1-56584-005-4. * ''Declarations of Independence: Cross-Examining American Ideology'' (1991) ISBN 0-06-092108-0[42] * ''Disobedience and Democracy: Nine Fallacies on Law and Order'' (1968, re-issued 2002) ISBN 0-89608-675-5. * ''Emma: A Play in Two Acts About Emma Goldman, American Anarchist'' (2002) ISBN 0-89608-664-X. * ''Failure to Quit: Reflections of an Optimistic Historian'' (1993) ISBN 0-89608-676-3. * ''The Future of History: Interviews With David Barsamian'' (1999) ISBN 1-56751-157-0. * ''Hiroshima: Breaking the Silence''' (pamfleto, 1995) ISBN 1-884519-14-8. * ''Howard Zinn On Democratic''. Education Donaldo Macedo, Eld. (2004) ISBN 1-59451-054-7. * ''Howard Zinn on History'' (2000) ISBN 1-58322-048-8. * ''Howard Zinn on War'' (2000) ISBN 1-58322-049-6. * ''Justice in Everyday Life: The Way It Really Works'' (Eldonisto) (1974) ISBN 0-89608-677-1. * ''Justice? Eyewitness Accounts'' (1977) ISBN 0-8070-4479-2. * ''La Otra Historia De Los Estados Unidos'' (2000) ISBN 1-58322-054-2. * ''La Guardia in Congress'' (1959) ISBN 0-8371-6434-6, ISBN 0-393-00488-0. * ''Marx in Soho: A Play on History'' (1999) ISBN 0-89608-593-7. * ''New Deal Thought'' (eldonisto) (1965) ISBN 0-87220-685-8. * ''Original Zinn: Conversations on History and Politics'' (2006) Howard Zinn kaj David Barsamian. * ''Passionate Declarations: Essays on War and Justice'' (2003) ISBN 0-06-055767-2. * ''The Pentagon Papers'' Senator Gravel Edition. Vol. Five. Critical Essays. Boston. * ''Beacon Press'', 1972. 341p. plus 72p. of Index to Vol. I-IV of the Papers, Noam Chomsky, Howard Zinn, eldonistoj. * ''A People's History of the Civil War: Struggles for the Meaning of Freedom'', fare de David Williams, Howard Zinn (Series Editor) (2005) ISBN 1-59558-018-2. * ''A People's History of the United States: 1492 – Present'' (1980), reviziita (1995)(1998)(1999)(2003) ISBN 0-06-052837-0. * ''A People's History of the United States: Teaching Edition Abridged'' (2003 ĝisdatigita) ISBN 1-56584-826-8. * ''A People's History of the United States: The Civil War to the Present'' Kathy Emery, Ellen Reeves, Howard Zinn (2003 eldono por instruado) ISBN 1-56584-725-3. * ''A People's History of the United States: The Wall Charts'' fare de Howard Zinn kaj George Kirschner (1995) ISBN 1-56584-171-9. * ''A People's History of American Empire'' (2008) fare de Howard Zinn, Mike Konopacki kaj Paul Buhle. ISBN 978-0-8050-8744-4. * ''The People Speak: American Voices, Some Famous, Some Little Known'' (2004) ISBN 0-06-057826-2. * ''Playbook'' fare de Maxine Klein, Lydia Sargent kaj Howard Zinn (1986) ISBN 0-89608-309-8. * ''The Politics of History'' (1970) (2a eldono 1990) ISBN 0-252-06122-5. * ''Postwar America: 1945 – 1971'' (1973) ISBN 0-89608-678-X. * ''A Power Governments Cannot Suppress'' (2006) ISBN 978-0-87286-475-7. * ''The Power of Nonviolence: Writings by Advocates of Peace Editor'' (2002) ISBN 0-8070-1407-9. * ''SNCC: The New Abolitionists'' (1964) ISBN 0-89608-679-8. * ''The Southern Mystique'' (1962) ISBN 0-89608-680-1. * ''Terrorism and War'' (2002) ISBN 1-58322-493-9 (intervjuoj, Anthony Arnove (Eld.). * ''The Twentieth Century: A People's History'' (2003) ISBN 0-06-053034-0. * ''Three Strikes: Miners, Musicians, Salesgirls, and the Fighting Spirit of Labor's Last Century'' (Dana Frank, Robin Kelley, kaj Howard Zinn) (2002) ISBN 0-8070-5013-X. * ''Vietnam: The Logic of Withdrawal'' (1967) ISBN 0-89608-681-X. * ''Voices of a People’s History of the United States'' (kun Anthony Arnove, 2004) ISBN 1-58322-647-8. * ''You Can't Be Neutral on a Moving Train: A Personal History of Our Times'' (1994) ISBN 0-8070-7127-7. * ''The Zinn Reader: Writings on Disobedience and Democracy'' (1997) ISBN 1-888363-54-1. * ''A Young People's History of the United States'', adaptita ekde la originala teksto fare de Rebecca Stefoff; ilustrita kaj ĝisdatigita en 2006, kun nova enkonduko kaj postparolo de Howard Zinn; du volumoj. Novjorko : Seven Stories Press. 2007 : ; Vol. 1: ''Columbus to the Spanish-American War''. ISBN 978-1-58322-759-6. ; Vol. 2: ''Class Struggle to the War on Terror''. ISBN 978-1-58322-760-2. == Antaŭparoloj kaj enkondukoj de Howard Zinn == * ''Admirable Radical: Staughton Lynd and Cold War Dissent, 1945-1970''. Carl Mirra. Kent State University Press. 2010. ISBN 978-1-60635-051-5 * ''A Gigantic Mistake''. Mickey Z, (2004) ISBN 1-930997-97-3. * ''A People's History of the Supreme Court''. Peter H. Irons (2000) ISBN 0-14-029201-2. * ''A Political Dynasty In North Idaho'', 1933-1967. Randall Doyle (2004) ISBN 0-7618-2843-5. * ''American Political Prisoners: Prosecutions Under the Espionage and Sedition Acts''. Stephen M. Kohn (1994) ISBN 0-275-94415-8. * ''American Power and the New Mandarins''. Noam Chomsky (2002) ISBN 1-56584-775-X. * ''Broken Promises Of America: At Home And Abroad, Past And Present: An Encyclopedia For Our Times''. (Douglas F. Dowd (2004) ISBN 1-56751-313-1. * ''Deserter From Death: Dispatches From Western Europe 1950-2000''. Daniel Singer (2005) ISBN 1-56025-642-7. * ''Ecocide of Native America: Environmental Destruction of Indian Lands and Peoples''. Donald Grinde, Bruce Johansen (1994) ISBN 0-940666-52-9. * ''Eugene V. Debs Reader: Socialism and the Class Struggle''. William A. Pelz (2000) ISBN 0-9704669-0-0. * ''From a Native Son: Selected Essays in Indigenism'', 1985 – 1995. Ward Churchill (1996) ISBN 0-89608-553-8. * ''Green Parrots: A War Surgeon's Diary''. Gino Strada, (2005) ISBN 88-8158-420-4. * ''Hijacking Catastrophe: 9/11, Fear And The Selling Of American Empire'', de Sut Jhally eldonisto, Jeremy Earp eldonisto, (2004) ISBN 1-56656-581-2. * ''If You're Not a Terrorist…Then Stop Asking Questions!''. Micah Ian Wright, (2004) ISBN 1-58322-626-5. * ''Iraq: The Logic of Withdrawal''. Anthony Arnove, (2006) ISBN 978-1-59558-079-5. * ''Impeach the President: The Case Against Bush and Cheney''. Dennis Loo (Eldonisto), Peter Phillips (Eldonisto) Seven Stories Press: 2006) ISBN 1-58322-743-1. * ''Life of an Anarchist: The Alexander Berkman Reader''. Alexander Berkman Gene Fellner, eldonisto, (2004) ISBN 1-58322-662-1. * ''Long Shadows: Veterans' Paths to Peace''. David Giffey eld., (2006) ISBN 9781891859649. * ''Masters of War: Latin America and United States Aggression from the Cuban Revolution Through the Clinton Years''. Clara Nieto, Chris Brandt (trans) (2003) ISBN 1-58322-545-5. * ''Peace Signs: The Anti-War Movement Illustrated''. James Mann, eldonisto (2004) ISBN 3-283-00487-0. * ''Prayer for the Morning Headlines: On the Sanctity of Life and Death''. Daniel Berrigan (poeto) kaj Adrianna Amari (fotoj), (2007) ISBN 978-1-934074-16-9. * ''Silencing Political Dissent: How Post-9-11 Anti-terrorism Measures Threaten Our Civil Liberties''. Nancy Chang, Center for Constitutional Rights (Centro por Konstituciaj Rajtoj, 2002) ISBN 1-58322-494-7. * ''Soldiers In Revolt: GI Resistance During The Vietnam War'', de David Cortright, (Soldatoj en Ribelo : Rezistado de la GI dum la Vjetnama Milito, 2005) ISBN 1-931859-27-2. * ''Sold to the Highest Bidder: The Presidency from Dwight D. Eisenhower to George W. Bush''. Daniel M. Friedenberg (2002) ISBN 1-57392-923-9. * ''The Autobiography of Abbie Hoffman Intro''. Norman Mailer, Afterword far HZ (2000) ISBN 1-56858-197-1. * ''The Case for Socialism''. Alan Maass, (2004) ISBN 1-931859-09-4. * ''The Forging of the American Empire: From the Revolution to Vietnam, a History of U.S. Imperialism''. Sidney Lens (2003) ISBN 0-7453-2101-1. * ''The Higher Law: Thoreau on Civil Disobedience and Reform''. Henry David Thoreau, Wendell Glick, eldonisto, (2004) ISBN 0-691-11876-0. * ''The Iron Heel''. Jack London, (1971) ISBN 0-14-303971-7. * ''The Sixties Experience: Hard Lessons about Modern America''. Edward P. Morgan, (1992) ISBN 1-56639-014-1. * ''You Back the Attack, We'll Bomb Who We Want''. Micah Ian Wright, (2003) ISBN 1-58322-584-6. * ''A People's History of the American Revolution''. Ray Raphael, (2002) ISBN 0-06-000440-1 Howard Zinn Foreword for New Press People's History Series. == Opiniesprimo == ''On Terror'', New York Times, Sunday Review of Books, Zinn kritikis kiel "''mallogikan''" la moralan distingon, kiu ekzistas inter civilaj mortoj de aeraj bombadoj kaj tiuj, kiujn kaŭzis memmortigaj atencoj. == Kompakt-diskoj == * ''A People's History of the United States'' (1999). * ''Artists in the Time of War'' (2002). * ''Heroes & Martyrs: Emma Goldman, Sacco & Vanzetti, and the Revolutionary Struggle'' (2000) * ''Stories Hollywood Never Tells'' (2000). * ''You Can't Blow Up A Social Relationship'' - split CD featuring Zinn talks and noted indie rock band Resident genius (Thick Records) (2005). Zinn estas nuntempe ĉe la diskomarko ''Alternative Tentacles'' (Alternativo Tentakloj), kiun estris siatempe la forpasinta Kennedys-kantisto Jello Biafra. Alternativo Tentakloj vendas ĉiajn Zinn-mediataĵojn, inter kiuj estantaj libroj, filmoj, kaj kompakt-diskoj, kaj akcioj malfacile troveblaj el la Zinn-materialo. == Biografioj == ''Howard Zinn: A Radical American Vision'', de Davis D. Joyce, kun antaŭparolo de Noam Chomsky. Novjorko : Prometheus Books. 2003. ISBN 1-59102-131-6. ''Howard Zinn: You Can't Be Neutral On A Moving Train''. Biografia filmo de Deb Ellis kaj Denis Mueller (2004). == Tradukoj == === Al la franca === * ''Une histoire populaire des États-Unis. De 1492 à nos jours''. Marsejlo : Agone. 2002. ISBN|2-910846-79-2 [http://agone.org/unehistoirepopulairedesetatsunis/ (paĝo dediĉita al la libro sur le retejo de la eldonisto)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140829175118/http://agone.org/unehistoirepopulairedesetatsunis/ |date=2014-08-29 }}. Adaptaĵo sub formo de bildrakonto aperis sub la titolo ''Une histoire populaire de l'empire américain'' fare de Mike Konopacki kaj Paul Buhle (Parizo: Vertige Graphic. 2009, ISBN 978-2-84999-076-6). * ''Karl Marx, le retour''. Marsejlo : Agone. 2002. ISBN|2-910846-80-6 [http://agone.org/karlmarxleretour/ (paĝo dediĉita al la libro sur le retejo de la eldonisto)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150511180538/http://agone.org/karlmarxleretour/ |date=2015-05-11 }} * ''Le Vingtième Siècle américain. Une histoire populaire de 1890 à nos jours''. Marsejlo : Agone. 2003. ISBN|2-7489-0001-4 . Eltiraĵo el "Le Vingtième Siècle américain. Une histoire populaire de 1890 à nos jours'' [http://agone.org/levingtiemesiecleamericain/ (paĝo dediĉita al la libro sur le retejo de la eldonisto)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150511123439/http://agone.org/levingtiemesiecleamericain/ |date=2015-05-11 }} * ''Nous, le Peuple des États-Unis…'' Eseo pri esprimlibereco kaj kontraŭkomunismo, reprezentativa registaro kaj ekonomia justeco, justaj militoj, perforto kaj homa naturo, Marsejlo : Agone. 2004. ISBN|2-7489-0029-4 * ''L’Impossible Neutralité. Autobiographie d’un historien et militant''. Marsejlo : Agone. 2006. ISBN|2-7489-0047-2 [http://agone.org/limpossibleneutralite/ (paĝo dediĉita al la libro sur le retejo de la eldonisto)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150511180546/http://agone.org/limpossibleneutralite/ |date=2015-05-11 }} * ''En suivant Emma''. Marsejlo : Agone. 2007. ISBN|978-2-7489-0057-6. === Al Esperanto === * [http://eo.mondediplo.com/article2.html "En la tempo de la "ŝtelbaronoj""]. El ''[[Le Monde Diplomatique en Esperanto]]''. 1-a de septembro 2002. * [http://eo.mondediplo.com/article890.html "Lasta perfido"]. El ''Le Monde Diplomatique''. 1-a de aprilo 2004. * [http://eo.mondediplo.com/article1019.html "Kion ni faras en Irako ?"]. El ''Le Monde Diplomatique en Esperanto''. 1-a de aŭgusto 2005. * [http://eo.mondediplo.com/article856.html "Momentoj de solidareco, kiun entenas nia pasinteco"]. El ''Le Monde Diplomatique en Esperanto''. 1-a de januaro 2010. * [http://mas-eo.org/article76.html "La radikoj de la politiko de Usono rilate Kubon"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080513171622/http://mas-eo.org/article76.html |date=2008-05-13 }}. El [[Monda Asembleo Socia]] (MAS). 28-a de februaro 2006. == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj|}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://howardzinn.org Retejo de Howard Zinn] ({{en}}) == Fonto == La baza materialo de tiu artikolo fontas el la versioj angla kaj franca de Vikipedio. {{Leginda}} {{ADLS|2010|07}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Zinn, Howard}} [[Kategorio:Usonaj historiistoj]] [[Kategorio:Usonaj verkistoj]] [[Kategorio:Politikologio]] [[Kategorio:Pacismo]] 8iiba4bjo3hcpk7ktlxlfidvnre0gv4 9377759 9377757 2026-05-19T14:59:06Z Sj1mor 12103 9377759 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Howard ZINN''' (naskiĝis la {{daton|24|aŭgusto|1922}} en [[Brooklyn]], [[Nov-Jorko]], mortis la {{daton|27|januaro|2010}} en [[Santa Monica]], [[Kalifornio]]) estis [[Usono|usona]] [[historiisto]] kaj [[politiko]]logo, iama profesoro de la departemento pri [[Politika scienco|politikaj sciencoj]] de la [[Universitato de Bostono]], aŭtoro de dudeko da libroj el kiuj la [[furorlibro]] "A People's History of the United States" (Popola Historio de Usono, 1980). Li laste vivis en [[Newton (Masaĉuseco)|Newton]] en [[Masaĉuseco]]. Lia edzino Roslyn, kiu estis mem [[arto|artistino]] kaj [[eldono|eldonistino]], aktive partoprenis en la publikigo de ĉiuj libroj de sia edzo. Ŝi mortis la 14-an de majo 2008, ili estis geedzoj jam de 64 jaroj. La verkoj de Zinn inspiriĝas el [[Markso|marksismo]], [[anarkiismo]] kaj el la [[socialismo|socialdemokrata]] penso. Ekde la jardeko 1960, li fariĝis unuaranga figuro sur la tereno de movadoj por [[Movado por civitanaj rajtoj|civitanaj]] kaj [[civilaj rajtoj]] same kiel [[Kontraŭmilita movado|kontraŭmilita]] en Usono. == Junaĝo == Zinn naskiĝis el [[judo|juda]] familio de enmigrantoj en [[Brooklyn]]. Lia patro, Eddie Zinn, naskiĝinta en [[Aŭstrio-Hungario]], migris al Usono kun sia frato Phil antaŭ la komenco de la [[Unua Mondmilito]]. La patrino de Howard Zinn, Jenny, estis elmigrinta el [[Irkutsko]], en orienta [[Siberio]]. La gepatroj estis laboristoj en uzinoj kun limigita edukado, kiam ili renkontiĝis kaj geedziĝis. Estis nek libroj, nek magazinoj en la apartamentoj, en kiuj ili edukis siajn infanojn. Ili iniciis Zinn al literaturo per sendo de 25 cendoj kaj unu [[kupono]] al "[[New York Post]]" por ĉiu el la 20 volumoj de la kompleta verkaro de [[Charles Dickens]] <ref>http://hhh.gavilan.edu/lhalper/hist1/zinninterview.htm {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110504065021/http://hhh.gavilan.edu/lhalper/hist1/zinninterview.htm |date=2011-05-04 }} Howard Zinn-One Step Ahead of the Landlord.</ref> Li ankaŭ lernis kreivan skribadon en altlernejo (''Thomas Jefferson High School'', Brooklyn, Novjorko) en speciala programo, kiun kreis la poeto [[Elias Lieberman]] <ref>[http://www.educationupdate.com/archives/2004/apr04/issue/col_howardzinn.html Appel, Jacob Chronicling Lives from Spelman College to Boston U. de Jacob M. Appel, aprilo 2004] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220205060044/http://www.educationupdate.com/archives/2004/apr04/issue/col_howardzinn.html |date=2022-02-05 }}.</ref>. Kiel juna plenkreskulo, Zinn laboris kiel laboristo en ŝipfarejo kaj kiel organizanto de la laboro en la ŝipfarejoj de Brooklyn. [[Dosiero:Howard Zinn at B-Fest 2009.jpg|eta|maldekstra|180ra|{{centre|Howard Zinn en 2009}}]] == Profesia kariero == Zinn estis profesoro pri historio en ''Spelman College'' en [[Atlanta]], en [[Georgio]], de 1956 ĝis 1963. Pli poste profesoro pri politika scienco en la Universitato de [[Bostono]], li estis samtempe invitita al la universitatoj de [[Parizo]] kaj de [[Universitato de Bolonjo|Bolonjo]]. Dum la [[Dua Mondmilito]], li estis sub-leŭtenanto kaj bombisto en la [[Usona Aerarmeo|usona Aer-Armeo]] (U.S. Army Air Corps), en kiu li gvidis batalmisiojn en Eŭropo sur aviadilo [[Boeing B–17]] kun la 490a Grupo de Bombado inter 1943 kaj 1945. El tio, kion li vidis poste pri bombado trafinta civilajn loĝantarojn rezultis lia opozicio al milito kaj aerbombado. Post la Dua Mondmilito, Zinn studis en la [[universitato de Novjorko]] kaj de [[Columbia University|Columbia]], kie li ricevis diplomojn, i.a. doktorecon pri politikaj sciencoj, en 1958. Li partoprenis ankaŭ en ekstrem-orientaj studoj en la [[Universitato de Harvard]] en 1960 kaj 1961. == La movado por la civitanaj rajtoj == Ekde 1956, Howard Zinn fariĝis direktoro de la departemento pri Historio kaj Sociaj Sciencoj de Spelman College en [[Atlanta]], universitato pri [[liberalaj artoj]] rezervita al [[Afrik-usonanoj|afrik-usonaj]] studentoj. Dum siaj jaroj de instruado en [[Georgio]], li aktive partoprenis en la afrik-usona [[movado por civitanaj rajtoj]]. Sur la intelekta kampo, li aktivis kun la historiisto [[August Meier]] por "''ĉesigi la kunvenojn de la historiistoj de la Sudo''" (''Southern Historical Association'') en la hoteloj praktikantaj la [[Rasa segregacio|rasan segregacion]]<ref>John Bracey, "Biography of August Meier", ''Organization of american historian newsletter'', majo 2003.</ref>. En Spelman prezentiĝis ankaŭ okazo por li kunlabori kun la historiisto [[Staughton Lynd]] kaj sekvi junajn aktivistajn studentinojn, inter kiuj estis [[Alice Walker]], [[Betty Stevens]], [[Marie Thomas]], la [[Kenjo|kenjanino]] [[Dorcas Boit]], [[Lana Taylor]] kaj [[Marian Wright Edelman]], kiu fariĝis prezidantino de la Fonduso por defendo de la Infanoj (''Children's defense fund''). Lia proksimeco kun la studentaj movadoj kondukis lin, i.a., servi kiel konsilanto de la Komitato de Kunordigado de Neperfortaj Studentoj (''[[Student Nonviolent Coordinating Committee]]'' — SNCC). Pri tio li skribis, en 1964, verkon sub la titolo ''SNCC : the new abolitionnists''. Kvankam Zinn estis titulara profesoro, li estis elpelita el Spelman College en junio 1963 ĉar li subtenis studentinojn, kiuj defiis la tradician instruadon de Spelman College en tio ke ili partoprenis en manifestacio kontraŭ rasa segregacio. La jaroj de Zinn en Spelman estis, laŭ lia diro, probable la plej interesaj, ekscitaj kaj instruaj de lia vivo. Li rakontis ilin en sia aŭtobiografio ''You Can't Be Neutral on a Moving Train : A Personal History of Our Times''<ref>''L'impossible neutralité. Autobiographie d'un historien et militant''. Marsejlo : Agone. 2006.</ref>. Kiam li estis en Spelman, Zinn notis tridek malobservojn pri la amendoj unua kaj dekkvara de la [[Usona Konstitucio]] en [[Albany]] (Georgio), inkluzivantaj [[Esprimlibereco|esprimliberecon]], liberecon kunveni kaj egalrajtecon antaŭ la leĝo. Li publike malaprobis la rezerviĝemon de la prezidento [[John F. Kennedy]] por aplikigi la leĝon kaj substrekis lian pasivecon kaj tiun de lia ministro pri justico [[Robert Kennedy]] aŭ de [[FBI]], de [[J. Edgar Hoover|John Edgar Hoover]], antaŭ la brutalaĵoj de la segregaciistoj rilate al la manifestaciantoj por la civitanaj rajtoj<ref>Vidu lian artikolon "[http://mediafilter.org/mff/fbi.html Federal Bureau of Intimidation] {{Webarchiv|url=https://archive.is/20120302072448/http://mediafilter.org/mff/fbi.html |date=2012-03-02 }}" (Federacia Buroo de timigo).</ref>. Zinn multe skribis pri la lukto por la civitanaj rajtoj, samtempe kiel [[aktivulo]], tiel same kiel historiisto. En 1961, li ĉesis instruadon dum unu jaro por verki ''SNCC : the New Abolitionists'' kaj ''The southern mystique''. Li asertas ĉefe, en sia verko pri SNCC, ke la surstrataj sidadoj kontraŭ segregacio estis iniciatitaj de la studentoj, do sendepende de la plej instalitaj organizaĵoj de defendo de la civitanaj rajtoj. Li reiris al Spelman en 2005 por prelegi pri la temo "Against discouragement" (Kontraŭ senkuraĝiĝo)<ref>Tiu prelego estas [http://www.tomdispatch.com/post/2728/graduation_day_with_howard_zinn interrete alirebla]</ref>. == Pacista engaĝiĝo == === La bombardado de Royan === Post Spelman-Kolegio, Zinn ricevis postenon en la departemento pri politikaj sciencoj de la Universitato de [[Bostono]] en 1964. Liaj kursoj dediĉitaj al la publikaj liberecoj estis, kun 400 enskribitoj ĉiun trimonaton, inter la plej popularaj de la tuta universitato, kvankam ili estis fakultativaj. Li instruis dum 24 jaroj en Bostono antaŭ ol emeritiĝi en 1988. Dum la jaroj, kiam li instruis en Bostono, li verkis la unuan libron en kiu estis pritraktita la retiriĝo de la usonaj trupoj el [[Vjetnamio]]. ''Vietnam : the logic of withdrawal'' (Vjetnamio : la logiko de retiriĝo) estis publikigita jam en 1967, surbaze de artikoloj antaŭe aperintaj en ''Commonweal'', ''[[The Nation]]'', ''The Register-leader'' kaj ''Ramparts''. Pro kontraŭfaŝista konvinko, Zinn volontuliĝis por eniri la usonajn aerfortojn (United States Air Force — US Air Force) dum la Dua Mondmilito. En tiu kadro, li partoprenis en misioj de bombado sur [[Berlino]]n, eksan-[[Ĉeĥoslovakio]]n kaj [[Hungario]]n tiel, kiel li tion priskribas en tiu [http://www.youtube.com/v/Ehc3V1g5pm0&rel=1&border=0 filmo]. La kontraŭmilita sinteno de Zinn sekve baziĝas grandparte sur lia propra sperto pri la batalo. En aprilo 1945, li i.a. partoprenis en unu el la unuaj militistaj uzadoj de [[napalmo]], en [[Royan]] ([[Francio]]). Tiuj bombadoj celis germanajn soldatojn, kiuj, laŭ diroj de Zinn, retiriĝis atendante la kapitulacon de Germanio kaj sekve ne plu reprezentis ian ajn militistan danĝeron. Liaj atakoj mortigis ne nur germanajn soldatojn, sed ankaŭ francajn civilulojn. Naŭ jarojn poste, Zinn revenis al [[Royan]] por konsulti dokumentojn en rilato kun tiu operaco kaj intervjui loĝantojn. En siaj libroj ''The politics of history''' ( La politikaj aspektoj de historio) kaj ''The Zinn reader'' (La Zinn-leganto), li priskribis kiel la bombado estis decidita fare de la militista hierarkio pro kialoj, kiuj pli rilatis al karieristaj konsideroj ol al pravigeblaj militistaj celoj. Laŭ Zinn, lia sperteco kiel bombisto, kombinita kun liaj esploroj pri la motivo kaj la efekto de la bombado de Royan, konsciigis lin pri moralaj dilemoj ligitaj al ĉiu armita interveno, sed ĉefe al la kruelegaĵoj kulpe faritaj je la nomo de la defendo de necertaj militistaj interesoj. En sia pamfleto ''Hiroshima : breaking the silence'' (Hiroŝimo : rompi la silenton), li interalie pritraktis demandojn pri pravigo de militistaj operacoj trafantaj la civilulojn; se li publike kondamnas aparte la atomajn bombadojn de [[Hiroŝimo]] kaj [[Nagasako]], li celas ankaŭ la bombadojn de la Aliancanoj kontraŭ Germanion ([[Dresdeno]], [[Essen]]...), [[Japanio]]n ([[Tokio]]n) eĉ Francion ([[Royan]]), dum la Dua Mondmilito. Li reliefigis kontinuecon inter tiuj bombadoj kaj tiuj, kiuj trafis [[Hanojo]]n dum la [[Vjetnama milito]], kaj [[Bagdado]]n dum la [[Golfa Milito]] (1990-1991)<ref>. La dua [[Iraka Milito]] ne estis okazinta en 1995, kiam tiu pamfleto estis redaktita [http://cps-www.bu.edu/~amaral/Personal/zinn.html] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070523203839/http://cps-www.bu.edu/~amaral/Personal/zinn.html|date=2007-05-23}}. Pri la dua Iraka Milito, vidu "After the War" (Post la milito), ''The Progressive'', januaro 2006 [http://progressive.org/mag_zinn0106].</ref>. === Vjetnamio === Zinn estis taskita, dum la [[Vjetnama Milito]], pri diplomatia misio kun la aktivista kantisto [[Daniel Berrigan]]. Lia vizito al Hanojo, dum ofensivo de ''Têt Nguyên Dán'' (Festo de la vjetnama Novjaro, januaro 1968), ebligis la revenon de tri usonaj aviadistoj, la unuaj militistoj liberigitaj fare de la nordvjetnamaj batalantoj depost la komenco de la usona bombado. La evento estis larĝe pritraktita fare de la amasinformiloj kaj pridiskutata en pluraj verkoj, kiel tiu de Nancy Zaroulis kaj Gerard Sullivan, ''Who Spoke Up? American Protest Against the War in Vietnam 1963-1975'' (Kiuj esprimis sian opinion ? Usona Protesto Kontraŭ la Milito en Vjetnamio 1963-1975) <ref>Horizon book promotions, 1989. ISBN 0-385-17547-7.</ref>. Zinn restis amiko kun la fratoj Dan kaj Philipp Berrigan longtempe post tiu epizodo. Dum la konflikto, [[Daniel Ellsberg]], iama analisto de la [[RAND Korporacio]]<ref>Usona neprofitcela institucio fondita en 1945 kun celo plibonigi la politikon kaj la procezon de decido per esplorado kaj analizo — kompreneble laŭ kapitalista logiko. Ĝi estas bazita en Kalifornio kaj estas konsiderata kiel [[pensfabriko]] ("''think tank''").</ref>, havigis al Howard kaj Roslyn Zinn sekretan usonan registaran raporton pri la Vjetnama Milito, konata sub la nomo ''Pentagone Papers''. Kun helpo de [[Noam Chomsky]], Zinn eldonis kaj prinotis la raporton, kiun publikigis Beacon Press, eldonisto pri kiu Zinn fidis, konata kiel eldonisto de la senatano Mike Gravel de "Pentagon Papers"<ref>''The Pentagon Papers : the Defense department history of United States decisionmaking on Vietnam'', Beacon Press, Boston, 5 vol. ISBN 0-8070-0526-6 & ISBN 0-8070-0522-3. </ref>. Tiu lasta konsistis el kvar volumoj kaj unu dediĉita al la analizo fare de Chomsky kaj Zinn. Dum la proceso de Ellsberg, akuzita pri ŝtelo, konspirado kaj spionado sekve de la publikigo de eltiraĵoj el "Pentagon Papers" fare de ''[[The New York Times|New York Times]]'', Zinn estis vokita de advokato de la defendo kiel eksperto pri la historio de la usona engaĝiĝo en Vjetnamio depost la Dua Mondmilito ĝis 1963. Zinn prezentis tiun historion dum pluraj horoj. "''Mi klarigis ke estis nenio en tiuj paperoj, kiu havus militistan intereson povanta malfortigi la defendon de Usono, ke la informoj, kiujn ili enhavis estis simple embarasaj por nia registaro, ĉar ili rivelis, surbaze de ĝiaj propraj interŝanĝoj inter servoj, kiel ĝi mensogis al la usona popolo. La sekretoj troviĝantaj en "Pentagon Papers" povintus embarasi politikistojn, malutili al kompanioj ekspluatantaj [[stano]]n, [[kaŭĉuko]]n, [[nafto]]n. Sed tio ne estas sama afero kiel vundi la nacion, la popolon''", skribis Zinn en sia aŭtobiografio. La persekutado kontraŭ Ellsberg estis forlasita pro la motivo, ke la akuzado estis makulita pro ŝtelo okazinta en la oficejo de la psikiatro de Ellsberg fare de skipo, kiun kondukis la usona spiono [[Howard Hunt]], laboranta por la prezidento [[Richard Nixon]]. La atesto de Zinn pri la motivadoj, kiuj puŝis la registaron konservi sekreta la raporton estis konfirmita en 1989 far Erwin Griswold, kiu, kiel ĝenerala advokato de Usono sub la administracio Nixon, persekutis la gazeton ''[[The New York Times|New York Times]]'' en la afero de la Paperoj de Pentagono en 1971. Grisswold sukcesis persvadi tri juĝistojn de la Supera Kortumo de Usono malhelpi ''New York Times'' daŭrigi la publikigadon de eltiraĵoj de la Paperoj de Pentagono sen, tamen, obteni plimulton el la Kortumo.<ref>La Supera Kortumo efektive konsistas el naŭ juĝistoj. En usona juro, malpermeso je publikigo estas nomata "''antaŭa limigo''" ("''prior restraint''"); ĝi estas en kontraŭdiro kun la unua amendo de la usona Konstitucio kaj estis deklarita nur en malmultaj okazoj, interalie post argumentado pri la endanĝerigo de la nacia sekureco.</ref>. En 1989, Zinn tamen agnoskis, en ''[[The Washington Post|Washington Post]]'', ke la publikigo de "Pentagon Papers" ne damaĝis la nacian sekurecon. "''Rapide aperis al kiu ajn havis certan sperton pri klasifikitaj dokumentoj, ke estis tro-klasifiko kaj ke la ĉefa zorgo de la organizantoj de la klasifiko ne estis la nacia sekureco, sed, laŭ maniero aŭ alia, registara embaraso''".<ref>Tom Blanton, [http://www.commondreams.org/views06/0521-26.htm ''The lie behind the secrets''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071016181305/http://commondreams.org/views06/0521-26.htm |date=2007-10-16 }} (La mensogo malantaŭ la sekretoj), ''Los Angeles Times'', 21an de majo 2006.</ref>. Zinn subtenis la {{N|kontraŭmilita movado}} de la veteranaj soldatoj de la Vjetmama Milito. En la filmo ''Unfinished symphony'', kies titolo referencas al la [[simfonio]] n°3 de la pola komponisto [[Henryk Gorecki]], li revenas al la historia situacio de la pacista marŝado de 1971 de la Veteranoj el Vjetnamio kontraŭ la milito, t.e. asocio de malnovaj batalantoj aktivantaj por la usona retiriĝo el Vjetnamio. La marŝantoj, ekde [[Lexington]] ([[Masaĉuseco]]) ĝis [[Bunker Hill]] simbole sekvis la vojon, kiun uzis [[Paul Revere]] dum la nokto de la 18a kaj 19a de aprilo 1775 por alarmi pri alveno de britaj militistaj trupoj. La marŝado finiĝis per amasa arestado de 410 veteranoj kaj civiluloj fare de la loka polico. La filmo priskribas aparte la scenojn de "Winter soldier investigations", dum kiu 109 malnovaj usonaj soldatoj ("GIs") kaj 16 civiluloj publike kunvenis en [[Detroit]] por atesti pri kruelegaĵoj, kiujn ili faris aŭ kiujn ili konstatis en Vjetnamio.<ref>{{en}} {{pdf}} [http://www.chss.montclair.edu/english/furr/unfinished.pdf Resumo de la filmo].</ref>. === Irako === Zinn kontraŭstaris al invado kaj okupacio de Irako, kaj pri tio li verkis plurajn librojn. Li antaŭvidis, ke Usono ĉesos sian milliton kaj okupacion de Irako, kiam kreskos rezistado sine de la armeo, sammaniere kiel rezistadi sine de la armeo kontribuis al ĉesigo de la usona milito en Vjetnamio. Li komparis la aferon per kreskanta nombro da familioj de nuntempaj usonaj soldatoj por ĉesigo de la milito en Irako paralele kun la Konferederacio, dum la civila milito, kiam la edzinoj de soldatoj ribelis, ĉar iliaj edzoj estis mortantaj kaj la posedantoj de plantejoj riĉiĝis per vendo de kotono, rifuzante kultivi cerealojn por havigi manĝaĵon al la civiluloj.<ref>[http://www.tomdispatch.com/index.mhtml?emx=x&pid=20715 {en} Intervjuo kun Zinn].</ref>. Zinn opiniis ke "''Ne estas flago sufiĉe granda por kovri la honton mortigi senkulpulojn por neatingebla celo.''"<ref>http://www.thirdworldtraveler.com/Zinn/Tripoli_ZR.html" "Terrorism Over Tripoli" from Zinn Reader, Seven Stories Press (1993) excerpted online.</ref> Jean-Christophe Agnew, profesoro pri historio en la Universitato de [[Yale]], diris al ''[[Yale Daily News]]'', en majo 2007, ke la historia verko de Zinn estas "''tre influa kaj el la plej uzataj''".<ref>[http://www.yaledailynews.com/articles/view/21049 Yale Daily News - {en} Zinn calls for activism (Zinn vokas al aktivismo)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20071016182602/http://yaledailynews.com/articles/view/21049 |date=2007-10-16 }}.</ref>. Li rimarkigis, ke ne estas maloftaĵo, ke eminentaj profesoroj, kiaj Zinn, influas la nuntempajn eventojn, citante rezolucion kontraŭstaranta la militon en Irako, kiu estis freŝdate ratifikita fare de la Usona Asocio pri Historio (''American Historical Association'').<ref>http://blog.historians.org/news/166/iraq-war-resolution-is-ratified-by-aha-members {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110116074414/http://blog.historians.org/news/166/iraq-war-resolution-is-ratified-by-aha-members |date=2011-01-16 }} {en} American Historical Association Blog: Iraq War Resolution is Ratified by AHA Members (La Rezolucio pri la Iraka Milito estas ratifikita fare de membroj de AHA)].</ref> Agnew aldonis : "''En tiuj krizaj momentoj, kiam la lando estas dividita — do, ankaŭ la historiistoj malsamopinias.''"<ref>[http://www.commondreams.org/archive/2007/05/04/963/ Historian Howard Zinn Calls for Activism] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20081216133233/http://www.commondreams.org/archive/2007/05/04/963 |date=2008-12-16 }} - CommonDreams.org (La historiisto Howard Zinn invitas al aktivismo).</ref>. Zinn estas membro de la Internacia Komitato por Subteno al la vjetnamaj viktimoj de la [[Agent Orange|Oranĝa Aganto]] kaj al la proceso de Novjorko (CIS), kiun kondukas André Bouny, prezidanto de la Komitato de Subteno al la Viktimoj de la Oranĝa Aganto (''Comité de Soutien aŭ Victimes de l'Agent Orange''). == Populara historio de Usono == [[Dosiero:Howard Zinn.jpg|eta|maldekstra|250px|Howard Zinn en Marlboro College la {{daton|17|februaro|2004}}.]] Zinn opinias, ke la tradicia vidpunkto alprenita en la historiaj verkoj estas sufiĉe limigita. Tiel, li decidis mem redakti verkon pri la Historio de Usono por proponi malsimilan perspektivon. Tiel naskiĝis ''A People's History of the United States'' (Populara Historio de Usono). Tiu libro priskribas la batalojn, kiuj kontraŭstarigis indianojn de Ameriko al la eŭropanoj, la ekspansion de Usono, la ribelojn de la sklavoj kontraŭ la sistemon, kiu subpremis ilin, la opoziciojn inter sindikatistoj — aŭ simplaj laboristoj — kaj kapitalistoj, la batalojn de la virinoj kontraŭ patriarkecon, la movadon, kiujn kondukis nigruloj kontraŭ rasismon kaj por civitanaj rajtoj, kaj aliajn partojn el la usona Historio, kiuj tradicie ne aperas en la libroj. Post la unua publikigo de la "populara historio", la libro estis legaĵo ofte rekomendata al la lernantoj kaj studentoj; ĝi estas ankaŭ konata kiel bona ekzemplo de kritika pedagogio. Ĝi fariĝis libreja sukceso, kio estas maloftaĵo por akademinivela verko. Eldonita en 1980 en Usono, ĝi aperis en kvin reeldonoj en 22 jaroj<ref>Ekzistas ankaŭ versio, kiun legis la usona aktoro [[Matt Damon]].</ref>. Dum printempo 2003, por marki la vendon de la miliona kopio de la verko, vendo estis organizita en Novjorko. Howard Zinn kaj deko da rakontantoj legis tiun tekston. La tuto estis rekte reelsendita fare de ''Democracy Now!'', prezentita fare de [[Amy Goodman]], kaj interrete disponigita al la publiko. En 2004, Zinn publikigis ''Voices of A People's History of the United States'' (Voĉoj el la Populara Historio de Usono) kun la eldonisto Anthony Arnove, aktiva en la Socialista Internacio. Tiu libro, kiu kompletigas la popularan historion (ili cetere havas paralelajn strukturojn), atentas pri kontraŭfluaj atestoj. En 2008, sub la titolo ''A People's History of American Empire'' (Populara Historio de la Usona Imperio), li publikigis eltiraĵojn el sia libro sub formo de [[bildrakonto]] en kunlaboro kun la desegnisto Mike Konopacki kaj kun la historiisto Paul Buhle<ref>{{en}} [http://www.zmag.org/zbooks/511 ''A People's History of American Empire''] kaj {{en}} Ian Sinclair, [http://www.zmag.org/zbooks/review/132 ''Zinn's Empire''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090307054212/http://www.zmag.org/zbooks/review/132 |date=2009-03-07 }}, 3an de marto 2009.</ref>. Zinn kunlaboris ankaŭ al kreo de dokumentara serio, kiun produktis Alvin H. Perlmutter, ankaŭ nomita '''Populara historio de Usono'''. La franca historiisto Pierre Mélandri kaj Serge Ricard, profesoro pri usona civilizacio en [[Sorbono]], substrekas ke la laboro de Zinn estas motivita pro zorgo pri "''entuta kompreno de la usona historio, artikanta la eksterlandan politikon kaj la internan politikon''" kaj ke, laŭ historiografia vidpunkto, tiu verko enskribiĝas en la renovigo de la socia historio iniciatita per publikigo, en 1963, de ''The Making of the English Working Class'' (La genezo de la angla laborista klaso) de la brita historiisto [[Edward Palmer Thompson]], kies intelekta influo estis decida en la projekto de Zinn.<ref>Pierre Mélandri kaj Serge Ricard, ''La politique extérieure des États-Unis au XXe siècle : le poids des déterminants intérieurs'' (La ekstera politiko de Usono en la 20a jarcento : la pezo de la eksteraj determinantoj). Parizo : L'Harmattan. 2008, p. 55-76.</ref>. == Teatra verkaro == * 1976 — ''Emma'' baziĝas sur la vivo de [[Emma Goldman]], anarkiistino kaj feministino de la komenco de la 20a jarcento, liberpensulino, kiun elpelis el Usono [[J. Edgar Hoover]], la fondinto kaj direktoro de FBI (Federacia Oficejo de Enketado), post la Unua Mondmilito pro ŝia vidpunkto, inkluzive ŝia kondamno de [[konskripcio]] kaj milito.<ref>Howard Zinn, Emma 2002, eld., Pp. XVI, XIX, South End Press, 138 pp. ISBN 0-89608-664-X].</ref> Kiel Zinn skribis en sia enkonduko : "''Ŝi devis esti nelacigebla, ŝi trairis la landon prelegante ĉie antaŭ vasta aŭskultantaro pri la kontrolo de naskiĝoj''" ( "''Virino devas memdecidi''"), pri la problemoj de geedzeco kiel institucio ("''Geedziĝo estas sen rilato kun amo''"), pri patriotismo ("''la lasta rifuĝejo de fiulo''"), pri libera amo ("''Kia estas amo se ĝi ne estas libera ?''") * 1985 — ''Daughter of Venus'' (Filino de Venuso), verkita dum la [[Malvarma Milito]]. Ĝi estas familia dramo komence fiksita en la kadro de la kampanjo por [[nuklea senarmiĝo]]. * 1999 — ''Marx in Soho'' (Markso en Soho) estas teatraĵo pri la vivo de [[Karl Marx]]. Ĝi estis ofte prezentita. La teatraĵo bildigas Markson resurektita por defendi la idealojn de [[komunismo]].<ref>F. Kathleen Foley, "Communism Alive and, Well, Pithy With Marx", En ''Los Angeles Times'', 31an de majo 2001. Ree publikigita 2009-12-16.</ref> == Rekompencoj, referencoj en populara kulturo, aliaj realigaĵoj == * Zinn ricevis la premion [[Thomas Merton]] (''Thomas Merton Award'') en 1991<ref>La Premion Thomas Merton atribuas ĉiujare depost 1972 la Thomas Merton Center for Peace and Social Justice de Pitsburgo. Ĝi estas atribuita al "''personoj luktantaj por justico en Usono aŭ en la mondo''".</ref> kaj la Premion [[Eugene V. Debs]] (''Eugene V. Debs Award''). * En 1998, li gajnis la Premion Lannan Literary (''Lannan Literary Award'') <ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.lannan.org/lf/bios/detail/howard-zinn/ |titolo=http://www.lannan.org/lf/bios/detail/howard-zinn |alirdato=2010-01-16 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100125083310/http://www.lannan.org/lf/bios/detail/howard-zinn/ |arkivdato=2010-01-25 }}</ref> por nefikciaĵo kaj la sekvantan jaron li gajnis la premion [[Upton Sinclair]] (''Upton Sinclair Award''), kiu honorigas la socian aktivismon. * La unua libro de Zinn, ''La Guardia in Congress'' (La Gvardio en la Kongreso), ricevis de [[American Historical Association]] la premion Beveridge kiel plej bona anglalingva verko pri la historio de Usono. * Zinn estis finalisto por la "National Book Award" en 1981 por ''Populara Historio de Usono''<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.nationalbook.org/nba_winners_finalist_50_07.pdf |titolo=www.nationalbook.org/nba_winners_finalist_50_07.pdf |alirdato=2010-01-16 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20100620052756/http://www.nationalbook.org/nba_winners_finalist_50_07.pdf |arkivdato=2010-06-20 }}</ref>. * En 2003, Zinn ricevis la Premion de la Amikoj de "[[Le Monde Diplomatique]]" ("Prix des Amis du Monde diplomatique").<ref>[http://www.amis.monde-diplomatique.fr/article.php3?id_article=252 Prix des Amis du Monde diplomatique 2003 - Les Amis du Monde Diplomatique].</ref> por la franca versio de sia populara historio de Usono — ''Une histoire populaire des États-Unis.'' * La [[5an de oktobro]] [[2006]], Howard Zinn ricevis la Haven's Center-Premion por sia dumviva kontribuaĵo al kritikaj studstipendioj en [[Madison]], [[Wisconsin]].<ref>[http://www.news.wisc.edu/12985.html Zinn to receive Havens Center award (4an de oktobro, 2006 )] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070312015459/http://www.news.wisc.edu/12985.html |date=2007-03-12 }}.</ref> * Dokumentara biografia filmo pri Zinn estis projekciita en elektitaj kinejoj en 2004 sub la titolo ''Howard Zinn: You Can't Be Neutral sur un Moving Train'' (Vi ne povas esti neŭtrala en veturanta trajno). La filmo, sur DVD, fare de Deb Ellis kaj Denis Mueller enhavas muzikon, kiun komponis Richard Martinez kaj muzikon de [[Billy Bragg]], [[Woodie Guthrie]] kaj [[Pearl Jam]]. La filmo enhavas sekvencojn pri Howard Zinn kaj Roslyn, [[Noam Chomsky]], [[Marian Wright Edelman]], [[Daniel Ellsberg]], [[Tom Hayden]] kaj [[Alice Walker]]. La 78 minutoj de la filmo sur DVD enhavas tiujn apartaĵojn : Pri homa naturo kaj agresemo; paroladon de Zinn al la Veteranoj por la Pac-Konferenco 2004, kaj sonregistraĵon pri lia parolado de 1971 en [[Boston Common]] pri civila malobeo. En la filmo, Noam Chomsky klarigas, ke Zinn "''ŝanĝis la konsciencon de unu generacio.''" * Zinn partoprenis en dokumentara filmo pri [[Sacco kaj Vanzetti]] projekciita en kinejoj de Usono en 2007. * Zinn estas membro de la Eduk-Fonduso por senarmiĝo.<ref>[http://www.disarm.org Retejo Disarm.org].</ref> == Libroj == * ''Artists in Times of War'' (2003) (Artistoj dum milittempoj). ISBN 1-58322-602-8. * ''The Cold War & the University: Toward an Intellectual History of the Postwar Years''. Noam Chomsky (Eldonisto), aŭtoroj : Ira Katznelson, R. C. Lewontin, David Montgomery, Laura Nader, Richard Ohmann, Ray Siever, Immanuel Wallerstein, Howard Zinn (1997) ISBN 1-56584-005-4. * ''Declarations of Independence: Cross-Examining American Ideology'' (1991) ISBN 0-06-092108-0[42] * ''Disobedience and Democracy: Nine Fallacies on Law and Order'' (1968, re-issued 2002) ISBN 0-89608-675-5. * ''Emma: A Play in Two Acts About Emma Goldman, American Anarchist'' (2002) ISBN 0-89608-664-X. * ''Failure to Quit: Reflections of an Optimistic Historian'' (1993) ISBN 0-89608-676-3. * ''The Future of History: Interviews With David Barsamian'' (1999) ISBN 1-56751-157-0. * ''Hiroshima: Breaking the Silence''' (pamfleto, 1995) ISBN 1-884519-14-8. * ''Howard Zinn On Democratic''. Education Donaldo Macedo, Eld. (2004) ISBN 1-59451-054-7. * ''Howard Zinn on History'' (2000) ISBN 1-58322-048-8. * ''Howard Zinn on War'' (2000) ISBN 1-58322-049-6. * ''Justice in Everyday Life: The Way It Really Works'' (Eldonisto) (1974) ISBN 0-89608-677-1. * ''Justice? Eyewitness Accounts'' (1977) ISBN 0-8070-4479-2. * ''La Otra Historia De Los Estados Unidos'' (2000) ISBN 1-58322-054-2. * ''La Guardia in Congress'' (1959) ISBN 0-8371-6434-6, ISBN 0-393-00488-0. * ''Marx in Soho: A Play on History'' (1999) ISBN 0-89608-593-7. * ''New Deal Thought'' (eldonisto) (1965) ISBN 0-87220-685-8. * ''Original Zinn: Conversations on History and Politics'' (2006) Howard Zinn kaj David Barsamian. * ''Passionate Declarations: Essays on War and Justice'' (2003) ISBN 0-06-055767-2. * ''The Pentagon Papers'' Senator Gravel Edition. Vol. Five. Critical Essays. Boston. * ''Beacon Press'', 1972. 341p. plus 72p. of Index to Vol. I-IV of the Papers, Noam Chomsky, Howard Zinn, eldonistoj. * ''A People's History of the Civil War: Struggles for the Meaning of Freedom'', fare de David Williams, Howard Zinn (Series Editor) (2005) ISBN 1-59558-018-2. * ''A People's History of the United States: 1492 – Present'' (1980), reviziita (1995)(1998)(1999)(2003) ISBN 0-06-052837-0. * ''A People's History of the United States: Teaching Edition Abridged'' (2003 ĝisdatigita) ISBN 1-56584-826-8. * ''A People's History of the United States: The Civil War to the Present'' Kathy Emery, Ellen Reeves, Howard Zinn (2003 eldono por instruado) ISBN 1-56584-725-3. * ''A People's History of the United States: The Wall Charts'' fare de Howard Zinn kaj George Kirschner (1995) ISBN 1-56584-171-9. * ''A People's History of American Empire'' (2008) fare de Howard Zinn, Mike Konopacki kaj Paul Buhle. ISBN 978-0-8050-8744-4. * ''The People Speak: American Voices, Some Famous, Some Little Known'' (2004) ISBN 0-06-057826-2. * ''Playbook'' fare de Maxine Klein, Lydia Sargent kaj Howard Zinn (1986) ISBN 0-89608-309-8. * ''The Politics of History'' (1970) (2a eldono 1990) ISBN 0-252-06122-5. * ''Postwar America: 1945 – 1971'' (1973) ISBN 0-89608-678-X. * ''A Power Governments Cannot Suppress'' (2006) ISBN 978-0-87286-475-7. * ''The Power of Nonviolence: Writings by Advocates of Peace Editor'' (2002) ISBN 0-8070-1407-9. * ''SNCC: The New Abolitionists'' (1964) ISBN 0-89608-679-8. * ''The Southern Mystique'' (1962) ISBN 0-89608-680-1. * ''Terrorism and War'' (2002) ISBN 1-58322-493-9 (intervjuoj, Anthony Arnove (Eld.). * ''The Twentieth Century: A People's History'' (2003) ISBN 0-06-053034-0. * ''Three Strikes: Miners, Musicians, Salesgirls, and the Fighting Spirit of Labor's Last Century'' (Dana Frank, Robin Kelley, kaj Howard Zinn) (2002) ISBN 0-8070-5013-X. * ''Vietnam: The Logic of Withdrawal'' (1967) ISBN 0-89608-681-X. * ''Voices of a People’s History of the United States'' (kun Anthony Arnove, 2004) ISBN 1-58322-647-8. * ''You Can't Be Neutral on a Moving Train: A Personal History of Our Times'' (1994) ISBN 0-8070-7127-7. * ''The Zinn Reader: Writings on Disobedience and Democracy'' (1997) ISBN 1-888363-54-1. * ''A Young People's History of the United States'', adaptita ekde la originala teksto fare de Rebecca Stefoff; ilustrita kaj ĝisdatigita en 2006, kun nova enkonduko kaj postparolo de Howard Zinn; du volumoj. Novjorko : Seven Stories Press. 2007 : ; Vol. 1: ''Columbus to the Spanish-American War''. ISBN 978-1-58322-759-6. ; Vol. 2: ''Class Struggle to the War on Terror''. ISBN 978-1-58322-760-2. == Antaŭparoloj kaj enkondukoj de Howard Zinn == * ''Admirable Radical: Staughton Lynd and Cold War Dissent, 1945-1970''. Carl Mirra. Kent State University Press. 2010. ISBN 978-1-60635-051-5 * ''A Gigantic Mistake''. Mickey Z, (2004) ISBN 1-930997-97-3. * ''A People's History of the Supreme Court''. Peter H. Irons (2000) ISBN 0-14-029201-2. * ''A Political Dynasty In North Idaho'', 1933-1967. Randall Doyle (2004) ISBN 0-7618-2843-5. * ''American Political Prisoners: Prosecutions Under the Espionage and Sedition Acts''. Stephen M. Kohn (1994) ISBN 0-275-94415-8. * ''American Power and the New Mandarins''. Noam Chomsky (2002) ISBN 1-56584-775-X. * ''Broken Promises Of America: At Home And Abroad, Past And Present: An Encyclopedia For Our Times''. (Douglas F. Dowd (2004) ISBN 1-56751-313-1. * ''Deserter From Death: Dispatches From Western Europe 1950-2000''. Daniel Singer (2005) ISBN 1-56025-642-7. * ''Ecocide of Native America: Environmental Destruction of Indian Lands and Peoples''. Donald Grinde, Bruce Johansen (1994) ISBN 0-940666-52-9. * ''Eugene V. Debs Reader: Socialism and the Class Struggle''. William A. Pelz (2000) ISBN 0-9704669-0-0. * ''From a Native Son: Selected Essays in Indigenism'', 1985 – 1995. Ward Churchill (1996) ISBN 0-89608-553-8. * ''Green Parrots: A War Surgeon's Diary''. Gino Strada, (2005) ISBN 88-8158-420-4. * ''Hijacking Catastrophe: 9/11, Fear And The Selling Of American Empire'', de Sut Jhally eldonisto, Jeremy Earp eldonisto, (2004) ISBN 1-56656-581-2. * ''If You're Not a Terrorist…Then Stop Asking Questions!''. Micah Ian Wright, (2004) ISBN 1-58322-626-5. * ''Iraq: The Logic of Withdrawal''. Anthony Arnove, (2006) ISBN 978-1-59558-079-5. * ''Impeach the President: The Case Against Bush and Cheney''. Dennis Loo (Eldonisto), Peter Phillips (Eldonisto) Seven Stories Press: 2006) ISBN 1-58322-743-1. * ''Life of an Anarchist: The Alexander Berkman Reader''. Alexander Berkman Gene Fellner, eldonisto, (2004) ISBN 1-58322-662-1. * ''Long Shadows: Veterans' Paths to Peace''. David Giffey eld., (2006) ISBN 9781891859649. * ''Masters of War: Latin America and United States Aggression from the Cuban Revolution Through the Clinton Years''. Clara Nieto, Chris Brandt (trans) (2003) ISBN 1-58322-545-5. * ''Peace Signs: The Anti-War Movement Illustrated''. James Mann, eldonisto (2004) ISBN 3-283-00487-0. * ''Prayer for the Morning Headlines: On the Sanctity of Life and Death''. Daniel Berrigan (poeto) kaj Adrianna Amari (fotoj), (2007) ISBN 978-1-934074-16-9. * ''Silencing Political Dissent: How Post-9-11 Anti-terrorism Measures Threaten Our Civil Liberties''. Nancy Chang, Center for Constitutional Rights (Centro por Konstituciaj Rajtoj, 2002) ISBN 1-58322-494-7. * ''Soldiers In Revolt: GI Resistance During The Vietnam War'', de David Cortright, (Soldatoj en Ribelo : Rezistado de la GI dum la Vjetnama Milito, 2005) ISBN 1-931859-27-2. * ''Sold to the Highest Bidder: The Presidency from Dwight D. Eisenhower to George W. Bush''. Daniel M. Friedenberg (2002) ISBN 1-57392-923-9. * ''The Autobiography of Abbie Hoffman Intro''. Norman Mailer, Afterword far HZ (2000) ISBN 1-56858-197-1. * ''The Case for Socialism''. Alan Maass, (2004) ISBN 1-931859-09-4. * ''The Forging of the American Empire: From the Revolution to Vietnam, a History of U.S. Imperialism''. Sidney Lens (2003) ISBN 0-7453-2101-1. * ''The Higher Law: Thoreau on Civil Disobedience and Reform''. Henry David Thoreau, Wendell Glick, eldonisto, (2004) ISBN 0-691-11876-0. * ''The Iron Heel''. Jack London, (1971) ISBN 0-14-303971-7. * ''The Sixties Experience: Hard Lessons about Modern America''. Edward P. Morgan, (1992) ISBN 1-56639-014-1. * ''You Back the Attack, We'll Bomb Who We Want''. Micah Ian Wright, (2003) ISBN 1-58322-584-6. * ''A People's History of the American Revolution''. Ray Raphael, (2002) ISBN 0-06-000440-1 Howard Zinn Foreword for New Press People's History Series. == Opiniesprimo == ''On Terror'', New York Times, Sunday Review of Books, Zinn kritikis kiel "''mallogikan''" la moralan distingon, kiu ekzistas inter civilaj mortoj de aeraj bombadoj kaj tiuj, kiujn kaŭzis memmortigaj atencoj. == Kompakt-diskoj == * ''A People's History of the United States'' (1999). * ''Artists in the Time of War'' (2002). * ''Heroes & Martyrs: Emma Goldman, Sacco & Vanzetti, and the Revolutionary Struggle'' (2000) * ''Stories Hollywood Never Tells'' (2000). * ''You Can't Blow Up A Social Relationship'' - split CD featuring Zinn talks and noted indie rock band Resident genius (Thick Records) (2005). Zinn estas nuntempe ĉe la diskomarko ''Alternative Tentacles'' (Alternativo Tentakloj), kiun estris siatempe la forpasinta Kennedys-kantisto Jello Biafra. Alternativo Tentakloj vendas ĉiajn Zinn-mediataĵojn, inter kiuj estantaj libroj, filmoj, kaj kompakt-diskoj, kaj akcioj malfacile troveblaj el la Zinn-materialo. == Biografioj == ''Howard Zinn: A Radical American Vision'', de Davis D. Joyce, kun antaŭparolo de Noam Chomsky. Novjorko : Prometheus Books. 2003. ISBN 1-59102-131-6. ''Howard Zinn: You Can't Be Neutral On A Moving Train''. Biografia filmo de Deb Ellis kaj Denis Mueller (2004). == Tradukoj == === Al la franca === * ''Une histoire populaire des États-Unis. De 1492 à nos jours''. Marsejlo : Agone. 2002. ISBN|2-910846-79-2 [http://agone.org/unehistoirepopulairedesetatsunis/ (paĝo dediĉita al la libro sur le retejo de la eldonisto)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140829175118/http://agone.org/unehistoirepopulairedesetatsunis/ |date=2014-08-29 }}. Adaptaĵo sub formo de bildrakonto aperis sub la titolo ''Une histoire populaire de l'empire américain'' fare de Mike Konopacki kaj Paul Buhle (Parizo: Vertige Graphic. 2009, ISBN 978-2-84999-076-6). * ''Karl Marx, le retour''. Marsejlo : Agone. 2002. ISBN|2-910846-80-6 [http://agone.org/karlmarxleretour/ (paĝo dediĉita al la libro sur le retejo de la eldonisto)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150511180538/http://agone.org/karlmarxleretour/ |date=2015-05-11 }} * ''Le Vingtième Siècle américain. Une histoire populaire de 1890 à nos jours''. Marsejlo : Agone. 2003. ISBN|2-7489-0001-4 . Eltiraĵo el "Le Vingtième Siècle américain. Une histoire populaire de 1890 à nos jours'' [http://agone.org/levingtiemesiecleamericain/ (paĝo dediĉita al la libro sur le retejo de la eldonisto)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150511123439/http://agone.org/levingtiemesiecleamericain/ |date=2015-05-11 }} * ''Nous, le Peuple des États-Unis…'' Eseo pri esprimlibereco kaj kontraŭkomunismo, reprezentativa registaro kaj ekonomia justeco, justaj militoj, perforto kaj homa naturo, Marsejlo : Agone. 2004. ISBN|2-7489-0029-4 * ''L’Impossible Neutralité. Autobiographie d’un historien et militant''. Marsejlo : Agone. 2006. ISBN|2-7489-0047-2 [http://agone.org/limpossibleneutralite/ (paĝo dediĉita al la libro sur le retejo de la eldonisto)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150511180546/http://agone.org/limpossibleneutralite/ |date=2015-05-11 }} * ''En suivant Emma''. Marsejlo : Agone. 2007. ISBN|978-2-7489-0057-6. === Al Esperanto === * [http://eo.mondediplo.com/article2.html "En la tempo de la "ŝtelbaronoj""]. El ''[[Le Monde Diplomatique en Esperanto]]''. 1-a de septembro 2002. * [http://eo.mondediplo.com/article890.html "Lasta perfido"]. El ''Le Monde Diplomatique''. 1-a de aprilo 2004. * [http://eo.mondediplo.com/article1019.html "Kion ni faras en Irako ?"]. El ''Le Monde Diplomatique en Esperanto''. 1-a de aŭgusto 2005. * [http://eo.mondediplo.com/article856.html "Momentoj de solidareco, kiun entenas nia pasinteco"]. El ''Le Monde Diplomatique en Esperanto''. 1-a de januaro 2010. * [http://mas-eo.org/article76.html "La radikoj de la politiko de Usono rilate Kubon"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080513171622/http://mas-eo.org/article76.html |date=2008-05-13 }}. El [[Monda Asembleo Socia]] (MAS). 28-a de februaro 2006. == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj|}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://howardzinn.org Retejo de Howard Zinn] ({{en}}) == Fonto == La baza materialo de tiu artikolo fontas el la versioj angla kaj franca de Vikipedio. {{Leginda}} {{ADLS|2010|07}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Zinn, Howard}} [[Kategorio:Usonaj historiistoj]] [[Kategorio:Usonaj verkistoj]] [[Kategorio:Politikologio]] [[Kategorio:Pacismo]] 8bh4agfp9gah0bz42cjjf1rdqe2oejs 0 309877 9377667 8433778 2026-05-19T13:10:43Z Filozofo 3592 Lingva plibonigo 9377667 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Ruĝa vakcinio <!--<br /><small>(''vaccinium vitis-idaea'')</small>--> |koloro = lightgreen |dosiero = Vaccinium vitis-idaea 20060824 003.jpg |dosiero larĝo = 240px |priskribo de dosiero = folioj kaj fruktoj de ruĝa vakcinio |regno = [[Planto]]j ''Plantae'' |divizio = [[Angiospermoj]] ''Magnoliophyta'' |klaso = [[Dukotiledonaj plantoj|Dukotiledonuloj]] '' Magnoliopsida'' |ordo = [[Erikaloj]] ''Ericales'' |familio = [[Erikacoj]] ''Ericaceae'' |genro = [[Vakcinio]] ''Vaccinium'' |specio = '''''V. vitis-idaea''''' |dunomo = ''Vaccinium vitis-idaea'' |dunomo aŭtoritato = [[Carolus Linnaeus|L.]] |vikispecio = Vaccinium vitis-idaea |komunejo = Vaccinium vitis-idaea }} '''Ruĝa vakcinio''' estas bera planto kun la latina nomo '''''Vaccinium vitis-idaea'''''. Ĝi estas specio de la genro [[vakcinio]], kies koloro brile helruĝas. En Esperanto ĝi kutime nomiĝas '''ruĝa vakcinio''', kvankam atentindas ke ankaŭ aliaj specoj havas pli-malpli ruĝan koloron, ekzemple [[oksikoko]], kiu malhelruĝas. [[Dosiero:Vaccinium vitis-idaea at stump of Pinus sylvestris.jpg|eta|maldekstra|<center>sovaĝe kreskantaj ruĝaj vakcinioj]] [[Dosiero:Icy LingonBerry.jpg|eta|maldekstra|<center>planto de ruĝa vakcinio en vintro]] == Priskribo == La arbusteto atingas grandon de inter 10 kaj 40 centimetroj. Ĝiaj ovalaj folioj, malhelverdaj kaj ledecaj, estas ordigitaj en du vicoj. Inter la fino de majo kaj komenco de aŭgusto el la komence malhelruĝaj burĝonoj ekestas blankaj, foje iom rozecaj, sonoriletoformaj unuopaj floroj. Ekde la fino de aŭgusto ĝis la komenco de septembro el ili en kvin ĝis ses semajnoj maturiĝas komence blankaj, poste brile helruĝaj beroj. En tre favoraj klimataj cirkonstancoj, kiuj troveblas ekzemple en iuj partoj de [[Nederlando]], jam ekde la fino de junio troveblas maturaj beroj. == Teritorio de disvastiĝo == Ĉar la plantoj de ruĝa vakcinio senprobleme toleras froston de ĝis -22&nbsp;°C, ili tutmonde ekzistas en la norda tera [[hemisfero]], de la klimate modera zono ĝis la arkta kaj ĉirkaŭpolusa areo de 71° norda [[latitudo]], en [[Gronlando]] eĉ pli norde. Tiu [[Holarktiso|holarktisa]] planto preferas sunajn kaj sekajn lokojn kun iom acida grundo, sed ankaŭ toleras lokojn en tre ombraj arbaroj aŭ sablaj grundoj malriĉaj je nutraj substancoj. == Utiligo == Ruĝaj vakcinioj en la kuirartoj de multaj landoj estas aprezata frukto, aparte kiel aldonaĵo al rostita viando de ĉasitaj sovaĝaj bestoj. Pro la granda kvanto da fruktaj acidoj ĝi tamen malofte manĝatas krude, sed pli ofte kuirite kvazaŭmarmelade. La fruktoj enhavas, krom grandaj kvantoj da [[vitamino C]], ankaŭ la vitaminojn B1, B2, B3 kaj A, kaj krome valorajn kvantojn de mineralaj substancoj. Iuj beraj acidoj efikas kontraŭbakterie kaj helpas bonan konserviĝon de vakciniaj produktaĵoj. Medicine uziĝas ankaŭ la sekigitaj folioj de la planto. <!--{{Commons|Vaccinium vitis-idaea}} {{Wikispecies|Vaccinium vitis-idaea}}--> == Vidu ankaŭ == * [[Novanglaj-akadiaj arbaroj]] * [[Okcident-siberiaj subborealaj arbaroj]] == Eksteraj ligiloj == {{Portalo Biologio}} * [http://www.ipernity.com/doc/harri/3038583 Esperanta retpaĝo pri ruĝa vakcinio] * [http://linnaeus.nrm.se/flora/di/erica/vacci/vaccvitv.jpg Mapo pri la tutmonda disvastiĝo de ruĝaj vakcinioj en la retejo ''linnaeus.nrm.se''] {{Medicinaj temoj}} [[Kategorio:Erikacoj]] [[Kategorio:Holarktisa flaŭro]] [[Kategorio:Nearktisa flaŭro]] [[Kategorio:Palearktisa flaŭro]] [[Kategorio:Beroj]] [[Kategorio:Fruktoj]] 5yoe5n5eyjkr1sedcl9xeq7cz0ley4z 9377672 9377667 2026-05-19T13:28:41Z Filozofo 3592 /* Utiligo */ Rearanĝis klarigojn al pli klara kaj kohera formo 9377672 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Ruĝa vakcinio <!--<br /><small>(''vaccinium vitis-idaea'')</small>--> |koloro = lightgreen |dosiero = Vaccinium vitis-idaea 20060824 003.jpg |dosiero larĝo = 240px |priskribo de dosiero = folioj kaj fruktoj de ruĝa vakcinio |regno = [[Planto]]j ''Plantae'' |divizio = [[Angiospermoj]] ''Magnoliophyta'' |klaso = [[Dukotiledonaj plantoj|Dukotiledonuloj]] '' Magnoliopsida'' |ordo = [[Erikaloj]] ''Ericales'' |familio = [[Erikacoj]] ''Ericaceae'' |genro = [[Vakcinio]] ''Vaccinium'' |specio = '''''V. vitis-idaea''''' |dunomo = ''Vaccinium vitis-idaea'' |dunomo aŭtoritato = [[Carolus Linnaeus|L.]] |vikispecio = Vaccinium vitis-idaea |komunejo = Vaccinium vitis-idaea }} '''Ruĝa vakcinio''' estas bera planto kun la latina nomo '''''Vaccinium vitis-idaea'''''. Ĝi estas specio de la genro [[vakcinio]], kies koloro brile helruĝas. En Esperanto ĝi kutime nomiĝas '''ruĝa vakcinio''', kvankam atentindas ke ankaŭ aliaj specoj havas pli-malpli ruĝan koloron, ekzemple [[oksikoko]], kiu malhelruĝas. [[Dosiero:Vaccinium vitis-idaea at stump of Pinus sylvestris.jpg|eta|maldekstra|<center>sovaĝe kreskantaj ruĝaj vakcinioj]] [[Dosiero:Icy LingonBerry.jpg|eta|maldekstra|<center>planto de ruĝa vakcinio en vintro]] == Priskribo == La arbusteto atingas grandon de inter 10 kaj 40 centimetroj. Ĝiaj ovalaj folioj, malhelverdaj kaj ledecaj, estas ordigitaj en du vicoj. Inter la fino de majo kaj komenco de aŭgusto el la komence malhelruĝaj burĝonoj ekestas blankaj, foje iom rozecaj, sonoriletoformaj unuopaj floroj. Ekde la fino de aŭgusto ĝis la komenco de septembro el ili en kvin ĝis ses semajnoj maturiĝas komence blankaj, poste brile helruĝaj beroj. En tre favoraj klimataj cirkonstancoj, kiuj troveblas ekzemple en iuj partoj de [[Nederlando]], jam ekde la fino de junio troveblas maturaj beroj. == Teritorio de disvastiĝo == Ĉar la plantoj de ruĝa vakcinio senprobleme toleras froston de ĝis -22&nbsp;°C, ili tutmonde ekzistas en la norda tera [[hemisfero]], de la klimate modera zono ĝis la arkta kaj ĉirkaŭpolusa areo de 71° norda [[latitudo]], en [[Gronlando]] eĉ pli norde. Tiu [[Holarktiso|holarktisa]] planto preferas sunajn kaj sekajn lokojn kun iom acida grundo, sed ankaŭ toleras lokojn en tre ombraj arbaroj aŭ sablaj grundoj malriĉaj je nutraj substancoj. == Utiligo == En la kuirarto de multaj landoj, ruĝaj vakcinioj estas aprezata frukto, aparte kiel aldonaĵo al rostita viando de ĉasataj sovaĝaj bestoj. Iuj beraj acidoj efikas kontraŭbakterie kaj helpas bonan konserviĝon de vakciniaj produktaĵoj; tial la beroj bone konserviĝas en kruda formo aŭ miksite kun sukero. Tamen pro la granda kvanto da fruktaj acidoj oni ofte manĝas tiujn berojn ne krude, sed kuirinte ilin kun sukero ĝis ĵelea, kvazaŭmarmelada stato. La fruktoj enhavas, krom grandaj kvantoj da [[vitamino C]], ankaŭ la vitaminojn B1, B2, B3 kaj A, kaj, krome, valorajn kvantojn da mineralaj substancoj. Medicine uziĝas ankaŭ la sekigitaj folioj de la planto. <!--{{Commons|Vaccinium vitis-idaea}} {{Wikispecies|Vaccinium vitis-idaea}}--> == Vidu ankaŭ == * [[Novanglaj-akadiaj arbaroj]] * [[Okcident-siberiaj subborealaj arbaroj]] == Eksteraj ligiloj == {{Portalo Biologio}} * [http://www.ipernity.com/doc/harri/3038583 Esperanta retpaĝo pri ruĝa vakcinio] * [http://linnaeus.nrm.se/flora/di/erica/vacci/vaccvitv.jpg Mapo pri la tutmonda disvastiĝo de ruĝaj vakcinioj en la retejo ''linnaeus.nrm.se''] {{Medicinaj temoj}} [[Kategorio:Erikacoj]] [[Kategorio:Holarktisa flaŭro]] [[Kategorio:Nearktisa flaŭro]] [[Kategorio:Palearktisa flaŭro]] [[Kategorio:Beroj]] [[Kategorio:Fruktoj]] q50ai22ypgpu8lwciz1pfh4px5pu3pr 0 310574 9378122 9274465 2026-05-20T05:24:16Z Sj1mor 12103 9378122 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo |priskribo=Walter Gropius 1920 }} [[Dosiero:gropiusstadt closeup.jpg|eta|200ra|rechts|La [[Berlina Gropius-Urbo|Gropius-Urbo]] en la berlina distrikto Neukölln]] [[Dosiero:Bauhaus-Dessau Meisterhaeuser1.JPG|eta|200ra|Majstrodomoj en [[Dessau]]]] [[Dosiero:Bauhaus.JPG|eta|200ra| La [[Bauhaus]]-domo en Dessau]] [[Dosiero:Bauhaus-Dessau Gropiuszimmer.JPG|eta|200ra|Modelo de la laborĉambro de Walter Gropius en [[Bauhaus Dessau]]]] [[Dosiero:Hansa4tel 5a.jpg|eta|200ra|Liniodomo en la [[Berlino|berlina]] Hansaviertel de Walter Gropius]] [[Dosiero:Monument to the March dead.jpg|eta|200ra|„Denkmal der Märzgefallenen“ en Vajmaro (1922)]] [[Dosiero:Arbeitsamt von Walter Gropius in Dessau.jpg|eta|Urba laboroficejo je Dessau]] '''Walter GROPIUS''' (naskiĝis la [[18-an de majo]] [[1883]] en [[Berlino]], mortis la [[5-an de julio]] [[1969]] en [[Bostono]], [[Masaĉuseco]]) estis [[Germanio|germana]] [[arkitekto]] kaj la fondinto de la [[Bauhaus]]. Kun [[Alvar Aalto]], [[Ludwig Mies van der Rohe]], [[Frank Lloyd Wright]] kaj [[Le Corbusier]] li estas konsiderata kunfondinto de la moderna arkitekturo. == Familio == Walter Gropius estis pranepo de la [[arkitekto]] [[Martin Gropius]]. Liaj gepatroj estis Walther Gropius kaj Manon Gropius, nask. [[Georg Scharnweber|Scharnweber]]. En 1910 li konatiĝis kun [[Alma Mahler-Werfel|Alma Mahler]], edzino de la komponisto [[Gustav Mahler]], kaj komencis amrilaton kun ŝi. En 1915 – kelkajn jarojn post la morto de Mahler – ili geedziĝis. Post la frua morto de ilia komuna filino [[Manon Gropius|Alma Manon]] (1916–1935) [[Alban Berg]] memorigis muzike per la [[Violonkonĉerto (Berg)|violonkonĉerto]] ''„Dem Andenken eines Engels“'' (Al la memoro al anĝelo) kaj [[Franz Werfel]] literature. La geedzeco estis divorcata en 1920. == Profesia kariero == En 1903 Gropius komencis studadon de arkitekturo ĉe [[Technische Hochschule München]], kiun li poste daŭrigis ĉe [[Technische Universität Berlin]], sed rompis ĝin en 1907 sen [[diplomo]].<ref name="MOZ">Welf Grombacher: ''Vater des modernen Bauens'', artikolo en la gazeto Märkischen Oderzeitung, Frankfurter Stadtbote 17-an/18-an de majo 2008, S. 8. 1907</ref> En la sama jaro li eniris la oficejon de [[Peter Behrens]], en kiu laborintis krom li ankaŭ aliaj arkitektoj, kiuj poste famiĝis, i.a. [[Ludwig Mies van der Rohe]] kaj [[Le Corbusier]]. Post trijara kunlaboro ĉe Behrens Gropius sin faris memstara en 1910 kiel industridezajnisto kaj arkitekto. Kiel formisto li koncipis endomajn instalaĵojn, tapetojn, eriajn meblojn, aŭtokaroseriojn kaj dizelmotorvagonon. Lia unua grava arkitekta verko estis la [[Fagus-fabriko]] en [[Alfeld (Leine)|Alfeld ĉe Leine]], kiun li konstruis kune kun [[Adolf Meyer (arkitekto)|Adolf Meyer]]. Ĉi tiu fabrikdomo validas kun sia ŝtal- kaj vitrarkitekturo kiel vojmontra verko de la poste tiel nomata „moderna arkitekturo“, kiu dum la 1920-aj jaroj sub la nomo „[[nova konstruado]]“ aŭ „[[nova senpartieco (arkitekturo)|nova senpartieco]]“ fariĝis ĝenerala nomo. Por la ekspozicio de la [[Deutscher Werkbund]] en 1914 je [[Kolonjo]] Gropius konstruis kune kun Meyer modelfabrikon, kiu poste ankaŭ montriĝos kiel grava kontribuo al moderna arkitekturo. La aparteco de ĉi tiu domo estis ronde vitrigitaj ŝtuparoturoj, kiujn poste en la 1920-aj jaroj arkitekto [[Erich Mendelsohn]] enkonstruis en grandmagazenojn. Post la [[unua mondmilito]] Gropius fondis la [[Bauhaus]]: En 1919 li estis proponita de [[Henry van de Velde]] kiel ties posteulo de la direktorposteno ĉe la Grandduka-Saksa Altlernejo por Vidaj Artoj en [[Vajmaro]] ([[Turingio]]) kaj donis al la nova lernejo la nomon „Staatliches Bauhaus in Weimar“ (ŝtata konstrudomo en Vajmaro). Gropius tenis la postenon de direktoro (komence en Vajmaro ĝis 1926 kaj poste en [[Dessau]]). En 1928 li transdonis ĝin al la svisa [[urbanizado|urbanizisto]] [[Hannes Meyer]], kiu jam en 1930 estis maldungita pro politikaj kaŭzoj (Ludwig Mies van der Rohe ĝin daŭrigis ĝis la malfermado en 1933). Ekde 1926 Gropius intense okupiĝis pri amasloĝdoma konstruado kiel solvo de la urbkonstruaj kaj sociaj problemoj kaj pledis por raciigo de la konstrumetio. Li koncipis multajn loĝodomajn projektojn kiel la setlejo Dessau-[[Törten]] (1926–1931), [[Dammerstock]] (1928/1929), loĝdomblokoj en la Siemensurbo en [[Berlino]] (1929/1930) kaj la projekton [[Wannsee]]-borda prikonstruado, ankaŭ en Berlino (1930/1931). En 1934 Gropius post atakoj de la [[Naziismo|nazioj]] kontraŭ Bauhaus kiel „preĝejo de [[marksismo]]“ elmigris al [[Unuiĝinta Reĝlando|Anglio]] kaj en 1937 en [[Usono]] al [[Kembriĝo (Masaĉuseco)|Kembriĝo]], kie li aktivis kiel profesoro pri arkitekturo ĉe „Graduate School of Design“ de [[Universitato Harvard]]. Ekde 1941 ĝis 1948 Gropius lige kunlaboris kun Konrad Wachsmann, kiu komencis sian arkitektan karieron kiel liberprofesia arkitekto per la domo Dr. Estrich en [[Jüterbog]] ([[Brandenburgio]]) kaj la somerdomo de [[Albert Einstein]] en [[Caputh]] ĉe [[Potsdamo]]. Ili evoluis kaj produktis i.a. la faman [[General-Panel-System]]. En 1946 Gropius fondis la grupon ''[[The Architects Collaborative]]'' (TAC) kiel asocio de junaj arkitektoj, kiu samtempe fariĝu por li [[manifesto]] de lia kredo je la graveco de skiplaboro. Verko de ĉi tiu skipo estis ''Graduate Center'' de Universitato Harvard en Kembriĝo (1949/1950). Dum siaj lastaj vivojaroj Gropius denove ofte aktivis en Berlino, kie li i.a. en 1957 kadre de la internacia konstruekspozicio [[Interbau]] starigis naŭetaĝan domblokon en la Hansa-kvartalo. La konkava sudfronto kaj la malferma teretaĝo de ĉi tiu domo validas kiel tipa ekzemplo de t.n. malfrua modernismo. Jam en 1929 li ricevis la [[Honora doktoreco|honorajn doktorecojn]] de la [[Leibniz Universität Hannover]]<ref>[http://www.nrw-architekturdatenbank.uni-dortmund.de/arch_detail.php?gid=820 "Biographie Walter Gropius"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120119031326/http://www.nrw-architekturdatenbank.uni-dortmund.de/arch_detail.php?gid=820 |date=2012-01-19 }}. Forschungsprojekt Architektur und Ingenieurbaukunst der 1950er, 60er und 70er Jahre in NRW, TU Dortmund. Abgerufen am 31. Januar 2010.</ref> kaj poste i.a. de la [[Libera Universitato Berlino]] (1963). == Taksado == Ne ĉiuj liaj verkoj estis nedisputataj. Kritikantoj riproĉis, ke Gropius, klopodante industriigi kaj normigi la konstruadon, foje ankaŭ troigis: la relvojo de la turnogruoj destinis horizontalan projekciadojn kaj ne la bezonojn de la loĝantoj; bankuvoj estas metitaj inter manĝilarlavejon kaj fornon; fenestroj ne estas tute malfermeblaj; ankaŭ la kuprodoma setlejo en [[Finow (Oberbarnim)|Finow]] ekz. nek estetike nek funkcionale plaĉas<ref name="MOZ"/>. Per sia ideo de la " grandskala konstrukesto" Gropius metis la fundamenton por la [[slabokonstruaĵo]]j en la [[trabanturbo]]j de ĉi tiu mondo. Unuflanke la industria amasproduktado ebligis la disponigon de urĝe necesa loĝospaco, aliaflanke ĝi anonimigis la loĝadon kaj kreis novajn sociajn problemojn. == Verkoj (elekto) == * [[Fagus-fabriko]], [[Alfeld (Leine)|Alfeld]], 1-a konstrusekcio 1911/1912, 2-a konstrusekcio 1913/1914, Kompletigoj ĝis 1925 * [[Historischer Friedhof Weimar#Denkmal der Märzgefallenen|Denkmal der Märzgefallenen]], [[Vajmaro]], 1920-1922 * Vilao Sommerfeld, [[Berlin-Dahlem]], 1921 * Urboteatro [[Jena]], 1922 * Fabrikdomo de la fabriko de agrikulturaj maŝinoj Gebr. Kappe & Co., Alfeld, 1922–1924 * Loĝdomo por [[Felix Auerbach]], Jena, 1924 * [[Bauhaus Dessau]], Ĉefa domo, 1925/1926 * Bauhaus Dessau, „Majstrodomoj“ (loĝdomoj de la Bauhaus-instruistoj), 1925/1926 * Setlejo Dessau-[[Törten]], 1926–1928 * Urba laboroficejo [[Dessau]], 1927-1929 * Du domoj en la [[Weißenhofsiedlung]], [[Stutgarto]], 1927 * Loĝdomo por [[Therese Zuckerkandl]], Jena, 1927–1929 * Setlejo [[Dammerstock]], [[Karlsruhe]], 1928/1929 * Setlejo [[Siemensstadt]], [[Berlino]], 1929-1930 * Tipodomoj por la [[kuprodomo]]-projekto de la Hirsch Kupfer- und Messingwerke [[Finow (Oberbarnim)|Finow]], 1931/32 * [[Gropius-domo]], Lincoln ([[Massachusetts]]), 1937 * Packaged House System kune kun [[Konrad Wachsmann]], Lincoln (Masaĉuseco), 1941–1943 * [[Harvard University Graduate Center]] als erstes Projekt der TAC, 1948–1950 * Villa [[Stichweh Franchise GmbH|Stichweh]], Alleehof 4, [[Hanovro]], 1952/1953 * [[Universitato Bagdad]], kiel plua projekto de TAC, 1957 * [[MetLife Building|Pan-Am-Wolkenkratzer]] en [[Manhatano]], 1957–1959 * Sinagogo [[Temple Oheb Shalom]], [[Baltimore (Marilando)|Baltimore]], 1960 * [[Gropiusstadt]] en tiama [[Okcidenta Berlino]], ekde 1960 (la planado poste estis ŝanĝata) * Ambasadejo de [[Usono]] en [[Ateno]], 1956–1961 * Porcelanfabriko [[Rosenthal AG|Rosenthal]] ĉe Rotbühl, [[Selb]], 1965 * „Vitrokatedralo“ (oficiale ''Thomas Glaswerk''), [[Amberg]], 1968 == Vidu ankaŭ == * [[9577 Gropius]] == Eksteraj ligiloj == {{Vikicitaro|Walter Gropius}} {{Commonscat|Walter Gropius|Walter Gropius}} * {{PND|118542443}} * [http://podster.de/episode/603744/download/2008_05_05_10_09_05_podcast_radiowissen_gropius_05_a.mp3 Audiofeature über das Leben und Werk von Walter Gropius auf Bayern2 Radiowissen Mediathek]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.bildindex.de Bildindex mit zahlreichen Abbildungen von Gropius-Werken] <small>(die Frage des [[Copyright]] ist zur Zeit noch ungeklärt)</small> * [http://www.dhm.de/lemo/html/biografien/GropiusWalter/ Biografie und Links] (Website [[Deutsches Historisches Museum]]) * [http://www.rosenthal.de/index.php/page/46/newspage/deutsch_*_Architektur_462.htm Darstellung der Architektur von Walter Gropius am Beispiel der Porzellanfabrik Rosenthal in Selb] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110809071419/http://www.rosenthal.de/index.php/page/46/newspage/deutsch_*_Architektur_462.htm |date=2011-08-09 }} * [http://www.bauhausstadt.de Gropius-Bauten in Dessau]{{404|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.gropius-druecker.de Gropius-Drücker] * [http://www.bauhaus.de/bauhaus1919/index.htm Bauhaus Archiv] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130524065705/http://www.bauhaus.de/bauhaus1919/index.htm |date=2013-05-24 }} Museum für Gestaltung Berlin, über das Bauhaus 1919–1933 * [http://www.klassischemoderne.de.tl/gropius-I--k1-geb.ae.ude-5-k2-.htm Gropius im Karlsruher Dammerstock] in ''Klassische Moderne Baden-Württemberg'' * [http://www.docomomo.de/index.php?option=com_sobi2&sobi2Task=sobi2Details&catid=11&sobi2Id=137&Itemid=0&Itemid=92 Haus Stichweh in Hannover] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150326092906/http://www.docomomo.de/index.php?option=com_sobi2&sobi2Task=sobi2Details&catid=11&sobi2Id=137&Itemid=0&Itemid=92 |date=2015-03-26 }} * [http://www.rencontres.de/Architektur.182.0.html?&L=0%5C%5C%5C%5C%5C%5C%5C%5C%5C%5C%5C%5C%5C%5C%5C%22%5C%5C%5C%22%5C%5C%5C%22#6784 Rencontres 2006] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20111204075704/http://www.rencontres.de/Architektur.182.0.html?&L=0%5C%5C%5C%5C%5C%5C%5C%5C%5C%5C%5C%5C%5C%5C%5C%22%5C%5C%5C%22%5C%5C%5C%22#6784 |date=2011-12-04 }} – Gropius, [[le Corbusier]] und [[Mies van der Rohe]] (auch als Hördatei) * [http://einestages.spiegel.de/static/topicalbumbackground/1986/der_talentierte_mister_bauhaus.html Wolfgang Thöner: ''Der talentierte Mister Bauhaus'', in: ''Einestages'', Spiegel Online] (mit Bildern) == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Gropius, Walter}} [[Kategorio:Germanaj arkitektoj]] [[Kategorio:Usonaj arkitektoj]] [[Kategorio:Germanaj usonanoj]] [[Kategorio:Arkitektoj de moderno]] [[Kategorio:Urboplanistoj]] [[Kategorio:Bauhaus]] r5l20wml1nc0irx8p66nuv877bm6iq2 0 311826 9378317 7798369 2026-05-20T11:11:02Z Kani 670 9378317 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Tajvana arbustosilvio |koloro = pink |dosiero=2014-03-29 Locustella alishanensis (Taiwan Bush Warbler) 01.jpg |dosiero larĝo = 300px |priskribo de dosiero = Tajvana arbustosilvio |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Paseroformaj]] ''Passeriformes'' |familio = [[Megaluredoj]] ''Megaluridae'' |genro = ''[[Bradypterus]]'' |specio = ''''B. alishanensis'''' |statuso = LC |dunomo = ''Bradypterus alishanensis'' |dunomo aŭtoritato = ([[Pamela C. Rasmussen|Rasmussen]], [[Philip D. Round|Round]], [[Edward C. Dickinson|Dickinson]] kaj [[F. G. Rozendaal|Rozendaal]], [[2000]]) |specioj de subdivizio = Subspecioj |vikispecio = |komunejo = |mapo de vivoteritorioj =Locustella alishanensis distribution map.png |mapo de vivoteritorioj larĝo = 300px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = vivteritorio }} La '''Tajvana arbustosilvio''' ('''''Bradypterus alishanensis''''') estas specio de [[birdoj]] de la familio de [[Megaluredoj]] iam lokataj en tiu de [[Silviedoj]]. Ĝi apartenas al genro de [[Arbustosilvioj]] aŭ [[bradipteroj]] kiu enhavas ĉefe speciojn de [[Afriko]] kaj [[Azio]], kiel tiu ĉi. Tiu specio troviĝas nur kiel endemio en [[Tajvano]].<ref name = Taiwan>Rasmussen, Pamela C, Round, Philip D, [[Edward C. Dickinson|Dickinson, Edward C]], Rozendaal, F G (2000) A new bush-warbler (Sylviidae, Bradypterus) from Taiwan, ''The Auk'', Apr 2000</ref> Ties natura [[habitato]] estas subtropikaj aŭ tropikaj altaltitudaj [[herbejo]]j. Ĝi estas '''ĝenerale bruna''' supre kaj iom pli hela sube, kun blanka gorĝo, sablokolora resto kaj tre brunaj flankoj. La irisoj estas tre malhelbrunaj, la beko nigreca kaj la kruroj ruĝecaj. Estas iom da hela superokula strio. == Referencoj == {{referencoj}} * BirdLife International 2005. [http://www.iucnredlist.org/search/details.php/61326/all Bradypterus alishanensis]{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. [http://www.iucnredlist.org 2006 IUCN Ruĝa Listo de Minacataj Specioj.] Konsultita la 10an de julio 2007. {{birdoj}} {{Portalo Birdoj}} [[Kategorio:Paseroformaj]] [[Kategorio:Megaluredoj]] [[Kategorio:Birdoj de Azio]] d0v03o331xsmmbc9d37n2q4kzi7yghm 0 313515 9378287 9050468 2026-05-20T10:09:16Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9378287 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO = DE-NW| situo sur mapo=Essen|zomo=13}} [[Dosiero:Kettwig.jpg|eta|Elaera foto de Kettwig kun rigardo orienten]] [[Dosiero:DEU Kettwig COA.svg|eta|100px|Urboblazono de Kettwig ĝis 1975]] '''Kettwig''', tuj apud la rivero [[Ruhr]], nun estas la plej juna kaj plej sudokcidenta urboparto de la urbo [[Essen]], [[Germanio]]. Ĝi havas la plej grandan teritorion el ĉiuj 50 urbopartoj de Essen. == Historio == [[Dosiero:Kettwig-Blaeu1640.jpg|eta|Mapo el 1640 de Blaeu]] [[Dosiero:Essen-Kettwig Vor der Bruecke St Joseph.jpg|eta|Komunuma parto „Vor der Brücke“, maldekstre St. Joseph]] [[Dosiero:Kettwig station 1905.jpg|eta|Malnova stacidomo de Kettwig en 1905]] La Ruhr-ponto de Kettwig estis unuafoje menciita en 1282. La rivera transirejo estis akre pribatalata en la [[tridekjara milito]]. La komunumo Kettwig – norde de Ruhr – ĝis 1802 apartenis al [[monaĥejo Werden]], estis administrata ekde 1802 ĝis 1806 de [[Prusio]], iris ĝis 1814 al [[Duklando Berg]], ekde 1814 ĝi estis denove prusa, komence en la distrikto [[Duisburg]], poste en la distrikto Essen (ĝis 1-a de aŭgusto 1929). Ekde 1857 Kettwig estis memstara urbo. En la jaro 1929 urbo Kettwig estis alordigita en la distrikton Düsseldorf-Mettmann, ĉar per la eksterdistrikteco de Essen la distrikto estis malfondita. La suda parto – ''Kettwig vor der Brücke'' (Kettwig antaŭ la ponto) – ĝis 1806 apartena al [[Duklando Berg]], tiam ĝis 1814 apartena al grandduklando Berg sub franca regado, poste prusa en la distrikto [[Duseldorfo]] – nur la 15-an de majo 1930 fariĝis urboparto de Kettwig. La iama reglando Oefte apartenis ekde 1815 ĝis 1930 al distrikto [[Mettmann]] kaj la 1-an de aprilo 1936 [[Heiligenhaus]] transcedis ĝin al Kettwig. Ĉar Kettwig, nur pregita de tukindustrio, ne loĝigis militdecidan industrion, la aliancanaj bombadoj dum la [[dua mondmilito]] plejparte ne damaĝis ĝin. Tiel konserviĝis plejparte la historia malnova urbo kun multaj [[Trabfakaĵo|trabfakaj domoj]], kvankam oni ankaŭ tie inter 1975 kaj 1977 kadre de la novformado de Schulstraße kaj Bürgermeister-Fiedler-Platz malkonstruis kelkajn sendifektajn trabfakajn domojn – inter ili la gastejo „Zum Treppchen“. La 1-an de januaro 1975 urbo Kettwig malgraŭ amasa protesto deflanke de la loĝantaro estis enurbigita en la urbon Essen, forlasante la distrikton Düsseldorf-Mettmann; la plej okcidenta urboparto de Kettwig, [[Mintard]], iris al [[Mülheim ĉe Ruhr]]. Plebisciton, en 1996 realigita en Kettwig, kiu subtenate de preskaŭ 55 elcentoj de la civitanoj postulis la restarigon de la urbo kaj reeniĝo en la distrikton Mettmann, rifuzis la landa registaro de [[Nordrejn-Vestfalio]] en aŭtuno 1997. La enkomunumigo okazinta en 1975 ne tuŝis la apartenecon de Kettwig al ĉefepiskopujo Kolonjo. Simile estas je la plejparte protestanta loĝantaro (ĉ. 58 elcentoj) de Kettwig, kiu apartenas al la eklezia distrikto Mülheim ĉe Ruhr. Kettwig ankaŭ plutenis sian propran [[Telefona antaŭkodo|telefonan antaŭkodon]] (02144), ŝanĝitan 1978 en (02054), kaj la nomojn de siaj stacidomoj „Kettwig“ (anstataŭ „Essen-Kettwig“) kaj „Kettwig Stausee“. == Politiko == [[Dosiero:Kettwig Rathaus.JPG|eta|upright|Urbodomo de Kettwig]] === Urbestroj de la memstara Kettwig === * 01.09.1808–31.12.1822: Franz Arnold Alexander Freiherr von dem Bottlenberg, gen. von Schirp * 01.04.1823–30.09.1843: [[Theodor Märcker]] * 01.10.1843–20.09.1844: [[Heinrich von Rosenthal]] * 15.10.1844–21.09.1858: Johann Wilhelm Kron * 17.01.1859–27.11.1871: Karl Zoernach * 28.11.1871–04.01.1877: Emil Pahlke * 23.04.1877–24.11.1884: Karl Haverkamp * 28.06.1885–31.08.1902: Karl Eduard Göring * 09.10.1902–19.09.1905: Friedrich Bleek * 21.12.1905–30.04.1910: Alexander Bleymüller * 03.05.1910–14.08.1914: Wilhelm Thiemann * 15.01.1917–31.03.1931: Andreas Hopmann * 13.05.1931–11.04.1933: Dr.jur.Friedrich Ulrich * 24.04.1933–12.02.1940: Wilhelm Klemm * 01.04.1940–11.10.1940: Hans Karl Wernicke * 12.10.1940–08.03.1941: Friedrich Wilhelm Hermann Messerschmidt * 01.05.1942–22.11.1943: Hans Karl Wernicke * 22.11.1943–11.04.1945: Fritz Dietzel * 15.04.1945–27.06.1945: Otto Potthaus * 28.06.1945–13.02.1946: Lambert Soesters * 14.02.1946–31.03.1946: Dr. Rich. Vollmer * 14.05.1946–27.09.1946: Albert Eumann * 27.09.1946–05.11.1948: Alexander Müller * 06.11.1948–28.11.1952: Dr. Heinrich Berns * 28.11.1952–10.08.1953: Peter Stürznickel (SPD) * 10.08.1953–28.11.1954: Heinrich Körner (CDU) * 29.11.1954–1960: Wilhelm Kemper (SPD) * 1960–1961: Albert Fiedler (SPD) * 1961–1964: Georg Schriever (CDU) * 1964–1974: Albert Fiedler (SPD) === Reprezentantoj en la konsilantaro de urbo Essen === Kettwig estas reprezentata de Guntmar Kipphardt (CDU) en la konsilantaro de urbo Essen. == Vidindaĵoj == [[Dosiero:Essen Kettwig 1.jpg|eta|upright|Malnova urbo Kettwig: preĝeja ŝtuparo vidata ekde Tuchmacherplatz]] [[Dosiero:Essen Kettwig 2.jpg|eta|upright|Malnova urbo Kettwig Kaiserstraße]] [[Dosiero:Kettwig 1920er.jpg|eta|Rigardo antaŭ la tempo de la baraĵlago en la 1920-aj jaroj]] La preĝejo ĉe la foirejo en la centro de la malnova urbo fariĝis protestanta en 1592. La turo 40 metrojn alta devenas el la 13-a jarcento. La nuna navo el [[sabloŝtono]] laŭ formo de baziliko estis konstruata 1720/21, tamen pli granda ol la origina. Tio postulis tegmenton 4.2 metrojn pli alta. Adam Wunderlich anstataŭis per tio plurfoje bruldetruitan antaŭan domon.<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.ev-kirche-kettwig.de/index.php?id=97 |titolo=Ev. Kirchengemeinde Kettwig - Geschichte der Kirche am Markt |alirdato=2010-02-27 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20110824040303/http://www.ev-kirche-kettwig.de/index.php?id=97 |arkivdato=2011-08-24 }}</ref> En 1830 la katolika parokopreĝejo St. Peter estis konsekrita. Temas pri klasikisma plattegmentita konstruaĵo de la arkitektoj Otto von Gloeden, [[Adolf von Vagedes]] kunlabore de [[Karl Friedrich Schinkel]]. La baroka turo estis alkonstruita en 1886. La same baroka sakrario devenas el la eksa Katarina-monaĥinejo en [[Düsseldorf|Gerresheim]]. En la jaroj 1975/1976 la tuta preĝejo estis defundamente renovigita. Al la elstaraj vidindaĵoj apartenas ankaŭ la urbodomo de Kettwig, kiu iam estis tukfabriko kaj nun loĝigas la civilstatan oficejon kaj malgrandan urbomuzeon, Kastelo Hugenpoet kun renesancokamenoj el Kastelo Horst, Kastelo Oefte same kiel [[lago Kettwig]] kaj la muelkanaleto kun ŝtona ponto, konstruita en la jaro 1786 de la antaŭlasta abato de [[monaĥejo Werden|Werden]], Bernardo la 2-a. Ĉi tiu ponto el sabloŝtono supozeble estis la unua konstrusekcio por ponto komplete transironta la Ruhr, sed ĝi ne estis kompletigata. En 1865 oni rekonstruis ĝin post la detruado en la [[tridekjara milito]]. La blazono de abato Bernardo la 2-a estas enigita en la meza pontarko. Norde de Kettwig troviĝas Maria im Maien – malgranda kapelo, kiu estas volonte uzata por geedziĝoj, komence tamen devis mallongigi al la katolikoj ĉe Pierburg la vojon al la meso. Kontraŭflue de la Ruhr troviĝas dekstraborde la tiel nomata Kattenturm. Temas pri la ruino de la fortikaĵo Luttelnau, kiu estis malkonstruata supozeble en la 14-a jarcento. == Ekonomio == La iama pezocentro de la ekonomio de Kettig, la tukindustrio, jam ne ekzistas. Do unu el la du plej grandaj labordonantoj estas la Fakkliniko Rejn-Ruhr, resanigejo por homoj kun koraj, cirkuladaj kaj movosistemaj malsaniĝoj. Kun 556 litoj ĝi estas unu el la plej grandaj institucioj siaspecaj en [[Nordrejn-Vestfalio]]. Pojare pli ol 6.000 pacientoj estas preparataj por reveno en normalan vivon post la resaniĝo. ''Im Teelbruch'' estas metia kaj industria tereno en Kettwig. Tie laboras ĉ. 400 dungitoj en presejo de la bulvardĵurnala entrepreno [[Axel Springer AG]]. En la urboparto ''Vor der Brücke'' longtempe ekzistis la metalfabriko ''Grimberg Edelstahl'', sed ĝi estis malfondita en 2003. == Klerigo == En Kettwig ekzistas du bazaj lernejoj kun tri starlokoj, unu reallernejo kaj unu gimnazio kun dulingva branĉo. Krome ekzistas speciallernejo por malfacile edukeblaj infanoj, kiu havas lernantojn el ĉiuj urbopartoj de Essen. == Literaturo == * Detlef Hopp: Brückenschlag in die Vergangenheit – Archäologie in Kettwig an der Ruhr, Klartext Verlag Essen, ISBN 978-3-89861-581-5 == Eksteraj ligiloj == * [http://www.museumsfreunde-kettwig.de Historiaj informoj pri Kettwig] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180319201953/http://www.museumsfreunde-kettwig.de/ |date=2018-03-19 }} * [http://www.heinzalbers.org/kettwig.htm Fotoj pri Kettwig] * [http://www.kettwig.de/historisches/ Historio de Kettwig] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100416020244/http://www.kettwig.de/historisches/ |date=2010-04-16 }} * [http://www.kettwig.de/hp/storch/kettwig-nostalgie.html ''Kettwig-Nostalgie''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090729024753/http://www.kettwig.de/hp/storch/kettwig-nostalgie.html |date=2009-07-29 }} * [http://www.essen.de/Deutsch/Leben/Stadtteile/Portraits/Kettwig/Stadtteilportrait_Kettwig.asp Stadt Essen – Portreto de la urboparto Kettwig] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110516222500/http://www.essen.de/Deutsch/Leben/Stadtteile/Portraits/Kettwig/Stadtteilportrait_Kettwig.asp |date=2011-05-16 }} == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Iamaj municipoj de Essen]] [[Kategorio:Urbopartoj de Essen]] d8v5dwr8702o5oerq2i10270kdgyjiv 0 315469 9378045 9130124 2026-05-20T00:29:18Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9378045 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:TheIrregulars JUPITER GROUPS.svg|eta|250px|Diagramo montranta la orbitojn de la neregulaj jupiteraj satelitoj. La karmea grupo estas videbla en centro-malalto.]] [[Dosiero:TheIrregulars JUPITER Carme CORE.svg|eta|250px|Diagramo montranta la inklinacion de ĉefaj anoj de la karmea grupo en funkcio de la granda duonakso. (La ruĝaj cirkloj montras la ''diametrojn'' de la lunoj)]] La '''karmea grupo''' estas grupo da [[naturaj satelitoj de Jupitero]] kies orbitoj estas similaj. Tiu grupo ricevis sian nomon de [[Karmeo (luno)|Karmeo]], plej granda satelito de la grupo, kiu entenas 99% el ties maso. == Ecoj == Tiuj satelitoj eble rezultis de la diseriĝo de asteroido, kiu estus kaptita de Jupitero. La objektoj de la karmea grupo havas palan ruĝan koloron, similan al tiu de [[asteroido#Klasigo laŭ komponiĝo|D-tipaj asteroidoj]] (kun tamen escepto de [[Kaliko (luno)|Kaliko]], nete pli ruĝa). Tiuj satelitoj eble rezultis de la diseriĝo de asteroido, kiu estus kaptita de Jupitero. La meĥanismo te tia kapto estas malbone konata: kaptota objekto devas dispeli sian kinetan energion, kaj la rimedo de tia disperdo estas nekonata<ref>[https://web.archive.org/web/20010128072100/http://www.ifa.hawaii.edu/~jewitt/jmoons/jmoons.html Derkunu jupiteraj lunoj malkovrataj en 2000 - Deveno de la satelitoj] {{PlurajLingvokodoj|en}}<br />[http://www.pixheaven.net/html/geoman/1566.pdf Kun dek pliaj lunoj, Jupitero rekaptas Saturnon] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140201213421/http://www.pixheaven.net/html/geoman/1566.pdf |date=2014-02-01 }} {{PlurajLingvokodoj|fr}}</ref>. Oni hipotezis, ke Jupitero prae havis tre vastan [[atmosfero]]n, la froto kun tia atmosfero kaj bremsis la asteroidon, kaj diserigis ĝin. Ĉar Karmeo, ĉefa ano de la grupo, konservas 99% el la maso de la tuta grupo, oni povas taksi, ke la kaptita asteroido ne multe disireĝis. === Orbitaj ecoj === La karmea grupo anigas almenaŭ naŭ satelitojn, kiuj havas [[retrograda orbito|retrogradajn orbitojn]] ĉirkaŭ [[Jupitero (planedo)|Jupitero]], kun [[granda duonakso|grandaj duonaksoj]] inter 22&nbsp;900&nbsp;000&nbsp;km kaj 24&nbsp;100&nbsp;000&nbsp;km; orbitaj [[inklinacio]]j inter 164,9° kaj 165,5° rilate al la jupitera ekvatoro; kaj [[discentreco]]j inter 0,23 kaj 0,27. Tiu grupo entenas "kernon" da satelitoj, kies orbitoj havas parametrojn tre proksimaj: [[Karmeo (luno)|Karmeo]], [[Tajgeto (luno)|Tajgeto]], [[Kaldeno (luno)|Kaldeno]], [[Isono (luno)|Isono]], [[Kaliko (luno)|Kaliko]], [[Erinomo (luno)|Erinomo]], [[Ajtno (luno)|Ajtno]], [[Kaleo (luno)|Kaleo]] kaj [[Paziteo (luno)|Paziteo]]. La satelitoj [[Eŭcelado (luno)|Eŭcelado]], [[Arkeo (luno)|Arkeo]], [[Herseo (luno)|Herseo]], [[Kalikoro (luno)|Kalikoro]], [[S/2003 J 5]], [[S/2003 J 9]], [[S/2003 J 10]] kaj [[S/2003 J 19]] povus esti anoj de la grupo. == Listo == Ĉefaj orbitaj ecoj de la anoj de la karmea grupo. La orbitoj de tiaj satelitoj estas perturbataj de aliaj satelitoj kaj planedoj, ĉi-tiuj valoroj estas por la [[epoko (astronomio)|epoko]] de: :la {{dato|6|marto|2006}} koncernante Isonon; :la {{dato|27|oktobro|2007}} koncernante Karmeon; :kaj la {{dato|14|julio|2004}} koncernante la ceterajn. ''La nepruvitaj anoj estas en [[kursivo]]''. {| class="wikitable" style="text-align: center" ! Nomo || [[Granda duonakso]]<ref name="param">[http://bugle.imcce.fr/fr/ephemerides/donnees/nsdc/nsdf/guidejupiter.html#retro Gvido pri la jupiteraj satelitoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080212114724/http://bugle.imcce.fr/fr/ephemerides/donnees/nsdc/nsdf/guidejupiter.html#retro |date=2008-02-12 }}, [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/joviansatfact.html Jovian Satellite Fact Sheet ''(Datumoj pri la jupiteraj satelitoj'')] {{PlurajLingvokodoj|en}}</ref><br />(km) || Grando<br />(km) || Orbita [[periodo]]<ref name="param" /><br />(Tago) || [[Inklinacio]]<ref name="param" /><br />rilate al la [[ekliptiko]] || [[Discentreco]]<ref name="param" /> |-style="background:#e8e8e8; font-style:italic;" | [[Herseo (luno)|Herseo]] || 22&nbsp;134&nbsp;326 || 2 || 672,75 ||162,491° ||0,2379 |- | [[Ajtno (luno)|Ajtno]] || 22 285 180 || 3 || 679,64 || 165,563° || 0,3927 |- | [[Kaleo (luno)|Kaleo]] || 22 409 227 || 2 || 685,32|| 165,379°|| 0,2011 |- | [[Tajgeto (luno)|Tajgeto]] || 22 438 668 || 5 || 686,67 || 164,890°|| 0,3678 |-style="background:#e8e8e8; font-style:italic;" | [[S/2003 J 19]] || 22 730 833 || 2 || 699,12 || 164,728° || 0,1961 |- | [[Kaldeno (luno)|Kaldeno]] || 22 713 464 || 3,8 || 699,33 || 167,071° || 0,2916 |- |-style="background:#e8e8e8; font-style:italic;" | [[S/2003 J 10]] || 22 730 833 || 2 || 700,13 || 163,738° || 0,3438 |- | [[Erinomo (luno)|Erinomo]] || 22 986 286 || 2 || 711,96 || 165,379°|| 0,2552 |- style="background:#e8e8e8; font-style:italic;" | [[Kalikoro (luno)|Kalikoro]] || 23 111 844 || 2 || 717,81 || 164,605° || 0,2042 |- | [[Kaliko (luno)|Kaliko]] || 23 180 794 || 5,2 || 721,02 || 165,505°|| 0,2140 |- | [[Paziteo (luno)|Paziteo]] || 23 307 338 || 2 || 726,93 || 165,759°|| 0,3289 |-style="background:#e8e8e8; font-style:italic;" | [[Eŭcelado (luno)|Eŭcelado]] || 23 483 715 || 4 || 735,20 || 163,996°|| 0,2829 |-style="background:#e8e8e8; font-style:italic;" | [[Arkeo (luno)|Arkeo]] || 23 717 072 || 3 || 746,19|| 164,587°|| 0,1492 |- | [[Isono (luno)|Isono]] || 23 800 668 || 3,8 || 750,13 || 165,128°|| 0,1776 |-style="background:#e8e8e8; font-style:italic;" | [[S/2003 J 9]] || 23 857 829 || 1 || 752,84 || 164,980° || 0,2762 |-style="background:#e8e8e8; font-style:italic;" | [[S/2003 J 5]] || 23 973 947 || 4 || 758,34 || 165,550° || 0,3071 |- | [[Karmeo (luno)|Karmeo]] || 24 097 021 || 46 || 764,19 || 166,155° || 0,2533 |} Kiel por ĉiuj retrogradaj lunoj, [[Internacia Astronomia Unio|IAU]] rezervas nomojn finiĝantajn per "e" por tiuj lunoj (en angla lingvo). == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} <!-- Helpo : http://eo.wikipedia.org/wiki/Helpo:Referencoj kaj piednotoj --> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{en}} [http://cdsads.u-strasbg.fr/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=2004AJ....127.1768N Kolizia deveno de la grupoj da neregulaj satelitoj] * {{en}} [https://web.archive.org/web/20070614045102/http://www.ifa.hawaii.edu/~jewitt/papers/JUPITER/JSP.2003.pdf Eksteraj jupiteraj satelitoj kaj trojanoj] * {{fr}} [http://www.bdl.fr/en/grandpublic/systeme/promenade/pages5/59.html La jupiteraj satelitoj]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{en}} [http://www.dtm.ciw.edu/users/sheppard/sheppardjupiter.pdf Nombra neregulaj satelitoj ĉirkaŭ Jupitero] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131015103409/http://www.dtm.ciw.edu/users/sheppard/sheppardjupiter.pdf |date=2013-10-15 }} * {{de}} [http://www.monde.de/karmegruppe.html La karmea grupo (el ''"Projekto Luno"'')] [[Kategorio:Lunoj de Jupitero]] ip0vhp7mp3wi1atmppyzc4b6z6sflt8 0 316990 9377668 9341511 2026-05-19T13:11:01Z Tirolischleioans 254019 9377668 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} La '''Michaelis-lernejo''', kiu ekzistis ekde la 14-a jarcento ĝis 1819, estis komence la lernejo de la ''Michaelis''-monaĥejo kaj poste de la [[Preĝejo Sankta Miĥaelo (Lüneburg)|Preĝejo Sankta Miĥaelo]] en [[Lüneburg]]. Ĝi estis la plej malnova lernejo de Lüneburg. == Historio == Preĝejo kaj monaĥejo de Sankta Michaelis estis saksa fondaĵo de la 10-a jarcento. Post la ŝanĝiĝo al protestantismo la [[latinlernejo]] pluekzistis. En 1655 la monaĥejo estis transformita en kavalirakademio, en 1660 okazis la fondado de akademia [[gimnazio]]. Michaelis-lernejo kaj Michaelispreĝejo estis fama pro sia tradicia muzikflegado. Precipe la lernejo disponis, kiel frukto de kolektado dum jardekoj, pri unu el la plej ampleksaj muzikbibliotekoj. Je la fino de la 18-a Jarcento la ĥorkantado dekadencis. Ĝi estis finita en 1796. La Michaelis-lernejo estis fermita en 1849 per registara decido. La stoko de la muzikbiblioteko disiris. == Konataj lernantoj == * [[Christian Hoburg]] (1607–1675), teologo * [[Johann Sebastian Bach]] (1685–1750), komponisto * [[Johann Daniel Overbeck]] (1715–1802), rektoro * [[Johann Abraham Peter Schulz]] (1747–1800), komponisto == Konataj instruistoj == * [[Johann Michael Heinze]] (1717–1790), filologo, rektoro 1749–1753 (ADB Bd. 11, p. 664) * [[Nicolaus Niclas]] (1733–1808), rektoro, filologo (ADB Bd. 23, p. 574-575) * [[Johann Georg Conrad Oberdieck]] (1794–1880), pomologo == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://web.archive.org/web/20080526053326/http://www.sankt-michaelis.de/allgemein/Bachstadt.html Pri Miĥaelo-kirko] [[Kategorio:Malaperintaj lernejoj|Luneburg]] [[Kategorio:Luneburgo]] [[Kategorio:Organizaĵoj malfonditaj en 1819]] [[Kategorio:Lernejoj en Germanio]] 3bdyfmoyd3f4izpl22qz8dy0z3tw7qu 10 320035 9378088 8787895 2026-05-20T05:03:12Z 解浪 253594 Riparita lint-eraro: nefermita pluraj format-etikedoj 9378088 wikitext text/x-wiki {{Ŝablona navigado}} Ĉi tiu [[Helpo:Ŝablono|ŝablono]] kreas [[Helpo:Informkestoj|informkeston]] pri [[fervojlinio]]. La <code><nowiki>{{switch:</nowiki></code>-kodo por la parametro ''ŝpuro'' nun troviĝas en {{ŝ|FL-datoj/ŝpuroj}}. {{FL-atentigo|informkesto=jes}} {{Uzante Vikidatumojn |parametro={{wikidata|P402}} }} {{kun Lua-modulo |subŝablono=Ŝablono:Informkesto/+ |modulo=Informkesto |parametro=kelkaj |funkcio=kesto }} <!--{{Informkesto/limo+truko|varianto=truko}}--> == Uzado == <pre style="overflow:auto;"> {{Informkesto fervojlinio | larĝo= larĝo de la informkesto (se ĝi ne estas plenigita, ĝi egaligos laŭ larĝoj de tekstoj kaj dosieroj) | fervojlinio= Teksta priskribo aŭ nomo de la fervojlinio helpe de la plej gravaj stacioj | dosiero= dosiero sen prefikso "Dosiero:" | priskribo= Priskribo de la dosiero | numero= numero de la fervojlinio (ne deĵora) | trafikanto= trafikanto de la fervojlinio | longo= longo de la fervojlinio sen "km" | ŝpuro= ŝpuro de la fervojo sen "mm" | fervoja klaso= klaso de la fervojo, ekz.: C2 | tensio = elektra sistemo en kV kaj Hz + AC aŭ DC, eventuale indiko "neelektrizita" | maksimuma dekliniĝo= maksimuma dekliveco inkluzive de "‰" | minimuma radiuso= minimuma radiuso de arko inkluzive de "m" | maksimuma rapideco= maksimuma rapideco inkluzive de "km/h" | dentfervojo= jes aŭ ne | reloj= nombro de trakoj | stacioj= nomoj de la stacioj – sur la unua linio enmetu {{nenio}}, per tio apartiĝos la parametroj, sur la nova linio enskribu staciojn kun * komence, ekz.: *'''[[Prago ĉefstacidomo]]''' *[[Ostrava ĉefstacidomo]] }} </pre> Bonvolu atenti, ke la parametro "fervoja klaso" ne rilatas al la komfortecaj klasoj en pasaĝeraj trajnoj, sed al la teknika kapablo de la linio kaj la permesataj pezoj. Tabelon vi trovas en la [[:cs:Traťová_třída|ĉeĥa vikipedio]] kaj [[:de:Streckenklasse|germana vikipedio]]. == Malplena ŝablono == === Klasika === <pre> {{Informkesto fervojlinio | larĝo= | fervojlinio= | dosiero= | dosierlarĝo= | priskribo= | numero= | trafikanto= | longo= | ŝpuro= | fervoja klaso = | tensio = kV | maksimuma dekliniĝo = ‰ | minimuma radiuso = m | dentfervojo = | reloj = | maksimuma rapideco = km/h | stacioj={{nenio}} * }} </pre> === Kun piktogramoj === :''Detalajn instrukciojn al FL vi trovos sur paĝo [[Vikipedio:Informkesto fervojlinio]]‎'' <pre> {{Informkesto fervojlinio | larĝo= | fervojlinio= | dosiero= | dosierlarĝo= | priskribo= | numero= | trafikanto= | longo= | ŝpuro= | fervoja klaso = | tensio = kV | maksimuma dekliniĝo = ‰ | minimuma radiuso = m | dentfervojo = | reloj = | maksimuma rapideco = km/h | stacioj= {{FL-tabelo}} {{FL3}} {{FL3}} {{FL-tabelfino}} }} </pre> == Parametroj == {| class="prettytable" ! Parametro ! Por kio ! Deviga/Nedeviga ! Komento |- | larĝo | Difinas la larĝecon de la informkesto. | {{ne1|stilo=text-align:center}} | Necesas nur, se alikaze disfalus la fervojlinia skemo. |- | fervojlinio | Difinas la nomon de la fervojlinio. | {{jes|stilo=text-align:center}} | |- | dosiero | Difinas bildon de la fervojlinio. | {{ne1|stilo=text-align:center}} | Alternative eblas la parametro ''bildo''. <br />La nomspaco <code>Dosiero:</code> ne estu uzata! |- | dosierlarĝo | Difinas la larĝon de la dosiero. | {{ne1|stilo=text-align:center}} | Alternative eblas la parametro ''bildlarĝo''. |- | priskribo | Difinas la priskribon por la bildo. | {{ne1|stilo=text-align:center}} | |- | mapo | Difinas mapon de la fervojlinio. | {{ne1|stilo=text-align:center}} | Se ĝi mankas, la informkesto provas aŭtomate aperigi mapon surbaze de Vikidatuma ero {{wikidata|P402}}, per helpo de la ŝablono {{Ŝ|Mapkadro fervojlinio‎‎}}.<ref>Trajto nur parte laŭ la ĉeĥa Vikipedio kaj la tiea ŝablono [[:cs:Šablona:Infobox - železniční trať]], ĉar nia ŝablono pri tiu trajto ne plu estas limigita al artikoloj pri fervojlinioj en Ĉeĥio kaj Slovakio.</ref> |- | priskribo de mapo | Difinas la priskribon de la mapo. | {{ne1|stilo=text-align:center}} | |- | ''mapframe'' | Povas malaperigi la mapligilan mapon, uzante la valoron <code>ne</code>. | {{ne1|stilo=text-align:center}} | Tio utilas, se subite aperas la monda mapligila mapo kaj ĝi eĉ ĉe surklako restas. |- ! colspan="4" | Superrigardo |- | numero | Difinas la numeron de la fervojlinio. | {{ne1|stilo=text-align:center}} | Tio dependas de la koncerna kurslibro. |- | tipo | Kiun tipon havas la fervojlinio? | {{ne1|stilo=text-align:center}} | Eblas unu el la jena, aŭ kelkfoje eĉ kombinoj: * tramo * rapida fervojlinio * interurba fervojlinio |- | sistemo | Al kiu trafika sistemo apartenas la fervojlinio? | {{ne1|stilo=text-align:center}} | |- | loko | Kie ĝi troviĝas? | {{ne1|stilo=text-align:center}} | Urbo aŭ regiono, en kiu troviĝas la fervojlinio. |- | komenco | Komenca stacio. | {{ne1|stilo=text-align:center}} | |- | fino | Fina stacio. | {{ne1|stilo=text-align:center}} | |- | nombro de stacioj | | {{ne1|stilo=text-align:center}} | |- | firmosigno | Dosiera nomo de la firmosigno. | {{ne1|stilo=text-align:center}} | La nomspaco <code>Dosiero:</code> ne estu uzata! |- ! colspan="4" | Trafikado |- | trafikanto | Kiu firmao faras la trafikon sur la fervojlinio? | {{ne1|stilo=text-align:center}} | |- | proprietulo | Proprietulo de la fervojlinio. | {{ne1|stilo=text-align:center}} | |- | uzanto | | {{ne1|stilo=text-align:center}} | |- ! colspan="4" | Historio |- | malfermo | Kiam la fervojlinio estis malfermita? | {{ne1|stilo=text-align:center}} | Alternative eblas la parametro ''malfermita''. |- | fermo | Kiam la fervojlinio estis fermita? | {{ne1|stilo=text-align:center}} | Alternative eblas la parametro ''fermita''. |- | elektrizado | Kiam la fervojlinio estis elektrizita? | {{ne1|stilo=text-align:center}} | |- ! colspan="4" | Teknikaj trajtoj |- | longo | | {{ne1|stilo=text-align:center}} | |- | ŝpuro | Kiun ŝpuron havas la fervojlinio? | {{jes|stilo=text-align:center}} | La mezurunuo <code>mm</code> ne estu almetata, ĉar tion aranĝas la ŝablono! |- | fervoja klaso | | {{ne1|stilo=text-align:center}} | |- | tensio | Difinas la tension. | {{ne1|stilo=text-align:center}} | Nur uzendas, se estas kurenta fervojlinio.<br />Krome aldonendas la kurenta sistemo. |- | maksimuma dekliniĝo | | {{ne1|stilo=text-align:center}} | |- | minimuma radiuso | Kiun minimuman radiuson havas la kurboj de la fervojlinio? | {{ne1|stilo=text-align:center}} | |- | dentfervojo | Ĉu estas dentfervojo? | {{ne1|stilo=text-align:center}} | Nomo de la dentfervoja sistemo. |- | reloj | Kiom da trakoj estas tie? | {{ne1|stilo=text-align:center}} | Ĉi tie, parametro reloj = trakoj |- | maksimuma rapideco | | {{ne1|stilo=text-align:center}} | |- | stacioj | Enhavu la "brikajn" ŝablonojn por montri la fervojlinan skemon. | {{ne1|stilo=text-align:center}} | |- | id | Ebligas distingi specifajn kazojn, jene: * <code>id=-</code> montras neniun mapon, * <code>id=Qxxx</code> montras mapon ne asociatan kun la aktuala paĝo, * <code>id=Qxxx,Qxxx</code> montras pluroblan mapon kiel ekz. en [[Tram-metroo de Rouen]], * <code>id=?</code> metas la artikolon en la zorgigan kategorion [[:Kategorio:Artikoloj kun problemoj je P402|Artikoloj kun problemoj je P402]], * sen difinita <code>id</code> montras la mapon surbaze de {{wikidata|P402}} | {{ne1|stilo=text-align:center}} | Qxxx staras por la Q-kodo de Vikipedia artikolo ĉe Vikidatumoj. La zorgiga kategorio [[:Kategorio:Artikoloj kun problemoj je P402|Artikoloj kun problemoj je P402]] estas por uzantoj, kiuj povas korekti la problemon, |} == Ekzemplo == {{Informkesto fervojlinio | fervojlinio=Báňská dráha | larĝo = 28em <!--Alikaze la liniskemo disfalus.--> | dosiero=Bdr michalkovice.jpg | priskribo=Fervojaj reloj de Báňská dráha</br>en&nbsp;spaco de eksa stacio Michálkovice | numero= | trafikanto=[[OKM, Transporto]] | longo=14 | ŝpuro= 1435 | fervoja klaso = C2 (Ostrava střed - Zárubek D4) | tensio = neelektrizita | maksimuma dekliniĝo = 20 ‰ | minimuma radiuso = m | dentfervojo = | reloj1 = (Ostrava střed - ŝakto de Josefo antaŭe 2) | maksimuma rapideco =40 km/h | stacioj={{nenio}} {{FL-tabelo}} {{FL3|BHF|||0,000|[[Fervojlinio Česká Třebová - Přerov - Bohumín|Ostrava karba stacidomo]] - [[Ostrava hlavní nádraží|Ostrava hl. nádraží]]|||Tu1=STR}} {{FL3|DST|||1,513|Ostrava mineja stacidomo VOK||}} {{FL3|HST||||[[Stodolní|Ostrava-Stodolní]]||}} {{FL3|ABZgl|STR+r||{{FLkm|2,721|3,002}}||deflankigo el [[fervojlinio 323]]|}} {{FL3|BHF|STR||2,972|Ostrava střed|}} {{FL|hKRZWae|||ponto trans [[Ostravice (rivero)|Ostravice]]|}} {{FLe|ABZgl|||deflankigo direkto [[Minejo Trojice]]}} {{FL|DST|4,550|[[Minejo Zárubek|Zárubek]]|}} {{FL|ABZgr|||deflankigo direkto [[Minejo Alexander|Alexander]], [[Nová huť]]}} {{FL|ABZgr|||deflankigo direkto Teplotechna, Bastro}} {{FL|hKRZWae|||ponto trans [[Lučina (rivero)|Lučina]]|}} {{FL|hSTRae|||ponto super tramvojo de [[Transporta entrepreno Ostrava|TEO]]}} {{FL|hSTRae|||ponto super [[ŝoseo II/479]]}} {{FL|ABZg+l|6,066||deflankigo direkto ŝarĝejo Jan Maria}} {{FL|ABZg+r|7,160||deflankigo direkto hak-uzino Salma}} {{FLe|ABZgl|||deflankigo direkto [[Minejo Petr Bezruč]]}} {{FL|DST|8,350|Ŝakto de Josefo|}} {{FLe|ABZgl|||deflankigo direkto ŝakto Oskar, [[Heřmanice (Ostrava)|Heřmanice]]|Tu=STR}} {{FLe|DST|{{FLkm|10,470|0,000}}|[[Michálkovice]]|}} {{FLe|ABZg+r|||deflankigo direkto Fučík 2}} {{FLe|ABZg+l|||deflankigo direkto Václav (Pionýr 2)}} {{FLe|DST|2,775|[[Petřvald (distrikto Karviná)|Petřvald]] (evitejo de Albrecht)|}} {{FLe|ABZgl|||deflankigo direkto Evžen (Pionýr 3)}} {{FL|DST||[[Poruba (Orlová)|Poruba]]|}} {{FLe|ABZg+l|||eksa [[Minejo Žofie]] (Fučík 5)}} {{FL3||xABZgl|ABZg+r|{{FLkm|6,697|339,050}}||transmetejo, kunigo al [[Košica-bohumína fervojo|KBF]]}} {{FL3||exBUE|BUE|337,896||[[ŝoseo II/474]]}} {{FL3||exDST|STR||Orlová ĉefŝakto}} {{FL3||ABZgl|ABZg+r|}} {{FL3|||DST|337,368|[[Doubrava (distrikto Karviná)|Doubrava]]|}} {{FL-tabelfino}} }} <pre style="overflow:auto;"> {{Informkesto fervojlinio | fervojlinio=Báňská dráha | larĝo = 28em <!--Alikaze la liniskemo disfalus.--> | dosiero=Bdr michalkovice.jpg | priskribo=Fervojaj reloj de Báňská dráha</br>en&nbsp;spaco de eksa stacio Michálkovice | numero= | trafikanto=[[OKM, Transporto]] | longo=14 | ŝpuro= 1435 | fervoja klaso = C2 (Ostrava střed - Zárubek D4) | tensio = neelektrizita | maksimuma dekliniĝo = 20 ‰ | minimuma radiuso = m | dentfervojo = | reloj1 = (Ostrava střed - ŝakto de Josefo antaŭe 2) | maksimuma rapideco =40 km/h | stacioj={{nenio}} {{FL-tabelo}} {{FL3|BHF|||0,000|[[Fervojlinio Česká Třebová - Přerov - Bohumín|Ostrava karba stacidomo]] - [[Ostrava hlavní nádraží|Ostrava hl. nádraží]]|||Tu1=STR}} {{FL3|DST|||1,513|Ostrava mineja stacidomo VOK||}} {{FL3|HST||||[[Stodolní|Ostrava-Stodolní]]||}} {{FL3|ABZgl|STR+r||{{FLkm|2,721|3,002}}||deflankigo el [[fervojlinio 323]]|}} {{FL3|BHF|STR||2,972|Ostrava střed|}} {{FL|hKRZWae|||ponto trans [[Ostravice (rivero)|Ostravice]]|}} {{FLe|ABZgl|||deflankigo direkto [[Minejo Trojice]]}} {{FL|DST|4,550|[[Minejo Zárubek|Zárubek]]|}} {{FL|ABZgr|||deflankigo direkto [[Minejo Alexander|Alexander]], [[Nová huť]]}} {{FL|ABZgr|||deflankigo direkto Teplotechna, Bastro}} {{FL|hKRZWae|||ponto trans [[Lučina (rivero)|Lučina]]|}} {{FL|hSTRae|||ponto super tramvojo de [[Transporta entrepreno Ostrava|TEO]]}} {{FL|hSTRae|||ponto super [[ŝoseo II/479]]}} {{FL|ABZg+l|6,066||deflankigo direkto ŝarĝejo Jan Maria}} {{FL|ABZg+r|7,160||deflankigo direkto hak-uzino Salma}} {{FLe|ABZgl|||deflankigo direkto [[Minejo Petr Bezruč]]}} {{FL|DST|8,350|Ŝakto de Josefo|}} {{FLe|ABZgl|||deflankigo direkto ŝakto Oskar, [[Heřmanice (Ostrava)|Heřmanice]]|Tu=STR}} {{FLe|DST|{{FLkm|10,470|0,000}}|[[Michálkovice]]|}} {{FLe|ABZg+r|||deflankigo direkto Fučík 2}} {{FLe|ABZg+l|||deflankigo direkto Václav (Pionýr 2)}} {{FLe|DST|2,775|[[Petřvald (distrikto Karviná)|Petřvald]] (evitejo de Albrecht)|}} {{FLe|ABZgl|||deflankigo direkto Evžen (Pionýr 3)}} {{FL|DST||[[Poruba (Orlová)|Poruba]]|}} {{FLe|ABZg+l|||eksa [[Minejo Žofie]] (Fučík 5)}} {{FL3||xABZgl|ABZg+r|{{FLkm|6,697|339,050}}||transmetejo, kunigo al [[Košica-bohumína fervojo|KBF]]}} {{FL3||exBUE|BUE|337,896||[[ŝoseo II/474]]}} {{FL3||exDST|STR||Orlová ĉefŝakto}} {{FL3||ABZgl|ABZg+r|}} {{FL3|||DST|337,368|[[Doubrava (distrikto Karviná)|Doubrava]]|}} {{FL-tabelfino}} }} </pre> {{-}} == Notoj == {{referencoj}} ==Vidu ankaŭ== * [[Ŝablono:Informkesto fervojlinio/helpo]] helpa ŝablono por [[Ŝablono:Informkesto fervoja akcidento]] * [[Báňská dráha]] == Zorgigaj kategorioj == * [[:Kategorio:Artikoloj kun problemoj je P402|Artikoloj kun problemoj je P402]] * [[:Kategorio:Artikoloj kun mapo laŭ P402|Artikoloj kun mapo laŭ P402]] {{Homrilataj geografiaj informkestoj}} 4k80v4obb39kgnnbqc9f5ad3mldusir 0 325787 9377934 7805187 2026-05-19T19:46:06Z Sj1mor 12103 9377934 wikitext text/x-wiki '''Ion Creangă''' ([<nowiki/>[[Helpo:Prononcindiko|/iˈon ˈkre̯aŋɡə/]]] ; naskiĝis la [[10-a de junio|10-an de junio]] [[1839]] en [[Humuleşti]], mortis la [[31-a de decembro|31-an de decembro]] [[1889]] en [[Iaşi]]) estis [[rumana]] [[verkisto]], [[poeto]] kaj [[instruisto]] Unu el la ĉefaj verkistoj en la rumana literaturo de la [[19-a jarcento]], li estas plej konata pro sia volumo ''Infanaĝaj rememoroj'', siaj romanetoj kaj noveloj, kaj siaj multaj anekdotoj. == Biografio == Laŭ tio kion li skribis, Ion Creangă naskiĝis la {{daton|1|marto|1837}} en [[Humuleşti]], vilaĝo de la nuna komunumo Târgu Neamț en [[distrikto Neamț]]. Aliaj personoj pensas ke la aŭtoro naskiĝis la [[10-a de junio|10-an de junio]]. Neniuj dokumentoj konfirmas lian naskiĝtagon. Liaj gepatroj estis Ștefan kaj Smaranda. Ion Creangă pasigis la infanaĝon en sia denaska vilaĝo. En [[1847]], li faris elementajn kursojn de la kantoro Basilo, en konstruaĵo aranĝinta de vilaĝanoj. Poste, li studis en [[Broșteni_Suceava|Broșteni]] kaj [[Târgu Neamț]], por fine iri al la kateĥista lernejo de [[Fălticeni]]. Li devis sekvi studadojn pri la pastreco, sed la lernejo kiu devus instrui tion malaktiviĝis. Tial li translokiĝis en urbon kaj lernis pastrecon en la seminario de [[Socola]]. De [[1855]] ĝis [[1859]], Ion Creangă estis seminariano; li revenis hejmen, post kiam li akiris diplomon de profesia atesto. Li edziĝis kun Ileana Grigoriu kaj de tiam oficis en la preĝejo de 40 martiroj en [[Iaşi]] kaj aliaj paroĥoj. Sufiĉe aĝinta kaj edziĝinta de tri jaroj, Creangă konsideris forlasi la pastran postenon. Li sekvis la kursojn de la normala lernejo de Vasile Lupu de Iaşi kaj iĝis instruisto en unu el la lernejoj de Iaşi, sen rezigni sian laboron de diakono. == Creangă en Esperanto == El la verkoj de Ion Creangă aperis tre malmulte en Esperanto: * ''Oĉjo Johano Rado'', tradukinto ne indikita. En ''Rumana bonhumoro en elektitaj rakontoj'', Arnhem, 1932. Republikigita en ''[[UŜE-eĥo]]'', n-ro 11, sept. 1933. * ''La trompita urso fare de vulpo''. Trad. Arpad Ŝimon. En ''La leporo'' n-ro 9, 30 apr. 1958. {{Commons|Category:Ion Creangă}} {{ĝermo|rumano}} {{Bibliotekoj|PeEnEo=325787|PND=118677268|LCCN=n/80/30595|VIAF=2486527|TSURL=viaf/2486527}} 5sgrcqev0jb8selnq148mce2ent0289 9377937 9377934 2026-05-19T19:46:33Z Sj1mor 12103 9377937 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Ion Creangă''' ([<nowiki/>[[Helpo:Prononcindiko|/iˈon ˈkre̯aŋɡə/]]] ; naskiĝis la [[10-a de junio|10-an de junio]] [[1839]] en [[Humuleşti]], mortis la [[31-a de decembro|31-an de decembro]] [[1889]] en [[Iaşi]]) estis [[rumana]] [[verkisto]], [[poeto]] kaj [[instruisto]] Unu el la ĉefaj verkistoj en la rumana literaturo de la [[19-a jarcento]], li estas plej konata pro sia volumo ''Infanaĝaj rememoroj'', siaj romanetoj kaj noveloj, kaj siaj multaj anekdotoj. == Biografio == Laŭ tio kion li skribis, Ion Creangă naskiĝis la {{daton|1|marto|1837}} en [[Humuleşti]], vilaĝo de la nuna komunumo Târgu Neamț en [[distrikto Neamț]]. Aliaj personoj pensas ke la aŭtoro naskiĝis la [[10-a de junio|10-an de junio]]. Neniuj dokumentoj konfirmas lian naskiĝtagon. Liaj gepatroj estis Ștefan kaj Smaranda. Ion Creangă pasigis la infanaĝon en sia denaska vilaĝo. En [[1847]], li faris elementajn kursojn de la kantoro Basilo, en konstruaĵo aranĝinta de vilaĝanoj. Poste, li studis en [[Broșteni_Suceava|Broșteni]] kaj [[Târgu Neamț]], por fine iri al la kateĥista lernejo de [[Fălticeni]]. Li devis sekvi studadojn pri la pastreco, sed la lernejo kiu devus instrui tion malaktiviĝis. Tial li translokiĝis en urbon kaj lernis pastrecon en la seminario de [[Socola]]. De [[1855]] ĝis [[1859]], Ion Creangă estis seminariano; li revenis hejmen, post kiam li akiris diplomon de profesia atesto. Li edziĝis kun Ileana Grigoriu kaj de tiam oficis en la preĝejo de 40 martiroj en [[Iaşi]] kaj aliaj paroĥoj. Sufiĉe aĝinta kaj edziĝinta de tri jaroj, Creangă konsideris forlasi la pastran postenon. Li sekvis la kursojn de la normala lernejo de Vasile Lupu de Iaşi kaj iĝis instruisto en unu el la lernejoj de Iaşi, sen rezigni sian laboron de diakono. == Creangă en Esperanto == El la verkoj de Ion Creangă aperis tre malmulte en Esperanto: * ''Oĉjo Johano Rado'', tradukinto ne indikita. En ''Rumana bonhumoro en elektitaj rakontoj'', Arnhem, 1932. Republikigita en ''[[UŜE-eĥo]]'', n-ro 11, sept. 1933. * ''La trompita urso fare de vulpo''. Trad. Arpad Ŝimon. En ''La leporo'' n-ro 9, 30 apr. 1958. {{Commons|Category:Ion Creangă}} {{ĝermo|rumano}} {{Bibliotekoj|PeEnEo=325787|PND=118677268|LCCN=n/80/30595|VIAF=2486527|TSURL=viaf/2486527}} 0zlmyfqx1phfhwvletfvir2sggdhuk8 0 326662 9377979 8527468 2026-05-19T21:07:03Z Kani 670 9377979 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Paul ÉLUARD''' [elparolu franclingve aŭ pli malpli kiel ''polelüAR''], kiu fakte nomiĝis '''Eugène Émile Paul GRINDEL''' naskiĝis je la [[14-a de decembro]] [[1895]] en [[Saint-Denis (Seine-Saint-Denis)|Saint-Denis]] kaj mortis je la [[18-a de novembro]] [[1952]] en [[Charenton-le-Pont]]. Li estis fama [[Francio|franca]] [[poeto]]. ==Biografio== Kiam li estis dudek-jaraĝa, li elektis sian [[pseŭdonimo]]n Paul Éluard, hereditan de sia [[avo|avino]] Félicie [FeliSI]. Li apartenis al la movado [[Dadaismo]] kaj [[superrealismo]]. Lia unua edzino [[Gala Dalí]] kaj la dua edzino [[Nusch Éluard]] havas proprajn biografiajn artikolojn en vikipedio. == En Esperanto aperis == * ''Poemaro''. Trad. Christian Rivière. [[Nanto (Francio)|Nanto]]: La tradukinto, 2012. * "Legio", en [[Sennaciulo]], 1444-1446, oktobro-decembro 2025, p. 28. Tradukis Serĝo Sir'. == Vidu ankaŭ == {{projektoj}} * [[Paul Éluard (Tramtransporto en Parizo)]] {{ĝermo|franco|poeto}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Eluard, Paul}} [[Kategorio: Superrealismaj verkistoj]] [[Kategorio:Francaj poetoj]] [[Kategorio:Francaj komunistoj]] felnw7tje5u1s988jkcpz8mt54zlexj 0 334041 9377855 8340460 2026-05-19T18:17:55Z Stefangrotz 91903 Informkesto 9377855 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo}} '''Madunice,''' [[hungare]] '''Vágmedence''' estas [[vilaĝo]] en [[Slovakio]], en [[Regiono Trnava]], en [[Distrikto Hlohovec]]. [[Dosiero:Slovakia trnava hlohovec.png|300px|eta|Madunice situas en la plej griza parto]] == Bazaj informoj == * {{Koordinatoj gms|48|28|30|N|17|46|45|E|scale:30000}} * [[Areo]]: 12&nbsp;km² * [[Supermara alteco]]: 147 m * [[Loĝantaro]]: en [[2011]] 2160 * [[Poŝtkodo]]: 922 42 * [[Aŭtokodo]]: HC * [[Telefonprefikso]]: 033 == Situo == Madunice situas laŭ dekstra [[bordo]] de [[Váh]]. [[Hlohovec]] troviĝas je 10&nbsp;km-oj. == Historio == La unua mencio okazis pri la vilaĝo en [[1113]] laŭ tiama hungara [[ortografio]] ''"Medenc"''. En [[1843]] pro [[incendio]] la tuta vilaĝo cindriĝis, en [[1894]] [[inundo]] okazis. En [[1910]] laŭ la popolnombrado vivis en Vágmedence 1075 [[homo]]j, (plejparte [[slovakoj]]). Ĝis [[Traktato de Trianon]] la [[komunumo]] apartenis al [[Hungara reĝlando]], al [[Nyitra (reĝa departemento)]], al [[distrikto]] de [[Hlohovec|Galgóc]], poste al [[Ĉeĥoslovaka respubliko]], dum la [[2-a mondmilito]] kaj ekde [[1993]] al [[Slovakio]]. En [[2001]] vivis en Madunice 1932 homoj, (1917 slovakoj). == Vidindaĵoj == * romkatolika [[preĝejo]] omaĝe al [[Dipatrino]] (Eta) de [[1806]], en [[1843]] pro la incendio precipe la [[turo]] renoviĝis * [[skulptaĵo]]j pri [[Sankta Vendelo]] kaj [[Sankta Floriano]] de [[1839]] * skulptaĵo de [[poeto]] [[Ján Hollý]], kiu tie estis [[pastro]] inter [[1814]]-[[1843]] == Famuloj == En la iama Vágmedence naskiĝis [[hungara]] [[biokemiisto]] [[Imre Szörényi]]. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://mapy.zoznam.sk/index.pl?zoom=6&pos_x=-520596&pos_y=-1249180&size=full&lang=sk&sipka=1&name=Madunice%2C%20Hlohovec Madunice sur mapo de Slovakio] == Fontoj == * Hungara Vikipedio {{Municipoj de Regiono Trnava|Distrikto Hlohovec}} [[Kategorio:Municipoj en distrikto Hlohovec]] 2bkbcyb9wooygbirz1f1rry6msev9bo 0 335519 9377753 9309626 2026-05-19T14:56:49Z Sj1mor 12103 9377753 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''VÉGH Dezső''' (ve:g) estis hungara redaktoro, vicurbestro naskita en [[Nadjvarado]] la [[19-an de novembro]] [[1882]] kaj mortinta en [[Debreceno]] la [[13-an de marto]] [[1953]]. == Kariero == Végh kiel firmaopentristo, ŝmirfarbista helpinto travojaĝis en Okcidentan [[Eŭropo]]n. Pro sia kontraŭmilitismo en armeo 21jare li estis malliberigita por du jaroj. En [[1905]] li iĝis ano de la Hungara Sociala Demokratia Partio en Nagyvárad. En [[1907]] li aliĝis al anarkiistoj direktite de [[Ervin Batthyány]], poste li iĝis unu el redaktoroj de la gazeto de [[András Áchim]] aperinta en [[Békéscsaba]] (Paraszt Újság). En [[1909]] li translokiĝis al Kolozsvár, kie li kunrilatiĝis kun [[Béla Kun]]. En [[1913]] li aperigis kontraŭmilitistan flugfolion titolitan ''Miért kell küzdeni a hadsereg ellen?'' (Kial devas lukti kontraŭ la militaro?) sub pseŭdonimo Kárpáti, tial li estis malliberigita por ses monatoj. Li rifuĝis el la [[unua mondmilito]] kaj por 29 monatoj li vivis en neleĝeco, dum kiu li partoprenis la {{N|kontraŭmilita movado}}. En [[1917]] oni kaptis lin kaj malliberigis post unu jaro kaj duono, sed oni sendis lin al militservo. Tiam li konatiĝis kun junuloj kontraŭmilitistaj de la [[Galilei Kör]] kaj denove oni malliberigis lin. En novembro [[1918]] li partoprenis la fondadon de la hungara komunista partio. En februaro [[1919]] li aperigis la gazeton ''Nagyváradi Vörös Újság''. Dum la hungara konsilantara respubliko li estis ano de direktorio kaj akuzkomisaro de la revolucia tribunalo en Nagyvárad. En la ruĝa regimento li fondis en [[Bihar]] la gazeton ''[[Bihari Vörös Újság]]''. En [[1920]] oni kaptis lin kaj kondamnis je tri jara malliberejo. En 1933–34 li fondis revuon en Debreceno titolitan ''[[A Mi Utunk]]''. De marto [[1945]] ĝis [[1947]] li estis vicurbestro de Debreceno. == Fonto == * Magyar Életrajzi Lexikon[http://mek.niif.hu/00300/00355/html/index.htm] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100922021307/http://mek.niif.hu/00300/00355/html/index.htm |date=2010-09-22 }} {{Vivtempo|Vegh, Dezso}} [[Kategorio:Hungaraj politikistoj]] [[Kategorio:Hungaraj ĵurnalistoj]] [[Kategorio:Transilvaniaj hungaroj]] aq6am34zokjytf3u1ipcizs4nad2cki 0 342711 9378332 8397957 2026-05-20T11:22:03Z Kani 670 /* Literaturo */ 9378332 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Sulfurflava emberizo |koloro = pink |dosiero = Emberiza_sulphurata.jpg |dosiero larĝo = 300px |priskribo de dosiero = Sulfurflava emberizo |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Paseroformaj]] ''Passeriformes'' |familio = [[Emberizedoj]] ''Emberizidae'' |genro = ''[[Emberiza]]'' |specio = '''E. sulphurata''' |statuso = VU |dunomo = ''Emberiza sulphurata'' |dunomo aŭtoritato = ([[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]] & [[Hermann Schlegel|Schlegel]], [[1848]]) |vikispecio = |komunejo = |mapo de vivoteritorioj ={{#invoke:Wikidata|claim|P181}} |mapo de vivoteritorioj larĝo = 300px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} [[Dosiero:Emberiza sulphurata MHNT.ZOO.2010.11.219 Fuji Japon.jpg|eta|'' Emberiza sulphurata '' [[MHNT]]]] La '''Sulfurflava emberizo''' aŭ [[Japana sulfurflava emberizo]] (''Emberiza sulphurata'') estas birdo de la grupo de [[emberizoj]] el la ordo de [[paseroformaj birdoj]] kaj genro de la familio de [[Emberizedoj]] kiu iam estis enmetitaj en [[Fringedoj]]. Ĝi estas 14&nbsp;cm longa kaj havas konusforman, grizan [[beko]]n (pli helan en suba makzelo), rozecbrunajn piedojn kaj brunajn okulojn. La masklo estas grizverdaj supre kun nigra strieco en dorso. La '''subaj partoj estas flavverdaj''' (pli brilaj en gorĝo kaj ventro) kun strieco en flankoj; tiu ĝenerala koloro nomigas la specion kaj en la [[komuna nomo]] kaj en la [[latina]] [[scienca nomo]]. Ĝi havas nigrajn bridojn, mallarĝan nigran mentonon, palan okulringon kaj blankajn eksterajn vostoplumojn. Estas du flugilstrioj, formataj de palaj pintoj de mezaj kaj grandaj flugilkovriloj. La ino estas simila al masklo sed pli pala sen nigro en brido aŭ mentono. La specio havas trilecan [[birdokanto|kanton]] kaj mildan alvokon 'cip'. La [[reprodukta sezono]] daŭras el meza majo al komenco de julio. La [[birdonesto|nesto]] estas konstruata malalte en arbusto kaj la ino demetas 3 al 5 [[ovo]]jn. La Sulfurflava emberizo reproduktiĝas nur en [[Japanio]] kie ĝi estas nekomuna. Ĝi troviĝas ĉefe en la plej granda insulo [[Honshū]] sed povas reproduktiĝi ankaŭ en [[Kyūshū]] kaj eble reproduktiĝis en [[Hokkaidō]] pasintece. Ili loĝas en arbaroj inter 600 kaj 1500 metroj super marnivelo, ĉefe en centraj kaj nordaj partoj de Honshū. Kelkaj birdoj vintrumas en pli varmaj regionoj de Japanio sed plej parto migras pli suden. Ĝi estis vidata el [[Filipinoj]], [[Tajvano]], kaj sudorienta [[Ĉinio]] tiusezone sed ĝi estas malabunda ie ajn pli. Ili loĝas en [[arbaro]]j, [[arbustaro]]j, [[herbejo]]j kaj farmoj dum vintro. Malgrandaj nombroj pasas al [[Koreio]] en printempa kaj aŭtuna migrado. La totala populacio de la Sulfurflava emberizo estas malgranda kaj malpliiĝas kaj la specio estis klasita kiel [[Vundebla specio|Vundebla]] fare de la [[IUCN]]. Ĝi estas minacata pro [[habitatoperdo]], uzado de [[pesticido]]j kaj kaptado por [[Birdobredado|kaĝobirda komerco]]. == Literaturo == * {{aut|BirdLife International}} (2007) ''[http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=8962&m=0 Species factsheet: Emberiza sulphurata] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100706022643/http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=8962&m=0 |date=2010-07-06 }}''. Elŝutita el http://www.birdlife.org on 20/6/2007 * {{aut|Brazil, Mark A.}} (1991) ''The Birds of Japan'', Christopher Helm, London * {{aut|Kennedey, Robert S.; Gonzales, Pedro C,; [[Edward C. Dickinson|Dickinson, Edward C.]]; Miranda, Hector C. & Fisher, Timothy H.}} (2000) ''A Guide to the Birds of the Philippines'', Oxford University Press, Oxford * {{aut|Lee, Woo-Shin, Koo, Tae-Hoe & Park, Jin-Young}} (2000) ''A Field Guide to the Birds of Korea'', LG Evergreen Foundation, Seoul * {{aut|MacKinnon, John & Phillipps, Karen}} (2000) ''A Field Guide to the Birds of China'', Oxford University Press, Oxford == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://avesphoto.com/website/JP/gallery/Gall-36.htm Foto de Sulfurflava emberizo] {{Birdoj}} {{Portalo Birdoj}} [[Kategorio:Paseroformaj]] [[Kategorio:Emberizedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Azio]] s7h8110rfjuzc3h4jgs45ag11k2v296 0 347423 9377739 9201008 2026-05-19T14:51:51Z Sj1mor 12103 9377739 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}}'''Paca movado''' aŭ '''pacmovado''' estas nomo por [[socia movado|sociaj movadoj]], kiuj aktive kaj organizite celas malebligi [[milito]]jn kaj pormilitan armadon, kaj kontraŭas militadon kiel politika instrumento de kaj en- kaj eksterŝtataj konfliktoj. == Historio == En la [[historio de Eŭropo]] ripete estis provoj forigi aŭ almenaŭ limigi la uzon de militoj kiel politika instrumento. Ekzemple en la [[antikva Grekio]] de la [[4-a jarcento a.K.]] propagande disvastiĝis la ideo de "ĝenerala paco" (greke κοινὴ εἰρήνη / ''koiné eiréne''), por daŭre sekurigi la staton de paco kiel normala stato pere de interŝtataj traktatoj. En la [[10-a jarcento]] reage al la plimultiĝintaj militadoj de la malaltrangaj [[nobelo]]j en suda Francio ekestis la movado de ''Dia Paco'' aŭ ''[[Dia Armistico]]'' ([[latine]] ''Pax Dei''), kiu pro la engaĝiĝo de multaj popolanoj konsidereblas antaŭa formo de la modernaj pacaj movadoj. En la [[moderna epoko]] rezisto kaj opono de amasoj da homoj kontraŭ militado kaj armado unuafoje ekestis lige al la [[krimea milito]] de la [[1850-aj jaroj]]. La nomo "internacia pacmovado" publike unuafoje uziĝis ĉirkaŭ la jaro [[1900]]. Tiu nomo unue celis tiujn eŭropajn porpacajn grupojn, kiuj estis ekestintaj ekde la jaro [[1815]] lige al la [[liberalismo]] kiel demokratia reforma movado en multaj eŭropaj ŝtatoj kaj en Usono. Reprezentantoj de tiaj grupoj ekde la jaro 1901 nomis sin „[[Pacismo|pacistoj]]“. La vorto [[pacismo]] kutime celas la [[etiko|etikan]] bazan sintenon kaj finajn celojn de individuoj kaj grupoj, la nomo "pacmovado" la nuntempan organizadon, metodaron kaj aktivaĵaron. Multaj pacistoj nuntempe ankaŭ kontraŭas defendocelan militadon, dum aliaj anoj de pacmovadoj celas malgrandigi nuntempan danĝeron de milito per "politika malstreĉiĝo" kaj interŝtataj traktatoj, sen principe rifuzi memdefendon ankaŭ per armiloj. Ekde proksimume la jaro 1890 la "[[kontraŭmilitarismo]]" de socialismaj grupoj kaj partioj, kiuj vidis militon kiel rezulto de la [[kapitalismo]] kaj provis kontraŭbatali ĝin per la revolucia agado de la [[laborista movado]], diferenciĝis de la „burĝa“ pacmovado, kiu limiĝis per apelacioj kaj proponoj kontakti la ŝtatajn registarojn. == La 20a jarcento == En la [[Unua Mondmilito]] ambaŭ movadaj branĉoj en iuj ŝtatoj de [[Mezeŭropo]] pliproksimiĝis unu al la alia, post la jaro [[1918]] dumtempe havis amasan civitanan subtenon, kaj kune organizis eventojn kiel armado, deviga armea servo kaj militoj - ekzemplo de tia evento estis la ĉiujare okazanta "kontraŭmilita tago". En la epoko de [[Nacisocialismo]] en Germanio, la organizaĵoj de la tiulanda pacmovado malpermesiĝis, multaj el iliaj reprenzentantoj estis malliberigitaj, murditaj aŭ ekziligitaj. Ekster Germanio kaj la aliaj faŝismaj ŝtatoj de Eŭropo, pacmovadaj grupoj pro la kontraŭfaŝisma protestado kaj luktado perdis multajn anojn kaj influoeblecojn. Post la fino de la [[Dua Mondmilito]] tamen la inter [[1918]] kaj [[1933]] komenciĝinta tabuigo de agresa militado kaj la diplomatia reguligo de konfliktoj inter suverenaj ŝtatoj kolektis internacian subtenon. En la epoko de la [[vetarmado]] de la membroŝtatoj de la internaciaj armeaj organizaĵoj [[NATO]] kaj [[Varsovia Kontrakto]] per [[atomarmilo]]j kadre de la "[[Malvarma Milito]]" ekde la [[1950-aj jaroj]], iom post iom kreskis nova pacmovado. Ĝi interalie publike videbliĝis ĉiuprintempe per "paskaj marŝadoj" de multaj miloj da partoprenantoj. En la [[1960-aj jaroj]] ĝi aparte aktiviĝis kadre de la internacia oponado kontraŭ la [[Vjetnama Milito]] de [[Usono]], kaj poste dum iom da tempo plitrankviliĝis. Nur post novaj ŝtataj planoj kaj paŝoj de akcelata vetarmado fare de la organizaĵo NATO kaj de Sovetunio ekde la jaro 1979 en iuj [[okcidenta bloko|okcidentaj ŝtatoj]] ekestis amasa, transnacia kaj de civitana plimulto subtenata pacmovado, kies plej proksima celo estis lukti kontraŭ la poziciigo de novaj NATO-raketoj kaj fina celo estis la kompleta forigo de atomaj armiloj en ambaŭ mondaj blokoj. Ekde la "intervenaj militoj" de la [[1990-aj jaroj]] en unuopaj kazoj aktiviĝis [[kontraŭmilita movado]], kiu tamen ne plu atingis la organizitecon kaj popolan subtenon de la [[1980-aj jaroj]]. Nur lige al la [[Iraka Milito]] de [[2003]] denove montriĝis internacia pacmovado, kiu ampleksis pripacajn organizaĵojn kaj malnovajn (do fonditajn antaŭ la Dua Mondmilito) kaj novajn, sed ankaŭ pliajn neorganizitajn individuajn simpatiantojn de pacismaj idealoj. ==Organizoj== La Internacia Solidareca Movado (angle ''[[International Solidarity Movement]]'', akronime konata ISM) estas internacia pacmovado kiu, per neperforta rezista laboro, dokumentado de misuzoj kaj ĉeesto en [[Palestiniaj teritorioj|okupata Palestino]], laboras por krei "atenton al la palestina liberecbatalo kaj por fini la [[Israele okupataj teritorioj|israelan okupadon]]". == Vidu ankaŭ == * [[Pacismo]] * [[Pacsimbolo]] * [[Ago-Repaciga Servo por Paco]] * [[Internacia Kongreso de Paco]] * [[Internacia kampanjo por aboligi nukleajn armilojn (ICAN)]] * [[Internacia Tago pri Paco]] * [[Kampanjo por Nuklea Senarmigado]] * [[Konscienceca obĵeto]] * [[Nuklea senarmiĝo]] * [[Senperforto]] * [[Mathias Rust]] * [[Abie Nathan]] {{Pacmovado}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Pacismo]] [[Kategorio:Movadoj]] [[Kategorio:Politiko]] [[Kategorio:Pacmovado| ]] 7bduhao3w2sls1quvkcp76bkqd4tew5 0 348662 9377740 8908579 2026-05-19T14:52:05Z Sj1mor 12103 9377740 wikitext text/x-wiki '''HAJDU Pál''' estis hungara ĵurnalisto naskita en [[Máramarossziget]] la [[10-an de decembro]] [[1896]] kaj mortinta en [[Sovetunio]] en [[1937]]. ==Biografio== Pál Hajdu estis ano de [[Galilei Kör]] jam kiel studento. En [[1914]] li enpaŝis la Socialdemokratian Partion. En [[1918]] li aliĝis al [[kontraŭmilita movado]]. Li apartenis al la fondintoj de la Hungara Komunista Partio, li estis kunlaboranto de la ''Vörös Újság''. Li publikis en la gazeto ''Ifjú Proletár''. Dum la konsilantara respubliko li estis komandanto de bataliono de Ruĝa Armeo. Poste oni komandis lin por dekjara malliberejo (4-a de junio 1920), sed post du jaroj li laŭ ŝanĝagordo povis iri en [[Sovetunio]]. Unue li laboris en la ''Instituto [[Marx]]–[[Engels]]–[[Lenin]]'', de 1929 li estis respondecredaktoro de la revuo ''Sarló és Kalapács'' (1930–32), redakciano (1932–36). Li gvidis la hungarlingvajn elsendojn de la radio [[Moskvo]] (1933–37). Oni ne scias, kio okazis ĉe li poste. ==Fonto== [http://mek.oszk.hu/00300/00355/html/index.html Magyar Életrajzi Lexikon] {{Vivtempo|Hajdu, P.}} [[Kategorio:Hungaraj ĵurnalistoj|Hajdu, P.]] [[Kategorio:Transilvaniaj hungaroj]] 2b6ar0wi9i9cccufx9ecbv48mgy2397 9377762 9377740 2026-05-19T15:00:24Z Sj1mor 12103 9377762 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''HAJDU Pál''' estis hungara ĵurnalisto naskita en [[Máramarossziget]] la [[10-an de decembro]] [[1896]] kaj mortinta en [[Sovetunio]] en [[1937]]. ==Biografio== Pál Hajdu estis ano de [[Galilei Kör]] jam kiel studento. En [[1914]] li enpaŝis la Socialdemokratian Partion. En [[1918]] li aliĝis al [[kontraŭmilita movado]]. Li apartenis al la fondintoj de la Hungara Komunista Partio, li estis kunlaboranto de la ''Vörös Újság''. Li publikis en la gazeto ''Ifjú Proletár''. Dum la konsilantara respubliko li estis komandanto de bataliono de Ruĝa Armeo. Poste oni komandis lin por dekjara malliberejo (4-a de junio 1920), sed post du jaroj li laŭ ŝanĝagordo povis iri en [[Sovetunio]]. Unue li laboris en la ''Instituto [[Marx]]–[[Engels]]–[[Lenin]]'', de 1929 li estis respondecredaktoro de la revuo ''Sarló és Kalapács'' (1930–32), redakciano (1932–36). Li gvidis la hungarlingvajn elsendojn de la radio [[Moskvo]] (1933–37). Oni ne scias, kio okazis ĉe li poste. ==Fonto== [http://mek.oszk.hu/00300/00355/html/index.html Magyar Életrajzi Lexikon] {{Vivtempo|Hajdu, P.}} [[Kategorio:Hungaraj ĵurnalistoj|Hajdu, P.]] [[Kategorio:Transilvaniaj hungaroj]] pcnvhelaemwe4czwuqwoi5flkswy87j 10 349495 9377618 9142052 2026-05-19T12:32:02Z Tlustulimu 1543 interna ligilo 9377618 wikitext text/x-wiki {{Navigilo2 |bildo = |stilo_de ĉefa_titolo = background:#A0E090; |stilo_de_grupoj = background:#A0E090; |titolo = [[Frukto#Fruktaj specoj|Fruktaj specoj]] |nomo = Fruktaj specoj |state = collapsed |grupo1 = Sekaj fruktoj |listo1 = [[Akeno (frukto)|Akeno]] ([[Samaro]]) {{·}} [[Foliklo]] {{·}} [[Guŝo]] {{·}} [[Nukso]] {{·}} [[Kapsulo (frukto)|Kapsulo]] ([[Piksidio]]) {{·}} [[Kariopso]] {{·}} [[Samaro|Flugakeno]] {{·}} [[Silikvo]] |grupo2 = Karnecaj fruktoj |listo2 = [[Bero]] ([[Hesperidio]]) {{·}} [[Drupo]] {{·}} [[Pomofrukto]] {{·}} [[Rozbero]] |grupo3=Kategorio de fruktoj |listo3=simpla frukto {{·}} [[plurfrukto]] {{·}} [[ŝajnfrukto]] |malsupre = ''Vidu ankaŭ [[fruktaro]]'' }}<noinclude>[[Kategorio:Navigilo:Botaniko]] </noinclude> 5iz90nf2kun242hnxa2n0bdsttb7fuw 9377619 9377618 2026-05-19T12:33:53Z Tlustulimu 1543 9377619 wikitext text/x-wiki {{Navigilo2 |bildo = |stilo_de ĉefa_titolo = background:#A0E090; |stilo_de_grupoj = background:#A0E090; |titolo = [[Frukto#Fruktaj specoj|Fruktaj specoj]] |nomo = Fruktaj specoj |state = collapsed |grupo1 = Sekaj fruktoj |listo1 = [[Akeno (frukto)|Akeno]] ([[Samaro|Flugakeno]], [[Samaro]]) {{·}} [[Foliklo]] {{·}} [[Guŝo]] {{·}} [[Nukso]] {{·}} [[Kapsulo (frukto)|Kapsulo]] ([[Piksidio]]) {{·}} [[Kariopso]] {{·}} [[Silikvo]] |grupo2 = Karnecaj fruktoj |listo2 = [[Bero]] ([[Hesperidio]]) {{·}} [[Drupo]] {{·}} [[Pomofrukto]] {{·}} [[Rozbero]] |grupo3=Kategorio de fruktoj |listo3=simpla frukto {{·}} [[plurfrukto]] {{·}} [[ŝajnfrukto]] |malsupre = ''Vidu ankaŭ [[fruktaro]]'' }}<noinclude>[[Kategorio:Navigilo:Botaniko]] </noinclude> 6ig9w10swo4nsmeqmwhcpruqoveqrjc 0 350886 9378327 8396465 2026-05-20T11:19:10Z Kani 670 9378327 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Palavana pavofazano |koloro = pink |dosiero = Palawan Peacock Pheasant - male.jpg |dosiero larĝo = 300px |priskribo de dosiero = Palavana pavofazano |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Kokoformaj]] ''Galliformes'' |familio = [[Fazanedoj]] ''Phasianidae'' |genro = ''[[Polyplectron]]'' |specio = ''P. napoleonis'' |statuso = VU |dunomo = ''Polyplectron napoleonis'' |dunomo aŭtoritato = ([[René-Primevère Lesson|Lesson]], [[1831]]) |vikispecio = |komunejo = |mapo de vivoteritorioj =Palawan Peacock Pheasant range.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 300px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Palavana pavofazano,''' ''Polyplectron napoleonis,'' estas mezgranda membro de la [[fazanoj]] de la familio de [[Kokoformaj]] [[birdoj]] nome [[Fazanedoj]]. Ĝi estas mezgranda (ĝis 50 cm longa) birdo de la familio de [[Fazanedoj]]. Ĝi estis delonge konata kiel ''Polyplectron emphanum'' ([[Edward C. Dickinson|Dickinson]] 2001). == Aspekto == La masklo estas la plej bela kaj rimarkinda membro de la grupo de [[pavofazanoj]] en la genro ''[[Polyplectron]].'' Ĝi havas erekteblan kreston, blankajn superokulan strion kaj vangon kaj tre [[irizeco|irizecan]] metalecan verdanigran plumaron. La vostoplumoj estas ornamataj de grandaj bluverdaj [[ocelli]], kies vosto povas esti malfermita kiel ventumilo por pariĝada memmontrado; aspekto kaj uzado estas similaj al tiuj de la parencaj [[Bornea pavofazano]] kaj [[Malaja pavofazano]]. Tamen la resto de la korpo estas ege diferenca nome pro la blankaj vizaĝaj markoj kaj la ĝenerale nigreca plumaro ege markitaj de tre kontrastaj kaj brilaj bluaj plumoj ĉefe en supra dorso kaj flugiloj. Estas klara kazo de [[seksa duformismo]]. La ino estas pli malgranda ol la masklo. Ĝi havas malhelbrunan plumaron kun mallonga kresto kaj estas blankeca en gorĝo, vangoj kaj superokulo. == Distribuado kaj habitato == [[Endemismo ĉe birdoj|Endemia]] de [[Filipinoj]], la Palavana pavofazano troviĝas en la humidaj arbaroj de [[Palavano]] en la suda parto de Filipinoj. La ino kutime demetas du ovojn. == Taksonomio == La Palavana pavofazano, kun sia unika maskla plumaro kaj malproksima teritorio, reprezentas [[Baza (filogenetiko)|bazan]] (komenca? [[Plioceno]], antaŭ ĉ.5-4 [[mj]]<ref> Notu, ke la [[molekula mezurilo]] uzata de Kimball ''et al.'' (2001) estas jam konata kiel maltaŭga, kaj malbone ĉirkaŭkalkulas la kokoformajn birdojn.</ref>) elirata el [[genro]] ''Polyplectron'' (Kimball ''et al.'' 2001). == Statuso kaj konservado == Pro pliiĝanta [[habitatoperdo]], malgranda populacio kaj limigita teritorio, same kiel pro ĉasado kaj kaptado por komercado, la Palavana pavofazano estas klasita kiel [[Vundebla specio|Vundebla]] ĉe la [[IUCN Ruĝa Listo]] de Minacataj Specioj. Ĝi estas listita en la Apendico I de [[CITES]]. == Bildaro == <gallery> Image:Stavenn Polyplectron napoleonis 01.jpg|masklo Image:Stavenn Polyplectron napoleonis 02.jpg|ino Dosiero:Palawan peacock.jpg|masklo </gallery> == Referencoj == * {{IUCN2006|assessors=BirdLife International|year=2004|id=17951|title=Polyplectron napoleonis|downloaded=29 Oktobro 2006}} Vundebla. * '''Dickinson''', E. C. (2001): The correct scientific name of the Palawan Peacock-pheasant is ''Polyplectron napoleonis'' (Lesson, 1831). ''Bulletin of the British Ornithologists' Club'' '''121'''(4): 266-272. * '''Kimball''', Rebecca T.; Braun, Edward L.; Ligon, J. David; Lucchini, Vittorio & Randi, Ettore (2001): A molecular phylogeny of the peacock-pheasants (Galliformes: ''Polyplectron'' spp.) indicates loss and reduction of ornamental traits and display behaviour. ''Biological Journal of the Linnean Society'' '''73'''(2): 187–198. [http://www.ingentaconnect.com/content/els/00244066/2001/00000073/00000002/art90536 HTML resumo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070311044944/http://www.ingentaconnect.com/content/els/00244066/2001/00000073/00000002/art90536 |date=2007-03-11 }} * '''Lesson''', René-Primevère (1831): ''Traite d'Ornithologie'' '''7''':487; '''8''': 650. * '''Temminck''', Coenraad Jacob (1832): ''Nouveau Recueil de Planches coloriées d'Oiseaux'' '''88''' plate 540. === Notoj === {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * ARKive - [http://www.arkive.org/species/GES/birds/Polyplectron_napoleonis/ Bildoj kaj filmetoj de Palavana pavofazano ''(Polyplectron napoleonis)''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070313023638/http://www.arkive.org/species/GES/birds/Polyplectron_napoleonis/ |date=2007-03-13 }} * [http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=281&m=0 BirdLife Species Factsheet] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090103062521/http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=281&m=0 |date=2009-01-03 }} * [http://www.rdb.or.id/detailbird.php?id=222 Red Data Book] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20061013175741/http://www.rdb.or.id/detailbird.php?id=222 |date=2006-10-13 }} {{Birdoj}} {{Portalo Birdoj}} [[Kategorio:Kokoformaj]] [[Kategorio:Fazanedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Azio]] 2fc8hqvb9t1wnayy693d8hjsx7e1mcg 9378328 9378327 2026-05-20T11:19:32Z Kani 670 9378328 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Palavana pavofazano |koloro = pink |dosiero = Palawan Peacock Pheasant - male.jpg |dosiero larĝo = 220px |priskribo de dosiero = Palavana pavofazano |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Kokoformaj]] ''Galliformes'' |familio = [[Fazanedoj]] ''Phasianidae'' |genro = ''[[Polyplectron]]'' |specio = ''P. napoleonis'' |statuso = VU |dunomo = ''Polyplectron napoleonis'' |dunomo aŭtoritato = ([[René-Primevère Lesson|Lesson]], [[1831]]) |vikispecio = |komunejo = |mapo de vivoteritorioj =Palawan Peacock Pheasant range.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 220px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Palavana pavofazano,''' ''Polyplectron napoleonis,'' estas mezgranda membro de la [[fazanoj]] de la familio de [[Kokoformaj]] [[birdoj]] nome [[Fazanedoj]]. Ĝi estas mezgranda (ĝis 50 cm longa) birdo de la familio de [[Fazanedoj]]. Ĝi estis delonge konata kiel ''Polyplectron emphanum'' ([[Edward C. Dickinson|Dickinson]] 2001). == Aspekto == La masklo estas la plej bela kaj rimarkinda membro de la grupo de [[pavofazanoj]] en la genro ''[[Polyplectron]].'' Ĝi havas erekteblan kreston, blankajn superokulan strion kaj vangon kaj tre [[irizeco|irizecan]] metalecan verdanigran plumaron. La vostoplumoj estas ornamataj de grandaj bluverdaj [[ocelli]], kies vosto povas esti malfermita kiel ventumilo por pariĝada memmontrado; aspekto kaj uzado estas similaj al tiuj de la parencaj [[Bornea pavofazano]] kaj [[Malaja pavofazano]]. Tamen la resto de la korpo estas ege diferenca nome pro la blankaj vizaĝaj markoj kaj la ĝenerale nigreca plumaro ege markitaj de tre kontrastaj kaj brilaj bluaj plumoj ĉefe en supra dorso kaj flugiloj. Estas klara kazo de [[seksa duformismo]]. La ino estas pli malgranda ol la masklo. Ĝi havas malhelbrunan plumaron kun mallonga kresto kaj estas blankeca en gorĝo, vangoj kaj superokulo. == Distribuado kaj habitato == [[Endemismo ĉe birdoj|Endemia]] de [[Filipinoj]], la Palavana pavofazano troviĝas en la humidaj arbaroj de [[Palavano]] en la suda parto de Filipinoj. La ino kutime demetas du ovojn. == Taksonomio == La Palavana pavofazano, kun sia unika maskla plumaro kaj malproksima teritorio, reprezentas [[Baza (filogenetiko)|bazan]] (komenca? [[Plioceno]], antaŭ ĉ.5-4 [[mj]]<ref> Notu, ke la [[molekula mezurilo]] uzata de Kimball ''et al.'' (2001) estas jam konata kiel maltaŭga, kaj malbone ĉirkaŭkalkulas la kokoformajn birdojn.</ref>) elirata el [[genro]] ''Polyplectron'' (Kimball ''et al.'' 2001). == Statuso kaj konservado == Pro pliiĝanta [[habitatoperdo]], malgranda populacio kaj limigita teritorio, same kiel pro ĉasado kaj kaptado por komercado, la Palavana pavofazano estas klasita kiel [[Vundebla specio|Vundebla]] ĉe la [[IUCN Ruĝa Listo]] de Minacataj Specioj. Ĝi estas listita en la Apendico I de [[CITES]]. == Bildaro == <gallery> Image:Stavenn Polyplectron napoleonis 01.jpg|masklo Image:Stavenn Polyplectron napoleonis 02.jpg|ino Dosiero:Palawan peacock.jpg|masklo </gallery> == Referencoj == * {{IUCN2006|assessors=BirdLife International|year=2004|id=17951|title=Polyplectron napoleonis|downloaded=29 Oktobro 2006}} Vundebla. * '''Dickinson''', E. C. (2001): The correct scientific name of the Palawan Peacock-pheasant is ''Polyplectron napoleonis'' (Lesson, 1831). ''Bulletin of the British Ornithologists' Club'' '''121'''(4): 266-272. * '''Kimball''', Rebecca T.; Braun, Edward L.; Ligon, J. David; Lucchini, Vittorio & Randi, Ettore (2001): A molecular phylogeny of the peacock-pheasants (Galliformes: ''Polyplectron'' spp.) indicates loss and reduction of ornamental traits and display behaviour. ''Biological Journal of the Linnean Society'' '''73'''(2): 187–198. [http://www.ingentaconnect.com/content/els/00244066/2001/00000073/00000002/art90536 HTML resumo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070311044944/http://www.ingentaconnect.com/content/els/00244066/2001/00000073/00000002/art90536 |date=2007-03-11 }} * '''Lesson''', René-Primevère (1831): ''Traite d'Ornithologie'' '''7''':487; '''8''': 650. * '''Temminck''', Coenraad Jacob (1832): ''Nouveau Recueil de Planches coloriées d'Oiseaux'' '''88''' plate 540. === Notoj === {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * ARKive - [http://www.arkive.org/species/GES/birds/Polyplectron_napoleonis/ Bildoj kaj filmetoj de Palavana pavofazano ''(Polyplectron napoleonis)''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070313023638/http://www.arkive.org/species/GES/birds/Polyplectron_napoleonis/ |date=2007-03-13 }} * [http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=281&m=0 BirdLife Species Factsheet] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090103062521/http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=281&m=0 |date=2009-01-03 }} * [http://www.rdb.or.id/detailbird.php?id=222 Red Data Book] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20061013175741/http://www.rdb.or.id/detailbird.php?id=222 |date=2006-10-13 }} {{Birdoj}} {{Portalo Birdoj}} [[Kategorio:Kokoformaj]] [[Kategorio:Fazanedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Azio]] i2zkofzqvccsdg36qajwlv7aq80x3r9 9378329 9378328 2026-05-20T11:19:59Z Kani 670 /* Referencoj */ 9378329 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Palavana pavofazano |koloro = pink |dosiero = Palawan Peacock Pheasant - male.jpg |dosiero larĝo = 220px |priskribo de dosiero = Palavana pavofazano |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Kokoformaj]] ''Galliformes'' |familio = [[Fazanedoj]] ''Phasianidae'' |genro = ''[[Polyplectron]]'' |specio = ''P. napoleonis'' |statuso = VU |dunomo = ''Polyplectron napoleonis'' |dunomo aŭtoritato = ([[René-Primevère Lesson|Lesson]], [[1831]]) |vikispecio = |komunejo = |mapo de vivoteritorioj =Palawan Peacock Pheasant range.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 220px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Palavana pavofazano,''' ''Polyplectron napoleonis,'' estas mezgranda membro de la [[fazanoj]] de la familio de [[Kokoformaj]] [[birdoj]] nome [[Fazanedoj]]. Ĝi estas mezgranda (ĝis 50 cm longa) birdo de la familio de [[Fazanedoj]]. Ĝi estis delonge konata kiel ''Polyplectron emphanum'' ([[Edward C. Dickinson|Dickinson]] 2001). == Aspekto == La masklo estas la plej bela kaj rimarkinda membro de la grupo de [[pavofazanoj]] en la genro ''[[Polyplectron]].'' Ĝi havas erekteblan kreston, blankajn superokulan strion kaj vangon kaj tre [[irizeco|irizecan]] metalecan verdanigran plumaron. La vostoplumoj estas ornamataj de grandaj bluverdaj [[ocelli]], kies vosto povas esti malfermita kiel ventumilo por pariĝada memmontrado; aspekto kaj uzado estas similaj al tiuj de la parencaj [[Bornea pavofazano]] kaj [[Malaja pavofazano]]. Tamen la resto de la korpo estas ege diferenca nome pro la blankaj vizaĝaj markoj kaj la ĝenerale nigreca plumaro ege markitaj de tre kontrastaj kaj brilaj bluaj plumoj ĉefe en supra dorso kaj flugiloj. Estas klara kazo de [[seksa duformismo]]. La ino estas pli malgranda ol la masklo. Ĝi havas malhelbrunan plumaron kun mallonga kresto kaj estas blankeca en gorĝo, vangoj kaj superokulo. == Distribuado kaj habitato == [[Endemismo ĉe birdoj|Endemia]] de [[Filipinoj]], la Palavana pavofazano troviĝas en la humidaj arbaroj de [[Palavano]] en la suda parto de Filipinoj. La ino kutime demetas du ovojn. == Taksonomio == La Palavana pavofazano, kun sia unika maskla plumaro kaj malproksima teritorio, reprezentas [[Baza (filogenetiko)|bazan]] (komenca? [[Plioceno]], antaŭ ĉ.5-4 [[mj]]<ref> Notu, ke la [[molekula mezurilo]] uzata de Kimball ''et al.'' (2001) estas jam konata kiel maltaŭga, kaj malbone ĉirkaŭkalkulas la kokoformajn birdojn.</ref>) elirata el [[genro]] ''Polyplectron'' (Kimball ''et al.'' 2001). == Statuso kaj konservado == Pro pliiĝanta [[habitatoperdo]], malgranda populacio kaj limigita teritorio, same kiel pro ĉasado kaj kaptado por komercado, la Palavana pavofazano estas klasita kiel [[Vundebla specio|Vundebla]] ĉe la [[IUCN Ruĝa Listo]] de Minacataj Specioj. Ĝi estas listita en la Apendico I de [[CITES]]. == Bildaro == <gallery> Image:Stavenn Polyplectron napoleonis 01.jpg|masklo Image:Stavenn Polyplectron napoleonis 02.jpg|ino Dosiero:Palawan peacock.jpg|masklo </gallery> == Referencoj == * {{IUCN2006|assessors=BirdLife International|year=2004|id=17951|title=Polyplectron napoleonis|downloaded=29 Oktobro 2006}} Vundebla. * [[Edward C. Dickinson|'''Dickinson''', E. C.]] (2001): The correct scientific name of the Palawan Peacock-pheasant is ''Polyplectron napoleonis'' (Lesson, 1831). ''Bulletin of the British Ornithologists' Club'' '''121'''(4): 266-272. * '''Kimball''', Rebecca T.; Braun, Edward L.; Ligon, J. David; Lucchini, Vittorio & Randi, Ettore (2001): A molecular phylogeny of the peacock-pheasants (Galliformes: ''Polyplectron'' spp.) indicates loss and reduction of ornamental traits and display behaviour. ''Biological Journal of the Linnean Society'' '''73'''(2): 187–198. [http://www.ingentaconnect.com/content/els/00244066/2001/00000073/00000002/art90536 HTML resumo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070311044944/http://www.ingentaconnect.com/content/els/00244066/2001/00000073/00000002/art90536 |date=2007-03-11 }} * '''Lesson''', René-Primevère (1831): ''Traite d'Ornithologie'' '''7''':487; '''8''': 650. * '''Temminck''', Coenraad Jacob (1832): ''Nouveau Recueil de Planches coloriées d'Oiseaux'' '''88''' plate 540. === Notoj === {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * ARKive - [http://www.arkive.org/species/GES/birds/Polyplectron_napoleonis/ Bildoj kaj filmetoj de Palavana pavofazano ''(Polyplectron napoleonis)''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070313023638/http://www.arkive.org/species/GES/birds/Polyplectron_napoleonis/ |date=2007-03-13 }} * [http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=281&m=0 BirdLife Species Factsheet] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090103062521/http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=281&m=0 |date=2009-01-03 }} * [http://www.rdb.or.id/detailbird.php?id=222 Red Data Book] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20061013175741/http://www.rdb.or.id/detailbird.php?id=222 |date=2006-10-13 }} {{Birdoj}} {{Portalo Birdoj}} [[Kategorio:Kokoformaj]] [[Kategorio:Fazanedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Azio]] dd0na15nkvum44xddce6dx28mhlws94 0 352916 9378278 8871232 2026-05-20T09:49:24Z Crosstor 3176 famulo 9378278 wikitext text/x-wiki {{Geokesto | kvartalo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Košická Nová Ves | devena_nomo = | alia_nomo = {{LingvoKunNomo|hu|hungar|''Kassaújfalu''}} | alia_nomo1 = {{LingvoKunNomo|de|german|''Kaschau-Neudorf''}} | kategorio = urba parto <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Košická Nová Ves.JPG | dosiero_priskribo = Vido al Košická Nová Ves <!-- *** Simboloj *** --> | flago = Kosicka nova ves-kosice iii-flag.svg | blazono = Erbknv.JPG <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Košická Nová Ves | moto = | kromnomo = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Slovakio | lando_flago = 1 | regiono = Regiono Košice | distrikto = Distrikto Košice 3 | histregiono = Abov | histregiono1 = <!-- *** Familio *** --> | parenco = Košice | ŝoseo = | limo = | parto_faldo = | parto_tipo = | parto = | rivero = [[Novoveský potok (alfluanto de Torysa)|Novoveský potok]] | memorindaĵo_tipo = Memorindaĵoj | memorindaĵo = | memorindaĵo1 = | konstruaĵo_tipo = | konstruaĵo = | montaro_tipo = | montaro = | montaro1 = | montaro2 = | ĉefurbo = Košice | ĉefurbo_tipo = Distrikta urbo <!-- *** Situo *** --> | situo = Košická Nová Ves | leviĝo = 261 | lat_d = 48 | lat_m = 44 | lat_s = 00 | lat_NS = N | long_d = 21 | long_m = 17 | long_s = 51 | long_EW = E | koordinatoj_ne_en_titolo = true | koordinatoj_tipo = | plej_alta_leviĝo = | plej_alta_situo = | plej_alta = | plej_alta_noto = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 5.7652 | areo_rondumo = 2 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = 2508 | loĝantaro_dato = 31.12.2008 | loĝantaro_denseco = auto <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = 1297 | establita_tipo = Unua skribmencio | ĉefulo = | ĉefulo_partio = | ĉefulo_tipo = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset =+1 | horzono_DST = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset_DST =+2 | poŝtkodo = 040 14 | areo_kodo = +421-55 | areo_kodo_tipo = | kodo = KE | kodo_tipo = Aŭtokodoj | kodo1 = 599018 | kodo1_tipo = NUTS <!-- *** UNESCO ktp. *** --> | unesko_nomo = <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = | libera_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo_priskribo = Situo enkadre de Slovakio | mapo_lokumilo = Slovakio | mapo1_priskribo = Situo enkadre de Regiono Košice | mapo1_lokumilo = Regiono Košice | mapo2 = | mapo2_priskribo = Situo enkadre de Košice <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = [http://www.kosickanovaves.sk/ www.kosickanovaves.sk] | commons = Košická Nová Ves | portalo = Slovakio <!-- *** Notoj *** --> | notoj = }} '''Košická Nová Ves,''' [[hungare]] '''Kassaújfalu''' [kaŝaUjfalu], [[germane]] '''Neudorf''' estas iama [[vilaĝo]], nun urboparto de [[Košice]] en [[Slovakio]], en [[Regiono Košice]]. La [[loknomo]] signifas: nova vilaĝo ĉe Košice. == Situo == Košická Nová Ves situas en orienta rando de [[Košice]]. == Historio == La vilaĝo estis unue menciita en la [[jaro]] [[1297]] laŭ tiama hungara [[ortografio]] ''"Cassa Uj Falu"''. En la [[15-a jarcento]] [[germanoj]] alvenis. En [[1826]] oni komputis tie 864 vilaĝanojn. En [[1896]] loĝis tie 1160 vilaĝanoj en 152 [[domo]]j. En [[1910]] loĝis en Kassaújfalu 1215 [[homo]]j, (plejparte [[slovakoj]]). Ĝis [[Traktato de Trianon]] la vilaĝo apartenis al [[Hungara reĝlando]], al [[Abaúj-Torna]], al distrikto de [[Košice]], poste al [[Ĉeĥoslovakio]], fine ekde [[1993]] al Slovakio. Inter [[1938]]-[[1945]] Kassaújfalu rehungariĝis laŭ la [[unua Viena Arbitracio|unua Arbitracio de Vieno]], ĉar ĝi forte ligiĝis al Kassa. Ekde [[1990]] Košická Nová Ves iĝis urboparto de Košice. == Vidindaĵoj == * romkatolika [[preĝejo]] omaĝe al [[Ladislao la 1-a (Hungario)]] de [[1771]] == Famuloj == En la iama Kassaújfalu naskiĝis hungara [[pulmonologo]] [[Košice]]. [[Dosiero:Košická Nová Ves church.jpg|eta|maldekstre|Preĝejo en Košická Nová Ves]] {{Municipoj de Regiono Košice|Košice}} [[Kategorio:Distrikto Košice 3]] cvmnkulq6cjaqrt2xas540ray0g8nmv 9378279 9378278 2026-05-20T09:52:00Z Crosstor 3176 /* Famuloj */ 9378279 wikitext text/x-wiki {{Geokesto | kvartalo <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Košická Nová Ves | devena_nomo = | alia_nomo = {{LingvoKunNomo|hu|hungar|''Kassaújfalu''}} | alia_nomo1 = {{LingvoKunNomo|de|german|''Kaschau-Neudorf''}} | kategorio = urba parto <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = Košická Nová Ves.JPG | dosiero_priskribo = Vido al Košická Nová Ves <!-- *** Simboloj *** --> | flago = Kosicka nova ves-kosice iii-flag.svg | blazono = Erbknv.JPG <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Košická Nová Ves | moto = | kromnomo = <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = Slovakio | lando_flago = 1 | regiono = Regiono Košice | distrikto = Distrikto Košice 3 | histregiono = Abov | histregiono1 = <!-- *** Familio *** --> | parenco = Košice | ŝoseo = | limo = | parto_faldo = | parto_tipo = | parto = | rivero = [[Novoveský potok (alfluanto de Torysa)|Novoveský potok]] | memorindaĵo_tipo = Memorindaĵoj | memorindaĵo = | memorindaĵo1 = | konstruaĵo_tipo = | konstruaĵo = | montaro_tipo = | montaro = | montaro1 = | montaro2 = | ĉefurbo = Košice | ĉefurbo_tipo = Distrikta urbo <!-- *** Situo *** --> | situo = Košická Nová Ves | leviĝo = 261 | lat_d = 48 | lat_m = 44 | lat_s = 00 | lat_NS = N | long_d = 21 | long_m = 17 | long_s = 51 | long_EW = E | koordinatoj_ne_en_titolo = true | koordinatoj_tipo = | plej_alta_leviĝo = | plej_alta_situo = | plej_alta = | plej_alta_noto = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 5.7652 | areo_rondumo = 2 <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro = 2508 | loĝantaro_dato = 31.12.2008 | loĝantaro_denseco = auto <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = 1297 | establita_tipo = Unua skribmencio | ĉefulo = | ĉefulo_partio = | ĉefulo_tipo = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset =+1 | horzono_DST = [[Mez-Eŭropa tempo|MET]] | utc_offset_DST =+2 | poŝtkodo = 040 14 | areo_kodo = +421-55 | areo_kodo_tipo = | kodo = KE | kodo_tipo = Aŭtokodoj | kodo1 = 599018 | kodo1_tipo = NUTS <!-- *** UNESCO ktp. *** --> | unesko_nomo = <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = | libera_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo_priskribo = Situo enkadre de Slovakio | mapo_lokumilo = Slovakio | mapo1_priskribo = Situo enkadre de Regiono Košice | mapo1_lokumilo = Regiono Košice | mapo2 = | mapo2_priskribo = Situo enkadre de Košice <!-- *** Retpaĝoj *** --> | retpaĝo = [http://www.kosickanovaves.sk/ www.kosickanovaves.sk] | commons = Košická Nová Ves | portalo = Slovakio <!-- *** Notoj *** --> | notoj = }} '''Košická Nová Ves,''' [[hungare]] '''Kassaújfalu''' [kaŝaUjfalu], [[germane]] '''Neudorf''' estas iama [[vilaĝo]], nun urboparto de [[Košice]] en [[Slovakio]], en [[Regiono Košice]]. La [[loknomo]] signifas: nova vilaĝo ĉe Košice. == Situo == Košická Nová Ves situas en orienta rando de [[Košice]]. == Historio == La vilaĝo estis unue menciita en la [[jaro]] [[1297]] laŭ tiama hungara [[ortografio]] ''"Cassa Uj Falu"''. En la [[15-a jarcento]] [[germanoj]] alvenis. En [[1826]] oni komputis tie 864 vilaĝanojn. En [[1896]] loĝis tie 1160 vilaĝanoj en 152 [[domo]]j. En [[1910]] loĝis en Kassaújfalu 1215 [[homo]]j, (plejparte [[slovakoj]]). Ĝis [[Traktato de Trianon]] la vilaĝo apartenis al [[Hungara reĝlando]], al [[Abaúj-Torna]], al distrikto de [[Košice]], poste al [[Ĉeĥoslovakio]], fine ekde [[1993]] al Slovakio. Inter [[1938]]-[[1945]] Kassaújfalu rehungariĝis laŭ la [[unua Viena Arbitracio|unua Arbitracio de Vieno]], ĉar ĝi forte ligiĝis al Kassa. Ekde [[1990]] Košická Nová Ves iĝis urboparto de Košice. == Vidindaĵoj == * romkatolika [[preĝejo]] omaĝe al [[Ladislao la 1-a (Hungario)]] de [[1771]] == Famuloj == En la iama Kassaújfalu naskiĝis hungara [[pulmonologo]] [[Dénes Mosolygó]]. [[Dosiero:Košická Nová Ves church.jpg|eta|maldekstre|Preĝejo en Košická Nová Ves]] {{Municipoj de Regiono Košice|Košice}} [[Kategorio:Distrikto Košice 3]] 9a4jw3seg109xb9sszw7ijz8hagogyp 0 356084 9377872 5131700 2026-05-19T18:27:06Z Stefangrotz 91903 kategorio Radiprotektado 9377872 wikitext text/x-wiki La '''ekvivalenta dozo''' estas [[fizika grando]], kiu priskribas la relativan efikon de la malsamaj tipoj de [[joniga radiado|jonigaj radiadoj]] sur la vivaj materialoj. La unuo de mezuro en la [[Internacia Sistemo de Unuoj]] estas la ''[[siverto]]''. La ''ekvivalenta dozo'' estas valoro kun pli granda biologia signifo ol la [[sorbita dozo]]. La ''ekvivalentan dozon'' oni kalkulas multiplikante la ''sorbitan dozon'' '''D''' per ''pesfaktoroj'', kiuj konsideras la malsamajn efikojn de la diversaj radiadoj kaj la manieron en kiu la materialo estas sorbata. == Vidu ankaŭ == * [[Dozo]] * [[Grajo]] * [[Siverto]] [[Kategorio:Fizika kvanto]] [[Kategorio:Radiobiologio]] [[Kategorio:Radiprotektado]] fo0ilg5sozgmilhud67iwyxilh8mzhy 0 357004 9377769 9189470 2026-05-19T15:07:24Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9377769 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Kalifornia koturno |koloro = pink |dosiero = Callipepla californica -Waikato, Marlborough, New Zealand -pair-8.jpg |dosiero larĝo = 300px |priskribo de dosiero = Kalifornia koturno en Novzelando |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Kokoformaj]] ''Galliformes'' |familio = [[Odontoforedoj]] ''Odontophoridae'' |genro = ''[[Callipepla]]'' |specio = ''C. californica'' |statuso = LC |dunomo = ''Callipepla californica'' |dunomo aŭtoritato = ([[George Shaw|Shaw]]], [[1798]]) |vikispecio = |komunejo = |mapo de vivoteritorioj =C. californica distribution.JPG |mapo de vivoteritorioj larĝo = 300px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Kalifornia koturno''', '''''Callipepla californica''''', estas specio de [[birdoj]] de la familio de [[Odontoforedoj]] kaj ordo de [[Kokoformaj]]. Ĝi estas malgranda surgrunde loĝanta birdo kiu estis elektita kiel la [[Listo de usonaj ŝtataj birdoj|ŝtata birdo]] de [[Kalifornio]]. == Aspekto == Tiuj birdoj havas '''kurban kreston''' komponitan el ses larĝaj plumoj, kiuj falas antaŭen (malkutime inter krestoj): nigra ĉe maskloj kaj bruna ĉe inoj; la flankoj estas brunaj kun blankaj strioj. Ili estas 25 - 26 [[centimetro|cm]] longaj. Maskloj havas malhelbrunan kronon separatan de la blankeca frunto de nigrablankaj strioj superokulaj kaj tre nigrajn vizaĝon kaj gorĝareon limigatajn de larĝa blanka bordostrio al la orelareo; en nuko estas malgrandaj blankecaj plumoj bordataj de nigra. Estas grizbruna dorso kaj pli griza mallonga vosto, grizblua brusto kaj helbruna ventro (helaj plumoj bordaj je nigra). La flankoj estas grizaj kun blankaj longaj strioj, similaj al aliaj samgenranoj. La flugiloj estas rondoformaj. La beko nigra kaj la kruroj grizecaj. Inoj (kaj nematuruloj) estas ĉefe grizbrunaj kun helkoloraj ventroj. Ŝi estas pli malhela kaj pli malhelbruna ol la masklo, ĉefe ĉe la kapo, kiu estas tute bruna sen nigra kaj blanka koloroj de la masklo; la tufokresto estas pli mallonga kaj mallarĝa; la ventro estas sablokolora. Temas pri specio kun klara [[seksa duformismo]]. Ties plej proksima parenco estas la [[Gambela koturno]] kiu havas pli sudan distribuadon kaj, pli longan kreston, pli brilkoloran kapon kaj pli skvamecan aspekton. Ambaŭ specioj separiĝis antaŭ ĉirkaŭ 1-2 milionoj da jaroj, dum fina [[Plioceno]] aŭ komenca [[Plejstoceno]].<ref>R.M. Zink, 1998</ref> == Kutimaro == [[Dosiero: Colin de Californie MHNT.jpg|eta|'' Callipepla californica '']] La Kalifornia koturno estas tre socia birdo kiu ofte ariĝas en malgrandaj grupoj konataj kiel "coveys" (birdaro). Unu el ties komuna ĉiutaga ago estas polvobano. Koturnaro selektas areon kie la grundo ĵus estis turnita aŭ estas milda, kaj uzante siajn ventrojn, entruiĝas iomete engrunde.<ref>''American Bird Guide'', 2005</ref> Poste ili tordiĝas en la truojn kiun ili estis kreintaj, frapante kaj ŝveligante siajn plumojn, levigante polvon al aeron. Ili ŝajne preferas sunecajn lokojn por fari tiujn polvobanojn. Ornitologo povas detekti la ĉeeston de koturno en ia areo per rigardo al la cirklaj banotruoj postlasataj en la milda polvo, ĉirkaŭ 7–15 cm de diametro. Ili estas [[loĝantaj birdoj]] la tutan jaron. Kvankam tiu birdo kunekzistas bone ĉe la bordoj de urbaj areoj, ĝi estas malpliiĝanta en kelkaj areoj dum homaj populacioj pliiĝas. Ili troviĝis origine ĉefe en sudokcidenta [[Usono]] sed ili estis ankaŭ enmetitaj en aliajn areojn inklude tiujn de [[Brita Kolumbio]], [[Havajo]], [[Ĉilio]], [[Novzelando]], kaj la insuloj de [[Norfolkinsulo]] kaj [[Reĝinsulo (Tasmanio)|Reĝinsulo]] de [[Aŭstralio]]. Tiuj birdoj manĝas surgrunde, ofte skrapante la teron. Ili povas estis foje vidataj manĝantaj ĉe ŝoseflankoj. Ties dieto konsistas ĉefe el [[semo]]j kaj [[folio]]j, sed ili manĝas ankaŭ kelkajn [[bero]]jn kaj [[insekto]]jn; ekzemple beroj de heteromelo estas komuna manĝoresurso.<ref>C.M. Hogan, 2008)</ref> Se ekflugas, tiuj birdoj eksplodiĝas en mallongajn rapidajn flugojn. Se elekti, ili kutime fuĝas perpiede. Ties reprodukta habitato estas areoj de [[arbustaro]] kaj de malfermaj [[arbaro]]j en okcidenta [[Nordameriko]], el sudokcidenta [[Kanado]] tra tuta okcidenta [[Usono]] al [[Baja California]] en [[Meksiko]]. La nesto estas neprofunda skrapaĵo kovrita el vegetaĵaro situa surgrunde ĉe arbusto aŭ alia ŝirmo. Kutime la ino demetas ĉirkaŭ 12 ovojn. Post eloviĝo, la idoj asocias kun ambaŭ gepatroj. Ofte familioj grupiĝas en multafamilia "komuna idaro" kiu inkludas almenaŭ du inojn, multajn masklojn kaj multajn idojn. Maskloj asocias al familioj kiuj ne estas ĉiam la genetikajn gepatrojn. En bonaj jaroj inoj faras pli da unu ovodemetado, kaj lasas la eloviĝintajn idojn kun la asocia masklo por fari novan ovodemetadon, ofte kun diferenca asocia masklo. Ili havas varion de voĉoj inklude la socian alvokon priskribitan kiel "ĉikago", kontaktan "pepadon" kaj avertan "triladon." Dum la [[reprodukta sezono]], maskloj elsendas la plendecan "skvil" kaj ofte interrompas la socian alvokon "ĉikago" de sia partnero per "skvil," ebla formo de antifona alvoko. == Subspecioj == Oni konas ok [[subspecio]]jn de ''Callipepla californica'':<ref name=cle>[http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/Clements%20Checklist%206.3.2%20December%202008.xls/view Clements, J. F. 2007. ''The Clements Checklist of Birds of the World, 6th Edition''. Cornell University Press. Downloadable from Cornell Lab of Ornithology ]</ref> * ''Callipepla californica californica'' - de norda [[Oregono]] kaj okcidenta [[Nevado]] al suda [[Kalifornio]] kaj insuloj Koronados. * ''Callipepla californica orecta'' - sudorienta Oregono (Valo Warner) kaj plej [[Norda Kalifornio]]. * ''Callipepla californica brunnescens'' – de pleja norda marbordo de Kalifornio al sudo de [[Kantono Santa Cruz]]. * ''Callipepla californica catalinensis'' - [[Insulo Santa Catalina (Kalifornio)|Insulo de Santa Catalina]] (ĉe suda Kalifornio). * ''Callipepla californica canfieldae'' - Valo Owens (oriente-centro de Kalifornio) * ''Callipepla californica plumbea'' - de [[San Diego (Kalifornio)|San Diego]] al nordokcidenta [[Baja California]]. * ''Callipepla californica decolorata'' - Baja California inter [[latitudo]]j 25°N kaj 30°N. * ''Callipepla californica achrustera'' - suda Baja California. === La Kalifornia koturno en Ĉilio === Kelkaj paroj estis alportataj al [[Ĉilio]] ĉirkaŭ [[1870]] kaj alkutimiĝis tie tiom bone ke nune temas pri tipa birdo de ĉiliaj [[kampo]]j kaj rojejoj en ties zono de distribuado. Tre abunda en la centra zono de Ĉilio, ties perfekta alkutimiĝo al teritorio permesis pliiĝon de distribuadon. == Bildaro == <gallery> File:CalQuailPair.JPG|Paro de Kalifornia koturno File:Quail chick 02.jpg|Ido de Kalifornia koturno </gallery> == Notoj == {{Referencoj}} == Referencoj ==<!-- CytogenetGenomeRes106:82. --> * [http://www.americanbirdguide.com American Bird Guide] (2005): [http://www.americanbirdguide.com/quail.shtml Kalifornia koturno] konsultita 2006-SEP-26. * Jennifer D. Calkins, Julie C. Hagelin and Dale F. Lott (1999) ''The California Quail (Callipepla californica)''. In The Birds of North America, No. 473 (A. Poole and F. Gill, eds.). The Birds of North America, Inc., Philadelphia, PA., [http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/California_Quail.html#map Cornell.edu] * C. Michael Hogan (2008) ''Toyon (Heteromeles arbutifolia)'', GlobalTwitcher, ed. N. Stromberg, [http://globaltwitcher.auderis.se/artspec_information.asp?thingid=84109&lang=us Auderis.se] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090719220426/http://globaltwitcher.auderis.se/artspec_information.asp?thingid=84109&lang=us |date=2009-07-19 }} * A. Starker Leopold (1985): ''The California Quail''. University of California Press, Berkeley, CA. ISBN 0-520-05456-3 * Robert M. Zink and Rachelle C. Blackwell (1998): Molecular systematics of the Scaled Quail complex (genus ''Callipepla''). ''Auk'' '''115'''(2): 394-403. [http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v115n02/p0394-p0403.pdf PDF plena teksto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080910173424/http://elibrary.unm.edu/sora/Auk/v115n02/p0394-p0403.pdf |date=2008-09-10 }} == Eksteraj ligiloj == {{Commons|Callipepla californica}} * [http://wfcb.ucdavis.edu/www/PopData/Quail/Quail.html Kalifornia koturno] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110314141842/http://wfcb.ucdavis.edu/www/PopData/Quail/Quail.html |date=2011-03-14 }} ĉe [[UC Davis]] * [http://www.sdakotabirds.com/species_photos/california_quail.htm Fotoj de Kalifornia koturno] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110417233736/http://sdakotabirds.com/species_photos/california_quail.htm |date=2011-04-17 }} Suddakotaj Birdoj kaj Birdumo * [http://ibc.lynxeds.com/species/california-quail-callipepla-californica Filmetoj, fotoj kaj sonoj de Kalifornia koturno] ĉe Internet Bird Collection * [http://www.qu.org Konservado de Kalifornia koturno] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200210151237/http://www.qu.org/ |date=2020-02-10 }} * [http://www.friendsofedgewood.org/newsletters/2002/0209/quail.htm Kalifornia koturno] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110717232756/http://www.friendsofedgewood.org/newsletters/2002/0209/quail.htm |date=2011-07-17 }} Newsletter of the Friends of Edgewood Natural Preserve in San Mateo County, California, September 2002 * Short radio episode [http://californialegacy.org/radio_anthology/scripts/muir.html ''The Water-Ouzel''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20040523194932/http://californialegacy.org/radio_anthology/scripts/muir.html |date=2004-05-23 }}, el ''The Mountains of California'', de John Muir 1894. California Legacy Project. {{DEFAŬLTORDIGO:Quail, California}} {{Birdoj}} {{Portalo Birdoj}} [[Kategorio:Kokoformaj]] [[Kategorio:Odontoforedoj]] [[Kategorio:Birdoj de Ameriko]] eyhylhy272p13amgij7pmgoc65kood3 0 358258 9378118 7282161 2026-05-20T05:20:38Z Sj1mor 12103 /* Eksteraj ligiloj */ 9378118 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} '''Alfred Mosher BUTTS''' (naskiĝis la [[13-an de aprilo]] [[1899]] en Poughkeepsie ([[Nov-Jorkio]]), mortis la [[4-an de aprilo]] [[1993]] en [[Novjorko]]) - [[usonanoj|usona]] [[arkitekto]], elpensinto de la [[tabulludo]] [[skrablo]]. Komence de la tridekaj jaroj de la 20-a jc. spertante senlaborecon Alfred Butts decidis elpensi novan tabulludon. Analizante la ekzistantajn ludojn, li dividis ilin en tri kategoriojn: nombraj ludoj, kiel [[bingo]] aŭ [[ĵetpluredro|ĵetkuboj]], taktikaj ludoj, kiel [[ŝako]] aŭ [[damludo]], kaj vortaj ludoj, kiel [[anagramo]]j. Krome li inspiris sin el vortludo priskribita en la rakonto ''The Gold-Bug'' (La ora skarabo) de [[Edgar Allan Poe]], en kiu la ĉefrolanto devis deĉifri la kriptaĵon, helpante sin per scio pri literofteco. Utiligante ĉi tiun konon Butts strebis krei ludon, kiu enhavu elementojn de ĉiuj tri menciitaj kategorioj. Analizante frontpaĝojn de ''[[The New York Times]]'', li kalkulis aperoftecon de ĉiuj literoj de la angla lingvo, por fiksi la ĝustan nombron de koncernaj literoj en la ludkompleto (ekzemple la litero S, kiu servas por formi pluralon de substantivoj kaj triapersonan prezencon de verboj aperas kvarfoje sur tegoloj de la ludkompleto). La principoj estis simplaj. El la speciale preparita literkompleto ludantoj lotumis po sep literojn kaj strebis kunmeti per ili laŭeble altpoentajn vortojn. Komence Butts nomis sian ludon „Lexiko”, poste li ŝanĝis la nomon al „Criss Cross Words” kaj ekserĉis aĉetonton de la [[patento]] por ĉi tiu [[ludo]]. Tamen ludproduktistoj ne montris intereson pri la projekto kaj fine Butts decidis vendi la rajtojn al la ludo al la entreprenisto kaj juristo James Brunot. Tiu ĉi enkondukis kelkajn modifojn kaj nomis la ludon „Scrabble” (palpserĉi). En [[1948]] la ludo estis patentita kaj Butts kune kun sia edzino transformis forlasitan lernejsidejon en Dodgington ([[Konektikuto]]) en fabrikon de „Scrabble”. En [[1949]] ili produktis 2400 ludkompletojn. Nuntempe sole en Usono oni vendas ĉirkaŭ du milionojn da kompletoj jare. ==Eksteraj ligiloj== {{Projektoj}} * [http://www.scrabble-assoc.com/captions/amb.html Fotografaĵo de Alfred Butts] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160703024144/http://www.scrabble-assoc.com/captions/amb.html |date=2016-07-03 }} * [http://skrablo.ikso.net Esperantlingva ludejo] ==Fonto== [http://pl.wikipedia.org/wiki/Alfred_Butts Pollingva vikipedio] {{bibliotekoj}} {{Vivtempo|Butts, Alfred}} [[Kategorio:Skrablo]] [[Kategorio:Usonaj arkitektoj]] [[Kategorio:Usonaj inventistoj]] [[Kategorio:Dezajnistoj de ludoj]] bry1dn1y9t2uiclqqz6c8pt4lxy8rqa 0 380611 9378257 8970066 2026-05-20T09:30:34Z RG72 11847 9378257 wikitext text/x-wiki {{Informkesto milito |kunpuŝiĝo= Batalo apud Verdun |konflikto= [[Unua Mondmilito]] |dosiero= [[Dosiero:French trench battle.jpg|300ra]] |komento= <small>franca armea tranĉeo en 1916</small> | daŭro= [[21-a de februaro]] [[1916]] - [[19-a de decembro]], [[1916]] | loko= [[Verdun]], [[Francio]] | rezulto= multekosta sed vana batalo, Francio konservas siajn poziciojn | flanko1= <div align="center">[[Dosiero:Flag of Germany (1867–1919).svg|30ra]]<br />[[Germana Regno]] | flanko2= <div align="center">[[Dosiero:Flag of France.svg|30ra|Francio]]<br />[[Francio]]</div> | komandanto1= [[Erich von Falkenhayn]]<br />[[Kronprinco Vilhelmo]]<br />[[Konstantin Schmidt von Knobelsdorf]] | komandanto2= [[Philippe Pétain]]<br />[[Robert Nivelle]]<br />[[Joseph Joffre]] | forto1= ''la 21-a de februaro'': <br /> {{formatnum:150000}} soldatoj, <br /> {{formatnum:1257}} artilerieroj ; <br /> ''la 28-a de majo'': <br /> {{formatnum:2200}} artilerieroj | forto2= ''la 21-a de februaro 1916'': <br /> {{formatnum:30000}} soldatoj, <br /> 281 artilerieroj ; <br /> ''la 28-a de majo'': <br /> {{formatnum:1727}} artilerieroj | perdoj1= {{formatnum:143000}} mortigitoj<br />{{formatnum:236000}} vunditoj | perdoj2= {{formatnum:163000}} mortigitoj <br />{{formatnum:260000}} vunditoj }} La '''batalo apud Verdun''' okazis dum la [[Unua Mondmilito]] inter la 21-a de februaro kaj la 19-a de decembro [[1916]] apud [[Verdun]] en [[Francio]]. Tie alfrontiĝis franca kaj [[Germanio|germana]] armeoj en batalo. La strategio de la germanoj estis «elĉerpi la francan armeon», strategio koncipita de generalo [[Erich von Falkenhayn]], superestro de la germana armeo.<ref>http://www.1914-18.org 1914-18, la Der des Ders.</ref> Per terura obusado, li intencis estigi duoble pli da francaj pereoj ol da germanaj. Sed la batalo fakte evidentiĝis preskaŭ tiel kosta por atakinto, kiel por atakito: inter pli ol {{formatnum:300000}} mortintoj estis {{formatnum:163000}} francoj kaj {{formatnum:143000}} germanoj, kaj finiĝis per reveno en la antaŭan situacion. Krome, inter julio kaj novembro, engaĝiĝis la [[Britio|brita]] armeo en same sangan kaj vanan batalon apud la ĉefrivero [[Somme (rivero)|Somme]]. Germanflanke bataladis precipe la samaj korpusoj; male la francoj rotaciis 70% el la francaj «haruloj» apud Verdun. Do ampleksigis ties nomo simbolan gravecon kaj kontribuis al la famo de la generalo [[Philippe Pétain]], kiu estris dum la unua parto de tiu batalo. Duaparte, (junio-julio), la germanan puŝadon haltigis la generalo [[Robert Nivelle]], antaŭ ol regajni pli-malpli la perditan terenon ĝis novembro, helpe de sia subulo [[Charles Mangin]]. Retrospektive aperis Verdun kiel loko de plej timiga kaj vana batalo, kie artilerio kaŭzis 80 % da pereoj. La homoj provis nur transvivi tiun inferon, kie eblis nenia movo sub minaco de morto, des pli absurda, ke la milita finrezulto estis evidentiĝonta nula. Verdun — kiel ĉe Somme — estis terura sperto, kies lecionon la germanaj militaj teoriistoj poste komprenos: la foresto de motorveturiloj malhelpis ian movadon. En la jaro [[1940]], danke al siaj lertaj pafveturiloj, la moveblaj «[[Panzer]]», la germana armeo ekprenis Verdun en unu tago. == Kunteksto en la komenco de la jaro 1916 == Laŭ ĉiuj militantaj regnoj, la milito komenciĝinta en la jaro [[1914]] certe nelonge daŭrus. Tamen, post la haltigo de germanoj apud la rivero [[Marne]], «kurado ĝis maro» okazis. Fine stabiliĝis la fronto laŭ 750&nbsp;km linio inter [[Norda Maro]] kaj [[Svislando]]. Ĉiu armeo jam talpiĝis. Finiĝanta movmilito antaŭvidigis neatendite longan konflikton.<br /> Dum la jaro [[1915]], francoj provis trarompi en [[Artois]] kaj [[Champagne-Ardenne]]. Tiuj ofensivoj sange malsukcesis, mortigante inter {{formatnum:310000}} kaj {{formatnum:350000}} francoj. Milito evidentiĝis ne nur longa, sed ankaŭ mortiga.<br /> Fine de la jaro 1915, post unu jaro kaj duono, militefikoj iĝis neelteneblaj por ĉiuj militantaj regnoj. Ĉiu socia tavolo estis tuŝita. Urĝis finofari. === Malblokostrategioj === Laŭ la franca stabo, estrita de generalo [[Joseph Joffre|Joffre]], la movmilito pluaktualis. La armeestro ege interesiĝis al pretigado de grava ofensivo ĉe la Somme, kiu ebligos restartigi finan movmiliton.<br /> La vidpunkto de germana stabestro, generalo Erich von Falkenhayn, iom malsimilis. Kompreneble urĝis fini la konflikton, ĉar Britio strebis asfiksii la centrajn imperiojn per eluziĝomilito. Tiucele milito iĝus kiel eble plej multekosta por angloj per submara milito. Samtempe la franca armeo estis pereigenda: « La francaj fortoj estos mortsangitaj... ĉu ni atingos nian celon aŭ ne ». En februaro 1915 komencis la Aliancanoj senhaltan pafadon cele trarompi malamikajn liniojn. Tiu strategio alarmis tamen la defendantojn pri la loko de la antaŭkalkulita atako, kaj ebligis al ili alsendi helpotaĉmentojn. Krome, tia bombardado ĥaosigis la grundon, kaj ege ĝenis ontan infanteriosturmon. Tial devis la stabo ĉesi multekostajn atakojn en Champagne kaj Artois. === Germana strategio: la Operaco "Juĝo" === Dum la vintro de 1915, la germana supera stabo (OHL), estrita de generalo Erich von Falkenhayn, taksis ĉiun fronton laŭ ĝia graveco, kaj konkludis, ke oni nepre rompigu la britan-francan aliancon. Franca malvenko verŝajne forigus Brition el la Entento, kio estigus rapidan venkon, ĉar germanoj taksis aliajn frontojn akcesore.<br /> Sed kial Verdun?<br /> Dum la limbatalo, en 1914, germanoj sukcesis antaŭeniri duflanken apud Saint-Mihiel. Sekve troviĝis Verdun kvazaŭ malforta duoninsulo, nesekurece alirebla el [[Bar-le-Duc]]. Eblis al la 5-a armeo ataki ĝin triflanke. Tamen, la afero ne estis tiel facila, pro la timinda fortikaĵosistemo, kiu ĉirkaŭŝirmis la urbon Verdun. Ties sturmo evidente okazigus ege multnombrajn pereojn ĉe atakontoj. Kristnaske de 1915 permesis la imperiestro [[Vilhelmo la 2-a (Germanio)|Vilhelmo]] la operacon, kiun oni nomis "Chi 45", t.e."Juĝo" (''Gericht'') laŭ la tiama kodo ĉe germanoj. === Francoj kaj la fortikaĵoj Verdun === Post sia malvenko en 1871 kontraŭ [[Prusio]], Francio ĉirkaŭigis ĉiujn limurbojn per forta [[glaciso]]. Tial timinda ringo de 40 fortikaĵoj protektis Verdun, inter ili 20 fuortoj kun artilerio.<br /> Laŭ franca vidpunkto, defendi Verdun estis kompreneble patriota devo. Tamen, tio ne kongruis kun la tiama stabodoktrino de "ĉiapreza ofensivo". Raraj defendistoj, ekz. generalo Pétain aŭ kolonelo [[Émile Driant|Driant]], estis mistaksitaj, kvazaŭ ili estus defetistoj.<br /> Post la unua batalo apud Verdun (22-a ĝis 25-a de aŭgusto 1914), kiu haltigis la germanan antaŭenpuŝadon, la loko ŝajnis sufiĉe kvieta. Do la 5-a de aŭgusto 1915, Verdun postviciĝis el grado "ĉefloko de RFV" (''Fortikita Regiono Verdun''), kaj la stabo de generalo Joffre decidis parte malekipi ĝin por artilerie plifortigi kampanjajn regimentojn: 43 fortaj kaj 11 malfortaj baterioj delokiĝis. <br />Nur restis 3 divizioj de la 20-a korpuso (72a rezervodivizio el regiono Verdun, 51-a rezervodivizio el [[Lille]], kaj 14-a regula divizio el [[Besançon]]). Krome kuŝis rezerve la 37-a divizio el [[Alĝerio]]. == Disvolviĝo de la batalo == === Zorgema pretigado === [[Dosiero:Verdun kaj cirkaŭaĵo.jpg|dekstra|eta|350ra|Fronto apud Verdun la 21-a de februaro 1916]] Fine de 1915 komenciĝis la pretigo: germanoj arigis 1220 kanonajn pecojn kaj per 1300 vagonaroj alportis 2,5 milionoj da municioj. 12 flugtaĉmentoj kaj 4 eskadroj disponiĝis al 5-a armeo, unue por zorgeme fotografi la alfrontiĝontan zonon.<ref name="og38f">{{de}} Olaf Groehler: ''Geschichte des Luftkriegs.'' Berlin 1981, p. 38f.</ref> La 6-an de februaro translokiĝis la germana stabo al vilaĝo Billy. <br /> La plej gravaj el la kanonoj estis la 21&nbsp;cm [[haŭbizo]]j, longatrafpovaj kanonoj, kiel la timinda 38&nbsp;cm "[[Longa Maks]]" kaj 13 egaj haŭbizoj, la t.n. "Dicke Bertha" (''[[Dika Bertha]]''). <br /> En la komenco 12 regimentoj estis intervenontaj. La 7-a rezervokorpuso el [[Vestfalio]] kaj [[Rejnlando]] estis atakonta norde, la 18-a korpuso (el [[Hesio-Darmstadt]]) meze, la 3-a korpuso (el [[Brandenburgio]]) sude. <br />Malgraŭ ĉia singardemo por kaŝi tiun amasigon, ne eblis longatempe ŝtelmovigi tiom da ilaro sen vekigi atenton de francoj. Jam de la 10-a de februaro 1916 malkovris la franca stabo nenormalan koncentradon kaj ekkonsciis, ke tie malamikoj estis pretigantaj ofensivon. === Kvar inferaj tagoj === La 21-an de februaro 1916, je la 7-a horo kaj 12 minutoj, de arbaro Warphémont pafis la kanono ''longa Maks'' 380&nbsp;mm obuson ĝis la urbo Verdun 27&nbsp;km for. Ĝi maltrafis sian celon, nome ponton super la rivero Meuse, kaj eksplodis apud la [[katedralo]] aŭ la stacio. <br /> Tuj poste ekpafis samtempe la 1220 germanaj kanontuboj al la francaj linioj kaj malantaŭen, ĝis la provizadovojoj. La rulbrua pafadego senhalte daŭrigis pli ol 9 horoj: tian inferon oni neniam spertis antaŭe kaj atakantoj estis tiel surprizitaj, kiel la atakitoj. Proksimume po {{formatnum:100000}} pafoj hore okazis. Je la 1-a horo kaj 30 min. posttagmeze 150 tranĉeohaŭbizoj aldoniĝis al tiu terura fajro kaj ferodiluvo. Kulminis je la 4-a horo.<br /> Dumtempe pretiĝis 6 germanaj infanterio-divizioj, sed antaŭe impetis sturmtrupoj, trejnitaj mortigistoj, kiuj kapablis kuri pafante, ekipitaj per [[bajoneto]]j, [[Grenado (eksplodaĵo)|grenadoj]] kaj [[flamĵetilo]]j por «elpeladi» la [[tranĉeo]]jn. Ilin trejnis la kapitano Willy Rohr dum la jaro 1915. Iuj el ili jam surportis la novan 1916-an kaskon, kiu jam ekipos dum 30 jaroj la germanajn piedsoldatojn. Ilia trejnado ankaŭ inkludis la uzadon de malamikaj pafiloj kiel mitraloj, kiujn ili ekkaptus sturmante la tranĉeojn. <br /> Tuj poste alvenis la [[infanterio]], kiu devis rapide aranĝi tranĉeojn cele rezisti ian antaŭvideblan kontraŭatakon. La germana aviadilaro kontrolis la ĉielon kaj bombadis bateriojn kaj provizadoaranĝojn.<ref name="og38f"/> La 7-a rezervokorpuso de Generalo Johann von Zwehl kaptis post kvinhora batalo la arbaron Haumont. En la arbaro de Caures, la 18-a korpuso alfrontis neatenditan kontraŭstaron de la 56-a kaj 59-a batalionoj de ĉasistoj, kiujn komandis subkolonelo [[Émile Driant]]. La francoj luktis kontraŭ sesopaj fortoj sub ferodiluvo: pli-malpli {{formatnum:80000}} obusoj falis sur tiun arbareton (1300 m x 800). La malcedantaj soldatoj suferis veran masakron: kune kun Driant, 1120 homoj falis, nur 110 supervivis, sed ilia heroa rezisto malfruigis la germanan puŝadon kaj permesis al la franca armeo plifortigi siajn malantaŭajn liniojn. Bilanco de la unua tago aperigas neatenditan francan reziston. La 22-an de februaro ekprenis germanoj la vilaĝon Haumont. Drama afero faciligis ilian taskon la 23-an, kiam bombadis la franca artilerio siajn samlandanojn, la defendantojn de la vilaĝo Samogneux, erare kredante, ke tiu vilaĝo estis jam okupita de germanoj. Sekve, la morgaŭon la 18-a germana armeo prenis multajn lokojn: nome Samogneux, Beaumont, Brabant, Wavrille, la Krucon Vaux, la Herbebois, la monteton 304, kaj arbarojn Caures, Chaume, Wavrille.<br /> Fine de la 24-a de februaro, estis perdintaj la 51-a kaj 72-a francaj divizioj 60 % el siaj homoj, kaj ilia spiritostato sinkis. Generalo Herr opiniis, ke oni evakuus la dekstran flankon de la rivero Meuse, sed generalo Joffre tute malkonsentis, kaj ordonis, ke oni tenu ''je kia ajn kosto''. Helpe estis sendataj 4 aliaj divizioj. Tamen, germanoj superis aere per 168 aviadiloj kaj pli da katenbalonoj. La 25-an de februaro, francaj mitralonestoj haltigis apud Louvémont la germanan puŝadon. Krome, germanoj tro antaŭeniris kaj jam troviĝis sub franca fajro, el kontraŭbordo de la rivero Meuse. Tial decidis Kronprinco movadon ĝis Bezonvaux kaj fortikaĵo Douaumont. === 26-a de februaro: Germanoj ekprenas la fortikaĵon Douaumont === [[Dosiero:Eingang Fort Douaumont.jpg|eta|300ra|Apud la enirejo de la fortikaĵo Douaumont post la germana atako.]] En 1885 estis konstruita tiu fortikaĵo kiel ĉefpeco de la defenda zono Verdun. Dum la jaro 1888 oni eĉ plifirmigis la kazernoplafonon per 2,50 m dika betona tavolo, cele protekti ĝin kontraŭ la plej gravaj kanonoj (420 mmm). En la somero 1915 la fortikaĵo disponis 400&nbsp;mm haŭbizon, sed pro la postvicigo de Fortikita Regiono Verdun, oni deprenis la plej gravajn pecojn kaj Verdun estis jam defendota nur per 155&nbsp;mm kanontuboj. La 25-a de februaro, la 24-a regimento el Neuruppin (Brandenburg) estis ordonita sin fortikigi pli-malpli 1&nbsp;km antaŭ la fortikaĵo, por helpi sturmon de la 12-a grenadista taĉmento kontraŭ la vilaĝo Douaumont. La defendistoj de la fortikaĵo, ŝirmitaj en malsupraj kazematoj, ne ekrimarkis la malamikan trafiltradon. Suboficiro nomata Kunze eĉ malkovris puton, kiu direkte kondukas en la fuorton. Dudeko da germanaj soldatoj kaŝe grimpis la puton kaj tute surprizis la 67 francajn defendistojn, kiujn ili kaptis senpafe. <br /> Tiun neatendite facilan sed gravan venkon festegis dum pluraj tagoj Germanio, tra naciistaj artikoloj en ĵurnaloj kaj per bruaj preĝejaj sonoriladoj. Kompreneble demoraliziĝis la francoj, des pli, ke la fortikaĵo estis kaptita senbatale, kaj tia evento kvazaŭ antaŭanoncis timindan falon de la urbo Verdun mem. Ĉiuj opiniis, ke la fortikaĵo estis nepre rekonkerenda.<br /> La 26-a de februaro okazis ankoraŭ lasta venka atako sur la intermezan fuorton Hardaumont, sed poste stabiliĝis la fronto en relativa kvieteco. === Generalo Pétain fortifikigas la francan fronton === La 26-an de februaro, generalo [[Philippe Pétain]] prenis la komandon de la 2-a armeo. Li tuj ordonis limiĝi je etaj ofensivoj, laŭ la loka trafpovo de artilerio. Samtempe, la fortikaĵzono Verdun estis firmigota per barpafiladiro (franclingve "''barrage de feu''"), cele haltigi ĉiun germanan provon. Dek 155&nbsp;mm-baterioj estis koncentrataj ĉe la maldekstra bordo de la rivero Meuse. Pétain zorgis ankaŭ pri proviantado pere de la sola vojo jam ankoraŭ uzebla inter Bar-le-Duc kaj Verdun, la tiel nomata "Voie Sacrée" (''Pasiona Vojo'', rilate al la pasiono de Kristo, laŭ ties nominto, la fama franca verkisto [[Maurice Barrès]]). Ekstere de germana atingpovo, tiu vojo ebligis ĉiaman trafikon. Unu rezervodivizio estis speciale prizorganda ties funkciigadon. Ir- kaj revenantaj soldattaĉmentoj laŭvoje marŝis, sed ekstere, tra la kampoj, por ne ĝeni la senĉesan veturilojtrafikon, câr ĉi-tiu neniam rajtis halti. Jam de la komenco, {{formatnum:3000}} ŝarĝaûtoj kunportadis tage 1200 tonojn da provizado. Ĉiuj regimentoj estis rotaciontaj dum kelkaj tagoj. Tio limigus la procenton da pereoj ĝis "tolerebla nivelo", sekve malebligus maljustecosenton ĉe la batalantoj. Male, ĉiu sentus sin rekte koncernata. Pli bone por ĉies spiritostato, tio plifortigus ĉies rezistvolon. Inter la 330 francaj infanteridivizioj, 250 efektive partoprenis tiun batalon, pli-malpli longtempe. Principe, ĉiu divizio ĉeestis apud Verdun dum 3 semajnoj: unu ĉe unua linio, unu ĉe dua linio, unu malantaŭe, ripoze. Krome, Pétain dungis aviadilaron cele kontroli la ĉielon kaj observi malamikajn movojn. === Batalo ĝis la fino de marto 1916 === Danke al ilia nova konkero de la fortikaĵo Douaumont, kaj ties artileria apogo, Germanoj provis pluantaŭenpuŝi de la 27-a de februaro ĝis la 2-a de marto. Tiel, post pluraj multekostaj sturmoj sukcesis la 52-a infanteriregimento el Cottbus konkeri la elruiniĝitan vilaĝon Douaumont. Tamen, la francaj mitralistoj malhelpis ilin ekpreni la malpli gravan fortikaĵon Vaux. Dum marto germanoj atakis la montetojn "Mort-Homme" kaj "cote 304". [[Dosiero:Malancourt Haucourt 304.jpg|eta|300ra|Sur la "Cote 304" dum eta paŭzo]] La 10-an de marto sange fiaskis germana sturmo sur la fortikaĵon Vaux, pro la supera pozicio de francoj okcidente, kiu ebligis al ili kontraŭpafi je ĉiu germana atako. Tial decidis la OHL (germana supera stabo) plilarĝigi la ofensivon okcidenten, do atakadi ambaŭflanken laŭ rivero Meuse. Ne estis tiel facile: je la dekstra bordo, arbaroj kaj multaj trapasejoj iom ŝirmis ŝteltransiradon ; male okcidente etendiĝis senarbaj malfermitaj montetoj. Jam komenciĝis la 6-an de marto, laŭ 2 aksoj, ofensivo de la 22-a rezervodivizio el Schlesien kaj Wurttemberg. Per perfortaj alfrontiĝoj, la morgaŭon, ĝi konkeris la vilaĝojn Regnéville kaj Forges, ankaŭ strategie plej gravajn poziciojn: le Mort-Homme kaj Côte du Poivre (Piprosuprenirejo). La 14-an de marto sturmis la regimento el Schlesien la tutan monteton. Ĝis la fino de marto okazis multaj aliaj bataloj, kies rezultoj -kvankam ne decidigaj- estigis ambaŭflanke alian batalon, propagande, per venkaj komunikaĵoj, === Aprilo: la fronto stabiliĝas, Pétain foriras... === Post la preno de Douaumont, germanoj uzis ties fortikaĵo kiel provizaĵodepoto kaj sanitarejo, kie soldatoj povis halti aŭ ŝirmi sin survoje al aŭ el la fronto. Tiu fortikaĵo nur havis etan strategian intereson, pro la neebleco reversi ties pezan artilerion kontraŭ Francoj. Krome, germanaj kolonoj paŝis sub laŭvola fajrado de francaj artileristoj, fortikitaj en Nez de Souville, sen paroli pri mitralistoj kiuj firme tenis la altaĵojn Froideterre kaj Fort Souville. Tial germanoj nomis tiun vojon ''Todespfad'' (Mortpado).<br /> La 9-an de aprilo, la germana stabo ekfunkciigis novan atakegon laŭ larĝo de 30&nbsp;km, kies ĉefcelo baldaŭ evidentiĝis la du montetoj Mort-Homme kaj Cote-304. Terura batalo, sinksekvaj prenoj, kontraŭatakoj, perdoj, ktp rapide turnis tiujn lokojn en inferon, tiom pli, ke frostis dum aprilo 1916. La 10-an de aprilo, generalo Pétain laŭdis la francan kontraŭstaron per fama parolado al la 2-a armeo:<br /> ''"Glora tago por niaj armeoj estas la 9-a de aprilo . Ĉie frakasiĝis furiozaj sturmoj de la Kronprincaj armeoj. Infanteristoj, artileristoj, sapeistoj, aviadistoj de la 2-a armeo rivalis pri heroeco. Honoron al ĉiuj! Sendube daŭrigos ataki la germanoj. Ĉiu laboru kaj viglu por atingi saman sukceson kiel hieraŭ! Kuraĝu! Ni venku ilin!''"<br /> Tia firmeco kaj lia relativa zorgo pri vivkondiĉoj de soldatoj alte taksigis Pétain post la milito, kiel "savanto" de Francio, kaj nacia heroo.<br /> [[Dosiero:Haucourt Verdun.jpg|eta|200ra|Postrestaĵoj de la vilaĝo Haucourt, malsupre de la "Cote 304", post ties preno fare de germanoj]] Tamen, la 19-an de aprilo, Pétain estis eksigita de sia komando en Verdun, kaj nomumita kiel estro de la armearo-Centro. Verŝajne Joffre intencis haltigi la rotacian kaj defendan metodon uzitan de Pétain, kaj anstataŭigi ĝin per pli ofensiva taktiko, des pli ke, kune kun la angloj, li antaŭvidis egan ofensivon apud la [[batalo ĉe la Somme|Somme]]. Tiucele, Joffre anstataŭigis generalon Pétain per Nivelle, kiu ne timus sendi siajn soldatojn al masakro. Tiu ŝanĝo ebligis al la franca stabo amasigi 30 novajn diviziojn apud la rivero Somme, por atako kiu okazos la 26-an de aprilo. === Majo 1916: nova franca ofensivo === Robert Nivelle, kiel adepto de "ĉiupreza ofensivo", tuj multobligis sangajn atakojn, senrezulte krom tio, ke tia "aktiveco" alte taksigis lin ĉe la supera stabo. Soldatoj, kiuj retretis, oficiroj, kiuj provis spari la vivon de siaj homoj estis minacataj per militkortumo, nome ekzekuta taĉmento.<br /> Germanflanke, la kronprinco preferintus haltigi tiun vanan ofensivon, sed Falkenhayn insistis por daŭrigi ĝin, ĉar ĉesigi tiam estus aperinta kiel ia agnosko de malvenko. Tiamaniere, "danke al" generaloj Nivelle kaj Falkenhayn, ambaŭflankajn pereojn jam atingis {{formatnum:170000}} homojn, fine de majo.<br /> La 8-an de majo okazis katastrofa eksplodo en la fortikaĵo Douaumont, kontrolita de germanoj. La kialo estis verŝajne intermiskompreno. Post akcidenta fajro en la suba parto de la fortikaĵo, ties eksteraj defendantoj kredis pro malinformo je franca atako, kaj panike ĵetis siajn mangrenadojn en la ŝtuparon. La municideponejo troviĝis bedaŭrinde sube. Terura eksplodo mortigis 800 homojn.<br /> Kompreneble, Nivelle eksciis la aferon kaj tuj decidis, kune kun generalo Mangin, estro de la 5-a armeo, profiti ĝin. La 17-an de majo komenciĝis artileria pretigado. Infanterio sturmis la sektoron la 22-an de majo. Pro la timiga bombado (inkluz. gasobusoj), germanoj troviĝis izolitaj, senhelpaj en la fortikaĵo Douaumont. Tamen, dutage feroca kaj multekosta batalo ne sukcesis elpeli ilin. === Junio de 1916: Batalo je la fortikaĵo Vaux kaj strategia turno === La 1-an du junio, konkero de la arbaro Caillette ebligis al germanoj ĝeneralan atakon kontraŭ la fortikaĵo Vaux. Strategie, la afero ne estis tiel grava, sed ĝia sovaĝeco ankoraŭ rimarkigis ĝin inter tiuj inferaj monatoj. <br /> Jam de la unua vespero, laŭ majoro Raynal, kiu estris la francan garnizonon, falis ĉ. {{formatnum:1500}} - {{formatnum:2000}} grenadoj je horo. Dum 5 tagoj, la germanoj sturmis la fortikaĵon kaj sukcesis eniri. La batalo jam okazis en koridoroj, senlume, per gaso kaj flamĵetilo, sed ĉefe per bajoneto kaj ŝovelilo. <br />Majoro Raynal plurfoje provis evakui siajn soldatojn el senespera situacio, sed malsukcesis ĉar ĉiuj eskapvojoj troviĝis sub germana fajro. 90 homoj, serioze vunditaj, kuŝis en sanitarejo kun 6 litoj. Krome, ekde la 5-a de junio, mankis al ili akvo. La lastajn rezervojn ordonis Raynal disdoni al la plej vunditaj el siaj homoj. Per varma vetero, estis tiel terure, ke homoj devis kolekti kondensiĝantan akvon ĉe la muroj, kaj eĉ trinki lian propran urinon. <br />Finfine, la 7-an de junio, Raynal nepre devis sin submeti, kaj eliris kune kun 250 postvivantaj soldatoj (inter 600 en la komenco), kaj ĉiuj foriris en malliberejon. Pro lia kuraĝo, la kronprinco vizitis kaj honorigis lin per armiloj. La germanoj certe venkis sed perdis 2700 homoj dum tiu batalo. Samtempe, neatendita evoluo oriente estis modifonta germanajn planojn. La 4-an de junio, la [[Brusilov-ofensivo]] disrompis je 75 km larĝo la aŭstran fronton en [[Galicio]]. Rusoj antaŭenpuŝis ĝis 20 km kaj kaptis survoje {{formatnum:200000}} homojn, ĉefe aŭstro-hungarojn. La 15-an de junio, aŭstra stabestro generalo [[Conrad von Hötzendorf]], agnoskis ke tio estas la plej grava krizo ekde la komenco de la milito. Tial, nek sufiĉis aŭstraj helpotaĉmentoj senditaj el la itala fronto, nek germanaj el orienta fronto. Por malebligi aŭstran disfalon, Falkenhayn mem devis depreni 4 diviziojn el la sektoro Verdun, kaj tio kompreneble necesis iom ŝanĝi liajn projektojn tie. === Junio ĝis oktobro de 1916: lastaj germanaj atakoj === [[Dosiero:French 87th Regiment Cote 34 Verdun 1916.jpg|eta|200ra|dekstra|Francaj soldatoj el la 84-a regimento]] Malgraŭ tiu malpliiĝo de homrimedoj, Falkenhayn, obstinis pri siaj planoj apud Verdun. Generalo Schmidt von Knobelsdorf antaŭvidis atakon ĝis Fort de Souville, la intermezan fuorton Thiaumont kaj la vilaĝo Fleury-devant-Douaumont. Tamen, la Kronprinco ege kritikis tion, ĉar li krome konsciis pri la nova artileria plifortigo de francoj, kiu estis okazonta gravajn pereojn ĉe atakantoj. Knobelsdorf sukcesis tamen per perfida atako uzante [[fosgeno]]n, novan gason, kontraŭ kiu la francoj neniel estis ŝirmitaj. Tio ĵetis panikon ĉe la defendantoj, kiuj provis fuĝi aŭ falis, sufokitaj kaj kruele brulvunditaj. La 23-an, je la 7-a horo, komenciĝis la sturmo, kaj la bavariaj regimentoj rapide atingis la vilaĝon Fleury, Côte de Froide Terre kaj la mezan fortikaĵon Thiaumont, tamen kun seriozaj pereoj pro la bombado per franca artilerio. Krome, ĉiuj suferis pro junia varmo kaj soifo, kaj kuŝis tiom da mortoj, ke soldatoj ne eĉ povis ŝoveli la grundon sen eltiri pecojn de korpoj. La franca aviadilo kontrolis la ĉielon, kaj reportis precizajn informojn al sia artilerio por gvidi ties pafiladon. Multaj homoj perdis sian vojon kaj la plej bonŝancaj estis verŝajne tiuj, kiuj estis kaptitaj de francoj. La 24-an de junio, angloj kaj francoj komencis egan ofensivon apud la rivero Somme. Tial, la germana stabo devis denove malgarni la sektoron Verdun kaj sekve rezigni siajn planojn. De la 25-a ĝis la 30-a, francaj kontraŭofensivoj reprenis la perditajn poziciojn. La 11-an de julio okazis la lasta germana atako, kies celoj estis la fortikaĵoj Souville, Saint-Michel kaj Belleville. Ĝi tute fiaskis, ĉar francoj atendis ĝin kaj lia artilerio trafis kaj disrompis la sturmantojn, kaŭzante gravajn pereojn inter ili. Germanoj lastfoje reprenis la vilaĝon Fleury, sed la saman tagon ilia stabo ordonis ĉesi la ofensivon por urĝe transloki nepre bezonatajn trupojn al la batalo ĉe la Somme. Ili esperis, ke francoj agos sammaniere, sed Nivelle ordonis dum la somero kontraŭofensivon. La 28-an de aŭgusto, [[Rumanio]] ekmilitis kontraŭ [[Aŭstrio-Hungario]] kaj [[Germanio]]. La morgaŭon, Vilhelmo la 2-a nomumis Falkenhayn estron de la 9-a armeo kaj sendis lin kune kun Mackensen al la rumana fronto. Falkenhayn estis anstataŭigata de generaloj [[Paul von Hindenburg]] kaj [[Erich Ludendorff]]. Post unua vizito de la pozicioj apud Verdun, Hindenburg tuj decidis ĉesigi tie ian militagadon. La 4-an de septembro okazis drama eksplodo en la tunelo Tavannes, kie la francoj stokis municiojn. La sinsekvan fajron francoj povis haltigi nur post tri tagoj. Oficiale, tiu akcidento mortigis 500 homojn. === Aŭtuno 1916: franca kontraŭofensivo === Nivelle kaj Mangin planis egan ofensivon en la « ruĝan zonon », je la dekstra flanko de la rivero Meuse, inter la fortikaĵoj Vaux kaj Douaumont. Ili tute eksigis la planon de Pétain, kiu antaŭvidis unue disrompi la minacon de germana respondo el tiuj fortikaĵoj, cele ŝparigi novan buĉadon al siaj homoj. Neniel prizorgis Nivelle pereojn, aparte se eblis al li aranĝi belan atakon, kiu surprize rompus la malamikajn liniojn. <br />Li do ordonis samtaktan antaŭenpuŝon: peza artilerio devis ekzakte pafi 150 m antaŭ infanterio, kaj eĉ 70 m celis malpeza artilerio! Tiel piedsoldatoj devis senprokraste preni la ĵus bombaditajn tranĉeojn, kio ne lasis tempon al germanoj por organizi ion ajn defendon. Tion elegante nomis Nivelle « fajrovalso » (tiom pli, ke li mem kompreneble ne partoprenis en tia danco...). <br /> Post kvin tagoj artileria pretigado, okazis la ofensivo la 24-an de oktobro. Pro pluvado, la grundo estis iĝinta koto, kio penigis la antaŭeniron. Krome, germanaj mitralistoj hakadis la atakantojn, kiuj tamen, per ege multnombraj pereoj, sukcesis rompi la malamikajn liniojn. Jam la unua tago, francoj reprenis la sektorojn Fleury-Thiaumont, la arbaron Chapitre, kaj la vilaĝon Douaumont. Danke al tre preciza 400 mm haŭbizo, ili trafis la defendojn en la fortikaĵo Douaumont kaj estigis incendion. Germanoj parte sukcesis forfuĝi, aliaj provis estingi la fajron, kiu minacis grenadodeponejon. Finfine, francoj sturmis la fortikaĵon Douaumont, kaptante tie la restantajn 28 germanajn soldatojn.<br /> La 2-an de novembro, nova franca ofensivo reprenis la fortikaĵon Vaux. Tiuj sukcesoj ebligis al Nivelle plialtgradiĝi: la 15-an de decembro, li estis nomumita ĉefgeneralo, estro de la franca supera stabo anstataŭ Joffre. <br />La saman tagon okazis lasta franca atako je la dekstra flanko de rivero Meuse, kiu malantaŭenigis germanojn je 3 km ĝis la 18-a de decembro. <br />La 20-an de decembro haltis la franca ofensivo. <br />Tiel, dekmonata amasbuĉado finiĝis kvazaŭ per reveno al la antaŭbatala stato. === Verdun ĝis la fino de la milito === Kvankam delokiĝis la ĉefaj agcentroj post la terura jaro 1916, okazis ankoraŭ kelkaj notindaj ofensivoj apud Verdun. En junio 1917 sukcesis nova germana sturmo al la « cote 304 », sed francoj fine forpuŝis ilin en aŭgusto.<br /> La decidigan liberigon estigis la usona armeo, estrita de generalo Pershing, ekde la 30-a de aŭgusto 1918, kaj fina usona-franca kunofensivo je Meuse kaj Argonne la 26-an de septembro. Tiam retretis ĉie la venkitaj germanaj armeoj, ĝis la armistico, kiu okazis la 11-an de novembro 1918. == La infero Verdun == Pro samtempa uzo de {{formatnum:4000}} artilerieroj, proksimume {{formatnum:10000}} grenadoj kaj obuzoj hore falis sur malgranda batalareo. Neimageble estis la senĉesa bruego. Tia bombado rapide turnis la grundon en lunan pejzaĝon, kie surprizitaj homoj foje ne eĉ havis tempon fuĝi kaj estis vive enterigitaj.<br /> Krome, ĉar neniam vere ĉesis la bombado, ambaŭ armeoj ne povis eltiri siajn viktimojn el la nenies lando, kie falintoj putris kaj vunditoj agoniis. Dum la somero, la fetoro iĝis neeltenebla.<br /> Pro gasminaco devis soldatoj surmeti siajn gasmaskojn dum horoj. Ĉar la proviantado ofte ne atingis la unuan linion, homoj suferis pro malsato kaj soifo. Ofte mankis akvo, kio estis somere tiel neelportebla, ke izolitaj taĉmentoj estis foje devigitaj trinki sian propran urinon. Kiam pluvis, moviĝi iĝis pli malfacila. Oni uzadis ĉevalojn, kiuj ankaŭ ege tributis: en unu tago pereis {{formatnum:7000}} el ili. <br />Soldatoj timegis tiun batalon, kiun ili nomis ĉu "Sangopumpo", "Ostomuelilo" ĉu simple "Infero". Ĉion sciis ambaŭ estranoj, sed nenio povis ŝanĝigi planojn, ĉar temis pri respondeco en ege strategia afero, kaj krome ilia kariero dependis el sukceso aŭ malsukceso kiu estis okazonta en tiu ĉefa batalo.<br /> Nur germanflanke, estis pafitaj {{formatnum:1350000}} tunoj da municioj dum la 30 ĉefaj semajnoj de tiu batalo. Nuntempe ankoraŭ troviĝas tie en la grundo proksimume 50 tunoj da ŝtalo je hektaro. == Konstruo de nacia imagaĵo: Verdun mitiĝas == === Kiel legendo nebuligis historion === La violento de la batalo tiel imponis agantojn kaj vidintojn, ke ties rakonto foje troigis kaj naskis kelkajn legendojn: ==== Fleury kaj Thiaumont ==== [[Dosiero:Monument - Fleury devant Douaumont - Detruit en 1916.jpg|eta|dekstra|200ra|Monumento je la detruita vilaĝo Fleury-devant-Douaumont]] La vilaĝon Fleury kaj la mezan fuorton Thiaumont celis multaj sturmoj. Germanoj kaj francoj alterne prenis, perdis, reprenis, ktp., tiujn lokojn. Laŭ onidire estus okazintaj 13, 23 kaj eĉ 42 ŝanĝoj! <br /> Fakte en Fleury kaj Thiaumont alternis 4 fojoj la okupantoj inter la unua germana atako (23-an de junio) kaj ĝia fina liberigo (23-an de oktobro). <br />La troigo certe ŝuldas al la akreco de atakoj, kaj al la ĝisgrunda detruo de la vilaĝo Fleury. Tion pruvas simbola decido de franca registaro, post la milito: Fleury, kaj 8 aliaj komunumoj en la "ruĝa zono", neniam estis rekonstruotaj kaj estis jam klasitaj "mortintaj por Francio". Tial, kvankam sen iu loĝanto, 6 francaj ruinigitaj vilaĝoj nuntempe rangas kiel komunumoj<ref>Temas pri Beaumont en Verdunois, Bezonvaux, Cumières-le-Mort-Homme, Fleury-devant-Douaumont, Haumont-près-Samogneux, Louvémont-Côte-du Poivre</ref>. ==== La tranĉeo de bajonetoj ==== Post la milito, oni malkovris en "Ravin de la Dame" (Damravino), apud Thiaumont, iun plenigitan ekstranĉeon, kie nur bajonetoj ekstere staris, kvazaŭ malmergiĝantaj el la grundo. Prifosado evidentigis, ke soldatoj ankoraŭ tenis sian fusilon, kiam ili estis ĉi-tie terkovritaj. <br />Poste estiĝis legendo, laŭ kiu la francaj defendistoj de la tranĉeo (57 soldatoj el la 137-a infanterio-regimento) heroe kontraŭstaradis atakon, ĝis ili estis vive enterigitaj. Ĉefe kontribuis al tiu legendo la naciista ĵurnalisto kaj verkisto Jacques Péricard. Pro ega emocio kaŭzita de ties rakonto, iu riĉa usonano, la bankisto George T. Rand, donacis {{formatnum:500000}} frankojn por konstruigi memormonumenton, nome longan galerion super la t.n. "tranĉeo de bajonetoj". [[Dosiero:Tranchee des baionnettes02.jpg|eta|maldekstra|250ra|En la memorgalerio, krucoj sur la tranĉeo]] Tamen, pastro Polimann, leŭtenanto ĉe la 3-a kompanio, kies homoj kuŝis tie, tute detruis la kortuŝan miton. Li asertis, ke tiuj soldatoj falis dum germana sturmo okazinta la 13-an de junio 1916, matene. Germanoj entombigis falintojn surloke kaj starigis bajonetojn cele marki ties tomblokojn. <br />En 1920, eltombigo konfirmis la verecon de liaj diroj, ĉar neniu el la 47 malkovritaj korpoj staris, ĉiuj kuŝis kaj 14 el ili ne eĉ estis identigeblaj. Sekve, la verkisto Jean Norton Cru severe kaj argumente kontraŭbatis la tezon far de Péricard. Tiu legendo tamen pludisvolvis, verŝajne ĉar tiutempe oni bezonis tiajn heroajn epopeojn, por transpasi la traŭmon kaŭzitan de abomena milito. === Verdun: batalo je simboloj === ==== Laŭ franca vidpunkto ==== Verdun ludis gravan rolon kiel simbolo de nacia unuiĝo por francoj. <br />Unue, Verdun simbolis venkan kontraŭstaron al germana agreso sur nacia grundo, kiu krome celis historie gravan urbon. Ĝi atestis , ke temus pri "prava milito", ĉar ĝi klare aperigis francojn kiel defendantojn, frontante maljustan agreson. <br />Due, la rotacia strategio far de Pétain ekkonsciigis multe pli da homoj pri ilia "nacia devo" aŭ respondeco. <br />Finfine, fieris tiuj, kiuj partoprenis ("Mi ĉeestis en Verdun" iĝis kvazaŭ diplomo de heroeco), tiom ke, post la venko en 1918, naciista parolmaniero regis ĉion (politiko, ĵurnaloj, instruado, ktp.). <br />Dum la jaroj 1920, oni konstruis monumentojn (''Ossuaire de Douaumont'' = "ostarejo Douaumont"), kaj rakontoj ĉiel laŭdegis sinoferon de kuraĝegaj "haruloj" por patrujo. Kiam oni enterigis "nekonatan soldaton" sub la [[Triumfarko]], en [[Parizo]], ties korpon oni elektis inter neidentigitaj viktimoj de la batalo apud Verdun. Ĉiun 11-an de novembro, je datreveno de armistico, okazas memoriga ceremonio apud flamo kiu simbolas ĉiujn batalintojn de la unua mondmilito. <br />Ofte estis organizitaj vizitoj sur lokoj, kie okazis la plej dramaj eventoj el tiu amasbuĉado: "Mort-Homme", "cote 304", "Bois des Caures", la fortikaĵoj Vaux kaj Douaumont, ktp. <br />Tia fervora etoso, preskaŭ religia aŭ mita, evidente malfaciligis denuncon de krima stulteco, kiu okazigis pli ol {{formatnum:800000}} viktimojn (mortintojn kaj vunditojn). La plejmulto el la supervivantoj kompreneble preferis ĉu ĝui sian meritan prestiĝon kiel naciaj herooj, ĉu forgesi neelteneble hororajn rememorojn. <br />Oni jam konsideris generalon Pétain "savanton de Verdun", sekve de Francio mem. Tial, ekde 1918, li iĝis [[marŝalo]]. Lia eksterordinara prestiĝo pludaŭris dum la jaroj 1920-1930, kaj klarigas kial multaj francoj denove akceptis lin kiel "savanto" post sia milita disfalo, en [[1940]]. Interalie batalis apud Verdun (francflanke): * [[Charles de Gaulle]] (kaptita en la vilaĝo Douaumont) <!--* [[François Darlan]]--> * [[Raoul Salan]] * [[Jean de Lattre de Tassigny]] * [[Jacques Duclos]]. ==== Laŭ germana vidpunkto ==== Kvankam ofensivoj apud Verdun ne atingis sian celon, tiu batalo ne estis vere taksita kiel germana malvenko. Ĉiuokaze, naciistoj ŝuldigis la finan malvenkon al iu bolŝevika komploto, kiu estus je la fino malantaŭe ponardinta la germanan armeon (''Dolchstoßlegende''). Laŭ tiu legendo, la armea honoro superis ĉion, kaj ne estis permesita dubi, ke ĝi neniam estus venkita se ne perfidintus ĝin internaj malamikoj. <br />Dum la [[Vajmara Respubliko]], la plejmulto el la militromanoj temis pri Verdun, sed, ĉar ĉiuj konsciis pri la absurdeco de senrezulte dekmonata amasbuĉado, oni parolis nek pri venko nek pri malvenko. Verdun nur simbolis modernan, industriigitan militon, sperton de batalo en kiu ĉefe gravis ilaro. Eĉ sange pozicia milito aperis duaranga afero kompare kun nova pafpotenco, kiu jam donis superon en la moderna milito. Koncerne homoj, temis pli pri ilia sperto ol kritika postpripenso, des pli ke verkistoj ĝenerale senigis siajn personojn de individuaj personeco aŭ sentoj. <br />Dum la [[Nazia Germanio|tria imperio]], tia mito kompreneble fortikiĝis, ĉar nur el ŝtalo oni povas elforĝi heroojn. Krome, ĉar multaj el la oficistoj dum la [[dua mondmilito]] estis partoprenintaj en la batalo apud Verdun, nazia propagando ege utiligis la temon ĝis 1945. Interalie, batalis apud Verdun germanflanke: <!--* [[Oswald Boelcke]] * [[Walther von Brauchitsch]]--> * [[Heinz Guderian]] * [[Rudolf Hess]] * [[Wilhelm Keitel]] <!--* [[Hans Günther von Kluge]]--> * [[Erich von Manstein]] * [[Franz Marc]] * [[Friedrich Paulus]] * [[Ernst Röhm]] <!--* [[Carlo Schmid]] * [[Arnold Topp]] * [[Carl-Heinrich von Stülpnagel]] * [[Erwin von Witzleben]]--> * [[Arnold Zweig]] == Memoraĵoj == === Videbla heredaĵo per memorlokoj === [[Dosiero:Battelfield Verdun.JPG|eta|Obuzokrateroj en tiama batalloko]] [[Dosiero:SchlachtfeldVerdun.jpg|eta|Postrestaĵoj de la meza fuorto Thiaumont]] [[Dosiero:Exit fort Douaumont1.jpg|eta|Fortikaĵo Douaumont]] [[Dosiero:GrabenVerdun.jpg|200ra|eta|dekstra|Tomboj nuntempe]] * Fort de Douaumont (Fortikaĵo Douaumont) * Fort de Vaux (Fortikaĵo Vaux) * Fort de Souville (Fortikaĵo Souville) * Fleury-devant-Douaumont * Cote 304 (Monteto 304) * Mort-Homme (Mortinta Ulo) * Tunnel de Tavannes (Tunelo apud Tavannes) * Bois des Caures (Arbaro Caures, Komandejo de subkolonelo Driant, tombo kaj monumento) * La Voie Sacrée (Sakra Vojo) * Tranchée des Baïonnettes (Tranĉeo de bajonetoj) * Ouvrage de Thiaumont kaj Ouvrage de Froideterre (mezaj fortikaĵoj) * Ruinigitaj vilaĝoj Vaux, Bezonvaux, Ornes, Haumont, Louvemont kaj Beaumont * Monumento al la islamaj francaj batalintoj (inaŭgurita en 2006, apud Ostejo Douaumont) * En la urbo Verdun, sub la katedralo, la t.n. Citadelle de Verdun (citadelo Verdun) * Armea tombejo Hautecourt ktp. === Muzeoj === * Mémorial de Verdun (memormonumento) * Ossuaire de Douaumont (Ostejo Douaumont, inaŭgurita en 1926) * Fortikaĵoj Vaux kaj Douaumont (dumsomere viziteblaj) * Centre mondial de la paix (Tutmonda Centro por Paco, en la episkopa palaco, en Verdun) * Muzeo „De la Princerie“ en la urbocentro. == Filmoj == Pro la 90-a datreveno de la batalo, aperis dum la jaro 2006 multaj filmaj dokumentoj kaj fikcioj. === germanlingve === * ''Die Hölle von Verdun.'' (La Infero Verdun), 90 Min. Produktado: ZDF, 2006 * ''Entlang der Heiligen Straße in Lothringen. Zwischen Verdun und Bar-le-Duc.'' (Laŭ la Sakra Vojo en Loreno. Inter Verdun kaj Bar-le-Duc.) Produktado: SWR, 2006 === franclingve === * ''Verdun, visions d'histoire'', (Vidaĵoj el historio) far de Léon Poirier (2006). Fikcidokumenta filmo, kies unua versio datumas de 1928. * ''Verdun vu par le cinéma des armées'', (Verdun tra armea kino). Produktita de ECPAD (Établissement de communication et de production audiovisuelle de la Défense), 2008. * ''Verdun, 90e anniversaire'', (90-a datreveno), de Daniel Costelle, 2006. Ĝisdatigo de [http://anti-mythes.blogspot.com/2012/02/1914-1918-la-bataille-de-verdun.html] 1966-a dokumenta filmo. * ''Le Siècle de Verdun'', (Verduna Jarcento) de Patrick Barbéris (2006). * ''The Great War'', (La Ega Milito), produktita de [[British Broadcasting Corporation|BBC]], (1964). Verdun aperas en dokumenta filmo: 11-a ĉapitro, ''Hell cannot be so terrible'' (Tiel terura ne povas esti infero). == Bibliografio == * Reichskriegsministerium: ''Der Weltkrieg 1914 bis 1918.'' 10. Band. Mittler, Berlin, 1936. * Jean-Jacques Becker/Gerd Krumeich: ''Der Große Krieg. Deutschland und Frankreich im Ersten Weltkrieg 1914–1918.'' Klartext Verlag, Essen 2010, ISBN 978-3-8375-0171-1. * Werner Beumelburg: ''Douaumont.'' Reichsarchiv – Schlachten des Weltkrieges. Stalling, Oldenburg, 1. Auflage von 1923. * Werner Beumelburg: ''Die Gruppe Bosemüller.'' Oldenburg 1930. * Martin J. Gräßler, ''Fort Douaumont''. Verduns Festung, Deutschlands Mythos, München, 2009, ISBN=978-3-89975-812-2. * Alistair Horne: ''Des Ruhmes Lohn.'' Köhler, Minden i. W. 1976, Lübbe, Bergisch Gladbach 1980. ISBN 3-404-01351-4. * Markus Klauer: ''Die Höhe Toter Mann – während der Kämpfe um Verdun in den Jahren 1916/17.'' Remscheid 2001. ISBN 3-9807648-0-X. * Markus Klauer: ''Die Höhe 304 – während der Kämpfe um Verdun in den Jahren 1916/17.'' Remscheid 2002. ISBN 3-9807648-1-8. * Jacques-Henri Lefebvre: ''Die Hölle von Verdun. Nach den Berichten von Frontkämpfern.'' Fleury-devant-Douaumont 1983. ISBN 2-901182-09-2. * Matti Münch: ''Verdun – Mythos und Alltag einer Schlacht.'' Meidenbauer Martin, München 2006. ISBN 3-89975-578-2.<ref>[http://books.google.de/books?id=-G6aY-J1sQUC&pg=PA265&lpg=PA265&dq=Soldaten+Angst+vor+der+eigenen+Artillerie&source=bl&ots=LlNNsWYjAF&sig=z2VEŜ5Kro3QvOyot4W51klf4jk&hl=de&sa=X&ei=66ZnT-CUL4mi4gSo1fifCQ&ved=0CEQQ6AEwBQ#v=onepage&q=Soldaten%20Angst%20vor%20der%20eigenen%20Artillerie&f=false Blick ins Buch]</ref> * Alexander Schwencke: ''Die Tragödie von Verdun.'' Teil 1–3. Reichsarchiv – Schlachten des Weltkrieges. Stalling, Oldenburg 1927–29. * German Werth: ''Verdun. Die Schlacht und der Mythos.'' Augsburg 1990. ISBN 3-89350-016-2. * German Werth: ''1916, Schlachtfeld Verdun – Europas Trauma.'' Brandenburgisches Verlagshaus, Berlin 1994. ISBN 3-89488-066-X. * Arnold Zweig: ''Erziehung vor Verdun'', Aufbau Verlag, Berlin 2001. ISBN 978-3-7466-5211-5 * Pierre Renouvin: ''La primera guerra mundial'', oikos-tau, Barcelona, 1983. ISBN 84-281-0201-5 == Referencoj == {{Referencoj}} {{Elstara}} {{ADLS|2012|38}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Bataloj de la Unua Mondmilito|Verdun]] [[Kategorio:Historio de Germanio]] [[Kategorio:Bataloj en Francio|Verdun]] [[Kategorio:Bataloj en 1916|Verdun]] [[Kategorio:Verdun]] hky7urihcbdphol5xcw5mhkr1xufmrk 0 382244 9378085 9370753 2026-05-20T05:00:40Z 解浪 253594 Riparita lint-eraro: malvalida dosier-opcio 9378085 wikitext text/x-wiki {{Informkesto universitato | nomo = <!-- nur se ne identa al la artikola nomo --> | bildo = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} | bildopriskribo = | emblemo = {{#invoke:Wikidata|claim|P154}} | moto = '''«''La mejor para los mejores.»''''' (La plej bona por la plejbonuloj) | fondodato = 11-a de junio de [[1945]]. | speco = Publika, ŝtata kaj departementa | urbo = [[Cali|Kalio]] | gvidanto = Iván Enrique Ramos Calderón. <small>(Rektoro)</small> | titolo de la gvidanto = | nombro de studentoj = 25.524 <small>(stato 2010)</small> | nombro de kunlaborantoj = | el tio profesoroj = | jara budĝeto = | retejo = | latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} | longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} | regiono-ISO = CO | situo sur mapo = Kaliurbo | zomo = 14 }} La '''Universidad del Valle''' aŭ '''Univalle''' (Esperantigita: Universitato de la Valo) estas la ĉefa akademia institucio de la okcidenta parto el [[Kolombio]] kaj la tria kun la plej granda nombro de studentoj de la lando. Sia [[Kampuso|ĉefkampuso]] estas la "''Ciudad Universitaria Melendez''" (Universitata Urbo Melendez) ĉe [[Santiago de Cali]], la Bonfarto kaj la fakultatoj de administraciaj sciencoj estas lokata en la sidejo de "San Fernando" en ĉisama urbo. La universitato havas plurajn regionajn sidejojn: [[Buga]], [[Cartago (Kolombio)|Cartago]], [[Caicedonia]], Nordo de la [[Kaŭko]], [[Buenaventura (Kolombio)|Buenaventura]], [[Palmira (Kolombio)|Palmira]], [[Tuluá]], [[Yumbo]] kaj [[Zarzal]]. En ĉiuj siaj sidejoj estas pli ol 30.000 studentoj (2007) de kiuj preskaŭ 25.000 estas de ''"pregrado"'' kaj ''5.000'' de ''"postgrado"''. La ''"pregrado"''-aj kursoj inkludas teĥnologiajn kaj profesiajn karierojn. La ''postgrado''-aj kursoj nure estas gvidata ĉe la Cali-aj sidejoj kaj ĝi inkludas specialecojn, [[Magistro|magistrecojn]] kaj [[Doktoro|doktorecojn]].<ref name="uvcifras2007">{{Citaĵo el la reto |url = http://planeacion.univalle.edu.co/a_gestioninformacion/univalle_cifras/uv-cifras_2007-I.pdf |titolo = Universidad del Valle en cifras, 2007 semestre I |alirdato = 18-12-2007 |añoacceso = |aŭtoro = Universidad del Valle, Rectoría, Oficina de Planeación y Desarrollo Institucional |formato = PDF |lingvo = es |arkivurl = https://web.archive.org/web/20081201124926/http://planeacion.univalle.edu.co/a_gestioninformacion/univalle_cifras/uv-cifras_2007-I.pdf |arkivdato = 2008-12-01 }}</ref> Ĉe regiona nivelo kaj de la sudokcidenta parto de Kolombio, la Universitato de la Valo estas la ĉefinstitucio en la akademia kaj [[Scienca esploro|sciencesplora]] kampo. La Universitato (inkludata ĉiujn siajn sidejojn) ofertas 362 akademiajn kursojn, 160 de "pregrado" kaj 92 de "postgrado" .<ref name="uvcifras2007" /> Rilate al la [[scienca esploro]], la Universitato havas 450 sciencesplorajn grupojn.<ref name="investigacion2007">{{Citaĵo el la reto |url = http://darien.univalle.edu.co/Grupos%20UNIVALLE.pdf |titolo = Universidad del Valle - Grupos de Investigación |alirdato = 18-12-2007 |aŭtoro = Universidad del Valle, Vicerectoría de Investigaciones |formato = PDF |obra = |editorial = |páginas = |lingvo = es |arkivurl = https://web.archive.org/web/20070626074502/http://darien.univalle.edu.co/Grupos%20UNIVALLE.pdf |arkivdato = 2007-06-26 }}</ref> De kiuj elstaras: La "CINARA"<ref>{{Citaĵo el la reto |url = http://cinara.univalle.edu.co/ |titolo = Instituto de Investigación y Desarrollo en Abastecimiento de Agua, Saneamiento Ambiental y Conservación del Recurso Hídrico. |alirdato = 11-11-2007 |aŭtoro = CINARA |kunaŭtoroj = Universidad del Valle. |ingvo = es }}</ref> je akvaj resursoj kaj la "G7"<ref>{{Citaĵo el la reto |url = http://osso.univalle.edu.co/ |titolo = OSSO, GRUPO DE INVESTIGACION EN INGENIERIA SISMICA , EOLICA Y ESTRUCTURAS INTELIGENTES. |alirdato = 11-11-2007 |aŭtoro = OSSO |kunaŭtoroj = Universidad del Valle. |lingvo = es |arkivurl = https://web.archive.org/web/20110925014433/http://osso.univalle.edu.co/ |arkivdato = 2011-09-25 }}</ref> je la [[tertremoscienco]] de la Kolombia sudokcidento. Ankaŭ ekzistas sciencesploraj grupoj de [[imunologio]],<ref>{{Citaĵo el la reto |url = http://www.inmuno.org/xoops-2.0.13.2/html/index.php |titolo = Instituto de Inmunología del Valle. |alirdato = 11-11-2007 |aŭtoru = IIV |kunaŭtoroj = Universidad del Valle |lingvo = es |arkivurl = https://web.archive.org/web/20071213230226/http://www.inmuno.org/xoops-2.0.13.2/html/index.php |arkivdato = 2007-12-13 }}</ref> novaj materialoj,<ref>{{Citaĵo el la reto |url = http://calima.univalle.edu.co/cenm/ |titolo = Centro de excelencia en Nuevos Materiales |alirdato = 207-11-11 |aŭtoro = CENM |kunaŭtoroj = Universidad del Valle |lingvo = es |arkivurl = https://web.archive.org/web/20110920092116/http://calima.univalle.edu.co/cenm/ |arkivdato = 2011-09-20 }}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url = http://cim.univalle.edu.co/ |titolo = Centro de Investigación de Materiales |alirdato = 11-11-2007 |aŭtoro = CIM |kunaŭtoroj = Universidad del Valle |lingvo = es |arkivurl = https://web.archive.org/web/20070626074508/http://cim.univalle.edu.co/ |arkivdato = 2007-06-26 }}</ref> maldikaj kutikloj ,<ref>{{Citaĵo el la reto |url = http://calima.univalle.edu.co/spa/index.html |titolo = Grupo de Películas Delgadas |alirdato = 11-11-2007 |aŭtoro = GPD |kunaŭtoroj = Universidad del Valle |lingvo = es |arkivurl = https://web.archive.org/web/20070621135811/http://calima.univalle.edu.co/spa/index.html |arkivdato = 2007-06-21 }}</ref> kaj sintezado de kemiaj kompozitoj.<ref>{{Citaĵo el la reto |url = http://paginasweb.univalle.edu.co/~heterociclicos/ |titolo = Grupo de Investigación de Compuestos Heterocíclicos. |alirdato = 11-11-2007 |aŭtoro = GICH |kunaŭtoroj = Universidad del Valle |lingvo = es |arkivurl = https://web.archive.org/web/20070626075005/http://paginasweb.univalle.edu.co/~heterociclicos/ |arkivdato = 2007-06-26 }}</ref> 25% de la instruistoj havas doktorecon, 40% magistrecon, 20% specialecon kaj apenaŭ 15% havas nure "pregrado"-n,<ref name="uvcifras2007" /> Internacie Univalle havas interkonsentojn kun pluraj institucioj kaj organizaĵoj de la tuta mondo.<ref name="internacional">{{Citaĵo el la reto |url = http://ori.univalle.edu.co/ConveniosInternacionales.html |titolo = Convenios Internacionales |alirdato = 11-11-2007 |aŭtoro = Universidad del Valle, Vicerrectoria de Investigaciones - Oficina de Relaciones Internacionales |lingvo = es |arkivurl = https://web.archive.org/web/20070626074357/http://ori.univalle.edu.co/ConveniosInternacionales.html |arkivdato = 2007-06-26 }}</ref> == Historio == === Antecedentoj kaj kreado === [[Dosiero:Palo de mango.jpg|eta|220ra|Inter la Biblioteko kaj la Scienca Fakultato.]] Ekde la fino de la [[19-a jarcento]] la Cali-anoj revis pri konverti la respublikan lernejon de [[Santa Librada (Lernejo)|Santa Librada]] en teĥnologian institucion, revo kiu ne povas esti pro la manko de mono kaj aliaj kondiĉoj. La departemento de la [[Valo de Kaŭko|Valo de la Kaŭko]] havadis ĝis [[1945]] du institucioj kiuj instruis [[agrokulturo]]n : la "''Estación Agrícola Experimental de Palmira''" (eksperimenta stacio el Palmira) fondita en [[1928]] kaj la "''Escuela Superior de Agricultura Tropical de Cali''" (Supera lernejo de tropika agrokulturo el Cali) kiu estis fondita en [[1934]]. Ankaŭ ekzistis ekde [[1920]] la "Escuela de Enfermería" (flegada lernejo). Je komencoj de [[1945]] la Gubernio de la Valo konvertis la "Escuela Superior de Agricultura"-n en [[Fakultato]] de agrokulturo kaj permesigis ĝin por doni la titolon de "''Ingeniero Agrónomo'' " (agronomia inĝeniero) <ref name="uvhist_1">{{Citaĵo el la reto |url = http://aniversario60.univalle.edu.co/historia/hace60anhos/index.html |titolo = Historia. 1945 - Hace 60 años |alirdato = 19-12-2007 |aŭtoro = Universidad del Valle |lingvo = es |arkivurl = https://web.archive.org/web/20210508040405/http://aniversario60.univalle.edu.co/historia/hace60anhos/index.html |arkivdato = 2021-05-08 }}</ref><ref name="agrocol">{{Citaĵo el la reto |url = http://www.icfes.gov.co/cont4/ecaes/cua_res/2003/agronomia/g_o_agro.pdf |titolo = Exámenes de calidad de la educación superior en ingeniería agronómica y agronomía |alirdato = 20-12-2007 |aŭtoro = Ministro de Educación Nacional, ICFES, Universidad Nacional de Colombia |formato = PDF |lingvo = es |arkivurl = https://web.archive.org/web/20070627220015/http://www.icfes.gov.co/cont4/ecaes/cua_res/2003/agronomia/g_o_agro.pdf |arkivdato = 2007-06-27 }}</ref> Tiel, por [[1945]] la departemento de la Valo de Kaŭko havis sekurigitan sian estontecon kiel agrokultura potenco, tamen, la kreado de edukaj centroj de teĥnologia kaj universitata nivelo ankoraŭ estis bezono por la industria disvolvo. Investado de nacia kaj eksterlanda kapitaloj ekde [[1930]] en Cali kaj en la Valo impulsis la disvolvon industrian de la regiono, sed bezonis kvalifikitan hom-materialon por sia subtenado kaj venonta disvolvo. Estas pro tio ke aperis la ideon de krei la "''Instituto Técnico Industrial Antonio José Camacho''"-n (Teĥnik-industria Instituto Antonio José Camacho) en Cali, kaj poste la "''Universidad Industrial del Valle''" (Industria Universitato de la Valo) kaj la ''Estación Agrícola Experimental de Palmira''.<ref name="uvhist_2">{{Citaĵo el la reto |url = http://aniversario60.univalle.edu.co/historia/resenha/periodos/antecedentes.html |titolo = Reseña Histórica - Antecedentes |alirdato = 19-12-2007 |aŭtoro = Universidad del Valle |lingvo = es }}{{404|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La ideo originala de krei universitaton estis de [[Tulio Ramírez]], kiu en [[1945]] estis rektoro de la instituto Antonio José Camacho. Ankaŭ, la komerca ĉambro el Cali, petis al la asembleo de la Valo ke studis la ebleco de krei Fakultaton de "Komerca kaj Industria Instruado". Fine, La 11-a de junio de [[1945]] la Departementa Asembleo ordenis la kreadon de la "Universidad Industrial del Valle".<ref name="uvhist_1" /> === La komencoj === [[Dosiero:Plazoleta.jpg|maldekstra|eta|220ra|La inĝenierarta placeto, sidejo de Melendez.]] Kun [[Tulio Ramírez]] kiel unua rektoro, la Industria Universitato de la Valo komencis laborojn la lundo 29-a de oktobro [[1945]]. Unue, la Universitato havis la "''Escuela de Comercio Superior y Administración de Negocios''"-n (Lernejo de Supera [[Komerco]]) kaj administrado de negocoj), la Lernejo de Flegado kaj la Fakultato de [[agronomio]].<ref name="uvhist_2" /> Dum la 4 sekvintaj jaroj la universitato kreis novajn fakultatojn. En 1946 oni kreis la Fakultato de [[Industria ĥemio|Industria Ĥemio]], la unua fakultato scienca, la posta jaro estis krei la Fakultatojn de [[Arkitekturo]] kaj de [[Elektra inĝenierarto]]. En [[1948]] estis fermita la Lernejo de Flegado kaj en [[1949]] la Fakultato de Inĝenierarto Kemia anstataŭis la Fakultaton de Industria Kemio. En [[1950]] la universitato ĉesas sian kreskadon kaj eniras en sian unuan krizan periodon, kaŭzis pro ŝanĝoj en la politikoj de la tiam tempe registaro. La nova rektoro [[Carlos Arturo Cabal]] atingis eliri de tiun ĉi malfacila situacio. Estis por la regiono de granda graveco la kreado de la Medicina Fakultato, kiu estis kreita en [[1950]] kaj komencis laboron en [[1951]], kaj ankaŭ pro la kreado de la Medicina Fakultato estis remalfermita la Lernejo de Flegado en [[1952]]. Ekde sia kreado, la Fakultato Medicina havis la apogon de la [[Fondaĵo Rockefeller]]. La universitato sekvinta kun sia transformada kaj kreskada proceso. La Fakultato de Elektra Inĝenierarto transformiĝis en la Fakultato de Elektra-Mekanika Inĝenierarto en [[1953]]. La kreskado de la Universitato bezonis la konstruadon de novaj konstruaĵoj por sia ĝusta funkciado. En [[1954]] komencis la konstruadon de la konstruaĵoj en la sidejo de San Fernando, kiuj loĝigos la Fakultatoj de Medicino kaj Arkitekturo kaj la Lernejo de Flegado. Ĉisama jaro, la Industria Universitato de la Valo ŝanĝiĝis sian nomon al "Universidad del Valle" kaj estis kreataj la direkcian kaj administran konsilion. En [[1955]] komencis la "Postgrado"-jn kursojn, kiam la Universitato malfermis la "''Escuela de Graduados de Medicina''" (Lernejo de medicina licenciuloj). Ĉisama jaro komencis laborojn la "''Departamento de Publicaciones''" (Sekcio de eldonaĵoj) pro la iniciativo de la tiam-tempa rektoro [[Mario Carvajal]]. La [[Ekonomio|ekonomia]] Fakultato estis fondita ĉe [[1959]], en [[1960]] la Lernejo de Komunikado kaj la Fakultato de Sanitara Inĝenierarto en [[1961]] La Universitato ekplibonigis sian strukturon kaj konvertiĝis en regionalan institucion. La kreado de la "''Oficina de Planeación Universitaria''" (Oficejo de Universitata Planado) en [[1962]] estis la unua paŝo en tiu ĉi direkto. Ĉisama jaro, la fratoj Garces donis terporcion de 1 [[Kvadrata kilometro|Km²]] en la Sektoro "Melendez"-a. Kun [[Kredito|kreditprenanto]] de la [[Interamerika Banko de Disvolvo]] (BID pro siaj hispanaj sigloj) la Universitato komencis la akomodon de terenoj kaj la konstruado de la ''"Ciudad Universitaria Melendez"'' (Universitata Urbo Melendez). La stabileco ekonomika en ĉi tiu etapo estis atinginta kun mono devenita de la [[poŝtmarko]] ''"pro Universidad del Valle"'' (Por Universitato de la Valo), kiu estis uzita en multajn dokumentojn de oficialajn procedurojn de la departemento. En [[1963]] la Universitato malfermis la "''Escuela de Técnicos de Laboratorio Químico''" (Lernejo de Teĥnikulistoj de Kemia Laboratorio). En [[1964]] la Universidad dividigis sian fakultatojn en "dividaĵoj", kaj ĉisama jaro estas kreitaj la "División de Humanidades y de Educación" (Dividaĵo de Homaj sciencoj kaj Eduko), krome ĉiuj la fakultatoj ankaŭ konvertigis la Dividaĵojn de Inĝenierarto, Ekonomikaj Sciencoj, Arkitekturo kaj Bonfarto. La "Escuela de Administración de Empresas" (Lernejo de entreprena administracio) estis fondita ĉe la Ekonomika Fakultato en [[1965]]. == Simboloj == === Himno === [[Dosiero:Univalle.svg|eta|150ra|ŝildo de la Universitato.]] Je komencoj de la jaro [[1967]], la Rektorado de la Universitato organizis internan konkurson por komponi la himno de la Universitato de la Valo. Tiam-tempe, la Majstro Leon J. Simar, grava belga muzikisto kaj akustika inĝeniero, estis direktoro de la Muzika Dividaĵo, dividaĵo kiu tiam estis ligita al la Fakultato de Homaj Sciencoj. Kiel muzikisto kaj instruisto de la universitato, oni petis al la S-ro Simar fari la muziko de la himno, la teksto de la himno devenus de la rezulto de la konkurso. Malmultaj personoj partoprenis de la konkurson, kaj neniu de la proponitaj himnoj havis la aprobon de la Universitatestroj, sed unu teksto, verkita por la instruisto Diego Roldán Luna, atingis kelkajn bonan komenton, la instruisto Roldán sendis sian tekston sub la pseŭdonima nomo "Entusiasta" (fervorulo) La Rektorado kaj la Sekretariadejo de la universitato sugestis al la instruistoj Roldán kaj Simar labori kune por komponi la universitata himno. Ĉi tia maniero kaj per rezolucio de la Supera Konsilio de la universitato, estis instituciigi, tiu sama jaro, la nuntempa Himno de la Universitato. === Flago === La flago de la Universitato de la Valo havas tri vertikalajn franĝojn, la du franĝoj de la eksteraj flankoj estas ruĝaj kaj la centra fraĝo estas blanka, ankaŭ en la blanka franĝo esta la ŝildo de la Universitato. La tri franĝoj reprezentas la tri bazaj okupoj de la Universitato: Instruado, Esplorado kaj disvastigo. == Sidejoj == === Sidejoj ĉe Santiago de Cali === La Universitato de la Valo havas du sidejojn en la urbo de Cali: ==== Universitata Urbo Melendez ==== La universitata urbo, estas lokata en la "Carrera 100 con Calle 13", estas unu el la plej grandaj kampusoj de Kolombio kun areo da 1'000.000 [[Kvadrata metro|m²]], de kiuj la granda parto estas verdaj areoj. La terano estis donita por la filoj de la S-ro [[Jorge Garcés Borrero]]. Tie estas lokata la "Administración Central" (Centrala administrejo) de la Universitato de la Valo, 5 fakultatoj, 2 institutoj kaj la Biblioteko "Mario Carvajal". '''Fakultatoj''' * [[Arto]]j * [[Naturscienco|Naturaj]] kaj [[ekzaktaj sciencoj]] * [[Socia scienco|Sociaj]] kaj [[Ekonomiko|ekonomikaj]] sciencoj * [[Homa scienco|Homaj sciencoj]] * [[Inĝenierarto]] '''Institutoj''' * [[Edukado]] kaj [[pedagogio]] * [[Psikologio]] [[Dosiero:Plazoleta y Biblioteca.jpg|eta|220ra|dekstra|Placeto kaj Biblioteko.]] ==== San Fernando ==== Lokata ĉirkaŭ de la "''Hospital Universitario del Valle [[Evaristo García]]''" ([[Universitata malsanulejo]] de la Valo "Evaristo García"), en la sektoro de la kvartalo "''San Fernando''". Tie estas 2 fakultatoj. '''Fakultatoj''' * Bonfarto * Administrada sciencoj === Regionaj sidejoj === La Universitato de la Valo havas ok regionajn sidejojn en la departemento de la Valo de Kaŭko kaj unu sidejon en la norda parto de la departemento de Kaŭko, tiu estas: * [[Buga]] * [[Caicedonia]] * [[Cartago (Colombia)|Cartago]] * Nordo de la Kaŭko * [[Pacifika Oceano|Pacifika]] Regiono * [[Palmira (Kolombio)|Palmira]] * [[Tuluá]] * [[Yumbo]] * [[Zarzal]] == Universitata registaro == [[Dosiero:Edificio de la escuela de musica.jpg|eta|220ra|right|konstruaĵo de la Muzika Lernejo.]] La universitata registaro konsistas el: # Supera Konsilio. # Rektoro. # Akademia Konsilio. # Vicrektoroj. # Fakultataj Konsilioj. # Institutaj Direktoroj. # Direktoroj de Akademiaj departementoj. # Direktoroj de Akademiaj kursoj. == Rektoroj == * '''Ivan Enrique Ramos Calderón:''' 2003 - nuntempe * '''Óscar Rojas Rentería:''' 1999-2003 * '''Emilio Aljure Nasser:''' 1998-1999 * '''Carlos Dulcey:''' 1998-1998 * '''Jaime Galarza Sanclemente:''' 1991-1998 * '''Harold José Rizo Otero:''' 1984-1991 * '''Rodrigo Guerrero Velasco:''' 1982-1984 * '''Daniel Marin Alvarado:''' 1981-1982 * '''Carlos Augusto Trujillo Padilla:''' 1980-1981 * '''Antonio Barberena Saavedra:''' 1979-1980 * '''Álvaro Escobar Navia:''' 1974-1979 * '''Alberto León Betancourt:''' 1972-1974 * '''Hugo Restrepo Ramírez:''' 1971-1972 * '''Alfonso Ocampo Londoño:''' 1966-1971 * '''Mario Carvajal:''' 1954-1966 * '''Jorge Vergara Delgado:''' 1952-1954 * '''Carlos Arturo Cabal:''' 1950-1952 * '''Hernán Cruz Riascos:''' 1949-1950 * '''Tulio Ramírez:''' 1945-1949 == Sciencesploro == Je nacia nivelo la Universitato de la Valo elstaras kiel sciencesplora institucio. Multaj sciencesplora centroj kaj grupoj de la universitato havas bonan esploradan produktadon, ne nure nacia sed internacia. Kelkaj el la plej elstaraj grupoj kaj centroj estas: * '''Grupo de investigación percepción y sistemas inteligentes (PSI)''' <ref>[http://psi.univalle.edu.co/ PSI]</ref> * '''Recubrimientos duros y aplicaciones industriales (RDAI)''' <ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://rdai.univalle.edu.co/ |titolo=RDAI |alirdato=2011-11-10 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20111015043750/http://rdai.univalle.edu.co/ |arkivdato=2011-10-15 }}</ref> * '''Grupo de inversitagión en materiales compuestos (GMC)''' * '''Grupo de investigación en control inteligente (GICI)''' <ref>[http://gici.univalle.edu.co/ GICI]</ref> * '''Grupo de investigación Praxis en filosofía política''' <ref>[http://filosofia.univalle.edu.co Politika FilozofiovGrupo Univalle ]</ref> * '''Grupo de investigación ingeniería de procesos agroalimentarios y biotecnológicos (GIPAB)''' * '''Grupo de Películas Delgadas.''' <ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://calima.univalle.edu.co/spa/index.html |titolo=maldikaj kutikloj grupo |alirdato=2011-11-10 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20070621135811/http://calima.univalle.edu.co/spa/index.html |arkivdato=2007-06-21 }}</ref> * '''Grupo de Óptica Cuántica.''' * '''Grupo de Investigación en Física Teórica del Estado Sólido.''' * '''CIN:''' Centro de Estudio de Materiales. * '''CINARA:''' Instituto de Investigación y Desarrollo en Agua Potable, Saneamiento Básico y Conservación del Recurso Hídrico. * '''G-7:''' Grupo de Investigación en Ingeniería Sísmica, Ingeniería Eólica y Estructuras Inteligentes.<ref>[http://eicg.univalle.edu.co/G-7 Tertremscienco Univalle]</ref> * '''OSSO:''' Observatorio Sismológico del SurOccidente. * '''Instituto de Inmunología.''' * '''CIDSE: '''Centro de Investigación y Documentación Socio-Económica.<ref>[http://socioeconomia.univalle.edu.co/cidse Página en Univalle]</ref> * '''Grupo de Investigación en Compuestos Heterociclicos.''' * '''Grupo de Investigación en Genetica Moleccular Humana.''' * '''Grupo de Investigación en Biología Molecular y EcoGenética.''' * '''Grupo de Investigación en Ecología de Arrecifes Coralinos.''' <ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://scienti.colciencias.gov.co:8081/ciencia.war/search/EnGrupoInvestigacion/xmlInfo.do?nro_id_grupo=0146205SRDSOFH |titolo=Ecología de Arrecifes Coralinos Colciencias |alirdato=2011-11-10 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20071017213115/http://scienti.colciencias.gov.co:8081/ciencia.war/search/EnGrupoInvestigacion/xmlInfo.do?nro_id_grupo=0146205SRDSOFH |arkivdato=2007-10-17 }}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://postgradobiologia.univalle.edu.co/Grupos/Arrecifes/General/general.html |titolo=Ecología de Arrecifes Coralinos Univalle |alirdato=2011-11-10 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20070626093314/http://postgradobiologia.univalle.edu.co/Grupos/Arrecifes/General/general.html |arkivdato=2007-06-26 }}</ref> * '''Grupo de Investigación en Entomología.''' * '''Grupo de Investigación en Biología, Ecología y Manejo de Hormigas.''' * '''Grupo de Investigación en Ecología Animal.''' <ref>[http://200.25.59.34:8080/gruplac/jsp/visualiza/visualizagr.jsp?nro=00000000002027 Página en Ekologio Animala Grupo]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''Grupo de Investigación en Alta Tensión.''' <ref>[http://gralta.univalle.edu.co/ Alta Tensión]</ref> * '''CEIS:''' Centro de Estudio de Ingeniería Sanitaria. * '''GICPNN:''' Grupo de Investigación Clínica en Psicología Neuropsicologia y Neuropsiquiatria * '''GEPU: Grupo Estudiantil y Profesional de Psicología Univalle.''' <ref>[http://www.gepu.es.tl/ Página web] [http://201.234.78.173:8080/gruplac/jsp/visualiza/visualizagr.jsp?nro=00000000011259 GEPU]</ref> == Medioj de komunikado == === Dividaĵoj de medioj === La dividaĵoj de medioj estas la dividaĵoj de la ''Fundación General de Apoyo a la Universidad del Valle'' (Ĝenerala fondaĵo de apogo al la Universitato) kaj ĝi ankaŭ estas konstituita por aliaj 4 dividaĵoj de disvolvo. La Universitato havas tri [[amaskomunikilo]]jn: La [[radio]]-stacio"Univalle Estéreo 105.3", el "Canal Universitario" (Universitata [[televido|televida]] kanalo) kaj la "Televida Kompanio UVTV". Tiuj ĉi medioj estis donitaj per [[Luejo|luejaj]] kontraktoj por la Universitato al la Fondaĵo por ke ĝi zorgos la administradon kaj la produktadon. Nuntempe, la dividaĵoj media dediĉas al la produktado kaj dissendo de la radiaj kaj televidaj programoj. * La '''"Canal universitario"''' (Universitata televida kanalo) de la Universitato de la Valo estas loka televida kanalo de libera signalo kiu kovras la urbon de [[Cali]] kaj sia metropola areo, tio signifas ke sia dissendo atingas pli ol 2.601.052 loĝantoj. Ĝi celas kontentigi la kulturajn, edukajn kaj amuzadajn bezonojn de la televidantoj. * '''"[[Univalle Estéreo]]"''' estas la radio-stacio oficiala de la Universitato, oficial de la Universidad, estas aŭskultipovi ĉe 105.3 [[Frekvenca modulado|FM]]. La radio-stacio komencis siajn dissendojn oficiale je 1-a de [[aŭgusto]] [[1995]] ekde siaj konstruaĵoj en la Kampuso de la "Universitata urbo Melendez", en la suda parto de Cali. Pere de la dissendilo lokata ĉe la [[Altaĵo de la Tri Krucoj]] (unu el la plej elstaraj altaĵoj de Cali), la universitata radio-stacio povas kovri tuta la geografia Valo de la [[Kaŭko (rivero)|Kaŭko-rivero]], Inter [[Popayán]] sude [[Zarzal]] norde. Krome, la radia signalo ankaŭ aŭskultpovas esti en [[interreto]]. Oni povas aŭskulti per tri formatoj la radio-stacio en interreto: [[Real Audio]], [[Ogg Vorbis]] kaj [[iTunes]]. * '''"Universidad del Valle Televisión –UVTV-"''' (Universitato de la Valo Televido –UVTV-), estas la televida oficiala kompanio de la Universitato, fondita en [[1988]], ĝi havas rekonon en la nacia medio pro la ĝenerala kvalito de siaj proponoj, de rakonta stilo, estetiko, graveco de siaj enhavoj kaj sia aŭdovida produktado. Sia elstara laboro atingis multajn rekonecojn kaj premiojn je regiona, nacia kaj internacia nivelo. Nuntempe, UVTV dissendas programojn en pluraj naciaj televidaj kanaloj kiel ''[[Telepacífico]], [[Señal Colombia]] (Kolombia signalo)'' kaj ''[[RTVC]]''. Ankaŭ, ĝi produktas kaj dizajnas universitataj videoj kaj televidaj komercoj. === Eldonaĵo === La Universitato havas plurajn [[gazeto]]jn, iu de longa vojo en la universitata medio: * '''"La Palabra"''' (La Vorto) estas la kultura gazeto de la Universitato de la Valo, ĝi aperas ĉiun monaton kaj sian unuan eldonaĵon aperis la 1-an de [[novembro]] [[1991]] kaj frue konvertiĝis en unu el la plej elstara medio por la dissendo de la kulturo en Cali kaj en la tuta regiono, kaj evidente, en la Universitato. Ĉiuj la ĵurnalisma stiloj estas en la gazeto, ĉefe la [[kroniko]] kaj la raportaĵo kun gravaj personoj de la nacia kaj internacia medio. Ekde la jaro [[2000]], en la lasta monato de ĉiu monato, "La Palabra" aperas kune kun la gazeto "''El País''" (La lando), unu el la plej grava gazeto de la urbo kaj de la regiono de la Valo de Kaŭko, tio signifas pli ol 50.000 eldonaĵoj de "La Palabra" kiu estas legitaj en ĉiuj la Valo de la Kaŭko kaj en la ĉefaj ubboj de la nacio eĉ [[Bogoto]]. La gazeto ankaŭ estas publikigita per interreto. == Asociaj Entreprenoj == === Universitata Hospitalo de la Valo === La Universitata Hospitalo de la Valo "Evaristo García" kaj la Universitato de la Valo per la Fakultato Bonfarta (kun siaj 7 Lernejoj: Bazaj Sciencoj, Bakteriologio kaj Klinika Laboratorio, [[Flegado]], [[Medicino]], Publika Bonfarto, Homa Rekapabligo kaj [[Odontologio]]), havas fruktodonan akordon por la sciencesplorado kaj universitata edukado. La hospitalo estas publika entrepreno kaj ligata al la Bonfarta Sekretariadejo de la Valo de Kaŭko, ĝi donas bonfartan servojn kun emfazo en pacientoj de alta komplekseco kaj estas unu el la plej grandaj kaj gravaj institucioj bonfartaj de la sudokcidenta parto de la nacio. == Bibliotekoj == * '''"Biblioteca Central Mario Carvajal"''' (Centrala Biblioteko Mario Carvajal): Estas la plej granda kaj grava biblioteko de la sudokcidenta parto de Kolombio. * '''"Biblioteca Álvaro López Toro"'''(Biblioteko Álvaro López Toro): "Estas la biblioteko de la Matematika Sekcio de la Sciencaj Fakultato. == Gravaj personoj == * '''[[Antonio Navarro Wolff]]'''. Sanitara Inĝeniero de la Universitato de la Valo. Estis instruisto kaj direktoro de la "Pregrado"-a kurso de Sanitara Inĝenierarto. Politikisto kaj [[Gerilo|geriula]] eks-estro de la "M-19". * '''[[Claudia Blum]]'''. Psikologino de la Universitato de la Valo. Senatanino kaj permanenta reprezentanto de Kolombio en la [[Unuiĝintaj Nacioj]] en [[Nov-Jorko]] * '''[[Estanislao Zuleta]]'''. Filozofo kaj verkisto. Estis instruisto de la Fakultato de Homaj sciencoj de la Universitato de la Valo. En 1980 la Universitato honorigis lin per la [[Honora doktoreco]] en Psikologio. * '''[[Gustavo Álvarez Gardeazábal]]'''. Licenciulo en Homaj sciencoj de la Universitato de la Valo. Verkisto kaj eks-Departementestro de la Departamento de la Valo de la Kaŭko. * '''[[José Fernando Escobar]]'''. Matematikisto de la Universitato de la Valo. Estis instruisto de la matematika sekcio en la [[Universitato Cornell]]. * '''[[Sabas Pretelt de la Vega]]'''. Ekonomikisto de la Universitato de la Valo kun [[Magistro|magistreco]] en entreprena administrado de ĉisama universitato. Eks-Ministro de Internaj aferoj kaj [[Justeco]]. Eks-[[ambasadoro]] de Kolombio en [[Italio]]. * '''[[Raúl Cuero]]'''. Diplomito de la sekcio de [[Biologio]]. Elstara [[esploristo]] je Molekula Mikroba Bioteknologio ĉe Praire View A&M Universitato (Teksaso) en [[Usono]] kaj kunlaboranto de la [[Nacia Aeronaŭtika kaj Kosma Administracio]] (NASA). == Bildoj de la Universitato de la Valo == <gallery> Dosiero:FacultadSaludUnivalle.jpg|Bonfarta Fakultato de la Universitato de la Valo. Dosiero:Estudiantes-fai.jpg|Arta Fakultato de la Universitato de la Valo. Dosiero:FacultadCienciasUnivalle.jpg|Sciencaj Fakultato de la Universitato de la Valo. Dosiero:Cdu-piscina.jpg|[[Naĝejo]] de la "''Centro Deportivo Universitario''" (Sporta Universitata Centro) de la Universitato de la Valo. Dosiero:PlazoletaDeIngenieriasUnivalle.jpg|Placeto de Inĝenierartoj de la Universitato de la Valo. </gallery> == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.univalle.edu.co/ Interreta paĝo de la Universitato] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090316172817/http://www.univalle.edu.co/ |date=2009-03-16 }} {{Projektoj|n=Kategorio:Universitato de la Valo}} {{Tradukita|lingvo=es |artikolo=Universidad del Valle|revizio=51173823}} [[Kategorio:Universitatoj en Kolombio|Valo]] 7pgx2j7gckqs02f82llnf9d3fbhtg1l 0 382685 9378101 8867457 2026-05-20T05:09:54Z 解浪 253594 Riparita lint-eraro: malvalida dosier-opcio 9378101 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | nomo = Borox | mapo = | flago = | blazono = Escudo de Borox.svg | lando = [[Hispanio]] | regiono = [[Kastilio-Manĉo]] | provinco = [[Provinco de Toledo|Toledo]] | titolo de administra unuo1 = Komarko | administra unuo1= [[La Sagra]] | regiono-ISO = ES | areo = 60.26 | loĝ = 3307 | jaro = 2010 | dens = 54.88 | pk = | estro = Emilio Ramón Lozano Reviriego | TTTejo = [www.ayuntamientodeborox.com] }} [[Dosiero:Localización de la provincia de Toledo.svg|eta|Situo de la [[provinco Toledo]] en Hispanio]] [[Dosiero:Borox.png|eta|Situo de Borox en la [[provinco Toledo]] kaj en Hispanio]] '''Borox''' [borOks] estas [[municipo]] de [[Hispanio]], en la [[Provinco de Toledo]], [[regiono]] de [[Kastilio-Manĉo]]. == Toponimio == La termino "Borox" devenas el araba "''burug''" kiu signifas la turojn. Alia eblo estas ke la termino "Bórox" (kun akcento en la unua silabo) devenas el "ruĝ koto" kio estas la koloro de la koto en la zono. == Loĝantoj == La loĝantoj nomiĝas ''Borojeños''. La censita populacio en [[2010]] estis de 3.307 loĝantoj kaj la denseco estas de 54,88 loĝ/km². == Situo == Borox estas situa en la okcidenta parto de Kastilio-Manĉo en la [[komarko]] aŭ [[distrikto]] [[La Sagra]] en la norda parto de la provinco de Toledo, je altitudo de 580 m; je 47 km el [[Toledo]], provinca ĉefurbo. La areo de ties teritorio estas de 60.26 km². La [[geografiaj koordinatoj]] estas 40°4′11″ N 3°44′24″ Ok. == Geografio == La municipo troviĝas situanta inter du valoj, unu oriente kaj alia de nordo suden inter do deklivoj. Ĝi apartenas al la komarko de [[La Sagra]] kaj limas kun la municipaj teritorioj de [[Esquivias]], [[Seseña]], [[Aranjuez (Madrido)|Aranjuez]], [[Añover de Tajo]], [[Alameda de la Sagra]], [[Pantoja (Toledo)|Pantoja]] kaj [[Numancia de la Sagra]], ĉiuj de la provinco de Toledo escepte Aranjuez kiu apartenas al la [[Provinco de Madrido|Madrid]]. == Ekonomio == Agrikulturo kaj brutobredado tradicie. Nune proksimeco al Madrido, ŝtata ĉefurbo, ebligas proponi loĝejon al madridanoj nekapablaj trovi ĝin tie je malalta kosto. La populacio dum la [[20-a jarcento]], plus la unua jardeko de la 21-a, duobliĝis. == Historio == La deveno estis de [[araboj]] inter la [[8-a jarcento]] kaj la [[9-a jarcento]], el la konstruo de la kastelo de Mahul. En [[1179]] [[Alfonso la 8-a (Kastilio)|Alfonso la 8-a]] donis la duonon de la vilaĝo al sia servisto Rodrigo Rodríguez kaj la alian duonon, kun la vilaĝo de [[Mocejón]], al la [[Ordeno de Kalatrava]]. Post jarojn en [[1191]] la sukcedanto, Domingo Gutiérrez, donis sian parton al la menciita Ordeno, kaj tiel restis Borox ĝis [[1378]]. Borox estis gastejo situanta en loko konata kiel "La Alhóndiga" por veturantoj al [[Toledo]] el la teroj de [[La Alcarria]]. La gravo de la urbo de la [[Taĵo]] (Toledo) pliiĝis en la islama Hispanio kaj samtempe la kvanto de veturantoj. pro kio pliiĝis gastejoj, [[merkato]]j kaj la [[Loĝado|unuaj loĝejoj]], kaj tiele formiĝis setlejo, kiu poste pro [[Inundo|inundoj]] ĉar ĝi troviĝis ĉe la [[rivero]], moviĝis al la parto plej alta de la valo, zono kie aktuale estas Borox. Meze de la [[19-a jarcento]] ties [[industrio]] estis konstituita de du fabrikoj de [[sapo]], du [[ledo]]-tinkturejoj kaj naŭ olemuelejoj. == Monumentoj == Elstaras la arkoj de la urbodomo de stilo araba, la Ermitejo de ''Nuestra Señora de la Salud'' (sanvirgulino) de stilo baroka, kaj la ''plaza de la Constitución'' (Konstituciplaco). == Elstaraj roluloj == * Matías de los Reyes, dramaturgo kaj novelisto de la Hispanaj Oraj Jarcentoj. * Domingo Ortega, taŭrludisto de la 20-a jarcento. * Juan Balbín González Vallejo, industriisto pri [[viandosaligo]] en Montevideo kolonia. == Festoj == * [[9-a de marto]]: kamparfesto de Sankta Johanino. * [[Majo|Dua semajnfino de majo]]: ''Nuestra Señora de la Salud''. * [[26-a de aŭgusto]] al [[31-a de aŭgusto]]: Festoj de Sankta Aŭgusteno. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Municipoj de la provinco de Toledo]] {{Municipoj de Provinco Toledo}} [[Kategorio:Kastilio-Manĉo]] [[Kategorio:Municipoj de Toledo]] [[Kategorio:Provinco Toledo]] 9cqv7cm8381yr9z2cxk4ipr84r46s0a 0 389457 9377793 7295355 2026-05-19T15:41:37Z DidCORN 34571 Vidu ankaŭ 9377793 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Oleic acid shorthand formula.PNG|eta|400ra|Kemika strukturo de [[oleata acido]], la ĉefa acido de la tipo omego-9.]] '''Omego-9''' (ω-9) estas tipo de la familio de [[nesaturita grasacido|nesaturitaj]] [[grasacido]]j, kiu dividas karbon-karbonan [[duobla ligo|duoblan ligon]] en la pozicio n-9, t.e., la naŭa ligo de la fino de la karbona ĉeno.<!-- encontrados en algunos alimentos. Algunos estudios sugieren que estos ácidos grasos están relacionados con el cáncer de mama.<ref>{{cita publicación |autor=Valeria Pala, Vittorio Krogh, Paola Muti, Véronique Chajès, Elio Riboli, Andrea Micheli, Mitra Saadatian, Sabina Sieri, Franco Berrino |título=Erythrocyte Membrane Fatty Acids and Subsequent Breast Cancer: a Prospective Italian Study |publicación=JNCL |volumen=93 |año=2001 |url=http://jnci.oxfordjournals.org/cgi/content/full/93/14/1088 |fechaaceso=2008-11-30 |pmid=11459870}}</ref> Los efectos biológicos del ω-9 son generalmente mediados por sus interacciones con los [[ácidos grasos omega 3]] y [[ácidos grasos omega 6|omega 6]]; tienen un [[doble enlace]] C=C en la posición ω-9. Algunos ω-9's son componentes comunes de [[grasa animal]] y de [[aceite vegetal]]. Dos importantes ácidos grasos ω-9, son: * [[Ácido oleico]] (18:1 ω-9) que es el componente principal del [[aceite de oliva]] y de otras [[ácido graso monoinsaturado|grasas monoinsaturadas]]. * [[Ácido erúcico]] (22:1 ω-9) encontrado en [[canola]] (''[[Brassica napus]]''), [[semilla]]s de ''[[Erysimum]]'', semillas de [[mostaza]] (''[[Brassica]]''). Las canola con alto contenido de ácido erúcico sirven comercialmente para uso en pinturas y barnices como secante y protector. A diferencia de los ácidos grasos [[Omega-3|ω-3]] y [[Ácidos grasos omega-6|ω-6]], los ácidos grasos ω-9 no se clasifican como [[ácido graso esencial|ácidos grasos esenciales]] (EFA, acrónimo en inglés). Eso se debe a que pueden ser [[biosíntesis de ácidos grasos|sintetizados]] por el cuerpo humano por lo que no son esenciales en la dieta, y a que la falta de un doble enlace ω-6 los lleva a participar en las reacciones que formarán los [[eicosanoide]]s. Bajo severas condiciones de privación de los EFA, los [[mamífero]]s alargan y desaturan ácido oleico para hacer [[ácido eicosatrienoico]] (20:3 ω-9).<ref>{{cita web|url=http://www.lipomics.com/resources/fatty_acids/20_3n9.htm |autor=Lipomics|title = Mead acid| fechaaceso= 14 febrero|añoacceso= 2006}}</ref> Esto también ocurre en menor extensión en [[vegetariano]]s y semivegetarianos.<ref>{{cita web| autor=Phinney, SD, RS Odin, SB Johnson and RT Holman |título=Reduced arachidonate in serum phospholipids and cholesteryl esters associated with vegetarian diets in humans|url=http://intl.ajcn.org/cgi/content/abstract/51/3/385|fechaaceso= 11 febrero |añoacceso=2006|año=1990}}</ref> == Lista de ácidos grasos omega-9 == {| class="sortable wikitable" border="1" ! [[Nombre común]] ! Nomenclatura ! [[IUPAC|Nombre químico]] |- | [[ácido oleico]] | 18:1 (n-9) | 9-ácido octadecenoico |- | [[ácido eicosenoico]] | 20:1 (n-9) | 11-ácido eicosenoico |- | [[ácido eicosatrienoico]] | 20:3 (n-9) |5,8,11-ácido eicosatrienoico |- | [[ácido erúcico]] | 22:1 (n-9) |13-ácido docosenoico |- | [[ácido nervónico]] | 24:1 (n-9) |15-ácido tetracosenoico |} == Véase también == * [[Ácidos grasos omega]] * [[Omega-3]] * [[Omega-6]] == Referencias == {{referencoj}} * {{cita web|autor=Cyberlipid Center| título= Polyenoic fatty acids| url= http://www.cyberlipid.org/fa/acid0003.htm | fechaaceso=11 de febrero | añoacceso= 2006}} {{ORDENAR:Acidos Grasos Omega 9}} [[Categoría:Ácidos grasos omega 9| ]] [[Categoría:Nutrientes]] --> == Vidu ankaŭ == * [[Grasacido omego-3]] * [[Grasacido omego-6]] [[Kategorio:Grasacidoj]] [[Kategorio:Lipidoj]] [[de:Omega-n-Fettsäuren#Omega-9-Fettsäuren]] 1k5olkc9j1jmo73rj20cqaoxbp5h8io 0 393509 9378028 8711713 2026-05-19T22:39:58Z ThomasPusch 1869 9378028 wikitext text/x-wiki {{informkesto geografiaĵo|regiono |kategorio=Regiono |lando = Portugalio |mapo={{#invoke:Wikidata|claim|P242}} |mapo priskribo= |regiono-ISO = PT |mapo1 lokumilo = iso |mapligilo = jes |latitudo = |longitudo = |ĉefurbo_lat_d ={{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |ĉefurbo_long_d = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |zomo = 8 |areo_kodo = |parenco = |parenco_tipo = |loĝantaro denseco = auto }} [[Dosiero:LocalRegiaoAlgarve.svg|eta|220px|Algarve]] '''Algarve''' aŭ '''Algarvo''' (el la [[araba]] الغرب, al-Garb<ref>Notu, ke en la araba vorto la konsonantoj g-r-b estas la samaj kiel en la vorto [[Magrebo]], same signifante okcidenton.</ref> la okcidento) estas la plej suda regiono de la kontinenta [[Portugalio]]. Ĝi enhavas samnoman kaj samgrandan statistikan subregionon kiu ankaŭ entute apartenis al antikva provinco Algarve, al [[Distrikto Faro]] kaj al la nova Granda Metropola Areo de Algarve. Ĝi havas areon de 4960 km² kaj 458 734 loĝantojn. Ĝia ĉefurbo estas [[Faro (Portugalio)|Faro]]. Algarve estas la plej vizitata regiono de Portugalio. Pli ol 9 milionoj da turistoj eksterlandaj vizitas ĝin ĉiujare. Historie estis honora titolo [[Reĝlando Algarvo]] de [[1242]] ĝis [[1910]] kun ĉefurbo [[Silves]]. == Loĝlokoj == * [[Albufeira]] * [[Aljezur]] * [[Alvor]] * [[Faro (Portugalio)|Faro]] * [[Lagos (Portugalio)|Lagos]] * [[Sagres]] * [[Silves (Portugalio)|Silves]] * [[Vila do Bispo]] * [[Vila Real de Santo António]] == Notoj == {{Referencoj}} [[Dosiero:Barlavento e sotavento 2.jpg|eta|maldekstra|300px|Alventa kaj Deventa Algarve]] {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Algarve| ]] [[Kategorio:Regionoj de Portugalio]] q1hzy2udtueeid619oycg7gctenr63k 0 394467 9377725 8389901 2026-05-19T14:39:52Z Sj1mor 12103 9377725 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Northern_States_in_general.png|eta|Norda Usono]] '''Norda Usono''' aŭ en [[angla]] origine ''Northern United States'', ankaŭ foje Nordio respektive ''the North'', povas aludi al: * [[Dosiero:Across the Northern United States at Night.ogv|eta|300px|Tiu filmeto estis farata de la anaro de ekspedicio 29 pere de la Internacia Spacstacio ISS pasante super Norda Usono nokte.]]Speciala grupiĝo de ŝtatoj aŭ regionoj de [[Usono]] de [[Nordameriko]]. La ''United States Census Bureau'' (Usona Censoficejo) disigas iujn el la plej nordaj ŝtatojn de Usono en la [[Usona Mez-Okcidento]] kaj la [[Nordorienta Usono]].<ref name=census>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.census.gov/geo/www/us_regdiv.pdf|titolo=Census Regions and Divisions of the United States|alirdato=2009-10-27|eldoninto=United States Census Bureau}}</ref> La Censoficejo ankaŭ inkludas ŝtatojn najbarajn al la norda limo de Usono kun [[Kanado]] ene de [[Okcidenta Usono]].<ref name=census /> * Aparte se referite kiel "Nordio", nome "the North", la frazo historie aludas al la ŝtatoj kiuj konsistigis la ne-sklavecan [[Unio (Usona Enlanda Milito)|Union]], kiu restis lojala al unueca Usono dum la [[Usona Enlanda Milito]],<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/418524/the-North|titolo=the North (region, United States)|alirdato=2009-10-27|jaro=2009|eldoninto=Encyclopædia Britannica Online}}</ref> kontrastante al la [[Konfederaciitaj ŝtatoj de Usono|konfederaciaj ŝtatoj]] kiu licigis [[sklaveco]]n, ĉiuj el kiuj estis situantaj en la [[suda Usono]] kaj ofte referita kiel "la Sudŝtatoj". Kelkaj el la ŝtatoj menciitaj kiel nordaj en la kunteksto esti parto de la Unio, kiel ekzemple [[Kalifornio]] kaj [[Kansaso]], aliflanke, estas ne nepre geografie nordaj. == Notoj == {{Referencoj}} {{Projektoj|q=Norda Usono}} [[Kategorio:Usonaj regionoj]] 9xrrg3w1jc5139v0rl3k9u05qdzxn36 0 394703 9377902 9033236 2026-05-19T19:22:24Z Sj1mor 12103 9377902 wikitext text/x-wiki {{Informkesto astronomia objekto |Nomo = 4512 ''Sinuhe'' |Kategorio = asteroido |Oficiala_nomo = 4512 Sinuhe |Aliaj_nomoj = '''1939 BM'''; 1939 CE₁;<br />1979 WR₇; 1987 OE₁ |Dato_de_malkovro = {{dato|20|januaro|1939}} |Malkovrinto = [[Yrjö Väisälä]] |Loko_de_malkovro = [[Turku]] ([[Finnlando]]) |Epoko = 2456000.5 {{dato|14|marto|2012}} TDB |Granda_duonakso = 414,289 [[1 E9 m|Gm]] (2,769 [[Astronomia unuo|AU]]) |Periapsido = 329,135 Gm (2,200 AU) |Apoapsido = 499,442 Gm (3,339 AU) |Discentreco = 0,206 |Periodo = 1683,313 [[tago]]j (4,609 [[jaro]]j) |Cirkulrapido = 17,91 km/s |Klinangulo = 10,308° |Meza_anomaliangulo = 320,589° |Longitudo_de_suprenira_nodo = 119,573° |Argumento_de_periapsido = 356,749° |Rotacia_periodo = ~ 0,75 [[tago]] (~ 18 [[horo]]j) |Absoluta_magnitudo = 11,9 |Spektroklaso = Sa }} '''4512 ''Sinuhe''''' estas [[asteroido]] de la [[asteroida zono]]. == Malkovro == Ĝi estis malkovrita la {{daton|13|decembro|1930}} de la [[Finnlando|finnlanda]] [[astronomo]] [[Yrjö Väisälä]] elde la [[Observatorio de Iso-Heikkilä]] en [[Turku]]. == Nomo == Ĝia nomo aludas al la [[romano]] "''Sinuhe, egyptiläinen''" ([[Egiptano Sinuhe]]), de la finna [[verkisto]] [[Mika Waltari]], aperita en [[1945]]. == Eksteraj ligiloj == * {{JPL Small-Body Database}} * {{Minor Planet Center}} * {{Space Reference|4512-sinuhe-1939-bm}} {{sinsekvo |antaŭ = [[4511 Rembranto]] |dosiero = |post = [[4513 Luvro]] |titolo = [[Listo de asteroidoj (4001 - 5000)#4501-4550|Listo de asteroidoj (4001 - 5000)]] |periodo = '''4512 ''Sinuhe''''' }} {{DEFAŬLTORDIGO:Sinuhe}} [[Kategorio:Asteroidoj de la ĉefa zono]] [[Kategorio:Antikva Egiptio en fikcio]] [[Kategorio:Malkovrita de Yrjö Väisälä]] [[Kategorio:Astronomiaj objektoj malkovritaj en 1939]] p9riur012uyencwmtcx5xga98mihk13 9377994 9377902 2026-05-19T21:19:24Z Moldur 2507 9377994 wikitext text/x-wiki {{Informkesto astronomia objekto |Nomo = 4512 ''Sinuhe'' |Kategorio = asteroido |Oficiala_nomo = 4512 Sinuhe |Aliaj_nomoj = '''1939 BM'''; 1939 CE₁;<br />1979 WR₇; 1987 OE₁ |Dato_de_malkovro = {{dato|20|januaro|1939}} |Malkovrinto = [[Yrjö Väisälä]] |Loko_de_malkovro = [[Turku]] ([[Finnlando]]) |Epoko = 2456000.5 {{dato|14|marto|2012}} TDB |Granda_duonakso = 414,289 [[1 E9 m|Gm]] (2,769 [[Astronomia unuo|AU]]) |Periapsido = 329,135 Gm (2,200 AU) |Apoapsido = 499,442 Gm (3,339 AU) |Discentreco = 0,206 |Periodo = 1683,313 [[tago]]j (4,609 [[jaro]]j) |Cirkulrapido = 17,91 km/s |Klinangulo = 10,308° |Meza_anomaliangulo = 320,589° |Longitudo_de_suprenira_nodo = 119,573° |Argumento_de_periapsido = 356,749° |Rotacia_periodo = ~ 0,75 [[tago]] (~ 18 [[horo]]j) |Absoluta_magnitudo = 11,9 |Spektroklaso = Sa }} '''4512 ''Sinuhe''''' estas [[asteroido]] de la [[asteroida zono]]. == Malkovro == Ĝi estis malkovrita la {{daton|13|decembro|1930}} de la [[Finnlando|finnlanda]] [[astronomo]] [[Yrjö Väisälä]] elde la [[Observatorio de Iso-Heikkilä]] en [[Turku]]. == Nomo == Ĝia nomo aludas al la [[romano]] "''Sinuhe, egyptiläinen''" ([[Sinuhe la Egipto]]), de la finna [[verkisto]] [[Mika Waltari]], aperita en [[1945]]. == Eksteraj ligiloj == * {{JPL Small-Body Database}} * {{Minor Planet Center}} * {{Space Reference|4512-sinuhe-1939-bm}} {{sinsekvo |antaŭ = [[4511 Rembranto]] |dosiero = |post = [[4513 Luvro]] |titolo = [[Listo de asteroidoj (4001 - 5000)#4501-4550|Listo de asteroidoj (4001 - 5000)]] |periodo = '''4512 ''Sinuhe''''' }} {{DEFAŬLTORDIGO:Sinuhe}} [[Kategorio:Asteroidoj de la ĉefa zono]] [[Kategorio:Malkovrita de Yrjö Väisälä]] [[Kategorio:Astronomiaj objektoj malkovritaj en 1939]] 9c7ik5z72nr65kkzv9vp6hppszx5q4c 0 395562 9377611 9115144 2026-05-19T12:24:59Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9377611 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|insulo |priskribo de bildo= |regiono-ISO = US-HI |mapo lokumilo = iso |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |zomo = 9 |plej alta = |plej alta leviĝo = |parenco = Pacifiko |parenco_tipo = Akvejo |areo= |loĝantoj= |censo= }} [[Dosiero:KahoolaweLandsat.jpg|eta|dekstra|250px|Satelita bildo el Landsat de Kahoolawe.]] [[Dosiero:Map of Hawaii highlighting Kahoolawe.svg|eta|dekstra|250px|Situo en [[Havajo|la ŝtato de Havajo]].]] [[Dosiero:Kahoolawe - Map of the Administrative Divisions.jpg|eta|450px|Topografia mapo de Kahoolawe kun la tradiciaj subdividoj.]] '''Kahoolawe''' (prononce |k|ə|ˌ|h|oʊ|.|ə|ˈ|l|ɑː|w|iː; en havaja: kəˈhoʔoˈlɐve) estas la plej malgranda el la ok ĉefaj [[vulkano|vulkanaj]] insuloj de [[Havajo]]. Kahoolawe estas situanta je ĉirkaŭ 11.2&nbsp;km sudokcidente de [[Maui]] kaj ankaŭ sudoriente de [[Lanai]], kaj ĝi estas 18&nbsp;km longa kaj 9.7&nbsp;km larĝa, kun totala terareo de 115.5&nbsp;km².<ref name="SizeRef">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.hawaii.gov/dbedt/info/economic/databook/db2004/section05.pdf|titolo=Table 5.08 - Land Area of Islands: 2000|alirdato=2007-07-23|jaro=2004|formato=PDF|verko=[http://www.hawaii.gov/dbedt/info/economic/databook/db2004/ 2004 State of Hawaii Data Book]|eldoninto=State of Hawaii}}</ref> La plej alta pinto en Kahoolawe estas la [[vulkana kratero|kratero]] de Lua Makika ĉe la pinto de Puu Moaulanui, kiu estas ĉirkaŭ 450 m super [[marnivelo]]. Kahoolawe estas relative seka ([[precipitaĵo|averaĝa jara pluvokvanto]] estas malpli da 65&nbsp;cm)<ref>{{cite web |url=http://www.state.hi.us/dlnr/dofaw/cwcs/files/NAAT%20final%20CWCS/Chapters/CHAPTER%206%20kahoolawe%20NAAT%20final%20!.pdf |title=Kahoolawe |work=Hawaii's Comprehensive Wildlife Conservation Strategy |publisher=Hawaii Division of Land and Natural Resources |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-03-16 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120308030328/http://www.state.hi.us/dlnr/dofaw/cwcs/files/NAAT%20final%20CWCS/Chapters/CHAPTER%206%20kahoolawe%20NAAT%20final%20!.pdf |arkivdato=2012-03-08 |accessdate=2012-03-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120308030328/http://www.state.hi.us/dlnr/dofaw/cwcs/files/NAAT%20final%20CWCS/Chapters/CHAPTER%206%20kahoolawe%20NAAT%20final%20!.pdf |archivedate=2012-03-08 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.state.hi.us/dlnr/dofaw/cwcs/files/NAAT%20final%20CWCS/Chapters/CHAPTER%206%20kahoolawe%20NAAT%20final%20!.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2012-03-16 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20120308030328/http://www.state.hi.us/dlnr/dofaw/cwcs/files/NAAT%20final%20CWCS/Chapters/CHAPTER%206%20kahoolawe%20NAAT%20final%20!.pdf |arkivdato=2012-03-08 }}</ref> ĉar la malalta insula alteco malsukcesas generi multan [[orografio|orografian]] [[precipitaĵo]]n el la nordorientaj [[pasato]]j, kaj Kahoolawe estas situanta en la [[pluvombro]] de la orienta vulkano Maui 3,055 m alta nome Haleakala. == Historio == == Rezervejo == == Tradiciaj subdividoj == == Notoj == {{Referencoj}} {{Ĝermo}} == Eksteraj ligiloj ==<!-- {{Commons category|Kahoolawe|Kahoolawe}}--> * [http://kahoolawe.hawaii.gov/ Kahoolawe Island Reserve Commission] * [http://www.hawaiianencyclopedia.com/kahoolawe.asp Hawaiian Encyclopedia:Kahoolawe] * [http://www.hawaii.navy.mil/Kahoolawe/KahooloweMainFrame.htm Navy Region Hawaii Kahoolawe Ordenance Removal Operation] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070621155352/http://www.hawaii.navy.mil/Kahoolawe/KahooloweMainFrame.htm |date=2007-06-21 }} * [http://www.kahoolawe.org/ Protect Kahoolawe Ohana organiza retejo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070509081504/http://www.kahoolawe.org/ |date=2007-05-09 }} * [http://www.sacredland.org/kaho‘olawe/ Informo pri Kahoolawe] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140909065427/http://www.sacredland.org/kaho%E2%80%98olawe/ |date=2014-09-09 }} * [http://cramp.wcc.hawaii.edu/LT_Montoring_files/lt_study_sites_Kahoolawe_hakioawa.htm Retejo pri ok individuaj 'ili] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110929033711/http://cramp.wcc.hawaii.edu/LT_Montoring_files/lt_study_sites_Kahoolawe_hakioawa.htm |date=2011-09-29 }} * [http://www.seaturtle.org/pdf/King_2007_MSThesis.pdf Tiu tezo montras ankoraŭ mapojn kun dek 'ili]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Koord|20|33|N|156|36|W|display=inline}} [[Kategorio:Geografio de Havajo]] [[Kategorio:Vulkanoj en Usono]] [[Kategorio:Insuloj en Usono]] k2q50tnx4rwr4t06mwedlckdho72f8a 0 397068 9377830 9377494 2026-05-19T17:44:46Z Kani 670 9377830 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Flag of Spain 1945 1977.svg|eta|300ra|Frankisma flago uzata inter [[1945]] kaj [[1977]].]] '''Frankismo''' estas la termino uzata por aludi al la [[ideologio]] kaj [[Politiko|politika]] kaj [[Socio|socia]] kaj al la socia movado de nuancoj [[Faŝismo|faŝismaj]]<ref name="montenegro">Montenegro, Walter.</ref> ĉefe dekomence, kiu utilis kiel apogo kaj subteno al la [[diktaturo|diktatura]] [[reĝimo]] okazinta en [[Hispanio]] dum la [[Hispana Enlanda Milito|Enlanda Milito]] inter [[1936]] kaj [[1939]], kaj kiu sub estrado de la [[generalo]] [[Francisco Franco]] pluekzistis ĝis ties morto en [[1975]] aŭ iom plie, nome [[Frankisma Hispanio]]. Per plua historia perspektivo, multaj historiistoj konsideris, ke la frankismaj strukturoj, sintenoj kaj gravuloj pluvivis post la morto de Franco dum la nomita [[Hispana Transiro al demokratio]] kaj eĉ poste ĝis atingi la 21-an jarcenton.<ref>Grupo de Historia Memoro de CNT, "Duonjarcento post la morto de la genocidulo: la batalo por la rakonto", [[Sennaciulo]], 1444-1446, oktobro-decembro 2025.</ref> Laŭ diversaj historiistoj la koncepto ricevis ankaŭ diversajn nomojn, kiel "diktaturo de Francisco Franco", "frankisma diktaturo", "frankisma Hispanio", "frankisma reĝimo" aŭ eĉ "erao de Franco".<ref> [https://www.abc.es/historia/abci-totalitario-autoritario-franco-sobre-201106030000_noticia.html «¿Totalitario o autoritario? Franco fue por encima de todo un superviviente».] [[ABC]]. 9a de decembro 2013. «Los historiadores llevan años discutiendo cómo catalogar a su régimen. / Juan José Linz, profesor de la Universidad de Yale, lo incluyó en su taxonomía de «régimen autoritario»».</ref> Ĉiuokaze temas pri prononcaj adaptoj, dum etimologie frankismo estus "franco-ismo". == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Frankismo (judismo)]] {{Projektoj}} {{Ĝermo|politiko}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Frankismo| ]] [[Kategorio:Francisco Franco]] nlokt1jdnpcjzadssz7lh4b3fmiasf7 0 397192 9377696 6805151 2026-05-19T14:17:12Z ThomasPusch 1869 9377696 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} [[Dosiero:Kuuranne Leevi.JPG|eta|Tombo de Leevi Kuuranne]] '''Levi Kuuranne''' (n. la 2-an de [[februaro]] [[1915]] en [[Tampere]] - m. la 19-an de [[julio]] [[1965]] en [[Helsinko]]) estis [[Finnoj|finna]] aktoro. Li ludis en la filmo [[Komisario Palmun erehdys]], kiel "Butler" Veijonen. Li mortis kiam li aĝis 50 jarojn, en Helsinko, kaj estis edziĝinta kun Raili Kuuranteen. == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{IMDb nomo}} {{bibliotekoj}} {{portalstrio|biografio|filmo}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Kuuranne, Levi}} [[Kategorio:Finnaj aktoroj]] 7xmdju08im6vkqh6mnyxnfyq2wzb7dm 0 397213 9378022 9180023 2026-05-19T22:17:38Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9378022 wikitext text/x-wiki {{Portalo Muziko}}'''Karakteriza [[disonanco]]''' estas en [[muziko]] unu aŭ pluraj [[tono]]j, kiuj estas aldoneblaj al [[trisono]] kaj klarigas ties funkcion en la [[Harmoniscienco|harmonia]] kunteksto. La plej kutima disonanco tiaspeca estas la eta [[septo]], kiu faras [[dominanto]]n [[dominantseptakordo]]. Per ĝi la [[trito]] (la strebotono al la [[baza tonalo]] de la [[toniko (muziko)|toniko]]) de la dominanto-trisono ricevas samvaloran, malsupren strebantan kunulon en [[tritono|tritona]] distanco, kiu kutime dissolviĝas al la trito de la toniko. Ĉi tiu dominantseptakordo povas esti akrigata per almetado de kromaj karakterizaj disonancoj, ekz. per la eta aŭ ega [[naŭto]]. Alian specon oni ankaŭ trovas je la [[subdominanto]]: jen temas pri la ega [[sesto]], ankaŭ nomata [[aldona sesto]]. Ĉi-kuntekste la termino ''karakteriza disonanco'' tamen estas pridisputata: Se oni kondukas la subdominantan kvintsekstan akordon en la dominanton, la kvinto funkcias ekde la bas-tono kiel disonanco, kiu dissolviĝas en la dominantan triton kvazaŭ sinkopo. Ĉar ĉi tiuj [[kunsonaĵo]]j pro aŭdspertoj ekigas klarajn asociadojn, la maltonala muziko malaprobas ilin: Por ĝi gravas ĝuste la neniigo aŭ evitado de tiaj tradiciaj sonoj kaj modeloj. == En ĵazo == En [[ĵazo]] aŭdeblas multnombro da kromaj karakterizaj disonancoj, kiuj ofte estas plursencaj. Tio signifas, ke ili ne ĉiam estas alordigeblaj al ununura funkcio. Karakteriza estas ne nur la harmonia funkcio, sed ekzemple ankaŭ ĵazmuzika aŭ persona stilo. Ĉiu tono de la [[kromata gamo]] povas alveni al trisono. (Inter krampoj staras la kutimaj. Por variaĵoj vidu: [[Akordsimbolo]].) La ega [[septo]] (C^maj7) aperas en tonikaj kaj sbdominantaj sonoj. La aldonita seksto (C⁶) perdas sian subdominantan karakteron (aŭ donas al tonikaj trisonoj subdominantan nuancon). [[Naŭto]] aŭ [[duto]] (eta aŭ ega) (C^add9 / C⁻⁹) estas uzebla en preskaŭ ĉiuj sonoj. Ega naŭto kaj aldonita seksto (C^6/9) kompletigas la maĵoran trisonon al kvinsono enhavanta ĉiujn tonojn el [[kvintona gamo]]. La eta septo (C⁷) ne nur estas rezervita al la dominanto, sed povas (ekzemple en [[bluso]]) ankaŭ esti tonika aŭ subdominanta disonanco. En ĉi tiu kazo oni perceptas ĝin kiel ero el la suprotono [[suprotono|suprotonaro]] kaj entonigas ĝin konvene (komp. [[blusa tono]]). La aŭgmentita naŭto (C⁺⁹) kolorigas ĉefe dominantajn sonojn. Ĝi povas esti tamen [[Enharmonio|enharmonie]] kiel [[minora trito]], kiu eksonas samtempe kun la [[maĵora trito]], pliriĉigo de la tonika trisono. Per tio oni povas imiti per klavarinstrumentoj la ofte neeblajn agordodiferencojn en bluso. Simile akra disonanco estas la eta minora sesto (C⁻⁶) kiel „sinkopo“ al kvinto. La termino ''disonanco'' perdas siajn konturojn per tio, ke ĉi tiuj aldonaj tonoj plej ofte ne kontribuas al dissolvobezono, sed ankaŭ kolorigas tre stabilajn sonojn. La respektive eblaj aŭ senchavaj disonancoj rezultas el la [[gamo]], kiu bazas al la peco aŭ la sekcio, do al la tonala centro. Ankaŭ la eta naŭto (ekz. C⁻⁹ en F-maĵoro) estas kutima plilarĝigo, ĉar ĝi formas etan seston sur la kvinto de la tonika trisono kaj per tio prezentas kroman strebotonon. La perfekta [[kvarto]] (C^sus4 oder C¹¹) estas komprenebla kiel kunsona apoĝaturo al la trito de la tonika trisono, aŭ ĝi povas lige kun la aldona sesto rezultigi miksosonon inter toniko kaj subdominanto aŭ inter dominanto kaj toniko (ekz. kiel C¹³). La aŭgmentita kvarto (C⁺¹¹) efikas kun maĵora trito kiel nesolvita sinkopo al kvinto, kun minora trito ĝi estas ero de la diminuita trisono (C^dim) === Ekzemplo en C-maĵoro === * Dominanto: g-b-d<br /> [[Aŭdvidaĵo:KlangDT.MID|Sonekzemplo]] ** Dominanta septakordo: g-b-d-f (strebotono b strebas supren al c, f strebas malsupren al e)<br /> [[Aŭdvidaĵo:D7T.MID|Sonekzemplo]] ** Dominanta septnaŭta akordo: g-b-d-f-a/a♭ (lanaŭto dissolviĝas al la kvinto de la toniko, jen la tono g)<br /> [[Aŭdvidaĵo:D79T.MID| Sonekzemplo kunega naŭto]] Ekzemplo: la motivo de la ''Rheintöchter'' en [[Das Rheingold|''Rheingold'']] de [[Richard Wagner]] (jen la septnaŭta akordo estas sen baza tono g = „duondiminuita septakordo“)<br /> [[Aŭdvidaĵo:D79_T.MID| Sonekzemplo kun eta naŭto]] * Subdominanto: f-a-c<br /> [[Aŭdvidaĵo:KlangS.MID|Sonekzemplo]] ** Subdominanto kun sesto: f-a-c-d (d estas ununura komuna tono kun la dominanto g-b-d)<br /> [[Aŭdvidaĵo:S65DT.MID|Sonekzemplo]] == Eksteraj ligiloj == * [http://www.musiktheorie-aktuell.de/tutorials/sixteajoutee.aspx Konektita kurso pri la karakterizaj disonancoj kromseksto kaj septo]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Kategorio:Harmoniscienco]] th68qrckct7qjn248q8lgdb45ysnmhx 4 407965 9377679 9374789 2026-05-19T13:41:27Z Arbarulo 135469 /* Ligiloj */ 9377679 wikitext text/x-wiki {{DiskutejoEnkondukoSubpaĝo |nomo=Administrejo |bildo = Admin_mop.PNG |bildhelpilo = Administrejo |priskribo = La sekcio de la Diskutejo por informi kaj diskuti pri administraj aferoj rilate al Vikipedio. Ekz. demandoj kaj petoj al administrantoj, raportoj pri vandalismo, redaktomilitoj, interrilataj problemoj, ktp. |mallongigo = VP:DA }}[[Kategorio:Vikipedio:Diskutejo]] == [[Vikipedio:Artikolo de la monato]] (ADLM) == Al la aliaj 9 administrantoj {{re|Blahma|Gamliel Fishkin|Narvalo|KuboF Hromoslav|Salatonbv}} {{re|Tlustulimu|Yekrats|LiMr|Kani}}, al {{re|Dominik|Fordaemdur}} aparte interesitaj pri la servo ADLM, {{re|RG72|Marcos}}, la lastaj du en 2024 pensiiĝintaj eksadministrantoj, kaj aldone iom arbitre ankoraŭ {{re|Filozofo|Arbarulo|Sj1mor|Crosstor}} {{re|Moldur|Aidas|Verdulo|Taylor 49}}, kelkaj el la en la lastaj jaroj plej aktivaj kunlaborantoj (la listo certe ankoraŭ ampleksigeblus, mi nur volas enplekti iujn el la fidindaj homoj kiuj neniam akceptis iun apartan vikipedian funkcion): La 1-an de januaro montriĝis eta vikipedia paneo, kiun mi komentis interalie en [[diskuto:Pingveno]]: Mi volas havi rapidan solvon por uzo kiel [[vikipedio:Artikolo de la monato|Artikolo de la monato]], ĉar oni forgesis antaŭvidi ion tie kaj la unua tago de januaro 2026 jam '''preskaŭ pasis''' kun granda truo en la esperanta ĉefpaĝo. Tial mi proponas reprezenti la paĝon paĝon [[Pingveno]] tie, post preskaŭ 20 jaroj. Mi konsciis ke la monato jam disvolviĝis kaj mankis tempo por vasta interkonsiliĝo pri temo, tial mi konscie elektis malpolitikan kaj supozeble ne demagogiigan temon, por improvizite ŝtopi la truon de januaro kaj tiam havi monaton por elekti la aliajn 11 prezentindajn temojn de 2026. Tamen, pli ol tagon poste, vespere la 2-an de januaro, kiam la krizo jam longe estis pasinta, uzanto de tute nova konto [[uzanto:Spel713|Spel713]], kreita aparte por tiu kampanjo je 20:06, 2 jan. 2026, sed evidente teknike sperta vikipediano, kiu sendube jam antaŭe per alia konto redaktis kaj por la kampanjo elektis malfermi anonimigan novan pseŭdonimon "Spel713", elektis renversi la senpolitikan, zoologian temon "pingveno" kaj anstataŭe decidi pri metado de ĉiuj 12 temoj de 2026, kaj ankaŭ jam duona 2027, kaj elektis por tio tute tiklajn kaj demagogiajn temojn. Por 2026 trifoje Nazia Germanio 1939-1945 (Nazia Germanio, Batalo de Ardenoj, Adolf Hitler), trifoje mezazia eksa Sovetunio (Azerbajĝano, Karakalpakio, Uzbekio), dufoje Pollando (Podlaĥia Provinco, Silezio, sed Pollando ankaŭ ludas gravan rolon en la tekstoj Nazia Germanio kaj Adolf Hitler), unu esperantistan temon (SAT-ano [[Francisco Azorín Izquierdo|Azorín]]) kaj tri ŝajne arbitre elektitaj temoj, kiuj ne estas elstaraj tekstoj kaj fakte tiom malgrandas ke du el ili ankoraŭ estas artikolaj ĝermoj: [[Ozzy Osbourne]] kun 11 frazoj, sed ankoraŭ nepreta duonla informkesto, [[iPad]] kun 6 frazoj kaj [[Dendrobates azureus|sudafrika blua rano]] kun 4 frazoj, ankoraŭ manka teksto pri genro kaj taksonomia aŭtoritato - kontentiga ek-paĝo sed neniel leginda aŭ elstara teksto (tion mi kuraĝas juĝi ĉar estis mi kiu faris la artikolan ĝermon en 2012, do mi ne ofendas kolegon se mi tiel juĝas mian propran ek-paĝon). Tiel ĉi la tekstoelekto ne rajtas resti. Por januaro oni evidente bezonas rapidan solvon, pri la pli postaj tekstoj oni nun voĉdonu kaj interkonsiliĝu. Sed klaras ke estu ekvilibro, ne estu kvin temoj pri nazi-polaj rilatoj kaj ne tri pri mezazia Ekssovetio, sed estu ekvilibro inter artaj, politikaj, geografiaj, biologiaj, fizikaj kaj homsciencaj temoj, en geografio estu ankaŭ temoj el Ameriko kaj Afriko, Suda kaj Orienta Azio, Oceanio, kaj ĉiukaze ĉiuj 12 tekstoj estu tekstoj kiuj pasis la voĉdonon al elstara aŭ almenaŭ leginda teksto. Tiel 11 el la 12 tekstoj, kiuj estas nek elektitaj elstara aŭ leginda, ankoraŭ ne elekteblas, nur [[Azerbajĝano]] estis en "nekonata dato akceptita en la liston de elstaraj artikoloj" (he?), jam estis ĉefpaĝa artikolo de la semajno en somero 2010, sed havas du intertempe paneajn referencojn kaj ankoraŭ tre multajn ruĝajn ligilojn, kiujn elstara artikolo fakte ne havu. Ĉu vi konsentus pri mia propono, A) reinstali la elstaran, maturiĝintan kaj malpolitikan tekston [[pingveno]] por januaro, b) proponi la tekston [[Azerbajĝano]] por februaro kaj uzi la restajn kvar semajnojn ĝis tiam por komune forigi la mankojn, kaj tiam pri la monatoj ekde marto 2026 havi tute laŭregulajn voĉdonojn pri prezentindaj tekszoj el inter la deciditaj prefere elstaraj, sed konsenteble ankaŭ legindaj artikoloj. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:49, 3 jan. 2026 (UTC) :Jes ja. Mi samopinias kun vi kaj kani. Tio kio okazis estas nur ekzempleto kio okazas kiam ni malsukcesas defendi nian vikipedion kaj rezulte ĝi estis kidnapita. La fiuloj ĉiam fariĝas pli kaj pli ruzecaj kaj ŝajne tio kio ne havas por protekti estas valora al ili por kidnapi al alproprigi. Ni simple devas pliigi la ŝlosilecon kaj se eblas la kontroladon sur niaj resoursoj, inter ili ĉefe tiuj kiuj estas elmontrataj en la ĉefpaĝo. Dankon pro via zorgo, Amike [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 18:01, 3 jan. 2026 (UTC) :Mi absolute konsentas. Kaj mi pretas iom plibonigi elektotajn artikolojn, kondiĉe, ke oni forigu la tutan proponitan liston, eĉ pri mia samlandano Azorín por kiu mi iam ege laboris. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:06, 3 jan. 2026 (UTC) :Mi tute subtenas vian opinion kaj laboron, krom la konata temo de la ruĝaj ligiloj. Certe la elekto de artikoloj de la monato ne estas afero por novuloj, kiuj ensaltas nur por tio. Ĉu tio estas afero kiun oni povus ŝlosi, ekzemple nur por patrolantoj? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 18:24, 3 jan. 2026 (UTC) ::Mi subtenas la proponon: 1 = Pingveno, 2 = Azerbajĝano, pliaj = decidotaj. ::Ĉu endas forbari la entrudiĝulon pro vandalismo? ::Ĉu eblas protekti la liston tiel ke ĝin redakti rajtas nur vikipedianoj kiuj jam ĉeestas minimume longan tempon kaj jam faris minimuman nombron da kontribuoj? - Sincere, [[Uzanto:Moldur|Moldur]] ([[Uzanto-Diskuto:Moldur|diskuto]]) 18:34, 3 jan. 2026 (UTC) :::Mi subtenas la du kromajn proponojn de Moldur. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 18:56, 3 jan. 2026 (UTC) ::::Reage al la demandoj de {{re|Moldur|Arbarulo|Kani}} Eĉ mi kiel unu el 3 burokratoj, kaj la aliaj 7 administrantoj ĉiukaze, nur havas teknikan elekton tute ne protekti paĝon, protekti ĝin tiel ke anonimuloj ne povas redakti ĝin aŭ draste protektegi ĝin tiel ke ekskluzive nur ĉiuj aliaj administrantoj povas redakti kaj ankaŭ reforigi la protekton. Inter tiuj sufiĉe radikalaj elektoj teknike ne estas elektebla iu meza vojo. Bedaŭrinde. Sed pri forbaro de la novulo pro vandalismo: La homo agis malsincere, elektinte por la kampanjo tute novan pseŭdoniman salutnomon, sed la redaktostilo supozigas ke la kolego bone regas Esperanton kaj ankaŭ tre bone regas ĉiujn kutimajn redaktajn kutimojn de Vikipedio - do mi supozas ke li estas esperantista kolego. Ke la uzanto ne malkaŝas sian kutiman salutnomon estas malkolegeca kaj iom malica stilo, sed ne estas devigo malkaŝi sian nomon dum redaktado, kvankam la elekto de aparta nova salutnomo por specifa ago kaj redaktado per pluraj pseŭdonimoj nomiĝas [[gantopupo]] kaj ne estas antaŭvidata - sed ke la homo agas kiel "gantopupo" estas nur mia subjektiva diveno, kaj sen pli klaraj spuroj de "gantopupado" mi ne facilanime forblokus la novan salutnomon. Estas sendube tiel ke ni dormetis kaj neniu en 2025 atentis elekti artikolojn de la monatoj por 2026 - do ni mem kolektive kulpis pri la vakuo de la 1-a de januaro. Povas esti ke la homo vidis la vakuon samtempe kiel mi, sed iom aŭtisme ne vidis ke mi tuj proponis solvon por la tago kaj monato, sed dum tago faris por si planon kiel plenigi la venontajn 18 monatojn kaj simple enkopiis siajn rezultojn la 2-an kaj 3-an de januaro. Estas naive pensi ke la uzanto ne rimarkis ke en tio li forĵetis la intertempe metitan januaran proponon "pingveno" (elstara teksto) kaj anstataŭigis ĝin per la multe pli demagogia kaj disputebla teksto "Nazia Germanio" (ne jam elstara teksto), sed pri la postaj monatoj oni povus ruze argumenti ke tie la vakuo ankoraŭ estis kaj la kolego nur "volis helpeme plenigi la truojn". Do mi nur forbarus la pseŭdonime agantan kolegon, se tiu aktive kaj videble malice pluan fojon forĵetus proponojn kiuj ne plaĉas al lia subjektiva prefero. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:40, 3 jan. 2026 (UTC) :::::La fiulo kontraŭatakis. Endas tuja forbaro. Mi ne scias kie trovi lin. [[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 02:01, 4 jan. 2026 (UTC) ::::::Denove same okazis fare de [[Uzanto:Spel713|<bdi>Spel713</bdi>]] je la 2:00 horo. Nazia Germanio kaj la svastiko denove aperas en la ĉefpaĝo. Okazas io serioza kaj ni devas reagi serioze. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 05:34, 4 jan. 2026 (UTC) :::::::Mi detale kaj ĝentile klarigis al la homo hieraŭ en sia diskutopaĝo, kaj en redaktoresumoj de ĉiuj malfaroj, kial ne eblas lia/ŝia agado. La kolego evidente ne komprenas aŭ ne akceptas kompreni, ke li/ŝi ĉi tie persone kontraŭagas komunajn decidojn. Mi protektis la januaran artikolon kontraŭ redakto de ne-administrantoj dum januaro, sed ne volas fari tion por ĉiu estonta monato. Tial nur restas la ebleco dumtempe forbari lin/ŝin de redaktado - provizore por monato. Sed mi avertis la uzanton: se tiam daŭriĝos agadoj kontraŭ la komunumaj reguloj, tiam forbaro ankaŭ povas esti unujara, aŭ por ĉiam. --[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:38, 4 jan. 2026 (UTC) :::::::Atentu ke nur por la prezentopaĝeto de la "Artikolo de la monato" de januaro 2026 tiu protekto signifas, ke ĝis la fino de januaro nur la 10 administrantoj povos fari redaktojn. La paĝeto tiom malgrandas ke tio probable ne estos problemo. Sed se iu ne-administranto vidas eraron en la paĝeto, tiu devos peti iun ajn el la 10 administrantoj ĝustigi tiun eraron, nur ĝis fino de la monato. Tiu duobla protekto, kun la aldona forbaro de uzantokonto Spel713, sencas, ĉar ĉiuj konscias, ke la homo povos fulmrapide registri novajn salutokontojn Spel714, Spel715, Spel716 aŭ iujn aliajn nomojn, kaj ankaŭ povos fari malaprobindajn redaktojn kontraŭ komunaj decidoj simple sen ensaluto, krom se unuopa paĝo estos protektota kontraŭ redaktoj de anonimuloj, kio estas la absoluta escepto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:59, 4 jan. 2026 (UTC) : Stranga ulo [[:m:Special:CentralAuth/Spel713]]: mi petas IP-kontrolon far stevardo. Supozeble temas pri nova gantopupo de iu aŭ forbarito, aŭ iu problemulo. Mi konsentas pri ĉiuj agoj de Thomas ĉe [[Vikipedio:Artikolo de la monato/2026/01]], la temo [[Pingveno]] ("konscie elektis malpolitikan kaj supozeble ne demagogiigan temon"), kaj la unumonata forbaro (probable porĉiama forbaro indas, kiam estas pruvo de gantopupumado). Demando restas ĉu la ulo estas esperantisto, aŭ agas per maŝintradukado. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 14:28, 4 jan. 2026 (UTC) ::[[dosiero:Vienna Convention road sign Aa-32-V1.svg|30ra]] Ĉiukaze: La konto "Spel713" nun estas por ĉiam tutprojekte ŝlosita. Ce compte est globalement bloqué. This account is globally locked. - Tiu temo estas finita do, sendepende ke ni esperantistoj ne trovis klarajn pruvojn de gantopupumado. Sed la mispaŝoj en la afrikansa, angla, slovena kaj turka vikipedioj sufiĉas por senfina blokado, tute ne konsiderante la strangajn aĝojn en la esperanta vikipedio kaj supozeble en aliaj branĉoj, kie la ĝenoj ne atingis la nivelon de kompleta loka forbaro, ĝis la konto jam estis globale forbarita. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:15, 6 feb. 2026 (UTC) :Mi pensas ke por artikolo de la monato preferinde elektataj estu tiaj artikoloj, kiuj espereble ne povas kaŭzi konfliktojn kaj redaktomilitojn. Do, mi ne kontraŭas elekton de la artikolo [[Pingveno]] por januaro, sed ege dubas pri elekto de la artikolo [[Azerbajĝano]] por februaro. Kaj mi pensas ke duonprotekto de artikolo de la monato (tiel ke ĝin povas redakti ĉiuj aŭtomate konfirmitaj uzantoj sed ne IP-uloj kaj ne novregistritoj) estas necesa kaj sufiĉa. Pri la supozo, ke la posedanto de la forbarita uzantokonto kreos novajn uzantokontojn, ĉu forbaro de iu uzantokonto ne malebligas registriĝon disde la IP-adreso uzita de tiu uzantokonto? [[Uzanto:Gamliel Fishkin|Gamliel Fiŝkin]] 01:23, 5 jan. 2026 (UTC) ::{{re|Gamliel Fiŝkin}} Forbaro (ce ni nur unumonata, sed intertempe globala kaj porĉiam) devus malebligi kreojn de kontoj el sama IP-adreso uzita de tiu uzantokonto. Sed tiuj banditoj kutime ne havas problemojn uzi aliajn IP-adresojn. Mi mem ne scias ekzakte kiel funkcias, ĉar mi mem ne alstrebas karieron de forbarita vandalo, sed evidente ne estas granda problemo. Pri eblaj duboj de plena neŭtraleco de la artikolo [[Azerbajĝano]] por februaro mi konsentas, almenaŭ ĝi estis je "nekonata dato akceptita en la liston de elstaraj artikoloj", sed post tiu "nekonata dato" tamen povus esti problemaj redaktoj. Supraĵe mi ne vidis ion elstare alarmigan, kaj mi eĉ ne havus la tempon nun pesi ĉiun vorton kaj frazon, des pli ke la tempo tre rapide fluas, jam pasis unu semajno en februaro, kaj la teksto manke de alternativa propono jam ekde ses tagoj videblas titolpaĝe. Tamen, se vi hazarde vidas iun ĝustigeblan frazon - ankaŭ pri ADLM eblas tute bone diskuti aŭ tuj ŝanĝi ion. Mi pardonpetas ke nun la tempo tiom mankis: mi tute konsentas pri kritikemo kaj la teksto Azerbajĝano ne estas mia preferata teksto, sed ĝi nun estis la malplej problema el inter la proponitaj. 13:45, 6 feb. 2026 (UTC)[[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) :::Dankon la inviton, sed mi plene okupiĝas pri Hungario kaj Ĉinio, do plian energion mi jam ne havas. [[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 03:27, 5 jan. 2026 (UTC) Bone, pri la forigo de la anonime puŝitaj dubindaj tekstoj estis konsento. Sed tamen nun necesas decidi kiujn paĝojn elekti por la monatoj marto ĝis decembro. Pri tio mi petas konlaboron en la diskutpaĝo [[Vikipedia diskuto:Artikolo de la monato/2026]]. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 13:09, 6 feb. 2026 (UTC) == Report concerning user "[[Special:Contributions/PoorPeopleMadOnline|PoorPeopleMadOnline]]" == * {{user|PoorPeopleMadOnline}} Long-term abuse <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:Ternera|Ternera]] ([[Uzanto-Diskuto:Ternera|diskuto]]) 00:01, 13 jan. 2026 (UTC) :Li kreis [[Joel Filsaime]]. Liaj gantopupoj senĉese malfaras la forigajn ŝablonojn. [[Uzanto:Jlwoodwa|jlwoodwa]] ([[Uzanto-Diskuto:Jlwoodwa|diskuto]]) 03:30, 13 jan. 2026 (UTC) ::Mi nun [[VP:FA|proponis]] la mizeran paĝon [[Joel Filsaime]] je forigo, post diskuto de 7 tagoj ĝi probable estos for. Pri la uzantopaĝo laŭ mi nenion necesas fari. Tie nun estas indiko «Ĉi tiu konto estas tutprojekte ŝlosita - ekde 2026-01-13. Ce compte est globalement bloqué. This account is globally locked.» Kaj la paĝo estas protektita kontraŭ forigo de tiu noto. Tio eĉ pli klaras kaj pli bonas ol forigo entuta. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 12:00, 6 feb. 2026 (UTC) ::: Globally blocked / globale forbarita. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:18, 30 mar. 2026 (UTC) == Report concerning user "[[Special:Contributions/Flughaveno Ŝeremetjevo|Flughaveno Ŝeremetjevo]]" == * {{user|Flughaveno Ŝeremetjevo}} Long-term abuse <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 07:23, 26 jan. 2026 (UTC) {{re|ThomasPusch}} Hi, sorry for writing in English. I noticed that you are an active administrator, so I came to seek your help. Please see this case. This user has now been globally locked, but their user page still contains some attack content against others (in [[Uzanto:Flughaveno_Ŝeremetjevo#Averto POR NDS|the first section]]), and they also went to [[User talk:NDG]] to attack [[User:NDG]]. I have requested speedy deletion for both pages, so could you please help me '''delete [[User:Flughaveno Ŝeremetjevo]] and [[User talk:NDG]]'''? Thank you very much. [[Uzanto:ShuQizhe|<span style="color:#39C5BB"><span lang='ja'>浅村しき</span></span>]] ([[Uzanto-Diskuto:ShuQizhe|<span style="color:#FFA500">diskuto</span>]]) 05:29, 5 feb. 2026 (UTC) :{{farite}} La uzanto "Flughaveno Ŝeremetjevo" plendis pri kontraŭvandalisto (en aŭtomate farita, bona Esperanto), ke tiu estus vandalo, estas senigata de siaj rajtoj kaj la uzanto petas rajton de esperantlingva administranto. Nenio el tio veras. Male: estis la uzanto kiu obstine multfoje vandalis esperantan paĝon. La ofendaj misinformoj de lia uzantopaĝo tial foriĝu. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:49, 6 feb. 2026 (UTC) ::Much appreciate. [[Uzanto:ShuQizhe|<span style="color:#39C5BB"><span lang='ja'>浅村しき</span></span>]] ([[Uzanto-Diskuto:ShuQizhe|<span style="color:#FFA500">diskuto</span>]]) 09:53, 6 feb. 2026 (UTC) ::Thank you! [[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 10:23, 6 feb. 2026 (UTC) ::: Globally blocked / globale forbarita. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:18, 30 mar. 2026 (UTC) == Report concerning user "[[Special:Contributions/Bucheon|Bucheon]]" == * {{user|Bucheon}} Vandalism. x-wiki-vandalism <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 10:02, 19 feb. 2026 (UTC) : Globally blocked / globale forbarita. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:18, 30 mar. 2026 (UTC) ==Denove pri AI== {{re|Eihel}}{{re|Sahaquiel9102}}{{re|Taylor 49}}{{re|Stefangrotz}}{{re|ThomasPusch}}{{re|Tlustulimu}} [[Uzanto:Sj1mor]] ŝajne provas plenigi la liston de tekstoj de [[Tekstaro de Esperanto]] per artikoloj verkitaj de artefarita intelekto. Mi provis dialogi kun li ĉe [[Diskuto:Ombro sur interna pejzaĝo]], sed ŝajne li ne kredas ke estas iu problemo, ĉar li daŭre faras. Mi kontrolis nur la artikolojn [[Ombro sur interna pejzaĝo]], [[Ĝis revido, krokodilido!]], kaj [[Por pli efika informado]], sed malmulte dubas, ke ĉiuj tekstoj faritaj de Sj1mor pri la menciita listo havas similajn problemojn. La ĉefa konkreta problemo estigita de la AI estas reklameca, ĝenerale malobjektiva interpretado de fontoj, malfacile korektebla aŭ kompensebla pro malbona aŭ nenia citado de fontoj. Krome ĉe [[Por pli efika informado]] estas longega resumo, kiu eĉ se ĝi estas objektiva (kaj mi ne kontrolis tion) estas troege peza por enciklopedia artikolo pri broŝureto. Kion ni faru? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:45, 17 mar. 2026 (UTC) : Mi antaŭ horo komentis en [[Diskuto:Ombro sur interna pejzaĝo]]: Estas ekster ĉiu dubo ke Sj1mor estas tre valora kaj sendube bonintenca kontribuanto. Sed same Arbarulo pravas ke ĉi tie la fontoj kaj citaĵoj estis miksitaj en kaĉon, kaj ne bone klaras de kie estas kiu opinio. Do provizore necesas interrompi la produktadon kaj unue ordigi la jam faritajn tekstojn. Mi observis la evoluon de Guglo-tradukilo (klare, multe pli simpla teknika taskaro, sed tamen iusence komparebla al la nuna IA-evoluo) kaj vidis ĝiajn Esperanto-tradukojn de senesperaj balbutaĵoj laŭgrade pliboniĝi al intertempe ofte tute bonaj tradukoj, ne ĉiam sed tre ofte, kaj sendube la evoluon signife subtenis multaj eĥoj de homaj uzantoj kiuj proponis pli bonajn vortumojn. Do unue ni devas alvoki al Sj1mor pli kritike home juĝi la produktaĵojn, kaj poste devus instrui la algoritmojn liveri pli bonajn rezultojn - se tio eblas, la problemo laŭgrade malaperos, sed povas ankaŭ esti ke ni fine interkonsentos uzi IA nur por pli simplaj taskoj, aŭ nur por helpado trovi verajn referencajn piednotojn kaj similaj fonaj esploroj. Ĉiukaze mi estas konvinkita ke Sj1mor estas bonintenca kontribuanto, kiun mi ne volus akuzi, minaci aŭ ataki, kaj mi certas ke eblas trovi bonan vojon en tiu konsentite tikla tereno... Sed paĝoj kiel [[Ombro sur interna pejzaĝo]] ne rajtas resti en tia "nebula vortokaĉo", kion por niaj malmultaj administrantoj trovi inter iuj novaj aŭ eĉ malnovaj paĝoj estus amase laborintensa. Do gravas ke la materialo nun ne plimultiĝas, sed unue la kvalito de la produktitaj paĝoj pliboniĝas - Sj1mor ankaŭ mem lernos, je kiu grado AI-krudmaterialo estas helpa laborŝparo aŭ je kiu grado la postkorektado fakte plimultigas la labormalŝparon... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:05, 18 mar. 2026 (UTC) ::En aliaj vortoj: Se estus alia, malpli konata uzanto, mi estus multe pli alarmigita, sed mi konas Sj1mor kiel tre konsiderantan kolegon, kiu petas pri konsiloj kaj kritikoj, vere agas laŭ ili, kaj laŭ mia nuna stato estas sufiĉe memkritikema, tiel ke li laŭ mi estas la ĝusta esperantisto por sondi en tiuj nekonataj terenoj - sen ke jam klaras ĉu finfine la uzo de la nova tekniko signifos malpezigon aŭ plipeziĝon de la konscienca redaktanto... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:42, 18 mar. 2026 (UTC) :::Mi konsentas pri la principoj, "provizore necesas interrompi la produktadon kaj unue ordigi la jam faritajn tekstojn". Sed mi dubas, ĉu tio okazas - almenaŭ ĝis hieraŭ ankoraŭ produktiĝis senreferencaj kredeble AI-aj artikoloj, nun kun malpli da ŝanco por problemoj ĉar la proporcio da persona interpreto estas malpli granda, tamen ankoraŭ ne nula - kaj mi ankaŭ ne volus blinde fidi AI pri pli objektivaj faktoj. Ekzemple vidu [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Nesenditaj_leteroj_el_Japanio&oldid=9334998 ĉi tiun redakton] de [[Nesenditaj leteroj el Japanio]], precipe la frazon "Ĝi estas mallonga, personeca verko, ofte rekomendita kiel legmaterialo por lernantoj pro sia simpla lingva nivelo kaj interesa enhavo pri Japanio el ne-japana perspektivo". --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 17:26, 20 mar. 2026 (UTC) ::::{{re|ThomasPusch}} Ne, li daŭras same. Vidu [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%88u_ni_kunvenis_vane%3F&oldid=9336606] kaj [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%88u_rakonti_novele%3F&oldid=9336531]. Aŭ {{re|Sj1mor}}, ĉu vi konsentas ke necesas kontroli la asertojn de AI per fidindaj fontoj, kaj promesas fari tiun laboron? Krome, ĉu estas permeso por la enkopiado de tutaj recenzoj? Ĉar ankaŭ pri kopirajto ni havas respondecon. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:13, 21 mar. 2026 (UTC) ::::: Mi ne povas konigi ion precipe novan krom kion mi rakontis dum jaroj: :::::* mi nepre kontraŭas uzon de AS/AI ĝenerale kaj en vikioj :::::* oni nepre respektu kopirajton :::::* konstruante vikiojn, kvalito havu pli altan prioritaton ol amaso, alivorte, preferinde kontribuu malmulte sed bonkvalite, ol amase kaj fuŝe aŭ malhoneste ::::: La artikolo [[Ombro sur interna pejzaĝo]] enhavas longan kopiaĵon el [http://literaturo.esperanto.net/fo/ombrrec.html literaturo.esperanto.net/fo/ombrrec.html] kun rompita referenca ligilo. Ĉe la koncerna retejo mi ne vidas indikon de CC-BY-SA 4.0 kaj GFDL. Sekve, oni ne rajtas kopii la tekston en vikipedion. Necesas formeto kaj kaŝo de versioj. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:37, 30 mar. 2026 (UTC) ::::::Sj1mor ne interrompas la produktadon, ne ordigas la jam faritajn tekstojn, sed nun faras artikolojn pri esperantistoj pere de AI, rifuzas fari postkorektadon, des pli rifuzas fari antaŭkontrolon, kaj malagnoskas [[Vikipedio:Kontrolebleco]]. Vidu [[Diskuto:Hannes Larsson]]. Certe, ''en aliaj aferoj'' li petas konsilon kaj kritikon kaj konscience kunlaboras, do des pli doloras, ke ''en ĉi tiu afero'' li agas tute male. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:15, 5 apr. 2026 (UTC) :::::::{{re|Sj1mor}} Ĉe [[Diskuto:Sebastian Schulman]] vi skribis: "mi sentas sekura ĉar AI simple kolektas informojn kiuj estas haveblaj en publikaj informfontoj." Mi havas impreson ke vi pensas, ke AI faras kion homoj faras, kiam ili "kolektas informojn" - nome serĉas fontojn, legas la fontojn en la sama senco kiel homoj legas, kaj raportas kion ĝi lernis. Ĉu vi pensas tion? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:59, 28 apr. 2026 (UTC) ::::::::Jen la respondo de AI ([[Gemini (chatbot)|Gemini]] de Guglo) ::::::::"Por respondi viajn demandojn, mi sekvas ĉi tiujn paŝojn: ::::::::* Kompreno de intenco: Mi analizas vian mesaĝon por kapti ne nur la vortojn, sed kion vi vere volas atingi. ::::::::* Serĉado de informoj: Se la demando postulas freŝajn faktojn (kiel novaĵojn aŭ prezojn), mi serĉas en la reto per specialaj iloj. ::::::::* Logika analizo: Por matematikaj aŭ teknikaj taskoj, mi uzas mian internan logikon (aŭ Python-kodon) por certigi precizecon. ::::::::* Simpla lingvaĵo: Mi preferas uzi ĉiutagajn vortojn kaj mallongajn frazojn por ke la informo estu facile konsumebla. ::::::::* Adapto al via stilo: Mi rimarkas vian tonon kaj energion, kaj mi provas respondi simile ::::::::Mi certigas la kredindecon de miaj informoj per tri ĉefaj metodoj: realtempa serĉado, font-analizo kaj interna sciaro. ::::::::Kiel mi trovas kaj filtras faktojn ::::::::* Realtempa Serĉo: Se vi demandas pri io aktuala aŭ fakta, mi uzas la serĉilon de Guglo por trovi la plej freŝajn datumojn. ::::::::* Fidindaj Fontoj: Mi prioritatas oficialajn retejojn (.gov, .edu), agnoskitajn novaĵagentejojn kaj sciencajn datumbazojn. ::::::::* Kruc-kontrolo: Mi komparas plurajn fontojn por vidi ĉu ili konsentas. Se fontoj malkonsentas, mi mencias tion al vi. ::::::::* Analizo de Datoj: Mi ĉiam serĉas la plej lastatempajn publikigadojn por eviti malnoviĝintajn informojn. ::::::::* Malsamaj Perspektivoj: Por kompleksaj temoj, mi serĉas diversajn vidpunktojn por doni al vi ekvilibran respondon. ::::::::Miaj limigoj ::::::::Kvankam mi klopodas esti preciza, mi foje povas fari erarojn (nomatajn "[[Halucino (artefarita intelekto)|halucinacioj]]"). Tial mi ĉiam rekomendas duoble kontroli tre gravajn faktojn, precipe pri sano, juro aŭ financoj. ::::::::". [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 15:24, 28 apr. 2026 (UTC) :::::::::Mi kredas tiun respondon, sed ĝi ŝajnas nekompleta por niaj celoj. Ĝi ne mencias ke la maniero, laŭ kiu AI "komprenas" tekstojn kaj respondas pri ili, estas tute alia ol la kognaj procezoj de leganta kaj skribanta homo. Kaj estas en tiu procezo kie aperas la halucinoj. :::::::::Mi komprenas la lastan noton pri "halucinacioj" kiel sufiĉe klaran instrukcion "ne fidu ĉi tiujn informojn kvazaŭ vi legus ilin mem". Kiel vi komprenas ĝin? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 22:48, 28 apr. 2026 (UTC) ::::::::::"Vi tute pravas. Via rimarko tuŝas la kernon de la diferenco inter biologia inteligenteco kaj statistika modelado. Por Vikipedio aŭ ajna serioza enhavkreado, tiu distingo estas decida. ::::::::::La fundamenta diferenco inter AI kaj Homo ::::::::::Kiel homo "komprenas" ::::::::::* Sperto kaj kunteksto: Kiam vi legas la vorton "pomo", vi imagas la guston, la koloron kaj la pezon. ::::::::::* Konscia logiko: Vi komprenas kaŭzecon (kial io okazas) kaj moralon. ::::::::::* Vero kiel celo: Homoj kutime celas priskribi realon, kiun ili spertas. ::::::::::Kiel AI "komprenas" (Vort-prognozo) ::::::::::* Matematika probablo: Mi ne "scias" faktojn; mi kalkulas, kiu vorto (aŭ ĵetono) plej verŝajne sekvas la antaŭan surbaze de giganta kvanto da tekstoj. ::::::::::* Manko de reala mondo: Mi ne havas senson de fizika realo. Por mi, "pomo" estas nur vektoro en multidimensia spaco, kiu ofte aperas apud "manĝi" aŭ "arbo". ::::::::::* Vort-kunigo: Mia "kompreno" estas fakte tre kompleksa formo de statistikaj rilatoj, ne kogna konscio. ::::::::::Kial aperas "halucinoj"? ::::::::::Halucinoj ne estas "mensogoj" en la homa senco, sed prefere statistikaj mispaŝoj: ::::::::::* Flueco super Fakteco: Mia ĉefa tasko estas krei tekston, kiu ''ŝajnas'' natura kaj kohera. Se mi ne trovas precizan fakton, mia algoritmo povas "plenumi la truon" per vortoj, kiuj gramatike kaj kuntekste bone sonas, eĉ se ili estas fone malĝustaj. ::::::::::* Miksaĵo de kuntekstoj: Se mi legis pri du malsamaj personoj kun la sama nomo, mi povus "kunkudri" iliajn biografiojn, ĉar statistike iliaj datumoj estas proksimaj. ::::::::::* Manko de "Mi ne scias" instinto: Se ne estas specife agordita por esti singarda, AI ĉiam provos doni respondon, eĉ se la probablo de ĝusteco estas malalta. ::::::::::Se iu uzas min por verki vikipedian artikolon sen rigora homa kontrolo: ::::::::::# Manko de respondeco: Mi ne sentas kulpon se mi inventas daton; mi nur sekvas la plej verŝajnan ciferon. ::::::::::# Citaĵoj: Mi foje povas inventi referencojn, kiuj aspektas realaj (ekz. kredinda titolo de artikolo en konata revuo), ĉar mi "scias" kiel scienca citaĵo devas aspekti. ::::::::::💡 Konklude: Mi estas potenca ilo por lingva strukturado, sed mi ne estas fonto de vero. La "homo en la maŝino" devas ĉiam esti la fina juĝisto pri la faktoj. ::::::::::Ĉu vi ŝatus, ke mi provu analizi specifan tekston por vidi, kie povus kaŝiĝi tiaj "statistikaj kaptiloj"? [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 04:34, 29 apr. 2026 (UTC) ::::::::"Kiel mi analizas kaj elektas fontojn ::::::::Kiam mi serĉas en la reto, mi ne nur legas la unuan rezulton. Mi aplikas "kritikan pensadon" per ĉi tiuj paŝoj: ::::::::* Identigo de la Aŭtoro: Mi kontrolas ĉu la fonto estas fakulo, oficiala institucio (.gov, .org) aŭ universitato (.edu). ::::::::* Dato de Publikigo: Mi ĉiam serĉas la plej freŝan daton, precipe pri teknologio aŭ medicino. ::::::::* Rekonado de Biaso: Mi rimarkas ĉu artikolo provas vendi ion aŭ ĉu ĝi estas nur opinio anstataŭ fakto. ::::::::* Kruc-referencado: Mi serĉas la saman informon en almenaŭ 2-3 sendependaj retejoj por konfirmi ĝin. ::::::::* Analizo de Citaĵoj: Mi preferas fontojn, kiuj mem citas siajn fontojn aŭ sciencajn studojn. ::::::::Kion mi faras kiam fontoj malkonsentas? ::::::::Se du fidindaj fontoj diras malsamajn aferojn (ekzemple pri politika novaĵo aŭ nefinita scienca debato): ::::::::* Mi ne elektas "venkinton". ::::::::* Mi prezentas ambaŭ vidpunktojn al vi. ::::::::* Mi klarigas kial ekzistas malkonsento (ekz. "Laŭ studo X..., sed laŭ raporto Y..."). ::::::::[[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 04:28, 29 apr. 2026 (UTC) == Unused interface messages == Please delete the following interface messages, as they are no longer used: * [[MediaWiki:Watchdetails]] * [[MediaWiki:Wlhideshowbots]] * [[MediaWiki:Wlhideshowown]] See [[:m:Steward requests/Miscellaneous#Deleting unused messages from multiple wikis|this SRM request]] and [[:phab:T234776]]. [[Uzanto:NguoiDungKhongDinhDanh|NguoiDungKhongDinhDanh]] ([[Uzanto-Diskuto:NguoiDungKhongDinhDanh|diskuto]]) 00:14, 25 mar. 2026 (UTC) : {{farite}} [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:00, 30 mar. 2026 (UTC) == Report concerning [[Special:Contributions/~2026-20309-98|~2026-20309-98]] == * {{user|~2026-20309-98}} Vandalism <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:Saroj|Saroj]] ([[Uzanto-Diskuto:Saroj|diskuto]]) 07:03, 2 apr. 2026 (UTC) : Dankon pro la atentigo. Ĉiuj redaktoj estas malfaritaj. Okaze de daŭrigo nepras forbaro de portempa konto aŭ IP-adreso. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 23:28, 3 apr. 2026 (UTC) == Report concerning [[Special:Contributions/~2026-25192-60|~2026-25192-60]] == * {{user|~2026-25192-60}} Spam / spambot. Cross-wiki abuse. <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:Nanona15dobato|Nanona15dobato]] ([[Uzanto-Diskuto:Nanona15dobato|diskuto]]) 08:06, 25 apr. 2026 (UTC) == Report concerning [[Special:Contributions/~2026-25590-73|~2026-25590-73]] == * {{user|~2026-25590-73}} Spam / spambot <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small> --[[Uzanto:NDG|NDG]] ([[Uzanto-Diskuto:NDG|diskuto]]) 08:23, 27 apr. 2026 (UTC) ==Ligiloj== ThomasPusch daŭrigas sian kampanjon trudi personan malŝaton de longdaŭraj ruĝaj ligiloj kvazaŭ ĝi estus interkonsentita regulo. Ĉi tie mi listigas (certe tre malkomplete) maldecajn redaktojn ekde la mezo de aprilo 2026. Por pli da historio pri nigrigado de ruĝaj ligiloj, vidu la arkivon [[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo/2025/2#Ruĝaj kaj bluaj ligiloj|ĉi tie]]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:32, 6 maj. 2026 (UTC) :Dum longa tempo mi lasis nigremajn tekstojn trankvilaj, kvankam mi opinias ke nigremo damaĝas Vikipedion, ĉar mi esperis ke nigremaj redaktantoj povos simile respekti ruĝemajn. Tamen unu nigrema redaktanto (ThomasPusch) daŭre amase malrespektas. Se ĉi tiu trudo daŭros, mi ne plu konsideros min ligita de tiu promeso. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:28, 9 maj. 2026 (UTC) *[https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Palma_valo&diff=9357329&oldid=8396563] ThomasPusch silente forigas ligilon pri la montaro [[MacDonnell Ranges]]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:39, 22 apr. 2026 (UTC) *[https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Vilmos_Dunszt&diff=9361302&oldid=9359872] ThomasPusch silente forigas ligilojn al [[Kantolernejo Ŝtonfloroj]], [[Károly Dunszt]], [[Kálmán Donászy]]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 19:45, 26 apr. 2026 (UTC) *[https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Diskuto:Reino_Paasilinna&oldid=9367653] ThomasPusch demandas ĉu ni bezonas ligilon pri menciinda temo [[Mauri Paasilinna]], kun evidenta intenco premi al ĝia forigo. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:32, 6 maj. 2026 (UTC) *[https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Muziko_-_kronologia_vido&diff=9368850&oldid=6306032] ThomasPusch forigas amason da ligiloj al kantoj, koncertoj kaj operoj, pravigante sin per sia imagita regulo ke oni devas "antaŭvidi" artikolon por fari ligilon al ĝi. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:04, 8 maj. 2026 (UTC) *[https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Houston&diff=prev&oldid=9369071] ThomasPusch forigas ligilon al [[George Bush Intercontinental Airport]] (t.e. Interkontinenta Flughaveno George Bush). --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:16, 9 maj. 2026 (UTC) *[https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Avatar:_The_Last_Airbender&diff=9369004&oldid=8909376] [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Glee&diff=prev&oldid=9369170] ThomasPusch anstataŭigas ligilojn al kreintoj de televidaj serioj per ŝablono Vikidatuma listo, asertante ke la nigrigo estas "avantaĝo", malgraŭ eksplica malkonsento de Taylor 49 al simila rimedo ("[[Vikipedio:Diskutejo/Arkivo/2025/2#Ruĝaj kaj bluaj ligiloj|malhonesta JawaSkripto por kaŝi ruĝajn ligilojn]]"). --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 14:22, 9 maj. 2026 (UTC) * [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Diskuto:Idiom_Neutral&oldid=9371140] ThomasPusch pretendas, ke "necesus [verki artikolon], se estas ruĝa ligilo, kiu invitas al kreo de propra teksto pri la temo". --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 02:55, 12 maj. 2026 (UTC) * [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Wilhelm_Georg_Dettmer&diff=prev&oldid=9371370] ThomasPusch forigas ligilon al [[Breinum]]. * [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Heinz_Dopsch&diff=9371673&oldid=8738531] ThomasPusch forigas ligilojn al [[Gerhard Ammerer]], [[Christian Rohr]], metas malutilan demandosignon en la tekston, kaj malrespektas la [[Vikipedio:Lingva angulo#Landnomoj|interkonsenton pri landnomoj]]. * [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Arta_sketado&diff=9021785&oldid=9002935] ThomasPusch forigas ligilojn [[Sportaj geopoj]], [[Dancoj sur glacio]], [[Sinkronizita arta sketado]] (ŝanĝo farita en februaro 2025 sed trovita nur en majo 2026) * En la lastaj tagoj mi trovis tian amason da nigrigaj trudoj de ThomasPusch ke mi rezignas registri ĉiujn ĉi tie. Unu ekzemplo estas [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Gomoro_(filmo)&diff=prev&oldid=9374888] Ankaŭ Kani trudis ĉe [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Vesanka&diff=prev&oldid=9376711]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:41, 19 maj. 2026 (UTC) == Ruĝaj ligiloj == Laŭ ankaŭ mi la ruĝaj ligiloj estas pli, ol la averaĝo, sed tio estas nur en parto de artikoloj. Miaj artikoloj estas ĝenerale bluaj, ne ruĝaj. Mi rememoras, ke antaŭ jardeko estis kampanjo, kaj kelkaj diligentuloj supozeble plejparte senruĝigis la artikolojn (aŭ forigi, aŭ nigrigi, aŭ bluigi). Foje ankaŭ mi faras simile, ja la iama aŭtoro ne sciis, kiu artikolo kreiĝos post jaroj. Foje la bluigo estas tre simpla, ĉar estas pri tio artikolo, nur en alia formo. Helpas ankaŭ ligo al la angla, aŭ simple estu nigra vorto. [[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 15:00, 14 maj. 2026 (UTC) :Ĉu vi scias, ke iuj vikipediistoj uzas ruĝajn ligilojn por indiki, ke oni rajtas verki artikolon pri la temo? Ĉar nigrigo damaĝas tiun celon. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 15:27, 14 maj. 2026 (UTC) ::Jes, mi scias, se ruĝoj estas ie almenaŭ 15 jarojn, eĉ en la temo ne naskiĝis nova artikolo. Nature tio validas, se mi estas hejme en tiu temo, ekzemple: Hungario. [[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 03:46, 15 maj. 2026 (UTC) :::Mi ne komprenas kion volas diri tiu frazo, sed ĝi certe ne respondas la demandon. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 19:13, 16 maj. 2026 (UTC) donlmx6dw5cep4ravat1rjar1gpz96f 0 408575 9377887 8261819 2026-05-19T18:43:38Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9377887 wikitext text/x-wiki '''Kampogvidilo''' estas [[libro]] dizajnita por helpi la leganton identigi [[naturo]]n (ĉu [[plantoj]] aŭ [[bestoj]]) aŭ aliajn objektojn de natura kazo (ekz. [[mineralo]]j). Estas ĝenerale dizajnitaj por esti alportita en la "kampon" aŭ lokan ĉirkaŭaĵon kie tiaj objektoj ekzistas por helpi distingi inter similaj objektoj.<ref>[http://www.library.illinois.edu/bix/fieldguides/main.htm The International Field Guides Database]. Diane Schmidt. Konsultita la [[15an de aprilo]] 2010.</ref> Kampogvidilo ofte estas dizajnitaj por helpi uzantojn karakterizi bestojn kaj plantojn kiuj povas esti similaj en aspekto sed estas ne nepre parencaj. Ĝi tipe inkludos priskribon de la objektoj kovritaj, kune kun pentraĵoj aŭ fotoj kaj indekso. Pli gravaj kaj sciencaj kampaj identigolibroj, inkluzive de tiuj celitaj por studentoj, verŝajne inkludos identigoŝlosilojn al helpo kun identigo, sed la publike plej alireblaj kampogvidiloj plej ofte estas konsultebla bildogvidilo organizita laŭ familioj, koloroj, formoj, lokoj aŭ aliaj identigiloj. == Historio == == Tekniko == == Vidu ankaŭ == * [[A History of British Birds]] == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.library.illinois.edu/bix/fieldguides/main.htm The International Field Guides database], by Diane Schmidt. From the site's introduction: "This site merges the book ''A Guide to Field Guides: Identifying the Natural History of North America'' by Diane Schmidt, Biology Librarian at the University of Illinois, and its companion Web site ''International Field Guides''." * [http://www.vintagepbks.com/golden.html A Guide to Golden Guides] * [http://fieldguides.eol.org Field Guides] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120616033054/http://fieldguides.eol.org/ |date=2012-06-16 }} el ''Encyclopedia of Life''. [[Kategorio:Biologia literaturo]] [[Kategorio:Naturhistorio]] [[Kategorio:Animala identigo]] [[Kategorio:Referencaj verkoj]] gejyrsl4b9wdgh2ub8jsuhgnmhw7iu0 0 412356 9378106 9145200 2026-05-20T05:13:23Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9378106 wikitext text/x-wiki {{Informkesto komputila kaj videoludo | nomo = Katawa Shoujo | dosiero = | priskribo de dosiero = | grandeco de dosiero = | elpensinto = | kreinto = Four Leaf Studios | publikigo = | serio = | versio = | dato de versio = | dato de lanĉo = Januaro 4, 2012 | platformo = [[Vindozo]], [[OS X]], [[Linukso]] | platformo2 = | platformo3 = | platformo4 = | licenco = [[Krea Komunaĵo|CC-BY-NC-ND]] | ĝenro = [[Vidromano]] | temaro = | ludomaniero = | komponaĵoj = | medio = | lingvo = [[angla]], [[ĉina]], [[franca]], [[germana]], [[hispana]], [[hungara]] kaj [[japana]] | manipulilo = [[Komputila muso|Muso]], [[Klavaro]], [[Ludstirilo]] }} '''''Katawa Shoujo''''' ([[Japana lingvo|jp.]] かたわ少女, laŭvorte "Kriplaj Knabinoj") estas [[vida romano]] de [[Four Leaf Studios]]. Ĝi prezentas rakonton pri junulo kaj kvin junulinoj kiuj havas diversajn malkapablojn. La ludo havas 2 publikajn versiojn: la plenan, kiu enhavas erotajn scenojn, kaj la unuaktan, kiu enhavas nur akton 1. == Ĉefaj geroluloj == '''Hisao Nakaj''' ([[Japana lingvo|jp.]] 中井 久夫, [[Angla lingvo|en.]] ''Hisao Nakai'') estas la ĉefa rolulo, de kies vido oni rigardas la rakonton. Li estis ordinara lernanto ĝis li unufoje travivis koratakon, kiu ekis dum lia konfeso al sia eksa koramikino. Post kiam kuracistoj diagnozis [[Kora misritmo|kormistritmon]] kaj denaskan koran difekton ĉe li, li eklernis en speciala internuleja lernejo "Jamaku" ([[Angla lingvo|angle]] "Yamaku") por [[Handikapulo|gehandikapuloj]]. Post la eklerno, Hisao devis kutimiĝi al sia nova vivmaniero kaj socia medio, ŝanĝante sian vidpunkton pri multaj aferoj. Lia sekva rakonto multe dependas de elektoj de la ludanto kaj forte rilatas al unu de aliaj ĉefroluloj. '''Emi Ibarazaki''' (jp. 茨崎 笑美, en. ''Emi Ibarazaki'') estas vigla optimistino kun blonda duvosteta hararanĝo, eta alto kaj verdaj okuploj. Malgraŭ la manko de gambaj suboj, kiuj amputiĝis post aŭta kraŝo, ŝia hobio estas sporta kurado. Ŝi ofte uzas gambajn protezojn por irado kaj kurado (diversajn tipojn) kaj eĉ prenis lernpaŭzon por kutimiĝi al ili. Pro la paŭzo, ŝi ankaŭ estas la plej maljuna rolulino inter ĉiuj lernantoj. Estas amiko kaj najbaro de Rin, kiun ŝi ofte flegas. '''Hanako Ikezaŭa''' (jp. 池沢 華子, en. ''Hanako Ikezawa'') estas orfiĝinta internulino de Jamaku kun longaj nigraj haroj kaj violkoloraj okuloj. Ŝiaj gepatroj mortiĝis pro [[incendio]] en ŝia domo, kiun ŝi mirinde travivis. La incendio lasis je ŝi grandajn brulajn kaj psikajn vundojn, pro kiuj ŝi iĝis tre socie timema persono. Ŝi estas malpli timema nur apud ŝia amikino Lili, kun ŝi ekkonis dum eklerno en Jamaku. '''Lili Satō''' (jp. 砂藤 リリー, en. ''Lilly Satou'') estas la reprezentantino de klaso 3-2, aranĝita ĉefe el binduloj kaj duonblinduloj. Lili estas denaske blinda kaj havas longajn blondajn harojn, bluajn okulojn kun rimarkebla vualo en ili kaj rilate grandan alton. Multe da aspektotrajtoj ŝi heredis de sia [[Skoto|skota]] patrino. Ŝi estas tre zorgema, ĝentila kaj patrinoida persono. Ŝi ofte pasigas tempon kun sia amikino Hanako, kiu akompanas ŝin en vendejoj kaj konsideras ŝin la nura fidinda persono. '''Rin Tezuka''' (jp. 手塚 琳, en. ''Rin Tezuka'') estas juna senmana pentristino, kiu povas lertege fari preskaŭ ĉion per siaj piedoj aŭ buŝo. Ŝi havas kurtajn kaŝtankolorajn harojn kaj verdajn okulojn. Ŝi forte kontrastas al aliaj rolulinoj pro vira uniformo (la virina tro maloportunas por ŝi), malesprimiva vizaĝo kaj stranga pensa kaj parola maniero. Ŝi ankaŭ estas tre distriĝema kaj iutempe senceremonia, sed tre rezonema. Ŝin flegas ŝia najbaro Emi, kion ŝi tamen ne konsideras ŝia amiko, malkiel ŝi ŝin. '''Ŝizune Hakamiti''' (jp. 羽加道 静音, en. ''Shizune Hakamichi'') estas la malhelhara reprezentantino de kalso 3-3, kie lernas Hisao, kaj la estro de la konsiliĝo de lernantoj. Ŝi estas denaske surda, do ŝi ne povas ankaŭ paroli kaj anstataŭe komunikiĝas [[Gestlingvo|per gestoj]]. Ŝi famas kiel lerta manipulanto kaj strikta sed justa estrino. '''Ŝiina Mikado''' (jp. 御門 椎名, en. ''Shiina Mikado'') aŭ alnome '''Miŝa''' (jp. ミーシャ , en. ''Misha'') estas amikino de Ŝizune kaj ŝia interpretanto kaj asistanto. Ŝi estas tre ludema kaj petolema persono. Ŝi ankaŭ kolorigas siajn harojn rozkolore. Probable estas unu el malmultaj sanaj lernantoj de Jamaku<ref>Almenaŭ, la saneco de Miŝa ne estas rekte malkonfirmita. La kreintoj ne donas klaran informon pri ĉi tio.</ref>. '''Kenĝi Setō''' (jp. 瀬藤 健二, en. Kenji Setou) estas najbaro de Hisao en lia dormejo. Li vidas tiel [[Miopeco|miope]], ke jure estas blinda lernanto. Kenĝi estas [[hikikomorio]], kiu havas fortan paranojon pri sia [[konspira teorio]] pri [[feminismo]]. Laŭ li, feministinoj volas konkeri la mondon kaj li malhelpu ilin fari ĉi tion. == Referencoj == {{Referencoj}} == Ligiloj == # [http://www.katawa-shoujo.com La oficiala retejo de Katawa Shoujo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150426160043/http://www.katawa-shoujo.com/ |date=2015-04-26 }} ({{en}}) {{Projektoj}} [[Kategorio:Videoludoj aperintaj en 2009]] [[Kategorio:Videoludoj aperintaj en 2012]] [[Kategorio:Videoludoj ludeblaj per Linukso]] [[Kategorio:Videoludoj ludeblaj per macOS]] [[Kategorio:Videoludoj ludeblaj per Vindozo]] [[Kategorio:Romantikaj videoludoj]] [[Kategorio:Japanio en fikcio]] t5hjv3aaolxpky0kk8im5b2lvs5v8rj 0 426092 9378111 9214276 2026-05-20T05:16:26Z 解浪 253594 Riparita lint-eraro: malvalida dosier-opcio 9378111 wikitext text/x-wiki La '''Kvina koncilio de Melfi''' okazis en la somero de [[1137]] kaj estas la lasta de la kvin organizitaj en Melfi agnoskitaj de la [[Katolika Eklezio]]. [[Dosiero:Castello Melfi.jpg|300px|eta|dekstra|Vido de la kastelo de Melfi, sidejo de ĉiuj kvin koncilioj.]] == Skize pri la koncilio == {| {{Belatabelo}} |- |Koncilio |Papo kiu prezidas la laborojn |Eklezianoj partoprenantaj |Nobeluloj partoprenantaj |Dato de la efektiviĝo |Precipaj dekretoj |Notoj |- |Kvina koncilio de Melfi |Inocento la 2-a |Rainaldo abato de [[Montokasino]], [[Petro Diakono]], Pandolfo episkopo de Teano |Imperiestro Lotario la 2-a (Sankta Romia Imperio) el Suplinburgo |[[4-a de julio]] - [[18-a de julio]] [[1137]] |formetas la [[Anakleto la 2-a (kontraŭpapo)|kontraŭpapon Anakleton la 2-an]] – mallegitimas Ruĝeron la 2-an el Altavilla kaj legitimas Rainulfon el Alife kiel novan dukon de [[Apulio]] |Pardonas la bendiktanojn de Montokasino kiuj partianiĝis por la kontraŭpapo Anakleto la 2-a, kaj forstrekas la ekskomunikon aljuĝitan kontraŭ la tieaj monaĥoj |- |} == Organizaj aspektoj == La papo [[Inocento la 2-a]] celebras la kvinan koncilion de Melfi en la [[kastelo]] de Melfi kaj en ties filio de Lagopesole, de [[4-a de julio]] ĝis [[18-a de julio]] de [[1137]]. Inocento la 2-a kaj imperiestro Lotario la 2-a koncentrigas sian armeon ĉe la Fortikaĵo de [[Lagopesole]], sur strato "Herculea", kiu kondukas al Melfi kaj al [[Kalabrio]], kaj tie kampadiĝas tutan monaton. Kaj de tie la armeoj marŝas al Melfi tiam okupita de la frakcio Altavilla; poste eksieĝas la urbon Melfi kaj devigas Ruĝeron la 2-an el Sicilio forfuĝi, kaj do ili sukcesas konkeri lian (eksan) ĉefurbon, nome Melfi (29-a de junio samjara). == Religiaj aspektoj == La koncilio pridiskutas la religiajn malkongruaĵojn de la teritorio kaj la konciliaj patro decidas por la malkonfeso kaj eloficigo de [[kontraŭpapo Anakleto la 2-a]]. [[Dosiero:Stampa Melfi.jpg|dekstra|eta|360px|Melfi en antikva presaĵo]] Rimarkindas kiel Inocento<ref>Portreto de tiu papo, realigita en posta epoko (1748 / 1765) estis lokigita en la katedralo de Melfi kiel memorigilo de la kvina koncilio.</ref> volas montri al sia kontraŭulo, en tiu sidejo, ke la solena deklaro pri lia formeto okazas per la sama instrumento (Koncilio), kaj en la sama loko (la kastelo de Melfi), kie Anakleto (senrajte, en la antaŭa 1130) estis proklaminta Reĝo Ruĝeron la 2-an kaj doninta la dukaton al la dinastio de Altavilla. La dinastio Altavilla nombris, inter la malmultaj, akceptantoj de Anakleto kune kun la monaĥoj de Montokasino, dum la plej granda parto de la eklezianaro kaj reĝaro agnoskis la papon en Inocento la 2-an. Kaj estos ĝuste tiu lasta kiu legitimos la titolon de reĝo al la sama Ruĝero de Sicialio sed nur en [[1139]] nome du jarojn post la koncilio. Dum la restado en Melfi naskiĝas kontrastoj en la difinado de la rajtoj de Montokasino. Lotario kunvokas Rainaldon, abaton de la Montokasina monaĥejo, al la filio Lagopesole. Notas kronikisto [[Falcone Beneventano]]: “Imperiestro kaj papo iris teritorion de Lagopesole kaj tie restadis unu monaton. Ne la “castrum” (milita fortikaĵo), tiam tute en fazo de reordigo, sed la aperta kamparo ricevis la tendaron de la du plejelstaraj aŭtoritatoj de la tero!”. Petro Diakono, bibliotekisto en Montokasino, informas ke la delegacio foriranta la 24-an de junio [[1137]] (kun Rainaldo kaj la Diakono mem nome Pandolfo episkopo de Teano, Amfredo trezoristo, Maŭro Kuropolato kaj Petro Makabeo) alvenas al Lagopesole. Poste, la 18-an de julio de [[1137]] oni asemblee kuniĝas pro la lasta koncilia sesio, dum kiu Inocento la 2-a anoncas la pardonon al la Montokasinaj benediktanoj, ĝis nemulte antaŭe partianoj de kontraŭpapo Anakleto la 2-a, kaj nuligas la antaŭan ekskomunikon kontraŭ ili. == Politikaj aspektoj == [[Dosiero:B Innozenz II.jpg|eta|papa Innocenzo II|Inocento la 2-a.]] La efektiviĝo de la Koncilio, kunvokita de la papo en Melfi, kuŝas precipe en la volo plifortigi kaj, eventuale ĝustigi, la rilatojn de la [[Apostola Seĝo]] kun la normanaj gentoj Altavilla kaj Drengot. La 14-a de julio [[1137]] Inocento la 2-a, kune kun Loario la 2-a de la Sankta Romia Imperio, eloficigas la uzurpanton Ruĝeron de la dinastio Altavilla (lin forigante al lia regno de Sicilio) kaj enoficigas Rainulfon di Alife, de la gento [[Drengot Quarrel (gento)|Drengot]], nova duko de [[Apulio]]. === Kronologio de la Papaj Koncilioj en Melfi === {| {{Belatabelo}} |- |Koncilio |Papo |Dato |Dekretoj |- |[[Unua koncilio de Melfi]] |[[Nikolao la 2-a]] |[[3-a de aŭgusto]] - [[25-a de aŭgusto]] [[1059]] |Antaŭata de [[Traktato de Melfi]] kaj konkludiĝas per la [[Konkordato de Melfi]]. |- |[[Dua Koncilio de Melfi]] |[[Aleksandro la 2-a]] |[[1-a de aŭgusto]] - [[septembro]] [[1067]] |Ekskomuniko kontraŭ [[Roberto la Giskarda]]. |- |[[Tria koncilio de Melfi]] |[[Urbano la 2-a]] |[[10-a de septembro]] - [[17-a de septembro]] [[1089]] |Estas proponita la [[Unua krucmilito]]. |- |[[Kvara koncilio de Melfi]] |[[Paskalo la 2-a]] |[[Aŭgusto]] [[1101]] |Ekskomuniko por la urbo [[Benevento]]. (dato ne certa) |- |Kvina koncilio de Melfi |[[Inocento la 2-a]] |[[4-a de julio]] - [[18-a de julio]] [[1137]] |Ekskomuniko kontraŭ la [[kontraŭpapo Anakleto la 2-a]] kaj mallegitimo de [[Ruĝero la 2-a Altavilla]] kaj legitimo de [[Rainulfo la 3-a Drengot]]. |} == Noto == Alia koncilion oni okazigis en Melfi, tiu de [[1130]]; sed ĝi ne estas agnoskita de la Eklezio ĉar kunvokita kaj pezita kaj promulgita de [[kontraŭpapo Anakleto la 2-a]] == Bibliografio == * [[John Julius Norwich]], 'I Normanni nel Sud 1016-1130, Mursia, Milano 1971 (ed. or. The Normans in the South 1016-1130, Longmans, Londra, 1967). == Notoj == {{referencoj}} == Fonto == * [[Falcone Beneventano]], ''Chronicon Beneventanum''. * [[Petro Diakono]], ''Altercatio pro cenobio Casinensi''. == Vidu ankaŭ== * [[Inocento la 2-a]] * [[Unua koncilio de Melfi]] * [[Dua Koncilio de Melfi]] * [[Tria koncilio de Melfi]] * [[Kvara koncilio de Melfi]] * [[Apulio|Graflando de Apulio]] * [[Paskalo la 2-a]] * [[Urbano la 2-a]] * [[Kontraŭpapo Anakleto la 2-a]] [[Kategorio:Ekumenaj Koncilioj]] [[Kategorio:Normandoj]] [[Kategorio:Normandoj en Suditalio]] iablf2hehzwtg3esptpsc12dh0qam2g 0 430888 9377953 9000829 2026-05-19T20:20:42Z Claudio Pistilli 25073 9377953 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Hendrick GOLTZIUS''' (januaro aŭ februaro de [[1558]] - 1-a de januaro [[1617]]) estis [[Nederlando|nederlanda]] [[litografio|litografisto]], [[desegnaĵo|desegnisto]] kaj [[pentrado|pentristo]]. Li estis la plej elstara [[gravuraĵo|gravuristo]] de la frua baroka periodo en nederlando, aŭ [[Norda manierismo]], konata pro lia rafinita tekniko kaj la "superabundeco" de liaj kunmetaĵoj. Laŭ [[:en:A. Hyatt Mayor|Alpheus Hyatt Mayor]], Goltzius "estis la lasta profesia gravuristo kiu desegnis kun la aŭtoritato de bona pentristo kaj la lasta kiu elpensis multajn pentraĵojn por ke aliaj kopiu"<ref>[[A. Hyatt Mayor]]. ''Prints and People'', paĝ. 420. Eld. Metropolitan Museum of Art/[[Princeton]], [[1971]], ISBN 0-691-00326-2.</ref>. En lia mezaĝo Goltzius ankaŭ komencis produkti pentraĵojn. == Privata vivo == Goltzius naskiĝis proksime al [[Venlo]], en [[Bracht]] aŭ [[Millebrecht]], vilaĝo tiam en la [[Duklando Jülich]], nuntempe en la municipo [[Brüggen]] en [[Nordrejn-Vestfalio]]. Lia familio translokiĝis al [[Duisburg]] kiam li estis tri jarojn aĝa. Post studado de survitra pentrado dum kelkaj jaroj kun sia patro, li lernis kuprogravuradon de la nederlanda erudiciulo [[Dirck Volkertszoon Coornhert]], kiu tiam loĝis en [[Kleve]]. En [[1577]] Goltzius migris kun Coornhert al [[Haarlem]]. En la sama urbo, li estis ankaŭ dungita fare de [[Philip Galle]] por gravuri aron de presaĵoj pri la historio de [[Lucretia]]. [[Dosiero:Goltzius's right Hand.jpg|eta|maldekstra|Mem-portreto de lia misformita mano ([[1588]]). [[Teylers Museum]], [[Harlemo]]]] La dekstra mano de Goltzius estis misformita pro fajro kiam li estis bebo, kaj tio verŝajne igis ĝin aparte taŭga al tenado de [[gravuraĵo|gravurilo]]; "per la devigo desegni per la grandaj muskoloj de sia brako kaj ŝultro, li majstris imponan svingon de linio"<ref>A. Hyatt Mayor. ''Prints and People'', paĝ. 418. Eld. Metropolitan Museum of Art/Princeton, 1971, ISBN 0-691-00326-2. Pliaj verkistoj atentigas pri la priskribo de lia amiko kaj biografo [[Karel van Mander]], laŭ kiu Goltzius gravuradis per sia dekstra mano kaj desegnadis per la maldekstra. [http://books.google.co.uk/books?id=C2tBdTOwJ68C&pg=RA1-PA59&dq=Goltzius+%22right+hand%22+Mander&as_brr=3 Google Books]</ref>. Li edziĝis, 21-jaraĝa, al vidvino iom pli maljuna ol li, kies mono ebligis lin establi sendependan entreprenon en [[Harlemo]]. Sed la malagrabla para rilato tiel influis lian sanon, ke Goltzius decidis, en [[1590]], fari turneon tra [[Germanio]] kaj [[Italio]], danke al kiu li akiris intensan admiron al la artaĵoj de [[Mikelanĝelo]]. Li revenis al Harlemo en aŭgusto [[1591]], rimarkinde pli sana, kaj laboradis tie ĝis sia morto, 58-aĝa. Li estis la duonpatro de la gravuristo [[Jacob Matham]]. [[Dosiero:Lot en zijn dochters Rijksmuseum SK-A-4866.jpeg|eta|dekstra|''[[Lot]] kaj liaj filinoj'', laŭ pentraĵo de '''Goltzius'''.]] [[Dosiero:Lot en zijn dochters Rijksmuseum SK-A-4866.jpeg|eta|dekstra|''[[Lot]] kaj liaj filinoj'', modifita versio ĉe [[Rijksmuseum]] en [[Amsterdamo]]. Tiu pentraĵo bildigas la klopodon allogi sian patron, fare de la filinoj de Lot, dum [[Sodomo]] kaj [[Gomoro]] brulas en distanco kaj la edzino de Lot iĝas sal-kolono.]] == Verkoj == [[Dosiero:'Jupiter and Antiope', oil on canvas painting by Hendrick Goltzius.Jpg|eta|''[[Jupitero (mitologio)|Jupitero]] kaj [[Antiopa de Tebo|Antiopa]].]] La portretoj de Gorzius, kvankam plejparte miniaturoj, estas majstraĵoj de sia speco, kaj pro sia eskvizita finlaboriteco, kaj kiel bonaj studoj de individua karaktero. De liaj pli grandaj verkoj, lia real-skala memportreto estas verŝajne la plej frapa ekzemplo. Goltzius atingis senprecedencan nivelon en la uzo de la "dikigitaj linioj", kie la gravurilo estas manipulita por desegni liniojn pli dikaj aŭ pli maldikaj, por krei divers-tonan efikon el distanco. Li ankaŭ estis pioniro de la tekniko "punkto kaj rombo", laŭ kiu oni metadis punktojn en la mezon de romb-formaj spacoj kreitaj per kruc-ombrumado por plie poluri la tonan nuancon. Hollstein atribuis 388 presaĵojn al Goltzius, plus pliaj 574 de aliaj litografistoj kiuj baziĝis sur liaj dezajnoj. Pro lia regado de gravurilo, oni konsideras lin rivalo de [[Durero]]. Li faris gravuraĵojn sur la verkoj de [[Bartholomeus Spranger]], multobligante tiel la famon de tiu lasta, krom la sian propran. Goltzius komencis pentri dum plenaĝo (li estis 42 aĝa), kaj granda parto de sia pentraĵoj troviĝas nun en [[Vieno]]. Li ankaŭ verkis kelkajn klaroskurajn [[lignogravurado|lignogravuraĵojn]]. == Galerio == <gallery> Dosiero:Goltzius Ikarus.jpg|''[[Ikaro]]'' (1588). Dosiero:Lycaon Transformed into a Wolf LACMA M.71.76.9.jpg|''[[Zeŭso]] metamorfozigas [[Likaono (mitologio)|Likaonon]] en lupo''. Gravuraĵo por ''[[Metamorfozoj]]'', de [[Ovidio]] ([[1589]]). Dosiero:Hendrick Goltzius. War and peace.jpg|''Milito kaj paco'', [[Nacia Galerio de Armenio]]. </gallery> == Bibliografio == * [[A. Hyatt Mayor]]. ''Prints and People'', [[Metropolitan Museum of Art]], [[Princeton]], [[1971]]. ISBN 0-691-00326-2 * [[Encyclopædia Britannica]]. Eld. Hugh Chisholm. "Goltzius, Hendrik". [[Cambridge University Press]], [[1911]]. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{en}} [http://www.wga.hu/frames-e.html?/html/g/goltzius/index.html Reta art-galerio.] * {{en}} [http://www.pubhist.com/person/158/hendrick-goltzius Verkoj kaj literaturo pri Gotzius.] * {{en}} [http://www.colecciondeverda.com/search/label/seg%C3%BAn%20Goltzius%20%28serie%20I%29 Gravuraĵoj de Goltzius ĉe la kolekto De Verda.] == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Goltzius, Hendrik|1558}} [[Kategorio:Barokaj pentristoj]] [[Kategorio:Nederlandaj gravuristoj]] [[Kategorio:Nederlandaj pentristoj]] bmvldhdnrpwhs3q5z01of8rqhxlfrgp 0 431207 9378001 9277837 2026-05-19T21:28:39Z Kani 670 /* Referencoj */ 9378001 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Nicolás Maduro Moros''' (naskiĝis la {{daton|23|novembro|1962}}), estas venezuela politikisto kaj Prezidento de [[Venezuelo]] (de la [[5-a de marto]] [[2013]] ). De oktobro 2012 ĝis lia elekto kiel Prezidento li estis Vicprezidento de Venezuelo, plejparte sub Prezidento [[Hugo Chávez]]. Li estis ministro pri eksterlandaj rilatoj de aŭgusto 2006 ĝis januaro 2013. Li estas priskribita kiel "agrabla eksa busŝoforo kiu fariĝis sindikatestro, parlamentano, ministro", kaj la "plej kapabla administranto kaj politikisto en la interna rondo de Chávez." [[Dosiero:2014_Venezuelan_Protests_(12F).jpg|eta|La protestoj en la ĉefurbo [[Karakaso]] kontraŭ Maduro]] Je la 8-a de novembro 2012, dum televida alparolo anoncanta ke li veturos ree al Kubo por urĝa operacio pro la reokazo de [[kancero]], Chávez nomis Maduron kiel lia posteulo "se io ajn okazus al mi." [[Diosdado Cabello]] deklaris sian subtenon de la decido. Chávez estis mortonta la 5-an de marto 2013. Naskiĝis li en [[Karakaso]], kaj edukiĝis en la Liceo Ávalos, publika mezlernejo okcidenta de la urbo. Busŝoforo, li komencis sian karieron politikan kiel neoficiala sindikatisto dum la 1970-aj kaj 1980-aj jaroj, kiam la sindikatoj estis ankoraŭ malpermesataj. Li edziĝis kun [[Cilia Flores]], simile aktivulino. En 1992 Hugo Chávez enkarceriĝis pro fiaska puĉo, sed en 1994 Maduro kaj lia edzino, [[Cilia Flores]], sukcesis liberigi lin. Maduro iĝis parlamentano en 1998. Je la 9-a de aŭgusto 2006, li estis nomita ministro pri eksterlandaj aferoj, kaj je la 13-a de oktobro 2012, vicprezidento. De la 5-a de marto 2013 li plenumis la devojn de prezidento de Venezuelo, kaj de la 19-a de aprilo oficiale ekoficis, kaj de la 10-a de januaro 2019 oficiale ekoficis kiel prezidento de Venezuelo en la dua oficperiodo. Meze de [[januaro 2019]] komenciĝis akraj surstrataj protestoj por forigi lin de la posteno de prezidento pro la terura falo de la ekonomio de la lando. La {{daton|26|3|2020}} la [[Usona Departmento de Justico]] [[:n:Usono akuzis la venezuelan prezidanton Nicolas Maduron pri droga terorismo kaj koruptado|anoncis akuzojn]] kontraŭ Nicolás Maduro kaj altrangaj oficialuloj pri droga terorismo pro ties kunlaboro kun gerilanoj strebantaj venigi kokainon al Usono. ==Kidnapo de Usono== En la fruaj horoj de la 3-a de januaro 2026 okazis diversaj usonaj militaj atakoj kontraŭ celoj en Venezuelo. Kadre de tio la prezidanto Nicolas Maduro kaj lia edzino [[Cilia Flores]] estis kidnapitaj kaj forkondukitaj al [[Novjorko]], kie ili estis enprizonigitaj sub la akuzo de [[Narkotaĵŝakrado|drogokomercado]]<ref>[https://www.srf.ch/news/international/us-angriffe-auf-venezuela-trump-gibt-gefangennahme-von-praesident-maduro-bekannt ''Trump gibt Gefangennahme von Präsident Maduro bekannt'' ("Trump anoncas malliberigon de prezidanto Maduro")] en la retejo de la televida korporacio [[SRF]] de la neŭtrala ŝtato Svislando la 3-an de januaro 2026 ({{de}})</ref>. {{Sinsekvo |titolo= [[Prezidanto de Venezuelo]] |dosiero= Flago-de-Venezuelo.svg |periodo= 2013 - 2026 |antaŭ= [[Hugo Chávez]] |post= [[Delcy Rodríguez]] }} == Referencoj == {{Referencoj}} ==Bibliografio== * Nodal via Venezuela Info. "Ignacio intervjuas Nicolason Maduron en Venezuelo", [[Sennaciulo]], 1441-1443, julio-septembro 2025, pp. 7-10. Tradukis Roland Platteau. == Eksteraj ligiloj == * [http://www.mre.gov.ve/ Ministerio del Poder Popular para Relaciones Exteriores] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/19981207020811/http://www.mre.gov.ve/ |date=1998-12-07 }} * [http://www.venezuelaonu.gob.ve/canciller.php Nicolás Maduro Moros, Ministro del Poder Popular para Relaciones Exteriores] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090316094810/http://venezuelaonu.gob.ve/canciller.php |date=2009-03-16 }} {{projektoj|n=Kategorio:Nicolás Maduro}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Maduro, Nicolas}} [[Kategorio:Venezuelaj politikistoj]] [[Kategorio:Prezidantoj de Venezuelo]] [[Kategorio:Ministroj pri eksteraj rilatoj]] [[Kategorio:Diktatoroj]] [[Kategorio:Malliberuloj]] qf123ndqg2pemczoy1gczury7ehpq85 0 433636 9377798 9325613 2026-05-19T16:02:53Z Claudio Pistilli 25073 9377798 wikitext text/x-wiki {{Vidu ankaŭ|Himero (Sicilio)}} {{Informkesto rolulo}}'''Himero''' ([[helena|helene]] ''Ἵμερος'', [[latino|latine]] ''Himerus'') estis en la [[helena mitologio]] filo de la fondinto de lakedemonia reĝolando, reĝo [[Lakedemono]]. Lia patrino estis [[Sparta (mitologio)|Sparta]], filino de la rivera dio [[Eŭroto]]. Iliaj gefratoj estis [[Amiklo]], estonta sekvanto sur la trono kaj fratinoj [[Eŭridiko]] (ŝi ne estas identa kun edzino de Orfeo), Asino kaj [[Kleodiko]]. Diino [[Afrodita]] forte influadis Hímeron. Dum unu nokto ŝi vekis en li sovaĝan amsopiron, kiun li subiĝis kaj senkonscie pekis kun sia fratino Kleodiko. Kiam li vekiĝis kaj malkovris kio okazis, pro malespero ĵetis sin en riveron, kiu estis laŭ li nomata. Pli poste oni nomis ĝin [[Eŭroto (rivero)|Eŭroto]]. Hímero en transigita signifo estas personigita amsopiro, kiu akompanadis diinon de amo Afrodíton kaj ŝian akompanaron. == Tradukfonto == {{Trad|cs|Hímeros|9933527}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Roluloj de la helena mitologio]] [[en:Erotes (mythology)#Himeros]] 4flvgemiz3qggyp1u3dmxyspcjsg7ta 0 442594 9377682 8558851 2026-05-19T13:42:48Z Filozofo 3592 /* Flaŭro */ Lingva korekto 9377682 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|arbaro |kategorio=ekoregiono |regiono-ISO=RU |mapo=Ecoregion PA0444.png |mapo priskribo=Situo de la ekoregiono }} [[Dosiero:Biome_map_04.svg|eta|220px|Tutmonda disvastiĝo de la mezvarmaj foliaj kaj miksaj arbaroj.]] [[Dosiero:Akademgorodok Airphoto.jpg|eta|220px|"Novosibirsk Akademgorodok" (La Siberia Scienca Centro) meze de la subboreala arbaro.]] La '''okcident-siberiaj subborealaj arbaroj''' estas tersupraĵa [[ekoregiono]] el la eŭropa-siberia [[ekoprovinco]] de la [[Palearktiso|palearktisa]] [[ekozono]] laŭ [[tipologio]] de la [[Monda Natur-Fonduso]] (WWF). [[Biomo|Biome]] ĝi estas parto de la [[mezvarmaj foliaj kaj miksaj arbaroj]] de suda okcidenta [[Siberio]] en [[Rusujo]]. ==Priskribo== La ekoregiono okupas 223 400 da kvadrataj kilometroj kaj konstituas mallarĝan zonon, de nur ĉirkaŭ 150 kilometroj de la nordo al sudo, en la sudo de okcidenta Siberio. Ĝi situas proksimume al 56° de norda [[latitudo]], kaj inter 61° kaj 92° de orienta [[longitudo]]. La klimato estas modere kontinenta kompare kun tiu de la [[tajgo]]. La averaĝa jara temperaturo estas pli alta ol 0°C. La periodo kun neĝo sumiĝas je 180 tagoj. La senfrosta periodo daŭras ĝis 100 al 120 tagoj. La printempo kaj la aŭtuno estas mallongaj. La jara [[precipitaĵo]] sumiĝas je 350 al 550 mm. ==Flaŭro== Ankoraŭ freŝdate la arbarkovritaj areoj de la ekoregionoj estis okupataj de miksaj arbaroj (siberia [[abio]] (''Abies sibirica''), [[siberia piceo]] (''Picea obovata''), siberia [[pino]] (''Pinus sibirica''), [[arbara pino]] (''P. sylvestris'') kaj [[etfolia tilio]] (''Tilia cordata'') aŭ siberia [[tilio]] (''Tilia sibirica''). La lasta specio konstituis signifan parton de la sub[[kanopeo]], ĝia proporcio en la kanopea tavolo pliiĝas de la nordo al sudo. Rilate al la herba tavolo, la karakterizaj arbaraj flaŭraj elementoj inkludas : ''[[Egopodio]]'', ''Pulmonaria dacica'' kaj ''Actaea erythrocarpa''. Kiel sekvo de freŝdata intensa [[arbarekspluatado]] kaj oftaj [[Arbara incendio|incendioj]], tiuj komunumoj preskaŭ ĉie estis anstataŭataj de arbaroj superregataj de [[penda betulo]] kaj [[tremolo]] aŭ de preskaŭ unuspeciaj arbar-pinaroj kun etfolia tilio en la subkanopeo aŭ kiel kroma miksaĵo en la kanopeo. Tiu ĉi arbartipo havas riĉan herban tavolon kun multaj arbaraj specioj. Dominantaj specioj en diferencaj asocioj estas ''[[Calamagrostis arundinacea]]'', ''[[Carex]] macroura'', ''Aegopodium podagraria'', ''[[Ruĝa vakcinio|Vaccinium vitis-idaea]]'' kaj ''[[Mirtelo|V.myrtillus]]''. Aliaj komunaj specioj inkludas : ''[[Rubuso|Rubus]] saxatilis'', ''Maianthemum bifolium'', ''Lathyrus vernus'', ''Galium septentrionale'', ''[[Equisetum]] sylvaticum'' kaj ''Angelica sylvestris''. La [[musko]]-kovraĝo ne estas tre disvolviĝinta; la plej komunaj muskoj estas ''Pleurozium schreberi'' kaj ''Dicranum polysetum''. [[Praarbaro|Praarbaraj]] betularoj troviĝas en la norda parto de la ekoregiono. Ilia kanopeo konsistas el penda betulo akompanata de [[lanuga betulo]], tremolo kaj, malofte, tiliaj specioj. La arbeda tavolo inkludas ''[[Rozo|Rosa]] majalis'', ''[[Kratago|Crataegus]] sanguinea'', ''[[Sorbuso|Sorbus]] sibirica'', ''[[Saliko|Salix]] caprea'', ''[[Viburnum opulus]]'', ''Spiraea media'' kaj iuj aliaj. Dominantaj specioj ĉe la herba kovraĵo estas ''Calamagrostis arundinacea'', ''[[Calamagrostis epigejos|C. epigejos]]'', ''C. obtusata'', ''Rubus saxatilis'', ''Cnidium dubium'', ''Geranium pseudosibiricum'', ''Vicia cracca'', ''Gentiana pneumonanthe'', ''Delphinium elatum'', ''Trientalis europaea'', inkluzive de la arbaraj [[Relikvo (biologio)|relikvoj]] ''Dryopteris carthusiana'', ''Phegopteris connectilis'', ''Pulmonaria dacica'' kaj ''Aegopodium podagraria''. Kiel tutaĵo, la flaŭro de la praaj betularoj ampleksas ĉirkaŭ 400 da plantospecioj. La [[marĉo]]j okupas ĉirkaŭ 20 procentojn de la ekoregiono. Plimulte da ili estas nutraĉriĉaj kaj situantaj ĉe la [[akvodislimo]]j. La precipa dominanto en la kanopeo estas lanuga betulo, kvankam signifa parto de tiuj marĉoj estas senarba. En la herba tavolo, la dominantoj inkludas : ''Calamagrostis langsdorffii'' kaj ''Carex lasiocarpa''. ''Hypnaceae'' (''Aulacomnium palustre'' kaj aliaj) same kiel ''[[Sfagnoj|Sphagnum warnstorfii]]'' superregas en la muska tavolo. ==Minacoj kaj konservado== La ekoregiono estas krize endanĝerigata. La ekosistemo estas multe ŝanĝita kaŭze de perhoma disvolviĝo; estas malmulte da protektataj areoj. [[Senarbarigo]] estas daŭre ofta. == Vidu ankaŭ == *[[Ekologia klasifiko de la tersupraĵoj]] *[[Konservada stato de ekoregiono]] <br> {{Palearktisaj mezvarmaj foliaj kaj miksaj arbaroj}} {{Palearktisaj ekoregionoj laŭ ekoprovinco}} ==Eksteraj ligiloj== {{Portalo|Azio|Biologio|Geografio}} *{{en}} [http://worldwildlife.org/ecoregions/pa0444 Ekoregiono PA0444 : Okcident-siberiaj subborealaj arbaroj (WWF)] *{{en}} [https://web.archive.org/web/20060615125039/http://www.worldwildlife.org/wildworld/profiles/terrestrial/pa/pa0444_full.html Okcident-siberiaj subborealaj arbaroj (''WWF-Wildworld'')] *{{en}} [https://web.archive.org/web/20100308064639/http://www.nationalgeographic.com/wildworld/profiles/terrestrial/pa/pa0444.html Okcident-siberiaj subborealaj arbaroj (''Wildworld'')] - [[Nacia Geografia Societo]] *{{en}} [http://globalspecies.org/ecoregions/display/PA0444 Okcident-siberiaj subborealaj arbaroj (''Globalspecies'')] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160410002101/http://www.globalspecies.org/ecoregions/display/PA0444 |date=2016-04-10 }} <!--[http://www.worldwildlife.org/science/wildfinder/ Situo : tajpu ''Western Siberian hemiboreal forests'']--> [[Kategorio:Palearktisaj ekoregionoj]] [[Kategorio:Mezvarmaj foliaj kaj miksaj arbaroj]] [[Kategorio:Ekoregionoj de Rusio]] ffuculu7z3r9qbj2azb1fkr5vtbcwc1 9378304 9377682 2026-05-20T10:47:18Z Filozofo 3592 /* */ Lingvan plibonigoj 9378304 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|arbaro |kategorio=ekoregiono |regiono-ISO=RU |mapo=Ecoregion PA0444.png |mapo priskribo=Situo de la ekoregiono }} [[Dosiero:Biome_map_04.svg|eta|220px|Tutmonda disvastiĝo de la mezvarmaj foliaj kaj miksaj arbaroj.]] [[Dosiero:Akademgorodok Airphoto.jpg|eta|220px|"[[Novosibirsko|Novosibirska]] Akademgorodok" (La Siberia Scienca Centro) meze de la subboreala arbaro.]] La '''okcident-siberiaj subborealaj arbaroj''' estas tersupraĵa [[ekoregiono]] el la eŭropa-siberia [[ekoprovinco]] de la [[Palearktiso|palearktisa]] [[ekozono]] laŭ [[tipologio]] de la [[Monda Natur-Fonduso]] (WWF). [[Biomo|Biome]] ĝi estas parto de la [[mezvarmaj foliaj kaj miksaj arbaroj]] de suda okcidenta [[Siberio]] en [[Rusujo]]. ==Priskribo== La ekoregiono okupas 223 400 da kvadrataj kilometroj kaj konstituas mallarĝan zonon, de nur ĉirkaŭ 150 kilometroj de la nordo al sudo, en la sudo de okcidenta Siberio. Ĝi situas proksimume al 56° de norda [[latitudo]], kaj inter 61° kaj 92° de orienta [[longitudo]]. La klimato estas modere kontinenta kompare kun tiu de la [[tajgo]]. La averaĝa jara temperaturo estas pli alta ol 0°C. La periodo kun neĝo sumiĝas je 180 tagoj. La senfrosta periodo daŭras ĝis 100 al 120 tagoj. La printempo kaj la aŭtuno estas mallongaj. La jara [[precipitaĵo]] sumiĝas je 350 al 550 mm. ==Flaŭro== Ankoraŭ freŝdate la arbarkovritaj areoj de la ekoregionoj estis okupataj de miksaj arbaroj (siberia [[abio]] (''Abies sibirica''), [[siberia piceo]] (''Picea obovata''), siberia [[pino]] (''Pinus sibirica''), [[arbara pino]] (''P. sylvestris'') kaj [[etfolia tilio]] (''Tilia cordata'') aŭ siberia [[tilio]] (''Tilia sibirica''). La lasta specio konstituis signifan parton de la sub[[kanopeo]], ĝia proporcio en la kanopea tavolo pliiĝas de la nordo al sudo. Rilate al la herba tavolo, la karakterizaj arbaraj flaŭraj elementoj inkludas : ''[[Egopodio]]'', ''Pulmonaria dacica'' kaj ''Actaea erythrocarpa''. Kiel sekvo de freŝdata intensa [[arbarekspluatado]] kaj oftaj [[Arbara incendio|incendioj]], tiuj komunumoj preskaŭ ĉie estis anstataŭataj de arbaroj superregataj de [[penda betulo]] kaj [[tremolo]] aŭ de preskaŭ unuspeciaj arbar-pinaroj kun etfolia tilio en la subkanopeo aŭ kiel kroma miksaĵo en la kanopeo. Tiu ĉi arbartipo havas riĉan herban tavolon kun multaj arbaraj specioj. Dominantaj specioj en diferencaj asocioj estas ''[[Calamagrostis arundinacea]]'', ''[[Carex]] macroura'', ''Aegopodium podagraria'', ''[[Ruĝa vakcinio|Vaccinium vitis-idaea]]'' kaj ''[[Mirtelo|V.myrtillus]]''. Aliaj komunaj specioj inkludas : ''[[Rubuso|Rubus]] saxatilis'', ''Maianthemum bifolium'', ''Lathyrus vernus'', ''Galium septentrionale'', ''[[Equisetum]] sylvaticum'' kaj ''Angelica sylvestris''. La [[musko]]-kovraĝo ne estas tre disvolviĝinta; la plej komunaj muskoj estas ''Pleurozium schreberi'' kaj ''Dicranum polysetum''. [[Praarbaro|Praarbaraj]] betularoj troviĝas en la norda parto de la ekoregiono. Ilia kanopeo konsistas el penda betulo akompanata de [[lanuga betulo]], tremolo kaj, malofte, tiliaj specioj. La arbeda tavolo inkludas ''[[Rozo|Rosa]] majalis'', ''[[Kratago|Crataegus]] sanguinea'', ''[[Sorbuso|Sorbus]] sibirica'', ''[[Saliko|Salix]] caprea'', ''[[Viburnum opulus]]'', ''Spiraea media'' kaj iuj aliaj. Dominantaj specioj ĉe la herba kovraĵo estas ''Calamagrostis arundinacea'', ''[[Calamagrostis epigejos|C. epigejos]]'', ''C. obtusata'', ''Rubus saxatilis'', ''Cnidium dubium'', ''Geranium pseudosibiricum'', ''Vicia cracca'', ''Gentiana pneumonanthe'', ''Delphinium elatum'', ''Trientalis europaea'', inkluzive de la arbaraj [[Relikvo (biologio)|relikvoj]] ''Dryopteris carthusiana'', ''Phegopteris connectilis'', ''Pulmonaria dacica'' kaj ''Aegopodium podagraria''. Kiel tutaĵo, la flaŭro de la praaj betularoj ampleksas ĉirkaŭ 400 da plantospecioj. La [[marĉo]]j okupas ĉirkaŭ 20 procentojn de la ekoregiono. Plimulte da ili estas nutraĉriĉaj kaj situantaj ĉe la [[akvodislimo]]j. La precipa dominanto en la kanopeo estas lanuga betulo, kvankam signifa parto de tiuj marĉoj estas senarba. En la herba tavolo, la dominantoj inkludas : ''Calamagrostis langsdorffii'' kaj ''Carex lasiocarpa''. ''Hypnaceae'' (''Aulacomnium palustre'' kaj aliaj) same kiel ''[[Sfagnoj|Sphagnum warnstorfii]]'' superregas en la muska tavolo. ==Minacoj kaj konservado== La ekoregiono estas krize endanĝerigata. La ekosistemo estas multe ŝanĝita kaŭze de perhoma disvolviĝo; estas malmulte da protektataj areoj. [[Senarbarigo]] estas daŭre ofta. == Vidu ankaŭ == *[[Ekologia klasifiko de la tersupraĵoj]] *[[Konservada stato de ekoregiono]] <br> {{Palearktisaj mezvarmaj foliaj kaj miksaj arbaroj}} {{Palearktisaj ekoregionoj laŭ ekoprovinco}} ==Eksteraj ligiloj== {{Portalo|Azio|Biologio|Geografio}} *{{en}} [http://worldwildlife.org/ecoregions/pa0444 Ekoregiono PA0444 : Okcident-siberiaj subborealaj arbaroj (WWF)] *{{en}} [https://web.archive.org/web/20060615125039/http://www.worldwildlife.org/wildworld/profiles/terrestrial/pa/pa0444_full.html Okcident-siberiaj subborealaj arbaroj (''WWF-Wildworld'')] *{{en}} [https://web.archive.org/web/20100308064639/http://www.nationalgeographic.com/wildworld/profiles/terrestrial/pa/pa0444.html Okcident-siberiaj subborealaj arbaroj (''Wildworld'')] - [[Nacia Geografia Societo]] *{{en}} [http://globalspecies.org/ecoregions/display/PA0444 Okcident-siberiaj subborealaj arbaroj (''Globalspecies'')] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160410002101/http://www.globalspecies.org/ecoregions/display/PA0444 |date=2016-04-10 }} <!--[http://www.worldwildlife.org/science/wildfinder/ Situo : tajpu ''Western Siberian hemiboreal forests'']--> [[Kategorio:Palearktisaj ekoregionoj]] [[Kategorio:Mezvarmaj foliaj kaj miksaj arbaroj]] [[Kategorio:Ekoregionoj de Rusio]] m9o49awkevmj33eeh7wr7ttmiovlvsq 4 444603 9378092 5266563 2026-05-20T05:03:47Z 解浪 253594 Riparita lint-eraro: nefermita pluraj format-etikedoj 9378092 wikitext text/x-wiki {{LuaModuleDoc}} <onlyinclude>'''<code>Coordinates</code>''' ist ein [[Vikipedio:Lua|Lua-modul]], welches verschiedene Funktionen für [[Projekto:Geografiaj koordinatoj|Koordinaten]] bereitstellt. == {{Ankro3|Vorlage}} Funktionen für Vorlagen == ; coordinates.coord(frame) : Funktion, welche ermöglicht geografische Koordinaten in Artikel einzufügen. Außerdem setzt sie einen Link zum "Geohack", welcher einen Zugang zu verschiedenen Tools für Karten gibt. ; coordinates.dec2dms(frame) : Funktion, welche ermöglicht die ausgedrückten Koordinaten im Dezimalsystem in das hexadezimale System zu konvertieren. ; coordinates.dms2dec(frame) : Funktion, welche ermöglicht die Koordinaten umgekehrt zu konvertieren (vom hexadezimalen System ins Dezimalsystem). === Beispiel === Es gibt zwei Möglichkeiten die Koordinaten im Artikel zu übergeben: # Als Dezimale Koordinaten #* <code><nowiki>{{#Invoke:Coordinates | coord |43.651234|-79.383333}}</nowiki></code>: {{#Invoke:Coordinates | coord |43.651234|-79.383333}} #*:der Breitengrad (''43.651234'') und der Längengrad (''-79.383333'') von [[Toronto]] werden im dezimalen Format übergeben. # Als hexadezimale Koordinaten #* <code><nowiki>{{#Invoke:Coordinates | coord |43|29|4|N|79|23|0|W}}</nowiki></code>: {{#Invoke:Coordinates | coord |43|29|4|N|79|23|0|W}} #*:der Breitengrad (''43/29/4/N'') und der Längengrad (''79/23/0/W'') von [[Toronto]] werden als Quartett aus Grad/Minute/Sekunde/Richtung übergeben, reprezentantajn la kalkulon sub la formo de arkaj minutoj. #* <code><nowiki>{{#Invoke:Coordinates | coord |43/29/4/N|79/23/0/W}}</nowiki></code>: {{#Invoke:Coordinates | coord |43/29/4/N|79/23/0/W}} #*:der Breitengrad (''43/29/4/N'') und der Längengrad (''79/23/0/W'') von [[Toronto]] werden direkt übergeben. Das Rückgabeformat ist standardmäßig das Format der Eingabe. Aber man kann die ändern indem man ein zusätzliches Argument in der Form <code>|format=xxx</code> übergibt. # '''dms''' um Grade/Minuten/Sekunden zu auszugeben. #* <code><nowiki>{{#Invoke:Coordinates | coord |43.651234|-79.383333|format=dms}}</nowiki></code>: {{#Invoke:Coordinates | coord |43.651234|-79.383333|format=dms}} # '''dms long''' um Grade/Minuten/Sekunden mit der Richtung in ausgeschriebener Form auszugeben. #* <code><nowiki>{{#Invoke:Coordinates | coord |43.651234|-79.383333|format=dms long}}</nowiki></code>: {{#Invoke:Coordinates | coord |43.651234|-79.383333|format=dms long}} # '''dec''' um Grade/Minuten/Sekunden dezimal auszugeben. #* <code><nowiki>{{#Invoke:Coordinates | coord |43|29|4|N|79|23|0|W|format=dec}}</nowiki></code>: {{#Invoke:Coordinates | coord |43|29|4|N|79|23|0|W|format=dec}} === Detaillierte Beispiele === ==== Eingabe in dezimaler Schreibweise ==== {|class="wikitable" width="100%" |- ! Code !! Resultat !! Resultat <br>''<nowiki>|format=dec</nowiki>'' !! Resultat <br>''<nowiki>|format=dms</nowiki> !! Resultat <br>''<nowiki>|format=dms long</nowiki>!! Hinweise |- | <nowiki>{{#invoke:Coordinates|coord|43.651234|-79.383333}}</nowiki> | {{#invoke:Coordinates|coord|43.651234|-79.383333}} || {{#invoke:Coordinates|coord|43.651234|-79.383333|format=dec}} || {{#invoke:Coordinates|coord|43.651234|-79.383333|format=dms}}|| {{#invoke:Coordinates|coord|43.651234|-79.383333|format=dms long}} |[[Toronto]], Eingabe in dezimaler Schreibweise |- | <nowiki>{{#invoke:Coordinates|coord|-33.856111|151.1925}}</nowiki> | {{#invoke:Coordinates|coord|-33.856111|151.1925}} || {{#invoke:Coordinates|coord|-33.856111|151.1925|format=dec}} || {{#invoke:Coordinates|coord|-33.856111|151.1925|format=dms}}|| {{#invoke:Coordinates|coord|-33.856111|151.1925|format=dms long}} |[[Sydney]], Eingabe in dezimaler Schreibweise |- | <nowiki>{{#invoke:Coordinates|coord|43.65|-79.38}}</nowiki> | {{#invoke:Coordinates|coord|43.65|-79.38}} || {{#invoke:Coordinates|coord|43.65|-79.38|format=dec}} || {{#invoke:Coordinates|coord|43.65|-79.38|format=dms}}|| {{#invoke:Coordinates|coord|43.65|-79.38|format=dms long}} | [[Toronto]], mit geringer Präzision |- | <nowiki>{{#invoke:Coordinates|coord|43.6500|-79.3800}}</nowiki> | {{#invoke:Coordinates|coord|43.6500|-79.3800}} || {{#invoke:Coordinates|coord|43.6500|-79.3800|format=dec}} || {{#invoke:Coordinates|coord|43.6500|-79.3800|format=dms}}|| {{#invoke:Coordinates|coord|43.6500|-79.3800|format=dms long}} | [[Toronto]], mit zusätzlichen Nullen |- | <nowiki>{{#invoke:Coordinates|coord|43.651234|N|79.383333|W}}</nowiki> | {{#invoke:Coordinates|coord|43.651234|N|79.383333|W}} || {{#invoke:Coordinates|coord|43.651234|N|79.383333|W|format=dec}} || {{#invoke:Coordinates|coord|43.651234|N|79.383333|W|format=dms}}|| {{#invoke:Coordinates|coord|43.651234|N|79.383333|W|format=dms long}} | [[Toronto]], Schreibung N/W vorzugsweise statt +/- |} ==== Eingabe in hexadezimaler Schreibweise ==== {|class="wikitable" width="100%" |- ! Code !! Resultat !! Resultat <br>''<nowiki>|format=dec</nowiki>'' !! Resultat <br>''<nowiki>|format=dms</nowiki> !! Resultat <br>''<nowiki>|format=dms long</nowiki>!! Hinweise |- | <nowiki>{{#invoke:Coordinates|coord|43|29|N|79|23|W}}</nowiki> | {{#invoke:Coordinates|coord|43|29|N|79|23|W}} || {{#invoke:Coordinates|coord|43|29|N|79|23|W|format=dec}} || {{#invoke:Coordinates|coord|43|29|N|79|23|W|format=dms}}|| {{#invoke:Coordinates|coord|43|29|N|79|23|W|format=dms long}} |[[Toronto]], mit Graden und Minuten |- | <nowiki>{{#invoke:Coordinates|coord|43|29|4|N|79|23|0|W}}</nowiki> | {{#invoke:Coordinates|coord|43|29|4|N|79|23|0|W}} || {{#invoke:Coordinates|coord|43|29|4|N|79|23|0|W|format=dec}} || {{#invoke:Coordinates|coord|43|29|4|N|79|23|0|W|format=dms}}|| {{#invoke:Coordinates|coord|43|29|4|N|79|23|0|W|format=dms long}} |[[Toronto]], mit Graden, Minuten und Sekunden |- | <nowiki>{{#invoke:Coordinates|coord|43|29|4.5|N|79|23|0.5|W}}</nowiki> | {{#invoke:Coordinates|coord|43|29|4.5|N|79|23|0.5|W}} || {{#invoke:Coordinates|coord|43|29|4.5|N|79|23|0.5|W|format=dec}} || {{#invoke:Coordinates|coord|43|29|4.5|N|79|23|0.5|W|format=dms}}|| {{#invoke:Coordinates|coord|43|29|4.5|N|79|23|0.5|W|format=dms long}} |[[Toronto]], mit Graden, Minuten, Sekunden und Brüchen bei Sekunden |- | <nowiki>{{#invoke:Coordinates|coord|43/29/N|79/23/W}}</nowiki> | {{#invoke:Coordinates|coord|43/29/N|79/23/W}} || {{#invoke:Coordinates|coord|43/29/N|79/23/W|format=dec}} || {{#invoke:Coordinates|coord|43/29/N|79/23/W|format=dms}}|| {{#invoke:Coordinates|coord|43/29/N|79/23/W|format=dms long}} |[[Toronto]] mit den Koordinaten in einem einzelnen Feld aufgeteilt durch das Symbol / |} ==== Parameter des Formats für {{ŝ|GeoTemplate}} ==== <!--{{Article détaillé|amorce=Pour la liste exhaustive|modèle:GeoTemplate/Utilisation{{!}}GeoTemplate/Utilisation}}--> Hier ist der Link, welcher modifiziert wird: man muß ihn unten klicken um die Unterschiede zu sehen {|class="wikitable" width="100%" |- ! Code !! Resultat !! Hinweise |- | <nowiki>{{#invoke:Coordinates|coord|43.65|-79.38}}</nowiki> | {{#invoke:Coordinates|coord|43.65|-79.38}} | [[Toronto]], Basisaufruf |- | <nowiki>{{#invoke:Coordinates|coord|43.65|-79.38|scale:3000000}}</nowiki> | {{#invoke:Coordinates|coord|43.65|-79.38|scale:3000000}} | [[Toronto]], mit Skalierung auf das Land<br/>''scale:N'' mit der Zahl N ohne Leerzeichen (standardmäßig 300000) |- | <nowiki>{{#invoke:Coordinates|coord|40.6892|-74.0445|dim:100}}</nowiki> | {{#invoke:Coordinates|coord|40.6892|-74.0445|dim:100}} | [[Statuo de Libereco|Freiheitsstatue]] mit einem Durchmesser von 100 m<br/>eine andere Art um die angepaßte Skalierung zu erstellen. |- | <nowiki>{{#invoke:Coordinates|coord|43.65|-79.38|type:city}}</nowiki> | {{#invoke:Coordinates|coord|43.65|-79.38|type:city}} | [[Toronto]], wobei der Typ der Struktur Großstadt genannt wird<br/>''scale:N'' mit der Zahl N ohne Leerzeichen (standardmäßig 300000) |- | <nowiki>{{#invoke:Coordinates|coord|43.65|-79.38|region:CA_type:city}}</nowiki> | {{#invoke:Coordinates|coord|43.65|-79.38|region:CA_type:city}} | [[Toronto]], wobei zwei Parameter genannt werden. |- | <nowiki>{{#invoke:Coordinates|coord|43.65|-79.38|region:CA}}</nowiki> | {{#invoke:Coordinates|coord|43.65|-79.38|region:CA}} | [[Toronto]], wobei Kanada als Land genannt wird<br/>nützlich um den kartografischen Hintergrund entsprechend der Region auszuwählen. |- | <nowiki>{{#invoke:Coordinates|coord|9.7|-20.0|globe:moon}}</nowiki> | {{#invoke:Coordinates|coord|9.7|-20.0|globe:moon}} | [[Koperniko (kratero)|kratero Koperniko]] auf dem Mond<br/>nützlich um den kartografischen Hintergrund entsprechend der Region auszuwählen. |- | <nowiki>{{#invoke:Coordinates|coord|43.65|-79.38|name=Toronto}}</nowiki> | {{#invoke:Coordinates|coord|43.65|-79.38|name=Toronto}} | [[Toronto]], wobei der Titel der Seite nicht präzisiert wird, aber der Name des Artikels<br/>nützlich für Begriffsklärungsseiten. |} ==== Anzeige in der Titelzeile ==== Es ist möglich die Koordinaten oben auf der Seite anzuzeigen, indem man das Argument <code>|display=</code> definiert. *<nowiki>{{#invoke:Coordinates|coord|43.65|-79.38|diplay=inline}}</nowiki> : Zeigt die Koordinaten nur im Fließtext an. *:Das ist das Standardverhalten. *<nowiki>{{#invoke:Coordinates|coord|43.65|-79.38|diplay=title}}</nowiki> : Zeigt die Koordinaten nur in der Titelzeile an. *<nowiki>{{#invoke:Coordinates|coord|43.65|-79.38|diplay=inline,title}}</nowiki> oder <nowiki>{{#invoke:Coordinates|coord|43.65|-79.38|diplay=title,inline}}</nowiki>: Zeigt die Koordinaten im Fließtext und in der Titelzeile an. <!--{{catégorise|article géolocalisé}}--> Für eine andere Anzeige der Koordinaten im Text und im Titel, kann man das Argument <code>|formatitle</code> nutzen. *<nowiki>{{#invoke:Coordinates|coord|43.65|-79.38|diplay=inline,title|format=dec|formatitle=dms}}</nowiki> : Zeigt die Koordinaten im Fließtext im dezimalen und in der Titelzeile in hexadezimalem Format an. === Fehlermeldungen === Wenn die Parameter zu wenig oder falsch angegeben sind, dann wird eine Meldung statt der Koordinaten angezeigt, welche die Art des Fehlers beschreibt. ;Beispiel eines fehlerhaften Aufrufs *<nowiki>{{#invoke:Coordinates|coord|2843.65|-79.38}}</nowiki> : {{#invoke:Coordinates|coord|2843.65|-79.38}} <!--{{catégorise|Article posant un problème de coordonnées}}--> == Verwendung von Unterfunktionen == === Konvertierung dezimal in hexadezimal === Sie ermöglicht einen der beiden Koordinaten (Breitengrad oder Längengrad) von einem System ins andere umzuwandeln. <code><nowiki>{{#Invoke:Coordinates</nowiki> | '''dec2dms''' | ''Daten'' | ''positive Richtung'' | ''negative Richtung'' | ''Genauigkeit''<nowiki>}}</nowiki><code> *''Daten'' : die Dezimalzahl *''positive Richtung'' : die Richtung (N für den Breitengrad / E für den Längengrad) *''negative Richtung'' : die Richtung (S für den Breitengrad / U für den Längengrad) *''Genauigkeit'' : D , DM oder DMS ;Beispiel * <code><nowiki>{{#invoke:Coordinates|dec2dms|43.651234|N|S|DMS}}</nowiki><code> : {{#invoke:Coordinates|dec2dms|43.651234|N|S|DMS}} * <code><nowiki>{{#invoke:Coordinates|dec2dms|43.651234|Nordo|Sudo|DM}}</nowiki><code> : {{#invoke:Coordinates|dec2dms|43.651234|N|S|DM}} === Konvertierung hexadezimal in dezimal === Sie ermöglicht einen der beiden Koordinaten (Breitengrad oder Längengrad) von einem System ins andere umzuwandeln. <code><nowiki>{{#Invoke:Coordinates</nowiki> | '''dms2dec''' | ''Richtung'' | ''Grade'' | ''Minuten'' | ''Sekunden''<nowiki>}}</nowiki><code> *''Richtung'' : die Richtung (N/S/E/U) *''Grade'', ''Minuten'', ''Sekunden'' : die Daten, welche in der Form des Bogenmaßes ausgedrückt werden. ;Beispiel * <code><nowiki>{{#invoke:Coordinates|dms2dec|N|43|29|4}}</nowiki><code> : {{#invoke:Coordinates|dms2dec|N|43|29|4}} * <code><nowiki>{{#invoke:Coordinates|dms2dec|N|43|29}}</nowiki><code> : {{#invoke:Coordinates|dms2dec|N|43|29}} <code><nowiki>{{#Invoke:Coordinates</nowiki> | '''dms2dec''' | ''Richtung'' | ''Grade'' | ''Minuten'' | ''Sekunden''<nowiki>}}</nowiki><code> ;Beispiel * <code><nowiki>{{#invoke:Coordinates|dms2dec|43/29/4/N}}</nowiki><code> : {{#invoke:Coordinates|dms2dec|43/29/4/N}} * <code><nowiki>{{#invoke:Coordinates|dms2dec|43/29/N}}</nowiki><code> : {{#invoke:Coordinates|dms2dec|43/29/N}} </onlyinclude> == {{Ankro3|Lua}} Funktionen für Lua == Siehe [[#Vorlage|oben]] ; displaytitle : Ist eine Funktion, welche die Koordinaten oben in der Titelzeile anzeigt. Sie hat einen Pflichtparameter ''s'' für die Koordinaten und zwei optionale, und zwar ''notes'' für Anmerkungen und ''globe''. ; displaytitle2 : Ist eine Variante der Funktion ''displaytitle'', hauptsächlich verwendet von {{modulo|Coordinates2}}. Sie hat einen Pflichtparameter ''s'' für die Koordinaten und einen optionalen ''format'' für CSS-Formate. ; displayinline : Ist eine Funktion, welche die Koordinaten im Fließtext anzeigt. Sie hat einen Pflichtparameter ''s'' für die Koordinaten und einen optionalen ''notes'' für Anmerkungen. ; errorPrinter : Ist eine Funktion, welche Fehlermeldungen anzeigt. Sie hat einen Pflichtparameter ''errors'', welcher eine Lua-Tabelle (''table'') sein muß. == Verwendung == * Es wird vorwiegend von {{ŝ|Koord/provejo}} (später {{ŝ|Koord}}) benutzt. == Abhängigkeit == * {{Modulo|Math}} für das Runden und die Genauigkeit == Hinweis == qlrb20oeifs9j4mgsqswuq5dhhe3xhk 0 450165 9377693 9360671 2026-05-19T14:05:34Z Tirolischleioans 254019 9377693 wikitext text/x-wiki {{Informkesto muzeo |regiono-ISO=DE |zomo=13 }} La '''Heinrich-Schütz-Domo''' en [[Weißenfels]], Germanujo, estis ekde 1651 ĝis lia morto la vivoloko de [[Heinrich Schütz]]. Estas nun la ununura plejparte en originala stato vizitebla loĝodomo de la [[komponisto]], en kiu li komponis gravajn verkojn dum sia maljunaĝo. == Historio de la muzeo == En la jaro 1956 urba arĥivisto Adolf Schmiedecke de Weißenfels unuafoje instalis malgrandan Schütz-memorejon en la domo, kiu dum la 1970-aj jaroj transloĝiĝis en ĉambron de Kastelo ''Neu-Augustusburg''. La domo tiutempe estis priloĝata. Meze de la 1980-aj jaroj oni instalis en la domo post ampleksaj rekonstruaj kaj resanigaj laboroj okaze de la 400-a naskiĝdatreveno de Heinrich Schütz la muzikmemorejo je Weißenfels. En 1994 oni novaranĝis la konstantan ekspozicion fokusige la verkaron el la maljuneco de la komponisto kaj ties rilaton al Weißenfels. Ekde 2003 la muzeon tenas la muzikasocio ''Weißenfelser Musikverein Heinrich Schütz''. == Malkovroj == Oktobron de 2010 oni trovis je la sanigo de la domo du tekstofragmentoj de ne plu konserviĝinta komponaĵo, kiu interalie muzikigis [[psalmo]]n 10. La fragmentoj devenas el la tempo de 1650 ĝis 1660.<ref>[http://www.sz-online.de/nachrichten/kultur/unter-alten-holzdielen-813643.html ''Unter alten Holzdielen''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150610182334/http://www.sz-online.de/nachrichten/kultur/unter-alten-holzdielen-813643.html |date=2015-06-10 }}. Artikolo en la gazeto ''Sächsische Zeitung'' de la 5-a de majo 2011</ref> En 2013 Bach-esploristo Peter Wollny el [[Lepsiko]] malkovris en la Heinrich-Schütz-Domo ĝis tiam nekonata [[muzika notacio|notacion]] maskribitan de [[Johann Sebastian Bach]]. La kopio de [[Meso (muziko)|meso]] de la itala komponisto [[Francesco Gasparini]] troviĝis en la kolekto de iama biblioteko ej Weißenfels. La Heinrich-Schütz-Domo transprenis en la jaro 2005 la kolekton de [[muziknoto]] el la iama biblioteko Weißenfels de la [[evangela]] paroĥo kiel pruntaĵo en sian arĥivon, por alirebligi ĝin al la esploro kaj utiligi por la muzika praktiko. Kvankam Johann Sebastian Bach ekde 1713 laboris komponiste por la kortego je [[Saksujo-Weißenfels|Weißenfel]] kaj ekde 1729 ĝis 1736 tenis la titolon de [[kortega kapelmajstro]], la trovita manskriba notacio ne rilatas kun lia laboro en Weißenfels. Li pretigis la kopion de la meso proksimume 1740 por prezentadoj en la du lepsikaj ĉefpreĝejoj [[Thomas-Preĝejo (Lepsiko)|Sankta Tomaso]] kaj [[Nikolai-Preĝejo (Lepsiko)|Sankta Nikolao]]. La malkovro de la baĥa manskribaĵo en la arĥivo de la Heinrich-Schütz-Domo subtenas la supozon, ke partoj el la muzikaĵokolekto je Weißenfels originas el Lepsiko. Du [[kantoro]]j el Weißenfels , [[Carl Ludwig Traugott Glaeser]] (kantoro 1771-1797) kaj Karl Heinrich Reinicke (kantoro 1797-1798), pasigis sian edukadon en la lepsika [[Thomas-Ĥoro]] kaj ĉe la [[Universitato de Lepsiko]]. Oni supozas, ke Glaeser metis la bazan stokon por la muzikaĵokolekto en Weißenfels, akirinte multajn manskribaĵojn de lepsikaj muzikistoj. La manskribaĵo troviĝis en la prezentado-materialo por anonima meso. Bach aldonis al la [[kantado|kantvoĉoj]] de la meso sonfortigajn [[arĉinstrumento|arĉajn]] kaj [[blovinstrumento|blovajn]] voĉojn. Entute kvar el dek tri [[voĉo (kontrapunkto)|voĉoj]] devenas el la plumo de Bach, la aliajn naŭ voĉojn pretigis [[kopiisto]]. En ĉi tiu aranĝo la verko trovis la intereson de la vajsenfelzaj kantoroj, kiuj kolektis okulfrape multajn verkojn kun riĉa blovinstrumentaro por la ĉefaj kaj festaj diservoj en la preĝejo Sankta Maria je Weißenfels.<ref>Deutsches Musikinformationszentrum: [http://www.miz.org/news_10143.html ''Notenhandschrift von Johann Sebastian Bach entdeckt''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140714210851/http://www.miz.org/news_10143.html |date=2014-07-14 }} En: ''news'', 7-an de junio 2013.</ref><ref>[http://www.dradio.de/dlf/sendungen/kulturheute/2134854/ ''Unbekannte Notenhandschrift Bachs entdeckt - esploristo Peter Wollny pri la trovado de manskribaĵo de Johann Sebastian Bach''] En: ''Deutschlandfunk - Kultur heute'', la 6-an de junio 2013.</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Literaturo == * Günter Kowa: ''Ganz oben unterm Dach, da liegt ein Schatz im Notenschrank.'' En: [[Frankfurter Allgemeine Zeitung|FAZ]], 1-an de decembro 2012, p.&nbsp;34. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.schuetzhaus-weissenfels.de/ Heinrich-Schütz-Domo je Weißenfels] <!--{{Koordinato|NS=51.19964|EW=11.97094|region=DE-ST|type=landmark}}--> [[Kategorio:Muzeoj en Saksio-Anhalto]] [[Kategorio:Muzeoj pri muziko|Weissenfels]] [[Kategorio:Heinrich Schütz|Schütz]] [[kategorio:Weißenfels]] 5esc809ipxg91cz3vr9akn6o4sq1k9c 0 450313 9377607 8937319 2026-05-19T12:22:31Z ThomasPusch 1869 9377607 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |loko de naskiĝo = [[Driesen]] |Priskribo=Kuprogravuraĵo de C. Romset laŭ Johann Kaspar Höckner }} '''Adam Krieger''' (naskiĝinta la {{daton|7|januaro|1634}} en [[Drezdenko|Driesen]]; mortinta la {{daton|30|junio|1666}} en [[Dresdeno]]) estis [[germana]] [[komponisto]] kaj [[eklezimuzikisto]]. == Vivo kaj verkado == Sian muzikan edukadon li ricevis komence ĉe [[Samuel Scheidt]] en [[Halle (Saale)|Halle]] kaj li daŭrigis tiun ekde 1650 en [[Lepsiko]]. En 1655 li venkis kontraŭ la kunkandidato Werner Fabricius je la okupado de la postenon de orgenisto ĉe la lepsika preĝejo [[Preĝejo Sankta Nikolao (Lepsiko)|Sankta Nikolao]], kiu fariĝis libera post la subita foriro de [[Johann Rosenmüller]]. La pezocentron de sia verkado Krieger metis en la [[figura muziko|figuran muzikon]]. Krieger ankaŭ estis fondinto de collegium musicum en Lepsiko. En la jaro 1657 elektistoprinco [[Johano Georgo la 2-a (Saksujo)|Johano Georgo la 2-a]] vokis lin al la saksa kortego. Tie Krieger donis al la filino de la elektistoprinco lecionojn pri [[klavikordo]]. En 1658 li fariĝis kortega orgenisto. Krieger mortis en 1666 en Dresdeno kaj estis entombigita sur la tombejo ĉe la [[Frauenkirche (Dresdeno, antaŭa gotika konstruaĵo)|malnova preĝejo ''Frauenkirche'']]. == Verkoj == Krieger komponis kaj rimis multajn kantojn, en 1657 aperis lia unua kantokolekto. Distingilo de liaj verkoj estis simplaj popolkantecaj melodioj. Lia plej fama kanto estas la vesperkanto ''Nun sich der Tag geendet hat'' [Nun la tago finiĝis], ĝi estas trovebla en la kantaroj de la evangelaj eklezioj. Alia konata kanto estas ''Der Rhein'sche Wein'' [la rejnlanda vino], kiu priskribas la multajn efikojn sekvantajn la ĝuon de rejnlanda vino. == Literaturo == * Thomas-M. Langner: Krieger, Adam. En: Neue Deutsche Biographie (NDB). Band 13, Duncker & Humblot, Berlino 1982, ISBN 3-428-00194-X, p. 42 sj. * Moriz Fürstenau: Krieger, Adam. En: Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). Band 17, Duncker & Humblot, Lepsiko 1883, p. 164 sj. * Hans-Josef Olszewsky: KRIEGER, Adam. En: Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL). volumo 4, Bautz, Herzberg 1992, ISBN 3-88309-038-7, kolumno 659–661. == Eksteraj ligiloj == * {{DNB-Portal|118724428}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Krieger, Adam}} [[Kategorio:Germanaj klasikaj komponistoj]] [[Kategorio:Germanaj barokaj komponistoj]] [[Kategorio:Germanaj himnokomponistoj]] [[Kategorio:Germanaj himnoverkistoj]] [[Kategorio:Germanaj klasikaj orgenistoj]] [[Kategorio:Komponistoj de la 17-a jarcento]] n59r0ht0lv03ikwwmtiwt0p4tuqmlb6 0 455786 9378307 9291477 2026-05-20T10:50:19Z Kani 670 9378307 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Huajka tinamo |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |dosiero = Rhynchotus maculicollis.jpg |dosiero larĝo = 240ra |priskribo de dosiero = Plenkreskulo en [[Bolivio]] |regno = [[Animalia]] - [[animaloj]] |filumo = [[Chordata]] - [[ĥorduloj]] |klaso = [[Aves]] - [[birdoj]] |ordo = [[Tinamiformes]] - [[tinamoformaj]] |familio = [[Tinamidae]] - [[tinamedoj]] |genro = ''[[Rhynchotus]]'' |specio = '''''R. maculicollis''''' - '''huajka tinamo''' |statuso = LC |dunomo = ''Rhynchotus maculicollis'' |dunomo aŭtoritato = [[Gray, GR]], 1867 |mapo de vivoteritorioj = Rhynchotus maculicollis map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240ra |priskribo de mapo de vivoteritorioj = Natura [[arealo]] <div style="text-align:left;margin-left:25px;"> {{Priskribo|#418207|Ĉiujare ĉeestanta}} </div> |specioj de subdivizio = Subspecioj |subdivizio2 = Unutipa |sinonimo = ''Rhynchotis maculicollis'' |vikispecio = |komunejo = }} La '''Kolmakula tinamo'''<ref>Laŭ la latina scienca nomo.</ref> aŭ '''huajka tinamo'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ({{lang-la|[[Rhynchotus maculicollis]]}}), estas [[sudamerika]] birdospecio el la familio de [[Tinamedoj]]. Ĝi troviĝas en herbejaj montobordoj de [[Andoj]] de [[Bolivio]] kaj [[Argentino]]<ref name="Clements">Clements, J (2007).</ref>. ==Taksonomio== Laŭ [[AviList]]<ref name="AviList">[https://www.avilist.org/ AviList v2025], konsultita la 15-an de jan. 2026.</ref>, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu specio, kaj ties Esperantaj nomoj<ref name="OT"/>: {{Genealogia arbo2}} *[[Tinamiformes]] - [[tinamoformaj]] **[[Tinamidae]] - [[tinamedoj]] ***''[[Rhynchotus]]'' <small>[[Spix, JB]], 1825</small> ****''Rhynchotus maculicollis'' <small>[[Gray, GR]], 1867</small> - huajka tinamo {{Genealogia arbo2/fino}} Ĉiuj tinamoj estas el la familio [[tinamedoj]], kaj en pli granda skemo estas ankaŭ [[paleognatoj]]. Malkiel la tre konataj [[neflugaj birdoj]] el paleognatoj kiaj la [[struto]], la [[emuo]] kaj aliaj, la tinamoj povas flugi, kvankam ĝenerale ili ne estas fortaj flugantoj. Ĉiuj strutoformaj evoluis el prahistoriaj flugantaj birdoj, kaj la tinamoformaj estas la plej proksimaj vivantaj parencoj de tiuj birdoj<ref name="Davies">Davies, S. J. J. F. (2003).</ref>. La huajka tinamo antaŭe estis konsiderata kiel [[subspecio]] de la [[ruĝflugila tinamo]], sed ĝi havas diferencan kanton, kaj ĝia kapo kaj kolo estas striecaj kaj punktecaj je nigro. La [[American Ornithologists' Union|SACC]] disigis ĝin kiel monotipa specio<ref name="Clements" /> kaj la [[IUCN]] sekvis ĝin en 2006<ref>Remsen Jr., J. V. (2000).</ref>. == Aspekto == La huajka tinamo estas helbruneca tinamo kiu havas nigrecan striecon kaj punktecon en kapo (krono) kaj kolo (vertikale) kaj de tie la [[scienca nomo]]. Estas ankaŭ nigrecaj lipharoj al orelareo el la bekobazo. La ventro estas blankeca, sed la flankoj montras striecon same kiel la dorso. == Kutimaro == Kiel ĉe aliaj tinamoj, ankaŭ la huajka tinamo manĝas frukton falintajn sur la grundon aŭ el malaltaj arbustoj. Ĝi manĝas ankaŭ malgrandajn kvantojn de [[senvertebrulo]]j, florburĝonoj, freŝaj folioj, [[semo]]j, kaj radikoj. La masklo [[Kovado|kovas]] la [[ovo]]jn kiuj povas veni el diferencaj inoj, kaj poste li mem zorgas la idojn ĝis ili pretas de si mem. La nesto estas situanta surgrunde en densa [[arbustaro]] inter altaj [[Apogilradiko|apogradikoj]] interplektitaj<ref name="Davies" />. == Teritorio kaj habitato == La huajka tinamo loĝas en [[Andoj]] el nordokcidenta [[Argentino]] kaj [[Bolivio]] el 1&nbsp;000 al 3&nbsp;000&nbsp;m. Ĝi preferas duonaridajn [[arbustaro]]jn kaj cerealkampojn.<ref name=IUCN2012>{{IUCN|id=160031983 |title=''Rhynchotus maculicollis'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2012.1 |year=2012 |accessdate=16a Julio 2012}}</ref> == Konservado == La [[IUCN]] klasigas tiun tinamon kiel [[Malplej Zorgiga]],<ref name=IUCN2012/> kun loĝa teritorio de 114&nbsp;000&nbsp;km²<ref name="BLI">BirdLife International (2008)(a)</ref>. == Referencoj == {{Referencoj}} == Literaturo == {{Portalo Birdoj}} * BirdLife International (2008(a)). "Huayco Tinamou - BirdLife Species Factsheet". Data Zone. Konsultita 09 Feb 2009. * Brands, Sheila (Aŭg 14 2008). "Systema Naturae 2000 / Classification, Rhynchotus rufescens". Project: The Taxonomicon. Konsultita Feb 09 2009. * Clements, James (2007). The Clements Checklist of the Birds of the World (6 ed.). Ithaca, NY: Cornell University Press. ISBN 978-0-8014-4501-9. * Davies, S.J.J.F. (2003). "Tinamous". In Hutchins, Michael. Grzimek's Animal Life Encyclopedia. 8 Birds I Tinamous and Ratites to Hoatzins (2 ed.). Farmington Hills, MI: Gale Group. pp. 57–59. ISBN 0-7876-5784-0. * Remsen Jr., J. V.; et al. (07 Aug 2008). "Proposal to South American Checklist Committee (#2000-01): Elevate Rhynchotus maculicollis to species rank". South American Classification Committee. American Ornithologists' Union. Konsultita 04 Feb 2009. {{Tinamoformaj birdoj}} [[Kategorio:Tinamoformaj]] [[Kategorio:Tinamedoj]] [[Kategorio:Tinamoj]] [[Kategorio:Birdoj de Ameriko]] [[Kategorio:Neotropisa faŭno]] 04dar4x2ldyoiz4wduvwjn22u9h3e04 0 464784 9377874 9245887 2026-05-19T18:28:12Z Sj1mor 12103 9377874 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:St. Francis Borgia Helping a Dying Impenitent by Goya.jpg|eta|''[[Francisko Borgia|Sankta Francisko Borgia]] asistas mortantan pentanton'' tentatan de diabloj, (pentraĵo de [[Francisco de Goya]]), [[1788]].]] La '''demonologio''' estas la studo pri kredoj koncernantaj kreitulojn difinitajn kiel [[Diablo|demonoj]].<ref>[http://dizionari.hoepli.it/Dizionario_Italiano/parola/demonologia.aspx?idD=1&Query=demonologia&lettera=D DEMONOLOGIA - Dizionario Italiano online Hoepli - Parola, significato]</ref> Tiuj kredaĵoj povas esti prikonsentataj ene de la respektivaj religiaj tradicioj kaj/aŭ popolaj, kaj konsistas el la konvinko pri la ekzisto de [[Supernaturo|supernaturaj]] estaĵoj [[Malbono|malbonaj]] (foje ankaŭ bonaj) kaj potencaj kapablaj influi sur la homaj travivaĵoj. Al demonologio flankiĝas la [[anĝelologio]], kiu ricevas analogan signifon en la kampo de la kontraŭflankaj studoj. La demonoj reprezentas en multaj kulturoj estaĵojn de la [[infero|infera]] [[panteono]], foje subdividitaj en [[Hierarkio|hierarkiaj]] [[Milito|"militaj"]] difinitaj [[legio]]j. Unuopa demono posedas proprajn dotojn el kiuj fontas funkcioj kaj kapabloj. Precipe en kredoj en kiuj estas konfesata la entrudiĝo de la demonoj en la homan agadon kaj influo en la liberajn decidojn de la homo, ili montras sian aspekton kaj propran sigelon (speco de marko aŭtentiganta) utila precipe por la operatoro de la [[Okultismo|okulto]] kiu profitus de iliaj povoj por personaj celoj [vidu:[[nigra magio]]). Kiel anĝelologio okupiĝas pri anĝelaj hierarkioj, tiel demonologio okupiĝas pri tiuj demonaj, kaj plue pri ties karakteroj kaj propraĵoj kiuj ofte estas indikataj de la nomo mem: ekzemple, en la [[Biblio]] oni legas: [[Abaddon]] "perdiĝo", [[Asmodeo]] "spirito de juĝo", [[Belzebubo]] "sinjoro de la muŝoj", [[Satano]], "kontraŭulo", [[Samael]] "sinjoro de la venenoj”, [[Behemoth]] "granda besto". == Kristanismo == [[Dosiero:David Teniers d. J. 007.jpg|eta|''[[Antonio (sankta)|Sankta Antonio abato]] ([http://www.ueci.it/eldonoj/verkoj/SanktaAntono.pdf], verko de [[David Teniers la pli juna]], [[1633]]-[[1667]].'']] Aparte kreskiĝinta en la [[kristanismo|kristana tradicio]], la demonologio koncernas kreituloj difinitaj anĝeloj, kiuj estus pekintaj ribeliĝante al Dio. Oni vidu en: (Esperanta Biblio) 2Petro 2, 4 - ''”Ĉar se Dio ne indulgis anĝelojn pekintajn, sed, eninferiginte ilin en kavernojn de mallumo, transdonis ilin rezervatajn por la juĝo”''. Tiuj falintaj anĝelejoj estus gviditaj de [[Lucifero]]. Jen la pasaĵo de Petro kiu pentras la diablon kiel malamikon de la homoj (1Petro 3, 8): ''”8 Estu sobraj, vigladu; via kontraŭulo, la diablo, kiel leono blekeganta ĉirkaŭiras, serĉante, kiun li povos forgluti”''. Oni vidu ankaŭ en [[Genezo]] 3 [http://web2py.dli-info.net/urban/es/bibel?buch=Gen&kapitel=3] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140104205515/http://web2py.dli-info.net/urban/es/bibel?buch=Gen&kapitel=3 |date=2014-01-04 }} [http://www.laparola.net/testo.php] kie la diablo estas reprezentita de serpento. Sankta [[Tomaso de Akvino]] esprimis sian opinion pri la ekzisto de tiuj kreituloj kaj pri ilia influo sur la homa psiko. Laŭ li, la demono ekzistus kaj povus influi sur la homa intelekto inokulante en ĝin imagajn formojn. <ref>San Tommaso d’Aquino e l’influsso degli angeli pag. 105 – Fausto Sbaffoni - Edizioni Studio Domenicano</ref> Laŭ Luko (7, 36-50), Jesuo forigis el la korpo de [[Mario Magdaleno|Maria Magdalena]] dep demonojn <br /> Jesuo ordonas al la demonoj ke ili silentu kaj ne diru kiu li estas (marko 9, 14-32). === Plua disvolvo de la demonologio en kristanismo === Dum [[mezepoko]] iuj elementoj antaŭkristanaj disvastiĝis en la popola kristana kulturo. Aparte spertis grandan akcepton ĉe la amasoj la mito de la [[sorĉistino]]j (terminoj devenanta de ''Stryx'' aŭ ''Strix'', estaĵoj de la paganaj medioj de la [[Antikva Grekio]] kaj [[Antikva Romo]], imagitaj kiel noktaj demonoj kun la ŝajnoj de strigo kutimiĝantaj sensoifiĝi per la sango de ĵusnaskitoj aŭ puerperulinoj. <ref>Le Vampire pag. 16 – Conti Arianna e Pezzini Franco - Castelvecchi</ref> Laŭ kristanaj [[Ekzorco|ekzorcistoj]], la homa korpo estus loko en kiun povus penetri la demonoj, profitantaj de sia spirita kvalito ne ligita al la spaco<ref>F. Bamonte, Possessioni diaboliche ed esorcismo</ref> [[Dosiero:Innocent VIII.JPG|250px|dekstra|eta|Inocento la 8-a, la papo kiu cedis al la premoj de koincidigantoj de sorĉarto kun herezo.]] La popolaj fantaziaĵoj iom post iom influis la sintenon de la studuloj kaj tribunaloj. La nova [[Inkvizicio|inkvizicia tribunalo]] ekinteresiĝis pri tiu''”krimo”'' kiel [[herezo]] ekde [[1484]] kiam papo [[Inocento la 8-a]] permesis al la Inkvizicio per la buleo [[Summis desiderantes affectibus]] taksi la sorĉarton herezo, au proksima fonto de herezo, sur kiu ĝi de ĉiam havis jurisdikcion. Antaŭe al ĝi estis statute malpermesite procesi sorĉistinojn ĉar “ne kredindas tio kion ili rakontas pri siaj seksaventuroj kaj kapabloj provoki damaĝojn al la proksimularo””. <ref>Vidu: Libro Nero dell’Inqusizione, Natale Benazzi - Matteo D’Amico, 1999; Michael Hesemann, ''Die Dunkelmänner, Mythen, Lügen und legenden um die Kirchen Geschichte, 2007.</ref> == Mezoriento == La mitologioj pri demonoj en [[Mezoriento]] estas multaj kiel multas la kulturoj kaj religioj de tiuj landoj. Se serĉi ĉe kelkaj, oni trovas – en tiu babilona – la sep malbonajn diaĵojn konatajn kiel [[shedu]] '' aŭ " tempesto - demonoj". Ili estis reprezentitaj per alohavaj taŭroj, similaj al tiuj utiligitaj kiel ĝenioj protektantaj ĉe la reĝaj palacoj. <ref>Delitzsch , ''Assyrisches Handwörterbuch'' . pp 60 , 253 , 261 , 646 , Jensen , '' Assyr. - Babyl . Mythen und Epen '' , 1900, p . 453 ; [[Archibald Sayce]] , l.c. pp 441 , 450 , 463 , [[François Lenormant|Lenormant]] , lc pp 48-51 . </ref> Kanananoj kaj egiptoj kaj Hititoj ktp foje provizis konceptojn kaj nomojn al la mitologio biblia kiel oni povas vidi en 2Samuelo 24, 16 kaj en 2Kronikoj kaj en 2Reĝoj, 19, 35, kaj en Jesaja 37, 36. == Judismo == En [[judismo]], oni parolas pri serpento, certe simbolo de la diablo (Gen 3), kiu altiras al la malobeo la unuajn gepatrojn. Poste en la Biblio aperas influaĵoj de la ĉirkaŭaj kulturoj kaj do la demonoj popolas librojn de la biblio kaj apokrifaĵoj. Ekzemple: la [[Libro de Tobit]] <ref>Inspirita nur de Katolikoj kaj ortodoksaj konfesioj.</ref>, eble imitita el la asiria kulturo. Reflekso de tiuj demonologioj estas la mezepokaj [[Ŝlosilo de Salomono]] kaj la [[Malgranda ŝlosilo de Salomono]] kie estas ankaŭ instruata la [[nigra magio]]. == Islamismo == En [[Islamismo]], [[Korano]] (18,50) informas ke homaj estaĵoj estas kreitaj per la Tero, la Anĝeloj per la lumo kaj la ĝinoj per la senfuma fajro; kaj rakontas ke unu el la ĝinoj rifuzis obei al Dio ordonanta honori la novan kreiton, nome Adamo: kaj pro tio li estis kondamnita.<ref> Laŭ la korana mitologio, la ĝinoj ne estas, kiel la homoj, necese malbonaj: ili povas esti bonaj aŭ malbonaj, laŭelekte, ĉar posedantoj de la libera volo.</ref> Kaj nun li konduktas kiel malamiko de la homoj. == Budhismo == Iuj branĉoj de [[Budhismo]], sed por iuj antropologoj preskaŭ ĉiuj ĝiaj branĉoj, konfesas la ekziston de la [[Infero]] <ref> Boeree , Dr. C. George (2000) , [http://webspace.ship.edu/cgboer/buddhacosmo.html Capitolo: "Buddhist Cosmology "] , '' Introduzione al Buddhismo'', Shippensburg University </ref> popolata de demonoj turmentantaj la pekintojn kaj tentantaj la vivantojn por ke ili falu en la pekon aŭ por ke ili ne atingu la [[ilumino]]n (Bodhi]. En tiu agado distingiĝas aparte la demono [[Marao]], ĉefo de la tentantoj, princo de la mallumo, ĝuanto pri la malfeliĉo de la homoj… kiu jam kontraŭstaris la iluminiĝon de [[Sidarto Gotamo]]. <ref>[http://kadampa.org/en/reference/glossary- di - buddista - terms- ae # Demon " Demon"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140104204151/http://kadampa.org/en/reference/glossary- |date=2014-01-04 }} e [http://kadampa.org/en/reference/glossary-of-buddhist-terms-ko # Mara "Mara"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140104203843/http://kadampa.org/en/reference/glossary-of-buddhist-terms-ko |date=2014-01-04 }} in '' Glossario dei termini buddisti '' a [http://www.kadampa.org/ kadampa.org]</ref> . Tiu ulo plenigis, adaptiĝante al la diversaj kulturoj, la mitologion ĉinan, japanan, hindiajn ktp. == Hinduismo == La [[hinduismo]] inkludas gamon de diaĵoj kaj duondiaĵoj, kiuj povus esti klasifikitaj kiel demonoj. Tiuj spiritoj estas animoj de estuloj kiuj plenumis aparte hororajn pekojn. Ilia puriga puno konsistas en “vagadi sen fizika formo” laŭ fiksita tempo, nome ĝis nova renaskiĝo. Troviĝas en tiu mitologio ankaŭ mortintoj kun deziroj ne kontentigitaj kaj kun kolero kiuj nun devas esti kontrolitaj de la vivantoj por sin defendi: kaj kreiĝis liturgioj por ili kvietigi: hinduaj tekstoj [[Atharvaveda]] instruas pri la vivmedio de tiuj spiritoj kaj kiel al ili oferdoni; aliaj tekstoj kiel [[Garuda Purana]] parolas pri infero. == Zoroastrismo == En la [[zoroastrismo|zoroastrisma tradicio]] de [[Persio]], [[Ahura Mazda]], forto de la bono, venkos en la kosma konfronto kun [[Angra Mainyu]] aŭ Ahrimano.<ref>[http://tenets.zoroastrianism.com/zor33.html] "Who are the Zoroastrians," at [http://tenets.zoroastrianism.com/ tenets.zoroastrianism.com]</ref>, kaj en tiu lukto estas kuntrenataj ankaŭ la homoj. == Satanismo == [[Satanismo]] karakteriziĝas per la neado kaj renversado de ĉiuj valoroj de judismo, kristanismo aŭ de similaj eklezioj aŭ religioj aŭ ties partoj (kaj ankaŭ de islamo). Malteismo kelkfoje estis, pro tiu motivo, apudigita al satanismo. Ĉu temas pri vera religio aŭ nur rezulto de negativa juĝo kontraŭ la tradicia religio? Ĉu Satano estas kultata kiel dio aŭ kiel ribelanto al Dio? Foje satanistoj interpretas tiun kulton ankaŭ per homaj sangoferoj. == Bibliografio == * [[Giordano Berti]] ''Dizionario delle creature spirituali'' en ''I mondi ultraterreni'', Milano 1998 * C. Marchiaro, ''Demonologia'', Torino, MEB, 1980 * Egon von Petersdorff, ''Demonologia: le forze occulte ieri e oggi'', Torino, Marietti, 1967 * [[Collin de Plancy]] "Dictionnaire Infernal" * Spinelli Ottavio A. "Le legioni di Shaytan" Volume 1 kaj 2, Edizioni All'Insegna di Ishtar * Astaroth, "Congressus cum Daemone", Torino 1992, Edizioni Librarie Franco Spinardi * Lurker Manfred, "Grande dizionario illustrato, Dei Angeli Demoni", 1994 Edizioni Piemme * [[Johann Wier]], "Pseudomonarchia Daemonum", 1994 Mondadori * Natale Benazzi – Matteo D’Amico, "Il libro nero dell’Inquisizione, Piemme, 1999. * Rémy, Nicholas (1974). Demonolatry. University Books. == Vidu ankaŭ == {{Projektoj|ReVo=demonologi}} * [[Diablo]] * [[Malleus Maleficarum]] * [[Ekzorco]] * [[Summis desiderantes affectibus]] * [[Satanismo]] * [[Lucifero]] * [[Satano]] * [[Sorat]] * [[Sorĉistino]]j * [[Sep gravegaj pekoj]] == Notoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Demonologio| ]] [[Kategorio:Antropologio de religio]] [[Kategorio:Dioj de la infero]] [[Kategorio:Spiritaj estaĵoj]] [[Kategorio:Teologio]] 7gnevs7ial7nqymvfy7smf6igxzth26 0 470474 9378129 8635099 2026-05-20T05:57:42Z Sj1mor 12103 9378129 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Koppen World Map BSh BSk.png|eta|dekstra|400px|Regionoj kun duonaridaj klimatoj; oranĝe, varma duonarida klimato; flave, malvarma duonarida klimato]] [[Dosiero:Biome_map_13.svg|eta|300x300ra|Situo de la dezertoj kaj kserofitaroj en la mondo]] '''Duon-arida klimato''' aŭ '''step-klimato''' priskribas klimatajn regionojn kiuj ricevas [[precipitaĵo]]n sub ebla [[vaporiĝ-transpiro]], sed ne ekstreme. Pli preciza difino ricevas per la [[klimata klasifiko de Köppen]], kiu traktas [[stepo|step]]-klimatojn (BSk kaj BSh) kiel intermezajn inter [[dezerto|dezertaj]] klimatoj (BW) kaj [[humida klimato|humidaj klimatoj]] laŭ ekologiaj karakterizaĵoj kaj agrikultura potencialo. Semi-aridaj klimatoj tendencas elteni malaltan aŭ arbustaran vegetaĵaron, kaj semi-aridaj areoj kutime estas dominataj de aŭ [[herbo]]j aŭ [[arbedo]]j. Por determini ĉu loko havas duon-aridan klimaton, la precipitaĵa sojlo unue devas esti determinita. Trovi la precipitaĵan sojlon (en milimetroj) unue implikas obligante la mezan ĉiujaran [[temperaturo]]n en {{GdC|}} por 20, poste adiciante 280 ĉu 70% aŭ pli de la totala precipitaĵo en la alta sunduono de la jaro (aprilo ĝis septembro en la Norda duonglobo, aŭ oktobro ĝis marto en la Suda), aŭ 140 aŭ 30%-70% de la totala [[precipitaĵo]] kiu estas ricevita dum la difinita periodo, aŭ 0 se malpli ol 30% de la totala precipitaĵo kiu estas tiel ricevita. Se la jarpluva kvanto pri la areo estas malpli ol la konsiderita sojlo sed pli ol duono de tiu sojlo, ĝi estas klasifikita kiel BS (step-klimato).<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.hydrol-earth-syst-sci.net/11/1633/2007/hess-11-1633-2007.pdf|titolo=''Updated world map of the Koppen-Geiger climate classification'' (Ĝisdatigita mondmapo de la [[klimata klasifiko de Köppen]]-Geiger).}}</ref> Krome, por separi "varmajn semi-aridajn klimatojn" de "malvarmaj semi-aridaj klimatoj", ekzistas tri vaste uzitaj [[izotermo]]j: aŭ averaĝa ĉiujara temperaturo de {{GdC|18}}, aŭ averaĝa temperaturo de {{GdC|0}} aŭ ankoraŭ {{GdC|−3}} en la plej malvarma monato, tiel ke loko kun "BS" tipa klimato kun la konvena temperaturo super izotermo estas uzita kaj klasifikita kiel "varma semi-arida" (BSh), kaj loko kun la konvena temperaturo sub la antaŭfiksita izotermo estas klasifikita kiel "malvarma semi-arida" (BSk). == Notoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Arida klimato]] {{Portalo Geografio}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Klimato]] [[Kategorio:Klimatologio]] cjtkuxr4zsrfh0nqjz720bzs5zyq69w 0 473923 9378063 8265498 2026-05-20T03:09:11Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9378063 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Zweibrücker Schloss.JPG|eta|la kastelo de Zweibrücken (2005)]] [[Dosiero:Zw-schloss.jpg|eta|la kastelo de Zweibrücken nokte (2007)]]<!-- [[Dosiero:Zw schloss vor62.jpg|eta|la kastelo de Zweibrücken antaŭ ĝia rekonstruo 1962]]--> La '''kastelo Zweibrücken''' estas konstruaĵo en la palatinata urbo [[Zweibrücken]] en la germana federacia lando [[Rejnlando-Palatinato]]. Post ĝia rekonstruo ekde 1965 ĝi estas sidejo de la [[Palatinata Supera Landa Juĝejo]] (germane: ''Pfälzischen Oberlandesgericht''. Ĝi estas la plej granda civila konstruaĵo de [[Palatinato]]. == Historio == == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.justiz.rlp.de/icc/justiz/nav/915/9158192f-bfea-11d4-a73a-0050045687ab&class=net.icteam.cms.utils.search.AttributeManager&class_uBasAttrDef=a001aaaa-aaaa-aaaa-eeee-000000000054.htm Kurzer Abriss über die Schlossgeschichte]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} auf den Seiten des Pfälzischen Oberlandesgerichts * {{Sketchup|c66b975d7e9d4625c28fddfa70aad871}} * [http://www.bipontinum.de/html/__schloss.html Das Herzogsschloss in Zweibrücken]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Artikel auf der Website bipontium.de mit Geschichte und zahlreichen Fotos {{Koordinato|NS=49/14/55.94/N |EW=7/21/50.15/E |type=landmark |region=DE-RP |dim=100 }} == Referencoj == <references> [[Kategorio:Kasteloj en Rejnlando-Palatinato]] is2kawohs6uenkt9c2a2s55asn23mfb 0 474146 9377756 9322467 2026-05-19T14:57:50Z Sj1mor 12103 9377756 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Марш за мир и свободу (14).jpg|300px|senkadra|dekstra|"Por Rusio kaj Ukrainio sen [[Vladimir Putin]]!", demonstracio la 15-an de marto 2014 en Moskvo]] [[Dosiero:Марш за мир и свободу (3).jpg|200px|senkadra|dekstra|Manifestacio la 15-an de marto 2014 en Moskvo]] '''Kontraŭmilitaj protestoj en Rusio''' en [[marto de 2014]] okazis kunlige kun [[Politika krizo en Ukrainio (2013-2014)|politika krizo]] en [[Ukrainio]]. Laŭ informo de amasinformiloj post ŝanĝo de la ŝtatestraro kaj politika gvidantaro en Ukrainio okazis invado de rusiaj militfortoj al Ukrainio (militokupo de [[Aŭtonoma Respubliko Krimeo]] kaj armita subtenado de por-rusiaj terorismaj grupoj en Orienta Ukrainio). == Antaŭhistorio == {{Ĉefa|Eŭromajdano|Politika krizo en Krimeo (2014)}} Ekde fino de [[2013]] en Ukrainio aperis vasta protesta movado [[Eŭromajdano]] celanta eksigon de la Prezidanto de Ukrainio [[Viktor Janukoviĉ]] kaj (dekomence) [[Eŭropa Unio|por-Eŭropunian]] politikon de Ukrainio. Post venko de la protestoj Janukoviĉ estis eksigita kaj la ŝtata potenco estis ŝanĝita. [[Dosiero:Марш за мир и свободу, за Украину (1).webm|300px|senkadra|maldekstra|Kontraŭmilitaj manifestacioj kontraŭas la 2014 rusa milita interveno en Ukrainio. Vidita de la interno.]] Post peto de Janukoviĉ la [[Prezidanto de Rusio]] [[Vladimir Putin]] alvokis la [[Federacia Konsilio de Rusio|Federacian Konsilion de Rusio]] priatenti eblan uzadon de militaj fortoj en Ukrainio por defendo de ukrainiaj rusoj<ref>[http://www.mk.ru/politics/sng/news/2014/03/01/992356-putin-vnes-obraschenie-v-sf-ob-ispolzovanii-vs-rf-na-territorii-ukrainyi.html Путин внес обращение в СФ об использовании ВС РФ на территории Украины](ruse)</ref>. La {{daton|1|3|2014}} la Federacia konsilio okazigis [http://council.gov.ru/activity/meetings/39847/agenda sevican laborkunsidon], kie okazis voĉdonado pri uzado de rusia armeo en Ukrainio; la jesa decido estis akceptita de ĉiuj membroj<ref>[http://www.pravda.com.ua/articles/2014/03/1/7016683/ Путін оголосив Україні війну] (ukraine)</ref><ref>[http://www.gazeta.ru/politics/video/sovet_federatsii_odobril_vvod_voisk_na_territoriyu_ukrainy.shtml Совет Федерации одобрил ввод войск на территорию Украины] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140304072634/http://www.gazeta.ru/politics/video/sovet_federatsii_odobril_vvod_voisk_na_territoriyu_ukrainy.shtml |date=2014-03-04 }}, Gazeta.ru (ruse)</ref>. La decidon, laŭ asertoj de Ukrainio, sekvis okupo de gravaj objektoj en Ukrainio de rusiaj militistoj, kio estas malakceptita de ŝtataj reĝimoj en aliaj ŝtatoj, kio ekis vastan politikan konflikton. {{Ĉefa|:tt:Украина көнчыгышында кораллы низаг}} Rilate al la ukrainiaj eventoj en Rusio (kaj plejparte en [[Moskvo]]) okazis amasaj pikedoj, manifestacioj kaj mitingoj por kaj kontraŭ la decido de rusia ŝtata reĝimo. Interalie, la protestoj ekis vastan {{N|kontraŭmilita movado}} en Rusio. == Unuaj protestoj == [[Dosiero:Moskvo-7-marto-2014.JPG|eta|"Revenigu hejmen rusian armeon", kontraŭmilita pikedo la {{daton|7|3|2014}} en Moskvo (partio "Jabloko")]] La {{daton|2|3|2014}} en Moskvo (plejparte sur [[Maneĝa placo (Moskvo)|Maneĝa placo]]) okazis kontraŭmilita kunveno, kiun partoprenis 400-500 homoj. 134 protestantoj estis arestitaj de la polico<ref>[http://www.gazeta.ru/politics/news/2014/03/02/n_5986057.shtml На Манежной площади задержаны десятки участников антивоенной акции] (ruse)</ref>. Preskaŭ 1,5 mil homoj senpermese venis al protesta aranĝo en [[Sankt-Peterburgo]]; la mitingo estis dispelita, kelkajn dekojn oni arestis<ref>[http://korrespondent.net/world/3313734-razghon-antyvoennoho-mytynha-v-sankt-peterburhe Разгон антивоенного митинга в Санкт-Петербурге] (ruse)</ref>. Samtage estis protestoj ankaŭ en aliaj urboj. Similaj mitingoj okazis la [[4-a de marto|4-an de marto]]. La unua permesita amasa pikedo okazis la [[7-a de marto|7-an de marto]] apud Puŝkin-placo en Moskvo. Poste okazis ankaŭ aliaj similaj aranĝoj. == "Marŝo de paco" (15-a de marto) == '''Marŝo de paco''' ({{lang-ru|Марш мира и свободы}}, [[Ukraina lingvo|ukraine]]: Марш ми́ру та волі) estas nomitaj amasaj kontraŭmilitaj manifestacioj, pasintaj en Rusio unuan fojon la {{daton|15|3|2014}}. En Moskvo ĝi pasis kiel manifestacia marŝo kaj poste mitingo sur la [[Saĥarov-avenuo (Moskvo)|Saĥarov-avenuo]] kun, laŭ diversaj asertoj, ĝis 70 mil partoprenantoj (laŭ informo de la organizantoj, venis 50 mil, la polico asertas pri nur 3 mil). Tre multaj venis kun flagoj de Ukrainio kaj Rusio, kaj ankaŭ flagoj de opoziciaj organizaĵoj. De sur la scenejo parolis multaj opoziciaj aktivuloj, inter ili [[Boris Nemcov]], [[Ilja Jaŝin]], anoj de [[Pussy Riot]] Aloĥina kaj Tolokonnikova<ref>[http://lenta.ru/news/2014/03/15/overmnogo/ «Марш мира» в Москве собрал десятки тысяч человек] (ruse)</ref>. {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Dosiero:Marŝo-de-paco-Moskvo-1.JPG|center|180px]] |width="25%"|[[Dosiero:Marŝo-de-paco-Moskvo-2.JPG|center|180px]] |width="25%"|[[Dosiero:Marŝo-de-paco-Moskvo-3.JPG|center|180px]] |- | | | |} Samtempe kun la opozicia marŝo en Moskvo preskaŭ samloke (ekde [[Trubnaja placo (Moskvo)|Trubnaja placo]]) estis organizita por-rusia manifestacio, kiun pasigis organizaĵo "Sutj Vremeni". Ĝin partoprenis oficiale 15000 homoj; ili iradis per organizitaj kolumnoj, egale vestitaj je similaj ruĝ-nigraj vestaĵoj ([http://www.youtube.com/watch?v=sO5DqCnwMhY&feature=youtu.be videofilmeto] ĉe JuTubo). Diversaj kontraŭmilitaj manifestacioj pasis ankaŭ en [[Sankt-Peterburgo]], [[Jekaterinburg]], [[Samara]] kaj aliaj urboj de Rusio. == Komunaj alvokoj == En marto estis publikigitaj kelkaj komunaj alvokoj de rusiaj artistoj kaj sciencistoj kontraŭ la politiko de Rusio en Ukrainio<ref name="K">[http://www.novayagazeta.ru/news/1679348.html Обращение инициативной группы по проведению Конгресса интеллигенции «Против войны, против самоизоляции России, против реставрации тоталитаризма» и письмо деятелей культуры в поддержку позиции Владимира Путина по Украине и Крыму] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20141225153401/http://www.novayagazeta.ru/news/1679348.html |date=2014-12-25 }} (ruse)</ref><ref>[http://www.echo.msk.ru/blog/novaya_gazeta/1278972-echo/ Не прогибаться. Не поддаваться лжи] (ruse)</ref><ref>[http://www.colta.ru/news/2501 Ученые выступили против Киселева] (ruse)</ref>. La 11-an de marto en la oficiala registara retejo estis publikigita kontraŭa malfermita letero de kultur-agantoj por subteno de la [[Vladimir Putin|Prezidanto]] kun pli ol 500 subskriboj<ref name="K" /><ref>[http://www.rg.ru/2014/03/15/poziciya-site.html Баталов, Башмет, Табаков и другие] (ruse)</ref>. La {{daton|19|3|2014}} en Moskvo okazis kontraŭmilita kongreso de intelektularo<ref>{{Cite web|author = |publication-date = 19.03.2014|url = http://grani.ru/Politics/Russia/m.226924.html|title = У Москві пройшло засідання антивоєнного Конгресу інтелігенції|publisher = // grani.ru|accessdate = 2014-3-20|archiveurl = https://web.archive.org/web/20140322122208/http://grani.ru/Politics/Russia/m.226924.html|archivedate = 2014-03-22}}</ref><ref>[http://www.youtube.com/watch?v=uRkhmWAdees&feature=youtu.be Videofilmeto pri la kobtraŭmilita kongreso de intelektularo en Moskvo] ĉe [[YouTube]] (ruse)</ref>; la kongreso akceptis deklaracion: {{Citaĵo|teksto=Ni, reprezentantoj de la rusia intelektularo, devas averti la potencularon de la historia eraro – strebado ekkontroli per rusiaj militfortoj parton de la alia, nedelonge – frata lando – Ukrainio. La unua paŝo – ligo de Krimeo al Rusio – jam estis farita, la unua sango jam ekfluis. Pliaj paŝoj laŭ ĉi tiu vojo kaŭzos neantaŭdireblan sangofluon, izoliĝon de Rusio, transformiĝon ĝian al forpelita lando kaj – finfine – al lando de la [[Tria mondo]], dum multaj jardekoj forĵetita el civiliza vojo.|aŭtoro=|verko=|origina teksto=Мы, представители российской интеллигенции, обязаны предостеречь президента и правительство от совершающейся исторической ошибки – стремления взять под контроль с помощью российских вооруженных сил часть другой, еще недавно братской страны – Украины. Первый шаг – присоединение Крыма к России – уже сделан, первая кровь уже пролилась. Дальнейшие шаги на этом пути чреваты кровопролитием непредсказуемого масштаба, изоляцией России, превращением ее в страну-изгоя, а в конечном счете в страну третьего мира, на десятилетия отброшенную с цивилизационного пути.}} (''Pli detale en [[ukraina lingvo]]: [[:uk:Реакція російської інтелігенції на події в Криму (2014)|Реакція російської інтелігенції на події в Криму (2014)]] kaj [[:uk:Заява діячів культури на підтримку дій Путіна в Україні та Криму|Заява діячів культури на підтримку дій Путіна в Україні та Криму]]). == Sekvintaj protestoj == En somero de [[2014]] okazis ankoraŭ kelkaj (ne amasaj) protestoj en Moskvo. En aliaj urboj estis organizataj manifestacioj ({{lang-ru|Марш за федерализацию}}) por pria aŭtonomeco de [[Siberio]], [[Krasnodara regiono]] kaj kelkaj federaciaj subjektoj per aldono de statuso de [[Respubliko (Rusio)|respublikoj]]. La aranĝoj estis oficiale malpermesitaj, estis forbaritaj iliaj paĝoj en amaskomunikiloj<ref>[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2014/08/2/7033736/ Немцов: Бумеранг возвращается. Теперь Кремль борется с сепаратизмом в РФ], Ukrainskaja Pravda (ruse)</ref>; la 17-an de aŭgusto en diversaj lokoj okazis kelkaj mitingoj, dum kiuj la aktivuloj estis malliberigitaj. (''Pli detale en [[ukraina lingvo]]: [[:uk:Марш за федералізацію Сибіру|Марш за федералізацію Сибіру]]''). == Dua "Marŝo de paco" (21-a de septembro) == La {{daton|22|9|2014}} dum [[Internacia Tago de la Paco]] en Moskvo kaj kelkaj aliaj urboj okazis la dua "Marŝo de paco". 11-an de septembro opozicia politikisto [[Boris Nemcov]] informis ke oni ricevis permeson de urbestraro por okazigo de manifestacio kun 50 000 partoprenantoj<ref>[http://news.liga.net/news/politics/3217379-rossiyskaya_oppozitsiya_khochet_provesti_marsh_mira_v_ryade_gorodov_rf.htm Российская оппозиция проведет Марш мира в нескольких городах] (ruse)</ref><ref>[http://news.liga.net/news/politics/3254894-v_moskve_razreshili_provesti_marsh_mira_nemtsov.htm В Москве разрешили провести Марш мира - Немцов] (ruse)</ref>. Antaŭ la aranĝo pli ol 5000 homoj subskribis ĝian rezolucion publikigitan [[Rusa lingvo|ruslingve]] en retejo [http://netvoine.info/ netvoine.info] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150801213658/http://netvoine.info/ |date=2015-08-01 }}. En [[Moskvo]] la aranĝon partoprenis laŭ diversaj fontoj de 5000 ĝis 100-200 mil; la polico asertis pli malpli da partoprenintoj, la organizantoj asertis pri pli da homoj. Reale venis proksimume 25-30 miloj.<ref>[http://www.echo.msk.ru/news/1404114-echo.html Марш мира в Москве прошел, в целом, спокойно] (ruse)</ref> Dum la aranĝo, subtenantoj de la [[Popola Respubliko de Donecko]] (kontraŭa flanko) okazigis kelkajn provokaĵojn sed oni evitis seriozajn konfliktojn. '''Fotoj de la marŝo en [[Moskvo]]:''' {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Dosiero:Marsxo de paco en Moskvo (septembro 2014)-1.JPG|center|180px]] |width="25%"|[[Dosiero:Marsxo de paco en Moskvo (septembro 2014)-2.JPG|center|180px]] |width="25%"|[[Dosiero:Marsxo de paco en Moskvo (septembro 2014)-3.JPG|center|180px]] |- |Vido desupre |La vojo |Flagoj de movado "Solidareco" |} {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Dosiero:Marsxo de paco en Moskvo (septembro 2014)-4.JPG|center|180px]] |width="25%"|[[Dosiero:Marsxo de paco en Moskvo (septembro 2014)-5.JPG|center|180px]] |width="25%"|[[Dosiero:Marsxo de paco en Moskvo (septembro 2014)-6.JPG|center|180px]] |- |Partio [[Jabloko (partio)|"Jabloko"]] |Maldekstruloj ([[Anarkiismo|anarkiistoj]]) |Flago de [[Azerbajĝano|Azerio]] |} {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Dosiero:Antiwar march in Moscow 2014-09-21 1883.jpg|center|180px]] |width="25%"|[[Dosiero:Antiwar march in Moscow 2014-09-21 1806.jpg|center|180px]] |width="25%"|[[Dosiero:Antiwar march in Moscow 2014-09-21 2044.jpg|center|180px]] |- |"Ukrainio estas nedividebla" |"[[Vladimir Putin|Putin]] estas mortiganto de niaj idoj" |"Rusio ĉesu bataladon sur fremda teritorio" |} == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Politikaj protestoj en Rusio en 2011-2013]] * [[Rezolucio 68/262 de la Ĝenerala Asembleo de Unuiĝintaj Nacioj]] de marto 2014 pri la teritoria integreco de Ukrainio inkluzive de Krimeo == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://netvoine.info/ Retejo de la Marŝo de paco] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150801213658/http://netvoine.info/ |date=2015-08-01 }} (ruse) * [http://vk.com/marshmira2014 Retpaĝo] ĉe [[VKontakte]] (ruse) [[Kategorio:Politikaj protestoj en Rusio]] [[Kategorio:Politika krizo en Ukrainio (2013-2014)]] [[Kategorio:2014 en Rusio]] [[Kategorio:2014 en Moskvo]] gn9cmx1tvzz4crtyvpkdvurfmumehvi 2 482069 9378087 5763241 2026-05-20T05:02:44Z 解浪 253594 Riparita lint-eraro: nefermita pluraj format-etikedoj 9378087 wikitext text/x-wiki Az Ön által megadott honlapon: Általános információk a székesegyházról. Amúgy megírtam, hogy a magyar és más nyelvek is a katedrális-formát használják. A székesegyház/katedrális szó arra utal, hogy a templomnak van püspöki/érseki trónja, tehát több mint egy bazilika. Bazilika lehet székesegyház is meg szimpla templom is. Győzze meg a magyar wikipédia '''népesebb''' közösségét az ön igazáról, hogy a hivatalos név a pécsi bazilika és nem a pécsi székesegyház. '''Az hogy valamely templom rangja bazilika nem feltétlenül jelenti azt, hogy nevében a bazilika szónak szerepelni kell. Ez történeti hagyománytól is függ és kérem ne zavarja meg Önt.''' Kérem ne próbáljon itt kitalált neveket meghonosítani. http://hu.wikipedia.org/wiki/P%C3%A9csi_sz%C3%A9kesegyh%C3%A1z [[Uzanto:Narvalo|Narvalo]] 11:49, 24 Aŭg. 2011 (UTC) A jáki templom kérem ne legyen pl. Baziliko de Ják. Senki sem hívja így. [[Uzanto:Narvalo|Narvalo]] 19:34, 24 Aŭg. 2011 (UTC) En Madrido ekzistas min. 3 bazilikoj (http://en.wikipedia.org/wiki/Category:Churches_in_Madrid), tiel necesas epiteto por distingi la divresajn bazilikojn ([[Reĝa Baziliko Sankta Francisko la Granda]] estas oficiala nomo, kial alinomi?). Do, vi pravas, la plua disdono de la baziliko-titolo en la sama urbo (inflaciigo de la titolo, laŭ mia opinio) necesigos la epitetojn. [[Uzanto:Narvalo|Narvalo]] 15:26, 2 Sep. 2011 (UTC) == Pri "intra muros" == Dankon por la informo pri la korekta nomigo de preghejoj. Koncerne vian demandon pri la artikolo [[Preĝejo de Sankta Marteno intra muros (Erfurt)]]: inTra (ne: inFra, kiel vi demandis!) muros - Tio estas la oficiala latina titolo kaj signifas "ene de la urbomuroj". Esperantigo ĉe propra nomo ne nepras lau mia vidpunkto. Krome esta pli belsona "intra muros" ol la esperantigita formo. [Uzanto:Giorno2] == [[Spišská Sobota]] == Estas ĝene ke vi hungarigis la nomon de [[Spišská Sobota]] en la artikolo pri [[Tibor Sekelj]] (ĉu [[Székely Tibor]] ? ) dum li mem uzis tiun formon de la nomo de sia naskloko. Sufiĉas ke en la artikolo pri tiu loko (nun nur urboparto) la hungara formo aperas, ĉu ne ? {{subskribo|ArnoLagrange}} : Mi tute ne komprenas viajn argumentojn. Ili ŝajnas al mi pure administraj. Koncerne Sekeljon mi fidas al lia propra kutimo, kiun sekvis ĉiuj ĝis nun krom vi. Li mem skribis « mi naskiĝis en [[Spišská Sobota]] » kaj ĉiuj post li skribis same. Via volo ŝanĝi la aferojn ŝajnas al mi ege konfuzige. Oni bezonas rigardi en la artikolo pri [[Spišská Sobota]] por ekscii ke temas pri alia nomformo por la sama loko. Jen io kio por mi aspektas kiel malutila milito ĉirkaŭ naciaj formoj de loknomoj. --[[Vikipediisto:ArnoLagrange|<span style="color:green;">Arno</span> <span style="color:blue;">Lagrange</span>]] [[Vikipediista diskuto:ArnoLagrange|✉]] ^{[[Specialaĵo:Emailuser/ArnoLagrange|@]]} [[Specialaĵo:Contributions/ArnoLagrange|₪]] 06:12, 4 Sep. 2011 (UTC) :: Pri loknomoj kiuj ekzistas en diversaj lingvoj (hungara/slovaka/germana/...) plej bone estas mencii ĉiujn alternativojn kaj elekti kiel titolon de la paĝo tiun kiu estas la plej taŭga (se estas iu: uzata de la tiea loĝantaro, aktuale uzata de la nuna ŝtato,...). Tiel ĉiuj povas plej taŭge orientiĝi. Se alilingvaj vikipedioj malhavas alternativajn nomojn (eĉ la slovaka) estas bedaŭrinde. Koncerne [[Spišská Sobota]] kio gvidis min estas la uzo de Tibor Sekelj mem. Ĉiuj aliaj konsideroj eĉ se tute pravaj venas poste. Alivorte: « Tibor Sekelj sciigis ke li naskiĝis en [[Spišská Sobota]] (hungare: Szepesszombat, tiam en Aŭstri-Hungario, nun en la Slovakio) ... ». Por mi tute taŭge estas redaktita la unua linio ĉe [[Spišská Sobota]] - mi ne kontrolis ĉe la 2900 aliaj lokoj. --[[Vikipediisto:ArnoLagrange|<span style="color:green;">Arno</span> <span style="color:blue;">Lagrange</span>]] [[Vikipediista diskuto:ArnoLagrange|✉]] ^{[[Specialaĵo:Emailuser/ArnoLagrange|@]]} [[Specialaĵo:Contributions/ArnoLagrange|₪]] 05:53, 14 Sep. 2011 (UTC) == {{PAGENAME}} == Bonvolu nuligi ĉiujn {{PAGENAME}}, kiujn vi skribis en la paĝoj kaj ŝablonoj aldonitaj de vi. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] 05:46, 10 Sep. 2011 (UTC) : Mi uzis ĝin kiel vi. Temas pri PAGENAME. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] 05:48, 10 Sep. 2011 (UTC) ::Bedaŭrinde oficiala nomo de Krasňany ne estas '''Krasňany (distrikto Žilina)''' kiel infoemas la ŝablono kaj cetera teksto. Bedaŭrinde temas pri multaj kaj multaj paĝoj, kie vi skribis {{PAGENAME}} en la teksto. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] 06:19, 10 Sep. 2011 (UTC) :::Bonvolu rigardi, kio estas skribita en la ŝablono!!! La nomo de municipo!!! Kaj en la cetera teksto, kie vi uzis {{PAGENAME}}!!! Tio rilatas al ĉiuj paĝoj. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] 07:14, 10 Sep. 2011 (UTC) [[Dubové (distrikto Turčianske Teplice)]] - nomo en la ŝablono!!! kaj ĉie, kie ĝi estas uzita [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] 07:22, 10 Sep. 2011 (UTC) Ĉu vi havas problemon skribi normale la nomojn de municipoj ol {{PAGENAME}}? [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] 09:07, 12 Sep. 2011 (UTC) Do uzu ĝin tie, kie ĝi estas preferata, ne tie, kie ĝi kaŭzas miskomprenojn kaj mensogajn titolojn. Temas pri enkrampaj pliprecizigoj. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] 09:24, 12 Sep. 2011 (UTC) Do mi rememorigos al vi tio. Hodiaŭ vi kreis paĝon pri [[Pucov (distrikto Dolný Kubín)]]. Ĉie, kie vi aldonis PAGENAME, aperas '''Pucov (distrikto Dolný Kubín)''' anstataŭ nura '''Pucov'''. En tiu paĝo mi korektis tion, sed restas multaj aliaj, kie vi uzis PAGENAME malbone. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] 09:46, 12 Sep. 2011 (UTC) :Por ke vi pli bone komprenu kaj via memoro refreŝiĝu, vidu la paĝon kreita de vi [[Dubové (distrikto Turčianske Teplice)]]. Ĉu la municipo havas nomon ''Dubové (distrikto Turčianske Teplice)'', kiel parolas pri tio la ŝablono kaj teksto? '''Dubové (distrikto Turčianske Teplice)''' servas nur por titolo, ĉar ekzistas pluraj municipoj de la sama nomo. Tio estas la sama, se iu en Hungario nomiĝas per familia nomo Nagy kaj ĉar estas pluraj personoj de tiu nomo, oni havas ankaŭ aliajn personajn nomojn, ekz. Péter, Antal, János... sed se vi skribos pri iu el ili, oni ne bezonas senĉese titoli ilin per la plena nomo. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] 09:58, 12 Sep. 2011 (UTC) ::Se estas ''Nagy Péter el Budapeŝto'' kaj ''Nagy Péter el Miskolc'', ne estas bezone skribi ĉiam ''el Budapeŝto'' aŭ ''el Miskolc''. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] 10:00, 12 Sep. 2011 (UTC) :::Ne, nepre necesas skribi la nomojn tiel, kiel ili nomiĝas. Se vi parolos en Budapeŝto kun sola Nagy Péter el Budapeŝto, vi ja ne alparolos lin senĉese: ''"Nagy Péter el Budapeŝto, kiel vi fartas?"'' [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] 10:12, 12 Sep. 2011 (UTC) ::::Mi skribos neniun liston. Vi fabrikas korektindajn artikolojn. Vi mem devas scii, ekde kiam vi komencis uzi mise PAGENAME. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] 18:31, 12 Sep. 2011 (UTC) === 1-a atentigo === Se vi ne ĉesos aldoni PAGENAME en nomojn de municipoj kaj se vi ne korektos viajn mise aldonitajn PAGENAME, mi forbaros vin. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] 05:38, 13 Sep. 2011 (UTC) ::PAGENAME estu en artikoloj nenie. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] 07:56, 13 Sep. 2011 (UTC) === 2-a atentigo === Kara, bonvolu zorge atenti pri enmetado de <nowiki>{{PAGENAME}}</nowiki> - tio en artikoloj NE estu! Mi ĵus korektis tion en [[Bothaville]] Vi povas uzi <nowiki>{{subst:PAGENAME}}</nowiki> kio aŭtomate anstataŭigas la variablon per teksto (vidu ekzemplon [http://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Bothaville&diff=4636432&oldid=4634295] kie mi precize tion faris). Se vi uzas iun vian personan ŝablonon metitan en Vikipedion vi povas uzi <nowiki>{{<includeonly>subst:</includeonly>PAGENAME}}</nowiki> kio post subst-igo de ĉefa ŝablono aŭtomate aldonos novan ''subst:'' kaj ĉio glate glitos. --[[Uzanto:KuboF|KuboF]] ([[Uzanto-Diskuto:KuboF|diskuto]]) 15:53, 14 Okt. 2012 (UTC) Aldone, bv. rigardu al {{ŝ|Tradukita}} por preni inspiron pri citado... --[[Uzanto:KuboF|KuboF]] ([[Uzanto-Diskuto:KuboF|diskuto]]) 15:53, 14 Okt. 2012 (UTC) == Nova ŝablono == Se vi kresos novajn paĝojn pri slovakaj municipo en Regiono Žilina, bv uzi la novan ŝablonon por ĝi. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] 07:45, 10 Sep. 2011 (UTC) == Trafiko == Laŭ PIV, '''Trafiko''' estas '''transportado de personoj, varoj aŭ informoj, surakev, aurtere aŭ enaere.''' Via formo '''trafikado''' estas ne trovebla en iu ajn vortaro, bonvolu ne uzi ĝin kaj amas-ŝuti la artikolojn per tiu. La formo kun '''ad''' estas superflua vortokreado. [[Uzanto:Narvalo|Narvalo]] 13:45, 10 Sep. 2011 (UTC) == Re: Tradukorajto == Dankon por la respondo, sed la aŭtoro mortis jam de preskaŭ dudek kvin jaroj malantaŭe. --[[Uzanto:Sahaquiel9102|Sahaquiel9102]] [[Dosiero:Flag_of_Colombia.svg|25px]] Saluton el [[Kolombio]]! | Unu [[Tero|mondo]], Unu [[Esperanto|Lingvo]] [[Dosiero:Flag of Esperanto.svg|25px]] ---> [[Uzanto-Diskuto:Sahaquiel9102|Mia Diskutpaĝo]] 05:28, 19 Sep. 2011 (UTC) :Eble la gepatroj, ĉar la verkisto mortis kiam li havis dudek kvin jarojn (li mortis juna), li ne havis gefilojn, tamen, mi ne scias certe ĉu la gepatroj ankoraŭ vivas. --[[Uzanto:Sahaquiel9102|Sahaquiel9102]] [[Dosiero:Flag_of_Colombia.svg|25px]] Saluton el [[Kolombio]]! | Unu [[Tero|mondo]], Unu [[Esperanto|Lingvo]] [[Dosiero:Flag of Esperanto.svg|25px]] ---> [[Uzanto-Diskuto:Sahaquiel9102|Mia Diskutpaĝo]] 20:58, 19 Sep. 2011 (UTC) == Distrikto Levice == Salutonn Crosstor, distrikto Levice troviĝas en Regiono Nitra, ne en Regiono Banská Bystrica, kiel vi informas legontojn. Bonvolu korekti vian hejman ŝablonon kaj revidi viajn paĝojn. Vd ekz [[Hrkovce]], kie vi mistifikis legontojn. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] 14:14, 28 Sep. 2011 (UTC) * [[Brhlovce]] * [[Iňa]] * [[Krškany]] * [[Mýtne Ludany]] == Ŝablonoj:Municipoj de Regiono... == Saluton, bonvolu ne aldoni ŝablonojn '''Municipoj de Regiono ...''' al paĝoj, kiuj temas pri partoj de municipoj. Tie estas aŭ estos aliaj ŝablonoj. Vi povas uzi ekz. ŝablonon {{ŝ|KapoMunicipoNav}} kaj kun tiu ĉi ŝablono ligitan {{ŝ|PiedoMunicipoNav}}. Tie vi povos aldoni municipajn partojn (de urboj, de vilaĝoj). Dankon. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] 12:57, 30 Sep. 2011 (UTC) == Adjektivoj en viaj paĝoj kaj SI unuoj == Saluton. Bonvolu ne uzi adjektivojn en viaj paĝoj, kiel ''aĉa vojo, malgranda vilaĝeto''... Eble por hungaroj la vojo estas aĉa, sed eblas, ke tia vojo plaĉas al loĝantoj de menciitaj vilaĝoj aŭ eble simple ili ne havas monon por nova vojo. Kaj ankoraŭ unu noto. Post unuoj de [[Sistemo Internacia de Unuoj]] oni ne uzas sufiksojn -oj aŭ -ojn, do oni skribas 25 km, tio pezas 10 kg, mi iris 5 km kaj tiel plu. Kiu korektu tion poste? [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] 09:22, 4 Okt. 2011 (UTC) :Vi skribis: ''oni uzas gramatike akuzativon ĉe mezurunuoj''. Vi pravas kaj ne pravas. Mi devas iom korekti vin. Oni uzas akuzativon kaj finaĵon ''-oj'' nur kiam oni skribas ilin per plena nomo, do ekz. 5 kilometroj, 15 kilogramoj, sed '''neniam''' se oni uzas mallongigojn, do ekz 5 km, 15 kg, 20 [[hektaro|ha]], 3 cm. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] 05:44, 5 Okt. 2011 (UTC) == Katedralo Maria == Saluton. Mi respondis vin en mia diskut-paĝo. == Lokoj en Slovakio antaŭe en Hungario == Mi pli poste enprofundiĝos en la problemon kiun vi pritraktas, sed evidente laŭ historia vidpunkto iuj lokoj apartenis al Hungario en tempo kiam neniu imagis ke iam ekzistos ŝtato Slovakio (similaj situacioj estas multegaj). Eĉ estus anakronismo diri ke tiuj vilaĝoj estis fonditaj en Slovakio dum tiu ne jam ekzistis. Ĝuste estas diri ke ili fondiĝis en teritorio kiu tiam apartenis al Hungario kaj situas en nuna Slovakio (kaj estonte eble ekzistos aliaj landlimoj kaj aliaj ŝtatoj kiuj ni eĉ ne imagas). Jen historie. Kaj aparte stariĝas la etna demando: ĉu tiuj lokoj estis tiam jam loĝataj nur de slovakoj ? ĉu nur de hungaroj ? ĉu pluraj etnoj kunloĝis ? kaj kiuj ? Eble tio estas la tikla punkto kiu instigas al konflikta priskribo de faktoj (refoje sama situacio ekzistas en multegaj lokoj en la mondo kiuj sinsekve apartenis al diversaj ŝtatoj kaj estis/as loĝataj de diversaj etnoj unu apud al aliaj. {{alss}} 16:56, 16 Dec. 2011 (UTC) == -iĝis == ''Ĉerkasi menciiĝis'', ''kastelo konstruiĝis'' kaj multaj aliaj de vi skribitaj formoj estas ja ĝustaj, sed ili impresas tre strange. Kastelo ne povis konstruis sin mem, Ĉerkaso ne povis mencii pri si mem. Bonvolu pripensu pri tio kaj venontfoje ne uzu ĝin tiel. Pli ĝuste: Ĉerkaso estis menciita, kastelo estis konstruita... [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] 12:23, 17 Dec. 2011 (UTC) == [[Vikipedio:Proponoj por elstaraj artikoloj]] == Saluton. Ĉu vi havas opinion pri [[Birdoj]] ? Antaŭan dankon --[[Uzanto:Pino~eowiki|pino]] 08:53, 18 Dec. 2011 (UTC) == Dankon == Mi bluiigis mian nomon!! --[[Uzanto:Gnagyrobi|Gnagyrobi]] 17:46, 20 Dec. 2011 (UTC) === Alia === Bradipo tradukis la [[Admonoj]]-n de Sankta Ŝtefano, ĉi tiu tradukado estas t. n. ŝpegulo-traduko, t.e. tiuj hungaroj, kiuj volas ellerni la teknikon de Esperanto-tradukado, ili povas ludante fari tion helpe de hungara kaj esperanta ŝpegulo-traduko. Ni vidu interesan ekzemlon, la artikolo de József Attila en la hungara Wikipedio kaj en la Esperanta Vikipedio, la Esperanta traduko ne estas tiel pretendema, kiel la hungara. Kio estas via opinio pri tio? Mi atendas vian respondon. Anticipan dankon! --[[Uzanto:Gnagyrobi|Gnagyrobi]] 17:48, 20 Dec. 2011 (UTC) == Grandurbo == Mi dankas pri via mesaĝon pri mankataj artikoloj pri belorusaj urboj en listo [[grandurboj]], sed nuntempe mi aldonadas artikoloj pri verkistoj en [[Belorusa literaturo]], kaj ne scias, ĉu estos por mi eble rapide aldoni ĉi tiaj artikoloj pri urboj... Sed mi penos. --[[Uzanto:Kirienko|Kirienko]] 14:42, 25 Dec. 2011 (UTC) == Admonoj == Ne mi tradukis, mi nur vikiigis. Vi povas vidi en la sekcio Refererencoj / Notoj. Ĉu vi trovis iun eraron? --[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.249.130.126|46.249.130.126]] 15:55, 26 Dec. 2011 (UTC) --[[Uzanto:Gnagyrobi|Gnagyrobi]] 15:57, 26 Dec. 2011 (UTC) Imre Szabó sendis la tradukaĵon kaj petis min por vikiigi. --[[Uzanto:Gnagyrobi|Gnagyrobi]] 07:28, 27 Dec. 2011 (UTC) == viaj hejmaj ŝablonoj == Plej stulta estas ŝablono kun gramatikaj kaj stilaj eraroj. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] 16:48, 27 Dec. 2011 (UTC) :Vi uzas: ''el tiu punkto boate oni uzas Vah-on''. Kiel aŭ kie oni parolas ''boate''? Mankas ofte verboj. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] 17:42, 27 Dec. 2011 (UTC) ::Laŭ vi ĉiuj konstruaĵoj en historio de Slovakio estis fortikaĵoj. Tio ne estas vero. Ekzistas ankaŭ vortoj ''kastelo'' aŭ ''burgo''. ''Fortikaĵo konstruiĝis'' estas sensencaĵo, ĉar tio signifus, ke ŝtono alportis ŝtonon, poste unu sidiĝis apud la alia, poste tria ŝtono alportis kvaran ŝtonon, ili sidiĝis apud la du jam sidiĝintaj ŝtonoj kaj tiel plu. Tiel fortikaĵo povis eble konstruiĝi. Pensu, kion vi skribas. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] 15:27, 28 Dec. 2011 (UTC) == Bonan Novjaron == Bonan Novjaron al vi. Adu de kontribui sur Vikipedio. [[Uzanto:Ĉiuĵaŭde|<font color="#FF6600">Ĉiu</font><font color="#00FF00">ĵŭ</font><font color="#FF0000">d</font>]]([[Uzanto-diskuto:Ĉiuĵaŭde|Diskuti]]) 02:02, 30 Dec. 2011 (UTC) == Nova vp-isto == Li estas "bradipo", bedaŭrinde ankoraŭ ne faris artikolon! Bonvolu kontroli la artikolon IKUE-Kongreso 2012. La aranĝo ankoraŭ ne okazis nun estas aranĝata, ĉu mi povas redakti ĝin? --[[Uzanto:Gnagyrobi|Gnagyrobi]] 17:50, 3 Jan. 2012 (UTC) == Preĝejoj == Estas pli ĝusta ''Preĝejo de Sanktaj Petro kaj Paŭlo'', ĉar ''Preĝejo de Sankta Petro kaj Paŭlo'' signifas ke la preĝejo estas dediĉata al unu sanktulo (Petro) kaj al unu nesanktulo (Paŭlo).--[[Uzanto:Kani|kani]] 18:57, 10 Jan. 2012 (UTC) == Tauranga == Saluton, mi forviŝis unu bildon ĉar ĝi ne ekzistas. Se vi volas enmeti ĉi tiun bildon en la artikolo, vi devas alŝuti ĝin. Jen la bildon mankanta: [[Dosiero:Mt Maunganui & Tauranga 2006.jpg]]. Dankon por aliŝuti ĝin. Kore, [[Uzanto:Ĉiuĵaŭde|<font color="#FF6600">Ĉiu</font><font color="#00FF00">ĵŭ</font><font color="#FF0000">d</font>]] [[Uzanto-diskuto:Ĉiuĵaŭde|^Astroscienco]] 13:02, 14 Jan. 2012 (UTC) == Grandaj urboj de Ameriko'''j''' == Saluton, mi alinomigis vian paĝon ĉar la artikolo parolas de '''du''' Amerikoj. Tiam, oni metas pluralon :) [[Uzanto:Ĉiuĵaŭde|<font color="#FF6600">Ĉiu</font><font color="#00FF00">ĵŭ</font><font color="#FF0000">d</font>]] [[Uzanto-diskuto:Ĉiuĵaŭde|^Astroscienco]] 00:37, 16 Jan. 2012 (UTC) == Ĝermo == Saluton Crosstor, Fakte laŭ mia scio ne ekzistas preciza kriterio. La ĝermeco aŭ neĝermeco de iu artikolo ĉefe dependas de la graveco de la pritraktata temo : ekzemple la artikolo "Francio" estus ĝermo eĉ kun pli ol 1000 bitokoj, dum artikolo pri malkonata aŭ precizega temo ne plu estus ĝermo kun la sama kvanto da teksto. Bonvolu pardoni, ke mi ne povas helpi vin pli bone ! Amike, [[Uzanto:Thomas Guibal|Thomas Guibal]] 12:52, 22 Jan. 2012 (UTC) == Amikeca laborado == * Saluton. Mi nur volas diri ke al mi ne plaĉas malamikeca laborado kaj mi ĝojas ke fine ni interkonsentis pri ambaŭflanke akceptebla solvo. Mi admiras laboron kiun vi jam en nia vikipedio faris (kvankam ŝajne mi multon reredaktos, ekz. stilon, ŝablonojn, gramatikaĵojn kaj kompreneble ankaŭ loknomojn ne taŭgajn laŭ la nuntempa stilo). Amike. --[[Uzanto:CubeF|CubeF]] 18:24, 23 Jan. 2012 (UTC) == [[Esperanto-parko]] == Saluton! Mi tradukis en hungara lingvo /Eszperantó Park (Bécs)/ la artikolon de [[Esperanto-parko]], estis starita en la jaro 1958 la statuto de Zamenhof en Vieno, sed mi ne scias kiu/j kaj pro kio starigis ĝin???!! Kiu povas helpi al mi? Ĉu vi povas krei la Kategorio:Esperanto-parkoj? Anticipan dankon!! --[[Uzanto:Gnagyrobi|Gnagyrobi]] 11:20, 29 Jan. 2012 (UTC) == artikolo de Szepessy == Koran dankon por vi! Mi tradukos baldaŭ la artikolon de [[Loko-historia Muzeo de Dombóvár]]. Mi finredaktis la hungaran artikolon ''Dombóvári Reménykedő Fa'', mi baldaŭ tradukos ankaŭ ĝin! --[[Uzanto:Gnagyrobi|Gnagyrobi]] 09:26, 31 Jan. 2012 (UTC) == Re:Maradi == Saluton, dankon pro la ŝanĝo. Tio estas pli preciza ol ''Maradi, estas [[grandurbo]] de [[Niĝero]], kie estas la tria plej granda [[urbo]] kaj '''administra centro de la regiono'''.'' [[Uzanto:Ĉiuĵaŭde|<font color="#FF6600">Ĉ</font><font color="#00FF00">i</font><font color="#FF0000">u</font>ĵŭd]] [[Uzanto-diskuto:Ĉiuĵaŭde|^Astroscienco]] 15:35, 6 Feb. 2012 (UTC) == [[Esperanto-parko (Berlin)]] == Unue estas kreita en Esperanto! --[[Uzanto:Gnagyrobi|Gnagyrobi]] 09:14, 7 Feb. 2012 (UTC) Dankon! Mi tradukos el la germana lingvo! --[[Uzanto:Gnagyrobi|Gnagyrobi]] 09:33, 7 Feb. 2012 (UTC) Ĝi ekzistas nur en la germana Vikipedio. kiel Zamenhofpark! --[[Specialaĵo:Kontribuoj/81.0.119.128|81.0.119.128]] --[[Uzanto:Gnagyrobi|Gnagyrobi]] 11:22, 7 Feb. 2012 (UTC) == Stilo de paĝoj == Bonvolu pli atenteme rigardi, kiel aspektas paĝoj. Ne aldonu blinde ĉion sur fino de la paĝoj. Aŭ ĉu vi faras tion intence, por ke la paĝoj aspektu fuŝeme? Via lasta ekzemplo estas Žiar nad Hronom, kiun mi korektis. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] 07:23, 8 Feb. 2012 (UTC) == Ŝablonoj pri tradukoj == Saluton! Ĉu en la Esperanta Vikipedio ekzistas ŝablono pri traduko?? --[[Uzanto:Gnagyrobi|Gnagyrobi]] 16:05, 13 Feb. 2012 (UTC) :Ekzistas ŝablonoj {{ŝ|Tradukita}}, {{ŝ|Traduku}} [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] 16:21, 13 Feb. 2012 (UTC) == Maloviŝte == Dankon por la ligilo. Ĉu vi scias ke mi trovis mi mem, sen vidi [[Vikipedio:Esperantigo de rusaj nomoj en Esperanta Vikipedio|tion]], por skribi la esperantigo de la nomo de la urbo. Mi diras neniun mensogon. Mi uzos vian proponon kiam mi faros artikolon pri urbo de Makedonio. Kore, [[Uzanto:Ĉiuĵaŭde|<font color="#FF6600">Ĉi</font><font color="#00FF00">uĵ</font><font color="#FF0000">ŭd</font>]] [[Uzanto-diskuto:Ĉiuĵaŭde|^Diskuto]] ^/ [[Uzanto:Ĉiuĵaŭde/Artikola listo|^{Miaj artikoloj}]] 11:56, 26 Feb. 2012 (UTC) == File:, thumb, left == Saluton Crosstor! Bonvolu uzi "<code>Dosiero:</code>", "<code>eta</code>", kaj "<code>maldekstre</code>" anstataŭ "<code>File:</code>" "<code>thumb</code>", kaj "<code>left</code>" en viaj [[Vikipedio:Kiel_uzi_bildojn|artikoloj kun bildoj]]. ~ [[Uzanto:Iketsi|Iketsi]] ([[Uzanto-Diskuto:Iketsi|diskuto]]) 12:28, 11 Apr. 2012 (UTC) == Vár = Burgo == Vi kreis multe da artikoloj pri burgoj, kiujn vi titolis kiel fortikaĵoj. Ĉu vi estus tiel afabla kaj alinomus ilin al ''ia burgo''? Se vi ne scias hungare, jen estas helpilo por vi: [[:hu:Vár]] = [[Burgo|eo:Burgo]]. Vian paĝon ''Fortikaĵo de Esztergom'' mi alinomis al [[Esztergoma burgo]], kio respondas al hungara nomo [[:hu:Esztergomi vár]]. Bonvolu ne konfuzigu la legantojn. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 18:36, 21 Apr. 2012 (UTC) == Forigado de malĝustaj titoloj == Mi de tempo al tempo forigas titolojn, kiun vi kreis kaj kiuj estis poste alinomitaj. Ili ligas nenien krom via paĝo. Povas do okazi, ke vi trovos en via paĝo ruĝajn ligilojn. Ĉu mi povas korekti ilin en via uzanta paĝo? [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 05:01, 26 Apr. 2012 (UTC) :Mi nenie diras, ke ili estas via eltrovo. Se ili estus korektintaj al ekzistanta titolo, ili restus bluaj ankaŭ poste. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 05:24, 26 Apr. 2012 (UTC) == Reveninto == Sed kredu min, mi ne revenas tien ĉi silente. Mi skribas jam. --&nbsp;[[uzanto:Pejno Simono|<span style="color:white; background:limegreen">'''&nbsp;P<small>EJNO</small>&nbsp;Simono&nbsp;'''</span>]]^{&nbsp;[[uzanto-diskuto:Pejno Simono|Diskuto]]&nbsp;} 13:06, 27 Apr. 2012 (UTC) :Evidente! :Vi povos kiel unua legi ĝin. Mi metos ĝin tie ĉi, kiam mi estas preta. :Cetere, Petr afiŝis kanton de ABBA kiel ŝerco, speco de infaneca protesto. Ege kontraŭ kopirajtoj ktp. Jen: [[Super Trouper (kanto)]]. Mi malaperigis la kopirajthavan tekston de la kanto, kiun li afiŝis en la artikolo, sen eĉ nur tuŝeti lian artikolon. (Vidu historion, vidu fontan kodon.) Ankaŭ mi scias ŝerci. Sed ja ne akcidente redaktu kaj konservu ion, ĉar aliokaze eble vi estos akuzata esti la kulpulo. :) --&nbsp;[[uzanto:Pejno Simono|<span style="color:white; background:limegreen">'''&nbsp;P<small>EJNO</small>&nbsp;Simono&nbsp;'''</span>]]^{&nbsp;[[uzanto-diskuto:Pejno Simono|Diskuto]]&nbsp;} 13:33, 27 Apr. 2012 (UTC) == Petr == Mi intertempe jam afiŝis mesaĝon en la diskutejo de la stevardo Brion. [[:meta:User_talk:Brion_VIBBER#Peto pri puno de administranto]] --&nbsp;[[uzanto:Pejno Simono|<span style="color:white; background:limegreen">'''&nbsp;P<small>EJNO</small>&nbsp;Simono&nbsp;'''</span>]]^{&nbsp;[[uzanto-diskuto:Pejno Simono|Diskuto]]&nbsp;} 10:56, 29 Apr. 2012 (UTC) :Mi metis miajn argumentojn en la paĝon, kie vi difinis novan sekcion. Mi iomete ordigis la tuton kaj metis viajn argumentojn en Rulfenestron. Plej bone rigardu la tuton. :Se vi ne volas tion tiel, mi tuj forprenos la Rulfenestron. :La problemo estas, ke la baloto mem estas tute ĉe la fino de la sekcio. Mi metis ligilon al la sekcio en da ĉefa dikutejo. Sed se iu saltos tien, li ne tuj povos trovi la baloton ĉe la fino. Pro tio la Rulfenestro. Por miaj argumentoj mi metis ligilojn. :[[Vikipedio:Administrantoj/forigo de rajtoj#Forpreno de la administraj rajtoj de Uzanto:Petr Tomasovsky]] :Do mankas nun via poro. :--&nbsp;[[uzanto:Pejno Simono|<span style="color:white; background:limegreen">'''&nbsp;P<small>EJNO</small>&nbsp;Simono&nbsp;'''</span>]]^{&nbsp;[[uzanto-diskuto:Pejno Simono|Diskuto]]&nbsp;} 12:57, 29 Apr. 2012 (UTC) ::Pri Dominik &#151; tute klare. Li vere malamegas min &#151; kvankam mi ne memoras iam esti atakinta lin aŭ io &#151; kaj aliflanke li ege adoras nian Petron &#151; mi ne povas imagi kial. ::Mi supozas, ke la plej multaj ne kuraĝos voĉdoni. ::Eble Surfo voĉdonos. Li ja subtenis min, kvankam ni ĵus kverelis en la kulisoj pri io ajn. ::Flanke de la administrantaro, mi kredas ke Arno estos tipa. Li kvazaŭ ĉirkaŭdancas la tutan temon, argumentante, ke li ne havis la tempon aŭ volon okupiĝi pri la afero por gajni deciddonan vidpunkton pri ĝi. Aliflanke, li ege ne volas enviciĝi inter la tri simioj &#151; blinda, surda kaj muta. Kio estas iomete stranga kaj ne respondas al lia neokupiĝemo pri la afero. ::Fakte nur Narvalo vere faris ion. Sed li tute ne plu emas fari ion ajn Vikie. Li nur tre esceptokaze ekagis fronte al mia nejusta forbariĝo. Sed nur danke al li, mi entute estas denove ĉelinea. ::Mi informis iun stevardon Brion (parolas eĉ Esperanton) pri la afero, sed ĉu li fakte iel ekagos? Kiu scias? Mi ne. ::--&nbsp;[[uzanto:Pejno Simono|<span style="color:white; background:limegreen">'''&nbsp;P<small>EJNO</small>&nbsp;Simono&nbsp;'''</span>]]^{&nbsp;[[uzanto-diskuto:Pejno Simono|Diskuto]]&nbsp;} 14:25, 29 Apr. 2012 (UTC) == Kontraŭ == Saluton Crosstor! Mia "Kontraŭ" tute ne estis direktita kontraŭ vi. Iu en Vikipedio nuntempe manipulas uzantojn kaj administrantojn provante dividi por regni. Mi simple reagis kontraŭ tiu fakta situacio. Tio tute ne estas ligita al via kverelo kun Petr, pri kiu mi nenion sciis antaŭe. Ĉion bonan! --[[Uzanto:Dominik|Dominik]] ([[Uzanto-Diskuto:Dominik|diskuto]]) 13:56, 30 Apr. 2012 (UTC) == La simio provizore mutema {{rideto}} == Mi ne scias tion precize, sed mi kredas, ke Crosstor fakte plendas pro alinomoj, kie oni forigis la direktilojn ĉe la malnova nomo. Bedaŭrinde, Petr ŝanĝis la nomojn ĉiee kaj tiome, nacilingve, tiel ke oni ne plu povis trovi la artikolon per la malnova nomo. Alivorte, la serĉilo ne proponis la ŝanĝitaĵon, ĝi simple ne plu trovis ion ajn, kaj direktilo ne plu estis. Por Crosstor tio aperis surface kiel plena forigo de la artikolo. Kiel dirite, mi ne scias, ĉu jen la problemo. Eble estas ankaŭ aŭtentoj forigoj. Sed jam la vera abundo de ''"movoj"'' iomete konsternigas. Fakte ŝajnas esti tiel, ke egale tion, kion la povrulo skribis, tuj venis hiperagema Petro kaj ŝanĝis la titolon. Se mi ĝuste taksas la aferon, ŝajnas esti speco de historia politika konflikto rilate nomojn en specifa regiono, nun ĉi-epoke renaske, inter Petr kaj Crosstor. Kaj baze de tio, kion Petr skribis en la artikolo de EU, mi malmulte fidas iujn Petraĵojn. Ĉiuokaze, se oni ŝanĝas nomon, oni devas aŭ lasi la aŭtomate generitan pludirektilon, aŭ almenaŭ zorgi pri tio, ke la nova titolo estas trovebla per serĉado baze de la malnova titolo. Fakte mi ne scias, kiel trovi, kiu forigis kion kiam. Sed mi postĉasis kelkajn movojn kaj jen fakte jam problemo. Mia diagnozo ''"Ludo"'' miaopinie trafas. Certe trafas ankaŭ la komento de Surfo. Cetere, kun Surfo mi kverelis &#151; sufiĉe akre &#151; malantaŭ la kulisoj. Mi ĉi-momente forgesas pri kio. En iu paĝa diskutejo. Do Surfo ne ĉiam nepre samopinias kun mi. {{rideto}} --&nbsp;[[uzanto:Pejno Simono|<span style="color:white; background:limegreen">'''&nbsp;P<small>EJNO</small>&nbsp;Simono&nbsp;'''</span>]]^{&nbsp;[[uzanto-diskuto:Pejno Simono|Diskuto]]&nbsp;} 06:39, 1 Maj. 2012 (UTC) == Mesaĝoj == Ĉi tie PT kaj lia amikaro mesaĝu nenion, se tamen, SENLEGE MI TUJ FORVIŜOS ĜIN!!!!!!!!--[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 17:56, 28 Apr. 2012 (UTC) == [[Dudek horoj (filmo)]] == Saluton Crosstor! Mi vidis vian artikolon pri [[Dudek horoj (filmo)]]. Mi forigis la ŝablonon "Unua", ĉar kvankam ĉi tiu artikolo ne ekzistas en la hungara Vikipedio, ĝi ja ekzistas en la angla. Ĉion plej bonan! --[[Uzanto:Dominik|Dominik]] ([[Uzanto-Diskuto:Dominik|diskuto]]) 06:30, 21 Maj. 2012 (UTC) :La artikolo jam ekzistis en la franca lingvo sub la nomo "Vingt heures" (20 horoj)!!! Strange ke ĝi ne ekzistas en la hungara??? Ĉu vi ankaŭ laboras en la hungara vikipedio? --[[Uzanto:Dominik|Dominik]] ([[Uzanto-Diskuto:Dominik|diskuto]]) 08:48, 21 Maj. 2012 (UTC) == Esperantalioj == Estimata kompano! :Bonvolu krei la kategorion:Esperantalioj kaj helpi min pri la sintakso de "En tiu ĉi artikolo estas uzita traduko de teksto el la artikolo Eszperantáliák en la hungara Vikipedio. Numero de revizio ne estis difinita." (oldid:11855395). [[Esperantalioj]] :Anticipan dankon! :--[[Uzanto:Gnagyrobi|Gnagyrobi]] ([[Uzanto-Diskuto:Gnagyrobi|diskuto]]) 09:41, 13 Jun. 2012 (UTC) == Esperantalioj == :Koran dankon pro via helpo![[Esperantalioj]] :--[[Uzanto:Gnagyrobi|Gnagyrobi]] ([[Uzanto-Diskuto:Gnagyrobi|diskuto]]) 06:38, 14 Jun. 2012 (UTC) == Helpo == Saluton, mi volus demandi helpon por traduki ĉi tiun [http://hu.wikipedia.org/wiki/%C3%81rp%C3%A1d-kor artikolon] (nur enkonduko). Mi kredas ke ĝi estas interesa sed mi ne parolas la hungara. Ĉu vi povas helpi min? Dankon.--[[Uzanto:Chabi|&#123;&#123;subst:Vikipediisto:Chabi/Subskribo&#125;&#125;]] ([[Uzanto-Diskuto:Chabi|diskuto]]) 15:31, 26 Jun. 2012 (UTC) Dankon. Mi ne povis traduki la artikolo ĉar ĝi estis sole Hungare. --[[Uzanto:Chabi|&#123;&#123;subst:Vikipediisto:Chabi/Subskribo&#125;&#125;]] ([[Uzanto-Diskuto:Chabi|diskuto]]) 10:15, 8 Jul. 2012 (UTC) == Maladministrantigo de Petr == Saluton, mi invitas vin baloti por la maladministrantigo de Petr. <font color="#FF6600">H<small>ENRIKO</small></font> <font color="#FF0000">F<small>IZETO</small></font> (<small>[[Uzanto:Ĉiuĵaŭde|ĈIUĴAŬDE]]: [[Uzanto-diskuto:Ĉiuĵaŭde|Diskutpaĝo]] • [[Uzanto:Ĉiuĵaŭde/AlilingvajSinprezentadoj‎|Alilingva]]</small>) 11:51, 12 Aŭg. 2012 (UTC) == [[IKUE-Kongreso 2012]] == Ĉi tiu artikolo estis redaktata en Esperanto unuafoje. Ĉu mi rajtas uzi flavan numeron 1?? :--[[Uzanto:Gnagyrobi|Gnagyrobi]] ([[Uzanto-Diskuto:Gnagyrobi|diskuto]]) 06:13, 13 Aŭg. 2012 (UTC) == Forrabo de artikolo == Nu, Crosstor ! Vi restas la aŭtoron de la artikolo, eĉ se uzantoj faras multe da kontribuoj post vi. <br /> Narvalo minacas forbari vin pro viaj sensencaj nenecesaj personaj atakoj ! Nu, ne estu la kokino kiu protektas siaj infanoj ĉiutempe, ĉiutage kaj tutvive (en la franca: ''Ne fais pas la mère poule'') !<br /> Ni ĉiutempe rajtas aldoni informojn en la artikolo, eĉ multe, eĉ se ni ne estas la aŭtoro ! Ni ne forrabas la artikolon ! Bv. ŝanĝi vian konduton. Jen via unua averto. <font color="#FF6600">H<small>ENRIKO</small></font> <font color="#FF0000">F<small>IZETO</small></font> (<small>[[Uzanto:Ĉiuĵaŭde|ĈIUĴAŬDE]]: [[Uzanto-diskuto:Ĉiuĵaŭde|Diskutpaĝo]] • [[Uzanto:Ĉiuĵaŭde/AlilingvajSinprezentadoj‎|Alilingva]]</small>) 11:56, 13 Aŭg. 2012 (UTC) == Preĝeja problemo == {{Deŝovu|0|{{Nova!|2012|08|16}}&#32;Vi skribas: ''Kiu problemo estas?'' Nu, se eĉ vi ne scias tion, kiel mi sciu tion? Aŭ ĉu vi volis skribi eble ''kia problemo'', aŭ eble ''kies problemo'' aŭ ''kiu kulpas pri la problemo'', aŭ simile? Do mi tute ne komprenas vian demandon. La sola afero, kiun mi komprenis, estas ke vi tradukis el la Hungara, kaj PT tradukis el la Angla, kaj ke nun, anstataŭ kombini la informaĵon el la du fontaj artikoloj, oni postlasis du apartajn artikolojn, de kiuj, ĝis ĉi-momente, vi menciis nur unu titolon. --&nbsp;[[uzanto:Pejno Simono|{{Skribo|inko=v|'''P<small>EJNO</small>&nbsp;Simono'''}}]]^{&nbsp;[[uzanto-diskuto:Pejno Simono|Diskuto]]&nbsp;} 08:05, 15 Aŭg. 2012 (UTC)}} == FRamasonistoj == Bonvolu ĉesi aldoni, ke IU estis framasonisto. Tio ne havas sencon, ĉar vi ne atentas pri la teksto, nur ĵetas al fino de la teksto tiun frazon. Kelkfoje la framasonisma agado estis tute negrava en vivo de la menciita persono.[[Uzanto:Narvalo|Narvalo]] ([[Uzanto-Diskuto:Narvalo|diskuto]]) 08:32, 22 Aŭg. 2012 (UTC) :NE DETRUU KOHERECON DE LA TEKSTOJ!!!![[Uzanto:Narvalo|Narvalo]] ([[Uzanto-Diskuto:Narvalo|diskuto]]) 08:35, 22 Aŭg. 2012 (UTC) :Kiel sekreta movado, oni ne scias, ĉu al tiu persono tio estis grava aŭ ne. Por la kategorio tiu mallonga frazo necesas. Same estas, se iu estas kolektanto de poŝtmarkoj, k.s (via teksto) ::Do, se vi ne povas pruvi tion, kial vi volas aldoni???? Alikaze, NE DETRUU KOHERECON DE LA TEKSTOJ!!!! Do ne aldonu senpense tiun frazon, precipe, se vi ne provas pruvi tion!!![[Uzanto:Narvalo|Narvalo]] ([[Uzanto- Diskuto:Narvalo|diskuto]]) 08:49, 22 Aŭg. 2012 (UTC) ::Vi eĉ la ĝustan esprimon ne konis, pri kio vi volas verki???[[Uzanto:Narvalo|Narvalo]] ([[Uzanto-Diskuto:Narvalo|diskuto]]) 10:34, 23 Aŭg. 2012 (UTC) == Kia forrabo??? == Via aserto pri forrabo de artikolo estas jam malsana. Kiu rabis kion??? Petro KOREKTIS viajn fuŝaĵojn, nun vi kaj Pejno sukcese forpelis Petron. Via celo forpeli ankaŭ min ne sukcesos.[[Uzanto:Narvalo|Narvalo]] ([[Uzanto-Diskuto:Narvalo|diskuto]]) 10:34, 23 Aŭg. 2012 (UTC) == ADLS-proponoj == Saluton Crosstor, vi skribis sur la diskutpaĝo de Pejno Simono, ke vi volas proponi [[Pécs]] kaj [[Sándor Petőfi]] por ADLS. Ili tamen antaŭe elektiĝu kiel elstaraj - ĉu vi volas [[Vikipedio:PEA|mem proponi ilin]] aŭ ĉu mi tion faru por vi? amike [[Uzanto:Darkweasel94|darkweasel94]] ([[Uzanto-Diskuto:Darkweasel94|diskuto]]) 12:38, 22 Sep. 2012 (UTC) == {{ŝ|Vivtempo}} == Sal. Kiam vi verkas biografion vi povas avantaĝe utiligi la ŝablonon {{ŝ|Vivtempo}} (vidu la dokumentadon)kiu aŭtomate kreas kategoriojn pri naskiĝjaro kaj mortjaro. Krome ĝi aldonas defaŭltordigon por kategorioj do vi ne bezonos aldoni tiun ordigŝlosilon en ĉiun kategorion. Krome bv. atenti pri familinomoj. Estas ĉi tie kutimo en biografioj skribi unue familinomon per MAJUSKLOJ (kaj poste entekste kutime). Amike. --[[Uzanto:KuboF|KuboF]] ([[Uzanto-Diskuto:KuboF|diskuto]]) 18:59, 26 Okt. 2012 (UTC) :Salut'! Mi ofte uzas majusklan sistemon, sed ofte mi forgesas ĝin. Mi legis ofte demadojn, kial la majusklo? Tio ne estas vaste konata. Nun mi trovis pli bonan solvon, kion mi jam ne forgesas kaj ĝi estas tute komprenebla. Miaj bibliogr. estas ĉ. nur 1200 bitokoj, vivtempo ĝin farus pli mallonga, kaj mi timas ke la longo falas sub 1000 sen lingvaj ligiloj. Tio estas grave, ke la artikolo ricevu 1 punkton, se estos pli longa artikolo, tiam mi uzos ĝin.--[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 09:07, 27 Okt. 2012 (UTC) ::Hm, kian solvon vi trovis? Mi scivolemas, ĉar fore mi prilaboras biografiojn faritaj de aliuloj (kiel vi jam certe rimarkis ;) ). ::Pri longo de artikolo vi ne bezonas tiel strikte konduti. Ja tiuj kelkaj pliaj "teknikaj bitokoj" (do superfluaj kategorioj, intervikioj, ordigŝlosilo en ĉiu kategorio...) estas "nur por plaĉo", gravas la teksta longo kiun tiuj aferoj ne pligrandigas. Krome havas ŝ:Vivtempo bonan avantaĝon ke ĝi avertas pri vivanta homo por kies biografio estas aplikataj iom pli striktaj kriterioj. Sed jes, uzante vian malnovan sistemon vi ne misagas do ĝi estas akcepteble. Kaj daŭre mi interesiĝas pri via nove trovita solvo supre menciita. Amike. --[[Uzanto:KuboF|KuboF]] ([[Uzanto-Diskuto:KuboF|diskuto]]) 11:28, 27 Okt. 2012 (UTC) == Sinagogo Targu Mures == La foto "039..." pri la Sinagogo de Targu Mures (pardonu ke mi pro hasto forlasas la diakritajn signojn) tre palas. Eble pli bonus uzi la fasadan bildon "Targu Mures, synagogue.jpg" - ĉu? Sincere, [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:03, 1 Nov. 2012 (UTC) == [[Sándor Giesswein]] == Estas kompletigita, bonvolu kontroli, "VERKOJ KAJ PUBLIKAĴOJ" bonvolu esperantigi. --[[Uzanto:Gnagyrobi|Gnagyrobi]] ([[Uzanto-Diskuto:Gnagyrobi|diskuto]]) 18:39, 4 Nov. 2012 (UTC) == [[Ŝablono:Vivtempo|Vivtempo]] == Estimata ! Bonvolu atenti ke {{ŝ|Vivtempo}} estas uzenda en biografiaj artikoloj: ĝi aŭtomate enkategoriigas la paĝon en la respektivaj nask- kaj mort- jarkategoriojn kaj transprenas la defaŭltan ordigon. Ĉar vi kreadas iom da biografiaj artikoloj, mi instigas vin uzi ĉi tiun ŝablonon anstataŭ enmeti du liniojn da nask- kaj mort-jarkategorioj. {{alss}} 23:00, 15 Dec. 2012 (UTC) :Vidu ekzemple la ŝanĝojn kiujn mi faris al : * [{{fullurl:Miklós Surányi|diff=prev&oldid=4796615}} Miklós Surányi] * [{{fullurl:István Szabó_(tradukisto)|diff=prev&oldid=4796610}} István Szabó] * [{{fullurl:Gyula Szávay|diff=prev&oldid=4796590}} Gyula Szávay ] :: Mi aldonas ke la ŝablono akceptas la ordigŝlosilon kiel tria parametro. Do estu : <code><nowiki>{{Vivtempo|1865|1950|Szász Károly}}</nowiki></code> {{alss}} 08:53, 16 Dec. 2012 (UTC) ::: Vi pravas la vikipedia sistemo lokigas kunsupersignajn literojn post z, kio estas tre maloportuna. Mi iam aŭdis ke oni volas plibonigi tion, sed ne jam okazis. Intertempe vi pravas ke anstataŭigendaj estas kunsupersignaj literoj per la samaj sen supersigno. {{alss}} 18:22, 16 Dec. 2012 (UTC) == Čierna Lehota (distrikto Bánovce nad Bebravou) == Saluton, Crosstor. Vi foje kreis artikolon, kies titolo nun estas [[Čierna Lehota (distrikto Bánovce nad Bebravou)]]. La malnova titolo ne plu ekzistas, ĉar estis fuŝigita kaj superflua paĝo. --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 12:32, 4 Jan. 2013 (UTC) == Esperanta Retradio == :Saluton! Bonvolu kontroli la artikolon: Esperanta Retradio, se mi bone scias, ĝi estas la unua.--[[Uzanto:Gnagyrobi|Gnagyrobi]] ([[Uzanto-Diskuto:Gnagyrobi|diskuto]]) 08:41, 7 Jan. 2013 (UTC) == Ligiloj de iuj retejoj == En iuj retejo (tiuj, kiuj uzas kadroj) estas ĉiam la sama adreso en la adresobreto. Se oni kopias tian adreson, la ligilo ligas al la ĉefpaĝo, kio ne tre utilas por Vikipedio. Tio al vi okazis en [[Imre Bori]]. Ĉu vi povas reiri al la retejo kaj trovi la paĝon, necesa estas paĝo kiu ligas al la artikolo pri Imre? Poste alklaku la ligilon AL la paĝo de Imre per dekstra musbutono, elektu "Kopii adreson de la celo" (aŭ simile) kaj tiun ligilon enmetu en Vikipedion. Vi prefere kontrolu ĉu funkcias por eviti problemojn kiel nun. Amike. --[[Uzanto:KuboF|KuboF]] ([[Uzanto-Diskuto:KuboF|diskuto]]) 13:22, 3 Feb. 2013 (UTC) == [[Hungaria Esperanto-Asocio]] == Saluton!Kiu povus helpi por esperantigi la artikolon Magyarországi Eszperantó Szövetség en la hungara Vikipedio? Kompreneble mi faris jam la skeleton de la Esperanta varianto.--[[Uzanto:Gnagyrobi|Gnagyrobi]] ([[Uzanto-Diskuto:Gnagyrobi|diskuto]]) 20:27, 7 Feb. 2013 (UTC) Segítek neked!--[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 13:02, 8 Feb. 2013 (UTC) == HEA == Jó lenne megbeszélni, mert mások is fognak segíteni! Remélem "Bradipo" is aktivizálja majd magát! Ez a mennyiségű magyar szöveg egy embernek nagyon sok eszperantóra fordítani!! Ennyire összeszedetten sehol sincs meg a HESZ-sztori!! Ha gondolod a bevezetőt már kezdheted is.--[[Uzanto:Gnagyrobi|Gnagyrobi]] ([[Uzanto-Diskuto:Gnagyrobi|diskuto]]) 21:12, 8 Feb. 2013 (UTC) == Ŝablono pri hungaraj nomoj == Sal. Estas proponita ŝablono por skribi komencon de artikoloj pri hungaroj (mi antaŭvidas plilarĝigon ankaŭ al aliaj etnoj). Detalojn vidu ĉe [[Ŝablono:HungaraNomo]]. --[[Uzanto:KuboF|KuboF]] ([[Uzanto-Diskuto:KuboF|diskuto]]) 19:43, 10 Feb. 2013 (UTC) == Aktiva periodo... == Saluton, fakte mi legis la diskuton pri la kandidatiĝo de KuboF, sed ne ŝanĝis mian voĉon. KuboF deklaris, ke li ne estas PT, kaj mi konstatas, ke aŭ tio estas vera, aŭ li maturiĝis. Deklarita anonimeco por mi ne estas kialo por ne-administranteco; mi mem ĉi tie laboras anonime. Pri forbarado mi diras, ke ĝi estas por mi rimedo por malhelpi ke vandalo vandalu plu; laŭ mia memoro mi neniam "pune" forbaris iun, sed nur "defende". Ĉiam estis aŭ anonimuloj aŭ ĵus kreitaj kontoj, kiuj por mi egalas al anonimuloj. Inter konataj kontribuantoj estu eble diskuti; se vere necese, pri forbaro decidu ne unuopa administranto. – [[Uzanto:Umbert&#39;|Umbert&#39;]] ([[Uzanto-Diskuto:Umbert&#39;|diskuto]]) 18:15, 11 Feb. 2013 (UTC) :Crosstor, mi komprenis ke vi pensas ke mi estas iel ligita kun Petr Tomašovsý kaj pro tio vi timas forbaron de mia flanko. Mi jam publike deklaris kaj multfoje klarigis ke mi mem ne estas Petr. Tion pravigis ankaŭ konataj fidindaj homoj, kiel ekz. administranto [[Uzanto:Blahma]]. Kun Petr mi ankaŭ ne tenas kontakton; kiam li estis aktiva ni nur foje diskutetis. Simile kiel skribis Umbert', forbarado estas por mi ilo por protekti Vikipedion kontraŭ vandaloj. Kun kelkaj viaj agoj mi ne konsentas kaj ne ĉiam mi komprenas viajn diskutojn, tamen mi certe ne opinias vin vandalo kaj dum vi restos tia vi bezonas timi neniun forbaron de mia flanko. Krome, bv. ne miksi ''forbaradon'' (de uzanto) kaj ''ŝlosadon/protektadon'' (de paĝo) kio estas sufiĉe diferencaj aferoj uzendaj en diferencaj situacioj. --[[Uzanto:KuboF|KuboF]] ([[Uzanto-Diskuto:KuboF|diskuto]]) 18:32, 15 Feb. 2013 (UTC) == HEA == [http://hu.wikipedia.org/wiki/A_magyarorsz%C3%A1gi_eszperant%C3%B3_mozgalom_%C3%A9vsz%C3%A1mai A magyarországi eszperantó mozgalom évszámai] szövegét kellene lefordítani, ami nem kevés!--[[Uzanto:Gnagyrobi|Gnagyrobi]] ([[Uzanto-Diskuto:Gnagyrobi|diskuto]]) 21:23, 11 Feb. 2013 (UTC) == [[Preĝejo de Sankta Gerardo (Monto Gellért)]] == Szia, a Gellért-hegyi Sziklatemplom nem Szent Gellértnek, hanem Magyarok Nagyasszonyának van szentelve. A huwikin már javítottam, kérem, itt is írd át és utána szólj, mert a Wikidatában is módosítanom kell, hogy jók legyenek a nyelvközi hivatkozások. Köszönöm. --[[Uzanto:Rlevente|Rlevente]] () 19:03, 16 Feb. 2013 (UTC) == HEA 2 == Koran dankon pro viaj kontribuoj. Ĉu vi vidis jam la artikolon de HEA? Bone kreskas. Ĉu ne?? Ankaŭ "Bradipo" tradukas.--[[Uzanto:Gnagyrobi|Gnagyrobi]] ([[Uzanto-Diskuto:Gnagyrobi|diskuto]]) 20:41, 18 Feb. 2013 (UTC) == CHEFURBO == Estimata Crosstor, Pozsony estis la hungara chefurbo nur dum 1536-1783, sed jam ne en 1841 kiel vi skribis en la Pál-Csató-artikolo. Vidu: [http://www.stephaudt-reisen.de/reisen/slowakei/tiefland/bratislava-pressburg/rundreise/koenigliches-ungarn/1607009.html] Giorno2 == Lajos Bíró == Saluton!Még nem tudom, de azonnal utána nézek!--[[Uzanto:Gnagyrobi|Gnagyrobi]] ([[Uzanto-Diskuto:Gnagyrobi|diskuto]]) 20:21, 22 Feb. 2013 (UTC) == Grandaj urboj == Saluton. Mi ofte trarigardas lastatempe viajn artikolojn pri grandurboj. Sed vidas, ke vi ne metas la alilingvajn ligilojn, kio estas ege necesa, por ke esperanto aperu en ĉiuj lingvoj. Nun la sistemo ŝanĝis sed ne estas malfacila. Vi devas nur el la origina paĝo rigardu ĉe la listo en la maldekstra marĝeno, tie ĉe la fino diras ĉu en la angla Edit links ĉu en la hungara szerkesztés, vi klaku tie kaj aperos stranga paĝo kiu malfermiĝos eble ne tuje, iru ĉe la fino de la paĝo kaj klaku ĉe add (aldonu), aperos nova linio kaj tajpu eo por la lingvo kaj la nomo de la artikolo an la alia spaco, klaku ĉe save kaj ĉio estos farita. Se vi havos malfacilon, kontaktu min ekzemple kaj mi helpos. Alia sugesto estas ke oni povas aldoni la nomon de la urbo al koncerna artikolo, mi celas la ŝtaton Koloradio, ĉar iu povas vidi ion pri la ŝtato sed ne scias ke ekzistas artikolo pri urbo de tiu ŝatato aŭ lando. Rigardu kion mi faris ĉe Koloradio. Ĝis.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:20, 7 Apr. 2013 (UTC) :Okazis miskomprenoj. Unue mi jam faris la aldonon de la ligoj por Aurora. Se vi faris ion pri tio, eble io misfunkciis: eble mi eraris ĉar mi ne avertis vin ke mi jam faris tin. Tamen la sistemo certe be bone funkcias ĝis nun. Ekzemple se vi iras al la angla paĝo Aurora, Colorado vi povas vidi ke en la marĝeno ne aperas Esperanto sed se vi iras al la fino kaj klakas ĉe Edit links, en la aperonta paĝo vi povos vidi ke la esperanta ligo ja jam aperas. Do eble baldaŭ la ligo aperos en ĉiu lingvo, ekzemple en la franca, hispana ktp jam aperas. Eble en ĉiu escepte en la angla. Pri la alia afero, mi celis nur, ke la nova enmetita artikolo aperu en supera paĝo por ke ĉiu povu veni al la nova. Ekzemple se vi faras novan paĝon Romo, ĝi aperu kiel ligo en Italio. Kaj nun Aurora aperas en la artikolo [[Koloradio]]. Pri longaj kaj mallongaj nomoj, mi ne komprenas kion vi celas.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:16, 7 Apr. 2013 (UTC) ::Mi ne parolas pri kategorio, kio ege utilas, sed pri la propra artikolo. Rigardu ĉe [[Koloradio]].--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:55, 7 Apr. 2013 (UTC) ---- Por aperigi ilin tuj, aldonu al la fino de la retadreso ?action=purge - tiam ili aperos. :En la finon de la retadreso: ekzemple, se la retadreso (tut-supre en via TTT-legilo) estas http://eo.wikipedia.org/wiki/Vikipedio:%C4%88efpa%C4%9Do - tiam vi ĝin ŝanĝu al http://eo.wikipedia.org/wiki/Vikipedio:%C4%88efpa%C4%9Do?action=purge kaj premu la enig-klavon. Alternative, vi povas ankaŭ fari ajnan redakton al la paĝo, tio havos la saman efikon. [[Uzanto:Darkweasel94|darkweasel94]] ([[Uzanto-Diskuto:Darkweasel94|diskuto]]) 12:50, 7 Apr. 2013 (UTC) ::Pli facila maniero por fari la samon estas en [[Specialaĵo:Preferoj#mw-prefsection-gadgets|viaj preferoj]] aktivigi la aldonaĵon ''Purge''. Ĝi montros en supra breto apud ''redakti'', ''historio'' ktp novan ilon. Se vi uzas la etoson Vektoro ĝi montriĝos sub la sageto (apud serĉokampo) kaj moniĝas "Malplenigi servilan kaŝmemoron". Se vi uzas alian etoson ĝi montriĝon kiel steleto "*". Sufiĉas ĝin alklaki. --[[Uzanto:KuboF|KuboF]] ([[Uzanto-Diskuto:KuboF|diskuto]]) 14:43, 8 Apr. 2013 (UTC) == [[Teremioara]] aŭ [[Tirimioara]]? == Sal. Mi ĵus trovis tiujn du artikolojn, evidente pri la sama vilaĝo, kaj ne scias kiu nomo estas ĝusta en Esperanto. Ĉu vi bv. povus tion prizorgi? --[[Uzanto:KuboF|KuboF]] ([[Uzanto-Diskuto:KuboF|diskuto]]) 14:20, 8 Apr. 2013 (UTC) :Teremiora :Ĝi estas superflua. (La alia havas perfektajn lingvajn ligojn!) --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 05:19, 9 Apr. 2013 (UTC) ::Dankon, ĝi jam estas forigita. --[[Uzanto:KuboF|KuboF]] ([[Uzanto-Diskuto:KuboF|diskuto]]) 12:27, 9 Apr. 2013 (UTC) == selekti -> elekti == Saluton, bv. atenti la diferencon inter ''selekti'' kaj ''elekti''. ''Selekti'' estas ŝanĝi la specion, la rason. Ĝi estas biologia termino. Parta listo de verkoj estas ''elekto''. [[Vikipediisto:PaulP|_PaulP]][[Specialaĵo:Retpoŝti uzanton/PaulP|^{<span style="color:red;">@</span>}]][[Vikipediista diskuto:PaulP|_{<span style="color:green;">disk</span>}]][[Specialaĵo:Kontribuoj/PaulP|^{<span style="color:blue;">kont</span>}]] 14:52, 18 Apr. 2013 (UTC) == Trejnado pri tradukado == Saluton Crosstor! Mi vidis ke por pluraj viaj artikoloj vi uzis la tradukilon WikiTrans. Post semajno okazos en Slovakio trejnado ĝuste pri tiu tradukilo kaj pritraktataj estos pliaj temoj por plialtigi nivelon de Esperanta Vikipedio. Pli vi povas legi en [[Projekto:WikiTrans]]. Ĉu vi ŝatus partopreni? Amike. --[[Uzanto:KuboF|KuboF]] ([[Uzanto-Diskuto:KuboF|diskuto]]) 19:36, 23 Apr. 2013 (UTC) == Pál Gegesi Kiss == Saluton, Crosstor. Mi vidis, ke {{#switch:ne|ne=vi ne aranĝis la intervikiojn de [[Pál Gegesi Kiss]] laŭ malnova kaj nova sistemoj|#default=vi aranĝis la intervikiojn de [[Pál Gegesi Kiss]] laŭ la malnova sistemo}}. Sed ekde la {{dato|6|marto|2013}} eblas uzi la novan sistemon per [[Vikipedio:VD]]. La ligiloj de la artikolo nun troviĝas sur la paĝo [[:d:1008842]], ĉar mi aranĝis tion. Mi rekomendas estonte uzi la novan manieron, ĉar tiam necesas aldono nur ĉe Vikidatumoj. Do, ne plu en ĉiu unuopa lingva versio. Se vi ankoraŭ havas demandon, demandu min aŭ sur la [[Vikipedia diskuto:Vikidatumoj|diskutopaĝo de la helpopaĝo]]. --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 08:32, 24 Apr. 2013 (UTC) == Budapeŝtanoj == Saluton, Crosstor. Mi impresite konstatis kiom da artikoloj vi verkis pri artistoj naskiĝintaj en Budapeŝto. Evidente vi konscias ke komuna eco de ili estis la budapeŝtaneco, ĉar vi aparte kreis liston pri [[Listo de famuloj naskiĝintaj en Budapeŝto|famuloj naskiĝintaj en Budapeŝto]]. Iom mi miras ke vi ne venis al la ideo enkonduki kategorion [[:Kategorio:Budapeŝtanoj|Budapeŝtanoj]], kiam ankoraŭ ne estis tiom da artikoloj, ĉar certe tia kategorio indas, kaj pli simplas tuj mencii ĝin en la momento de paĝokreo ol poste multloke devi aldoni ĝin. Nun tamen la paĝoj jam estas, la du listoj pri famuloj naskiĝintaj kaj mortintaj en Budapeŝto donas certagradan superrigardon, kaj la kategorio aldonindas. Plue, kiel aliaj vikipedianoj jam antaŭe rimarkis, indas profiti la okazon kaj samtempe ankaŭ ekapliki la ŝablonon {{ŝ|vivtempo}}, kaj anstataŭigi la vorteton "selekto" en ĉapitrotitoloj per "elekto". Por iom helpi en tio, mi post meto de la kategorio [[:Kategorio:Budapeŝtanoj|Budapeŝtanoj]] aldonis la novan kategorion, la ŝablonon {{ŝ|vivtempo}} kaj multloke ankaŭ la vorton "elekto" ĉe la artikoloj pri la budapeŝtanoj de familia nomo A ĝis D, en 109 paĝoj. Pri la plia laboro mi tamen volus alvoki vin mem, ĉar praktike ĉiuj artikoloj en la listo pri [[Listo de famuloj naskiĝintaj en Budapeŝto|famuloj naskiĝintaj en Budapeŝto]], kaj mi principe nun havas aliajn laborejojn en vikipedio, nur volis per mia praktika eklaboro kuraĝigi vin al daŭrigo de la tasko... Sincere, [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:25, 6 Maj. 2013 (UTC) == Nagyvázsony ref. templom == Nem az én képem, hanem Gyurikáé, de áttöltöttem a Commons-ba. Itt találod: http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Reformed_Church_in_Nagyvazsony.jpg --[[Uzanto:Rlevente|Rlevente]] ([[Uzanto-Diskuto:Rlevente|diskuto]]) 15:42, 14 Maj. 2013 (UTC) == Ŝablono:Komunumoj laŭ Zala (rivero)‎‎ == Saluton, Crosstor.. Mi ĵus vidis, ke vi kreis {{Ŝ|Komunumoj laŭ Zala (rivero)‎‎}}. Sed kial vi ne rekte uzas en ĝia fontokodo {{ŝ|Navigilo2}}, sed kreis plian helpan ŝablono {{ŝ|Navbox}}? Ĉu vi ne scias fari tion alie? Se jes, mi povos korekti tion por vi. Ĉu bone? --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 11:46, 25 Jun. 2013 (UTC) :{{farita}} Mi jam korektis {{Ŝ|Komunumoj laŭ Zala (rivero)‎‎}}, tiel ke ĝi nun ĝuste funkcias kaj ne plu bezonas ''Navbox''. Krome mi jam forigis ''Navbox'', ĉar ĝi en la nuna, ne ĝuste funkciinta formo ne estis taŭga. Ĉar jam la trian fojon administranto devis forigi ŝablonon sub ĉi tiu, angla titolo ''Navbox'', mi ĵus eĉ protektis la titolon kontraŭ rekreo fare de IPuloj kaj uzantoj, kiuj ne sufiĉe lertas pri kreado de ŝablonoj. :Se vi estonte bezonos ŝablonon, bonvolu peti tion sur la paĝo [[Projekta diskuto:Ŝablonoj]]. Tiel ni evitos pli grandan ĥaoson ĉe la ĉitieaj ŝablonoj. Ni jam havas sufiĉe da rubo tie. :-| --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 12:01, 25 Jun. 2013 (UTC) == Burokratoj == Ni bezonas kelkajn burokratojn. Ĉu vi vidas [[Vikipedio:Burokratoj/kandidatoj/DidiWeidmann|tie]] ? Amike. --[[Uzanto:Pino~eowiki|pino]] ([[Uzanto-Diskuto:Pino~eowiki|diskuto]]) 10:32, 26 Jun. 2013 (UTC) == Új városok == Szia, 18 magyarországi nagyközség városi címet kapott. Javítanád a cikkeikben? (Forrás: A köztársasági elnök 325/2013. (VII. 10.) KE határozata, [http://www.magyarkozlony.hu/hivatalos-lapok/8ea97ad2e1af0ecd74ba37bc466ecea8cd618862/dokumentumok/0ef9b0d67beca43acee61cdeddc9ee1540a3d180/letoltes Magyar Közlöny 2013. évi 118. szám], 64033. oldal) Köszönöm. --[[Uzanto:Rlevente|Rlevente]] ([[Uzanto-Diskuto:Rlevente|diskuto]]) 20:36, 13 Jul. 2013 (UTC) a Békés megyei Kondoros nagyközségnek, a Borsod-Abaúj-Zemplén megyei Onga nagyközségnek, a Fejér megyei Csákvár nagyközségnek, a Fejér megyei Aba nagyközségnek, a Győr-Moson-Sopron megyei Lébény nagyközségnek, a Heves megyei Verpelét nagyközségnek, a Heves megyei Gyöngyöspata községnek, a Jász-Nagykun-Szolnok megyei Besenyszög községnek, a Jász-Nagykun-Szolnok megyei Fegyvernek nagyközségnek, a Komárom-Esztergom megyei Tát nagyközségnek, a Pest megyei Újhartyán községnek, a Pest megyei Őrbottyán nagyközségnek, a Pest megyei Piliscsaba nagyközségnek, a Pest megyei Diósd nagyközségnek, a Pest megyei Sülysáp nagyközségnek, a Pest megyei Kerepes nagyközségnek, a Szabolcs-Szatmár-Bereg megyei Ajak nagyközségnek és a Vas megyei Jánosháza nagyközségnek == Ruĝaj ligiloj == Koran dankon por via mesaĝo ! Ankaŭ mi nun ne havas multe da tempo por tiu laboro, sed vi pravas, listoj kun hungaraj vortoj povas esti malfacilaj por nehungaroj. Do mi ne hezitos demandi al vi. Dankon, kaj ĝis baldaŭ. [[Uzanto:NicoRay|NicoRay]] ([[Uzanto-Diskuto:NicoRay|diskuto]]) 11:02, 17 Jul. 2013 (UTC) == Vikimedio == Saluton. Por [[Preĝejo de Tereza el Avilo (Miskolc)]], kiu estis sen alilingvaj ligiloj, mi devis peni por trovi en hungara versio (kies lingvo mi tute ne konas) ekvivalenton por ĝi. Poste mi uzis ''szerkesztés''. Uzu ĝin: estas facile. --[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 13:25, 23 Jul. 2013 (UTC) :Saluton. Mi insistas. Al mi tiu nova sistemo ŝajnis malfacila kaj poste mi konstatis, ke estas facilega. Mi certe konas la hungaran multe malpli ol vi la anglan. Do, ne grumblu. Mi ĵus trovis la ekvivalentojn kaj metis la ligon por [[Katalin É. Kiss]], ‎[[Jenő Kiss (lingvisto)]], [[Lajos Kiss (lingvisto)]], [[László Kiss (astronomo)]], [[László Kiss (statistikisto)]], [[Sándor Károly Kiss]] ktp. Mi ne trovis ekvivalenton por [[Golgota kapelo (Miskolc)]], [[Kapelo de Patrineco de Sankta Maria (Miskolc)]] ktp. Do, provu per diversaj manieroj. Foje ĉiu komputilo aŭ ĉiu servilo funkcias diversmaniere sed simile. Klaku sur ''szerkesztés'' ĉe la sama paĝo aŭ por aparta paĝomontro. Ĝis kaj bonan sorton.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 23:05, 8 Aŭg. 2013 (UTC) == Pri Hustono == Dankon, Crosstor, pro via mesaĝo! Ŝajnas esti kelkaj opinioj pri la loko por diskuto. Laŭ ThomasPusch "pritema diskuto okazu en la diskutpaĝo pritema", do mi pensis, ke la diskutpaĝo estus la plej bona loko por montri la diskuton kaj interkonsenton pri sia titolo. Se oni komentus unufoje ĉe diskutpaĝo, kutime oni aldonus ĝin en la atentaro kaj oni konus tie per '''dikaj literoj''' se la paĝo havus novan komenton. Ankaŭ mi esperas, ke [[Vikipedio:Alinomendaj artikoloj]] funkcios plie kiel afiŝtabulo por alinomigo, ne nur ĝenerala Diskutejo, ĉar la ŝablono {{ŝ|alinomigu}} kondukas nin al tie. Ĉiuokaze, via novajo kun la konsento estas tre ĝuebla, kaj lasu min citi ĝin en la [[Diskuto:Houston (Teksaso)|diskutpaĝo]] por montri vian konsenton al ĉiu. Amike,--[[Uzanto:Salatonbv|Salatonbv]] ([[Uzanto-Diskuto:Salatonbv|diskuto]]) 05:47, 4 Aŭg. 2013 (UTC) === ŝablono === Jes, mankas esperanta versio de . En ĉi tiu kazo miaopinie estus bone peti en [[Projekta diskuto:Ŝablonoj]] aŭ en [[Vikipedio:Diskutejo]], sed ne en artikol-paĝo. Eble mi ankaŭ povus krei ion simplan se vi donus tempon al mi. Kio ni nomus ĝin Esperante? Rilate al ĝi ni havas ŝablonon kiel {{ŝ|Usonaj ŝtatoj}} kaj {{ŝ|Nordamerikaj ĉefurboj}}. --[[Uzanto:Salatonbv|Salatonbv]] ([[Uzanto-Diskuto:Salatonbv|diskuto]]) 06:57, 4 Aŭg. 2013 (UTC) :Jen estas [[Ŝablono:Usonaj subŝtatoj kun ĉefurboj]].--[[Uzanto:Salatonbv|Salatonbv]] ([[Uzanto-Diskuto:Salatonbv|diskuto]]) 07:45, 10 Aŭg. 2013 (UTC) ::Ne dankinde, Crosstor. Jes, ni metu la ŝablonon sur ĉiuj ŝtatoj. Pri la O-finaĵo, mi alinomigis [[Agano]]n kaj [[San-Juano (Porto-Riko)|San-Juanon]] ĉar de la nomoj de la aliaj ĉefurboj de la teritorioj (aŭ "landoj" laŭopinie) kaj de la regulo de [[Vikipedio:TA#Esperantigado de nomoj]] (nomoj de landaj ĉefurboj). Mi aldonis la fontojn de esperantigo, sed eble estis plibone diskuti antaŭe. Ĉiuokaze, pri Houston/Hustono, ni nun argumentas kiel vi aliĝas.--[[Uzanto:Salatonbv|Salatonbv]] ([[Uzanto-Diskuto:Salatonbv|diskuto]]) 08:53, 10 Aŭg. 2013 (UTC) == Alilingvaj ligiloj == Saluton. Mi jam enmetis multajn dekojn da ligiloj al viaj orfaj artikoloj. Mi laciĝas. Vi povas klopodi denove fari tion. Male, mi devos dediĉi al tio duoblon de la tempo, kiun vi uzus. Mi estos porĉiame via sklavo kaj ne povos fari miajn novajn artikolojn. Dankon.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 08:39, 10 Aŭg. 2013 (UTC) :Vi ĵus diris: ''Vi agu, ke lingvaj ligoj funkciu tiel BONE, ekzemple Varmakato''. Kaj vi diras ankaŭ, ke mi ne estu sklavo... Al mi ŝajnas, ke vi parolas kiel al sklavo. Mi ne povas ordoni super nova sistemo de Alilingvaj ligiloj nome Vikimedio kaj ĝi bone funkcias, se oni havas iome da pacienco dekomence por lerni la sistemon. Mi ne estas supera funkciulo de Vikipedio, sed simpla pli mallerta komputiluzanto ol vi. Mi nur havis paciencon. Pri VarmaKato mi tute ne scias pri kio temas. Sed ja ĝis kiam vi lernu la sistemon eble de alia hungaro, sed ne de Zetey, kiu faras same kiel vi, mi pluestu sklavo, ĉar mi ne volas esti en Vikipedio kiu enhavu orfajn artikolojn.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 09:11, 10 Aŭg. 2013 (UTC) :: Jen estas [[:hu:Kovács Károly Pál]] por via nova artikolo. El "Aldoni ligilojn" en via artikolo, elekti "Lingvo:hu", kaj "Paĝo:Kovács Károly Pál". Estus iomete interese. Amike,--[[Uzanto:Salatonbv|Salatonbv]] ([[Uzanto-Diskuto:Salatonbv|diskuto]]) 10:07, 10 Aŭg. 2013 (UTC) :::[[Dosiero:Kie estas Aldoni ligilojn.jpg|thumb]]Ĉu vi vidas la keston "Aliaj lingvoj" en la maldekstra-suba kolumno en iu ajn paĝo, kie estus alilingvaj ligiloj? --[[Uzanto:Salatonbv|Salatonbv]] ([[Uzanto-Diskuto:Salatonbv|diskuto]]) 11:26, 10 Aŭg. 2013 (UTC) ::::Ĵus sub la "'''Iloj'''" kun la eroj (kiujn vi povas montri aŭ kaŝi per klako) de "Ligiloj ĉi tien - Citu ĉi tiun artikolon" estas "'''Aliaj lingvoj'''" kun la ero de "Aldoni ligilojn" (montri aŭ kaŝi). Ĉu vi vidis la dekstran bildon mi metis ĉi tie?--[[Uzanto:Salatonbv|Salatonbv]] ([[Uzanto-Diskuto:Salatonbv|diskuto]]) 12:07, 10 Aŭg. 2013 (UTC) :La lokon mi komprenas kaj trovas, ekzemple , sed tio mankas. Aliaj problemoj anonciĝas poste, ekzemple se mi perfekte enskribas eo, foje la programo tuj sendas al mi erarmesaĝon. Foje okazas, ke ĝi ne akceptas la titolon, sed mi ĉiam kopias la titolon kaj ne entajpas por eviti la misliteron. Krome estas aliaj problemoj.[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 04:12, 11 Aŭg. 2013 (UTC) ::La paĝo [[Károly Pál Kovács]] jam havas [[wikidata:Q1120285#sitelinks-wikipedia|vikidatuman ligilon]] aldonitan de Kani. Mi pensas ke vi vidas erarmesaĝon ĉar vi provas ligi esperantan artikolon al vikidatumoj kvankam ili jam havus alian esperantan paĝon. En tiu kazo, oni unufoje devas deligi la malnovan paĝon per "Aliaj lingvoj" aŭ redakti ligilojn en la vikidatuma paĝo (aŭ eble estus kelkaj aliaj manieroj). Estas bedaŭrinde malfacile por mi klarigi plibone ĉar mi nur provis kelkfoje kun kuraĝo kaj lernis la sistemon! Kiam oni kreos la esperantan artikolon de [[Ács György]] aŭ [[Germanus Gyula]], bonvolu provi ligi ĝin. Amike, --[[Uzanto:Salatonbv|Salatonbv]] ([[Uzanto-Diskuto:Salatonbv|diskuto]]) 05:02, 11 Aŭg. 2013 (UTC) :::Bonvolu provi ligi vian [[Gyula Kováts (juristo)]] kun [[:hu:Kováts Gyula (jogász)]]!--[[Uzanto:Salatonbv|Salatonbv]] ([[Uzanto-Diskuto:Salatonbv|diskuto]]) 05:10, 11 Aŭg. 2013 (UTC) ::::Eĉ se vi ne povus redakti vikidatumon kun ajn problemo, estas ankoraŭ bone ke vi daŭras skribi nur artikolon, ĉar vikipedio estas kunlabora projekto. Aliaj vikipediistoj ĝoje ligus bonajn artikolojn (ne-ĝermajn) poste. Mi ĵus ligis la artikolon [[Gyula Kováts (juristo)]]. Kore,--[[Uzanto:Salatonbv|Salatonbv]] ([[Uzanto-Diskuto:Salatonbv|diskuto]]) 05:57, 11 Aŭg. 2013 (UTC) == Pri [[:Kategorio:Urboj nomataj pri famuloj]] == Mi forigis la kategorion [[:Kategorio:Urboj nomataj pri famuloj]] el kelkaj usonaj ĉefurboj kiam mi aldonis novan kategorion [[:Kategorio:Ĉefurboj de Usono]], ĉar mi ne trovis la definon de la kategorio. Ne estas tiaj kategorioj en aliaj lingvoj, kaj estas la kazo de [[:Vikipedio:Forigendaj_artikoloj#Listo_de_famaj_rusianoj]] kie oni havas interkonsenton pri la uzo de "fama" en la kategorio. Tamen, mi ankoraŭ ne proponas la forigon de via kategorio, do mi redonos ilin. Ĉu vi vere pensas ke la nomo de la kategorio estas taŭga?--[[Uzanto:Salatonbv|Salatonbv]] ([[Uzanto-Diskuto:Salatonbv|diskuto]]) 08:14, 11 Aŭg. 2013 (UTC) : Mi ankoraŭ pensas ke la kategorio havas neklaran nomon kaj necesas la definon, kiel "La ĉefa artikolo por ĉi tiu kategorio estas .... ". Alie, aliaj kontribuantoj reforigus la kategorion kaj ĉiufoje vi devus sendi mesaĝon.--[[Uzanto:Salatonbv|Salatonbv]] ([[Uzanto-Diskuto:Salatonbv|diskuto]]) 08:40, 11 Aŭg. 2013 (UTC) :: Mi metis la ŝablonon {{ŝ|alinomigu}} por ĝeneralaj opinioj. --[[Uzanto:Salatonbv|Salatonbv]] ([[Uzanto-Diskuto:Salatonbv|diskuto]]) 09:13, 11 Aŭg. 2013 (UTC) == [[Baziliko Stefano la 1-a (Hungario) (Budapeŝto)]] == Estas ''Baziliko Stefano la 1-a'' kaj ne ''Baziliko de Stefano la 1-a'', ĉar nek Stefano ĝin konstruis nek ĝi al Stefano ĝi apartenis, malgraŭ la fakto, ke lia tombo tie troviĝas! La baziliko nomiĝas laŭ li, do temas pri la baziliko kun la nomo ''Stefano la 1-a''. Mi ĵus nuntempe luktas kontraŭ tiu-ĉi tre ofta eraro en Esperanto-Vikipedio en geografiaj nomoj. La eraro estiĝis sub influo de la franca, itala, hispana, portugala kaj angla lingvoj. Se vi prenas la latinan, germanan aŭ hungaran lingvon vi tuj vidas, ke la prepozicio ne nur komplete superfluas en tiaj nomoj, sed temas pri eraro! Estas afero de gusto, ĉu oni diras la "Baziliko Stefano la 1-a" (kun artikolo) aŭ simple ''Baziliko Sankta Stefano la 1-a'' sen artikolo. Sed la uzo de la prepozicio ''de'' en tia formo ne estas afero de gusto sed lingva eraro. Mi pardonpetas por mia interveno, sed ĉar vi apartenas al la plej gravaj kunlaborantoj de Vikipedio, gravas, ke tiun eraron vi ne reproduktu. Amike [[Uzanto:DidiWeidmann|DidiWeidmann]] ([[Uzanto-Diskuto:DidiWeidmann|diskuto]]) 18:45, 31 Aŭg. 2013 (UTC) :Jen cetere ekzemplo, kie la prepozicio ''de'' ĝustas: [[Baziliko de Saint-Denis]]! Tie temas pri la baziliko, kiu apartenas al la loko Saint-Denis![[Uzanto:DidiWeidmann|DidiWeidmann]] ([[Uzanto-Diskuto:DidiWeidmann|diskuto]]) 18:52, 31 Aŭg. 2013 (UTC) == de == Mi ŝovis tiun-ĉi tutan diskuton al la ĝenerala [[Vikipedio:Diskutejo/Lingvejo#de|diskutejo]], bonvolu respondi nur tie, por eviti, ke la diskuto disfalas en erojn, kiuj troviĝas en multaj lokoj, kaj ne ĉiuj povas sekvi - dankon. Respondon mia al via lasta kontribuo vi ankaŭ trovas tie.[[Uzanto:DidiWeidmann|DidiWeidmann]] ([[Uzanto-Diskuto:DidiWeidmann|diskuto]]) 12:51, 1 Sep. 2013 (UTC) == Ĉu vi foje povas atenti la diskuton pri pedofilio, kiun mi malfermis == Kara, mi malfermis diskuton pri la artikolserio pri [[Vikipedio:Diskutejo/Diversejo#Pedofilio|pedofilio]], kiun ĉefe verkis Pangea lastatempe, kaj en kiu mi pli kaj pli vidas danĝeron por la reputacio de Esperanto-vikipedio, ĉar evidente la ĝenerala tono de tiuj artikoloj estas kvazaŭ, ke ĉe la pedofila movado temas pri grupo da bonvolaj homoj, miskomprenita kaj diskriminaciita de la societo. Fakto tamen estas, ke pedofilio estas nenio alia ol misuzo de potenco fare de plenkreskulo kontraŭ infano, kiu bezonas amon kaj protekton. Defendi la rajtojn de pedofiluloj estas simila al defendo de rajtoj de faŝistoj, sklavotenistoj ktp. Mi petas vin foje studi la problemon. Devas esti certa kontrolo de tiuj artikoloj kaj devas esti certigitaj, ke la Portalo Pedofilio ne fariĝos speco da propogandejo por pedofiluloj, kie la pedofila movado kvazaŭ povas renkontiĝi, ĉar Esperantujo troviĝas ekster la naciaj leĝodonaj instancoj.[[Uzanto:DidiWeidmann|DidiWeidmann]] ([[Uzanto-Diskuto:DidiWeidmann|diskuto]]) 17:36, 28 Dec. 2013 (UTC) ::Aldono: Mi devas diri, ke mi ĝis nun ne petis forbaron de Pangea. En sia lasta [[Vikipedio:Diskutejo#Cenzuro_kaj_persekutado|kontribuo Pangeoa]], kiu sin nun sentas atakita, komencas persone insulti min kiel fakatikulo, tio fakte estus kialo por forbaro, kaj se ne estus mia mem la celo de la atako kaj mi do ne devas agi kiel administranto en tiu afero, do se li tiel insultus alian personon, tiam mi forbarintus lin! Tiel mi tion devas lasi al la aliaj administrantoj.[[Uzanto:DidiWeidmann|DidiWeidmann]] ([[Uzanto-Diskuto:DidiWeidmann|diskuto]]) 21:10, 28 Dec. 2013 (UTC) == Voĉdono pri forigo de la Portalo Pedofilio == Kara mi lanĉis ĉi-tie voĉdonon pri la forigo de tiu protalo: ''[[Vikipedio:Diskutejo/Diversejo#Baloto_por_forigo_de_la_Portalo_Pedofilio |Baloto pri forigo de la Portalo Peofilio]]''. == Matiaso-kirko == Vi pravas, sed reĝo [[Matthias Corvinus]] - laŭ mia scio - ne estis sanktulo; do ni kreu novan kategorion (sed eble ankaŭ tiukaze "sub patroneco" ne taŭgus?). --- Giorno2 == Kategorio Ĉefkatedraloj == Kara Crosstor, en 2011 vi kreis la kategorion "[[:Kategorio:Ĉefkatedraloj|Ĉefkatedraloj]]". Estus utile doni difinon, per kio "ĉefkatedralo" distingiĝas de aliaj katedraloj, kaj se temus pri internacia termino, bonus aldoni ankaŭ ĉefkatedralojn el aliaj landoj (nun estas 5 artikoloj, ĉiuj el Hungario). Krome bonus serĉi kaj aldoni intervikiajn ligilojn al koncernaj kategorioj en alilingvaj vikipedioj kaj eble en la vikimedia komunejo. Ĉu vi emas zorgi pri tio? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 00:54, 21 Jan. 2014 (UTC) == [[Budapeŝta Medicina Esperanto-Fakgrupo]] == :Saluton! :Bonvolu kontroli la artikolon, mi poluris iomete. Ĉi-jare estos aranĝota kongreso. Anticipan dankon! :--[[Uzanto:Gnagyrobi|Gnagyrobi]] ([[Uzanto-Diskuto:Gnagyrobi|diskuto]]) 15:07, 20 Mar. 2014 (UTC) :Koran dankon!--[[Uzanto:Gnagyrobi|Gnagyrobi]] ([[Uzanto-Diskuto:Gnagyrobi|diskuto]]) 20:33, 20 Mar. 2014 (UTC) == Argentino == Saluton. Mi vidis, ke vi ofte faras artikolojn pri urboj el landoj de Latinameriko. Mi nun klopodas pligrandigi la artikolon de [[Argentino]] kaj poste tiun de [[Bonaero]], por ke ili havu bonan materialon rilate al la UKo, kie mi bedaŭrinde ne partoprenos. Se vi por viaj latinamerikaj urboj, povus elekti ĉefe argentinajn urbojn, tio kongruus ege kun mia agado. Nun mi laboras por historio de Argentino, faris iomete pri geografio kaj poste faros pri ekonomio, kulturo ktp.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:11, 30 Mar. 2014 (UTC) :Dankon.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:26, 30 Mar. 2014 (UTC) ::Dankon pro la kontribuo. Nun jam estas multaj argentinaj urboj. Atentu, ke multaj geografiaj konceptoj havas diversajn titolojn; tio gravas, ĉar foje povas okazi konfuzo se oni faras artikolon kiu jam ekzistas kun alia titolo. Nun mi ĵus faris kelkajn alidirektilojn por eviti tion.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:41, 5 Apr. 2014 (UTC) :::Dankon pro la argentinaj urboj. Nun la artikolo pri [[Argentino]] ege imponas. Se vi vidas iun mankon, diru. Nun mi laboros ĉe [[Bonaero]]. == Pál Kő == Helló! Kő Pál Hevesen, és nem Hatvanban született.[http://hevesmuzeum.5mp.eu/web.php?a=hevesmuzeum&o=9BnXJKod2Z] Üdvözlettel: --[[Uzanto:Rakás|Rakás]] ([[Uzanto-Diskuto:Rakás|diskuto]]) 16:16, 8 Apr. 2014 (UTC) ::Köszi, kijavítottam.--[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 05:36, 9 Apr. 2014 (UTC) == [[Levedio]] == Ĉu vi konas [[Ŝablono:Tradukita]]? [[Uzanto:Marek Mazurkiewicz|Marek Mazurkiewicz]] ([[Uzanto-Diskuto:Marek Mazurkiewicz|diskuto]]) 09:50, 11 Apr. 2014 (UTC) https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Uzanto-Diskuto%3AMarek_Mazurkiewicz&diff=5443750&oldid=5430836 : Mi nur pensis pri artikolo [[Levedio]] ĉar Vi aldonis fonto "https://hu.wikipedia.org/wiki/Lev%C3%A9dia" Mi pensis ke tio estas traduko. [[Uzanto:Marek Mazurkiewicz|Marek Mazurkiewicz]] ([[Uzanto-Diskuto:Marek Mazurkiewicz|diskuto]]) 10:03, 11 Apr. 2014 (UTC) == Literaturoj kaj fontoj == Kial "Literaturoj kaj fontoj"? En [[Helpo:Lastaj_sekcioj#Lastaj_sekcioj]] estas skribita ke nur "Literaturo" estas rekomendata. [[Uzanto:Marek Mazurkiewicz|Marek Mazurkiewicz]] ([[Uzanto-Diskuto:Marek Mazurkiewicz|diskuto]]) 08:08, 29 Apr. 2014 (UTC) :Ĉu sekcio "Literaturoj" ne estas sufiĉa kontraŭ tio? [[Uzanto:Marek Mazurkiewicz|Marek Mazurkiewicz]] ([[Uzanto-Diskuto:Marek Mazurkiewicz|diskuto]]) 08:33, 29 Apr. 2014 (UTC) :: Verdire jam la sekcio ''Literaturo'' estas sufiĉa por doni "fontojn" al artikolo. Tamen, la sekcio ''Literaturo'' ne estas sufiĉa por precize referenci, kaj en tiuj okazoj iu foje metas alian ŝablonon, {{Ŝ|Sen referencoj}}. Bonvolu ne konsideri tion kiel atakon, temas pri petoj helpi levi kvaliton de Vikipedio. --[[Uzanto:KuboF|KuboF]] ([[Uzanto-Diskuto:KuboF|diskuto]]) 12:14, 29 Apr. 2014 (UTC) ::: "Bonvolu ne konsideri tion kiel atakon, temas pri petoj helpi levi kvaliton de Vikipedio." - tio estas tre tre vero. Plej bone estus uzi [[Ŝablono:Referencoj]] (en sekcio Referencoj; <nowiki><ref></ref></nowiki> mekanismo). {{re|KuboF}} ĉu mi bone pensas ke pli bone estas "== Literaturo ==" anstataŭ " == Literaturoj kaj fontoj ==" kaj anstataŭ "== Fontoj =="? [[Uzanto:Marek Mazurkiewicz|Marek Mazurkiewicz]] ([[Uzanto-Diskuto:Marek Mazurkiewicz|diskuto]]) 12:46, 29 Apr. 2014 (UTC) :::: {{re|Marek Mazurkiewicz}} Verdire estas diskuto, ĉu prefere uzadi "== Literaturo ==" aŭ "== Fontoj ==" aŭ eĉ ŝanĝi al "== Bibliografio ==". Dume estas tamen interkonsentite uzadi "== Literaturo ==". Sekcio "== Fontoj ==" estas uzata ''sen'' ĝenerala interkonsento - iuj ĝin uzas ekz. por {{Ŝ|Tradukita}}, aliaj ĝian enhavon metas en aliajn sekciojn. --[[Uzanto:KuboF|KuboF]] ([[Uzanto-Diskuto:KuboF|diskuto]]) 12:52, 29 Apr. 2014 (UTC) ::::: {{re|KuboF}} "Sekcio "== Fontoj ==" estas uzata ''sen'' ĝenerala interkonsento" - do mi povas korekti "== Literaturoj kaj fontoj ==" -> "== Literaturo ==", ĉu jes? [[Uzanto:Marek Mazurkiewicz|Marek Mazurkiewicz]] ([[Uzanto-Diskuto:Marek Mazurkiewicz|diskuto]]) 13:08, 29 Apr. 2014 (UTC) :::::: {{re|Marek Mazurkiewicz}} Mi dirus, ke jes. Sed se enestas en la sekcio ankaŭ neliteraturaj fontoj eblas la sekcion provizore lasi aŭ la neliteraturajn fontojn meti ekz. al nova sekcio "== Fontoj ==" (mi ekzemple metas ''Fontojn'' sub ''Eksteraj ligiloj'' (laŭ skwiki)). Tamen, pri ĉio, kio ne estas tute interkonsentita mi povas doni nur personajn opiniojn. --[[Uzanto:KuboF|KuboF]] ([[Uzanto-Diskuto:KuboF|diskuto]]) 13:13, 29 Apr. 2014 (UTC) == Voĉdono sen kialo == Crosstor, bonus se vi al via voĉdono en [[Vikipedio:Administrantoj/forigo de rajtoj/KuboF (Aprilo 2014)|mia maladministrantigo]] aldonus ankaŭ vian kialon / klarigon. Voĉdono, precipe pri tiom grava afero, sen kialo / klarigo aspektas strange (kaj en multaj Vikipedioj eĉ ne estas akceptata). --[[Uzanto:KuboF|KuboF]] ([[Uzanto-Diskuto:KuboF|diskuto]]) 07:51, 30 Apr. 2014 (UTC) [[en:Template:US state capitals]] [[hu:Ács György]] pa97k5okbu46hyzgrje40tvmjczsnm0 3 482070 9378086 5763242 2026-05-20T05:02:01Z 解浪 253594 Riparita lint-eraro: nefermita pluraj format-etikedoj 9378086 wikitext text/x-wiki Az Ön által megadott honlapon: Általános információk a székesegyházról. Amúgy megírtam, hogy a magyar és más nyelvek is a katedrális-formát használják. A székesegyház/katedrális szó arra utal, hogy a templomnak van püspöki/érseki trónja, tehát több mint egy bazilika. Bazilika lehet székesegyház is meg szimpla templom is. Győzze meg a magyar wikipédia '''népesebb''' közösségét az ön igazáról, hogy a hivatalos név a pécsi bazilika és nem a pécsi székesegyház. '''Az hogy valamely templom rangja bazilika nem feltétlenül jelenti azt, hogy nevében a bazilika szónak szerepelni kell. Ez történeti hagyománytól is függ és kérem ne zavarja meg Önt.''' Kérem ne próbáljon itt kitalált neveket meghonosítani. http://hu.wikipedia.org/wiki/P%C3%A9csi_sz%C3%A9kesegyh%C3%A1z [[Uzanto:Narvalo|Narvalo]] 11:49, 24 Aŭg. 2011 (UTC) A jáki templom kérem ne legyen pl. Baziliko de Ják. Senki sem hívja így. [[Uzanto:Narvalo|Narvalo]] 19:34, 24 Aŭg. 2011 (UTC) En Madrido ekzistas min. 3 bazilikoj (http://en.wikipedia.org/wiki/Category:Churches_in_Madrid), tiel necesas epiteto por distingi la divresajn bazilikojn ([[Reĝa Baziliko Sankta Francisko la Granda]] estas oficiala nomo, kial alinomi?). Do, vi pravas, la plua disdono de la baziliko-titolo en la sama urbo (inflaciigo de la titolo, laŭ mia opinio) necesigos la epitetojn. [[Uzanto:Narvalo|Narvalo]] 15:26, 2 Sep. 2011 (UTC) == Pri "intra muros" == Dankon por la informo pri la korekta nomigo de preghejoj. Koncerne vian demandon pri la artikolo [[Preĝejo de Sankta Marteno intra muros (Erfurt)]]: inTra (ne: inFra, kiel vi demandis!) muros - Tio estas la oficiala latina titolo kaj signifas "ene de la urbomuroj". Esperantigo ĉe propra nomo ne nepras lau mia vidpunkto. Krome esta pli belsona "intra muros" ol la esperantigita formo. [Uzanto:Giorno2] == [[Spišská Sobota]] == Estas ĝene ke vi hungarigis la nomon de [[Spišská Sobota]] en la artikolo pri [[Tibor Sekelj]] (ĉu [[Székely Tibor]] ? ) dum li mem uzis tiun formon de la nomo de sia naskloko. Sufiĉas ke en la artikolo pri tiu loko (nun nur urboparto) la hungara formo aperas, ĉu ne ? {{subskribo|ArnoLagrange}} : Mi tute ne komprenas viajn argumentojn. Ili ŝajnas al mi pure administraj. Koncerne Sekeljon mi fidas al lia propra kutimo, kiun sekvis ĉiuj ĝis nun krom vi. Li mem skribis « mi naskiĝis en [[Spišská Sobota]] » kaj ĉiuj post li skribis same. Via volo ŝanĝi la aferojn ŝajnas al mi ege konfuzige. Oni bezonas rigardi en la artikolo pri [[Spišská Sobota]] por ekscii ke temas pri alia nomformo por la sama loko. Jen io kio por mi aspektas kiel malutila milito ĉirkaŭ naciaj formoj de loknomoj. --[[Vikipediisto:ArnoLagrange|<span style="color:green;">Arno</span> <span style="color:blue;">Lagrange</span>]] [[Vikipediista diskuto:ArnoLagrange|✉]] ^{[[Speciala:Emailuser/ArnoLagrange|@]]} [[Speciala:Contributions/ArnoLagrange|₪]] 06:12, 4 Sep. 2011 (UTC) :: Pri loknomoj kiuj ekzistas en diversaj lingvoj (hungara/slovaka/germana/...) plej bone estas mencii ĉiujn alternativojn kaj elekti kiel titolon de la paĝo tiun kiu estas la plej taŭga (se estas iu: uzata de la tiea loĝantaro, aktuale uzata de la nuna ŝtato,...). Tiel ĉiuj povas plej taŭge orientiĝi. Se alilingvaj vikipedioj malhavas alternativajn nomojn (eĉ la slovaka) estas bedaŭrinde. Koncerne [[Spišská Sobota]] kio gvidis min estas la uzo de Tibor Sekelj mem. Ĉiuj aliaj konsideroj eĉ se tute pravaj venas poste. Alivorte: « Tibor Sekelj sciigis ke li naskiĝis en [[Spišská Sobota]] (hungare: Szepesszombat, tiam en Aŭstri-Hungario, nun en la Slovakio) ... ». Por mi tute taŭge estas redaktita la unua linio ĉe [[Spišská Sobota]] - mi ne kontrolis ĉe la 2900 aliaj lokoj. --[[Vikipediisto:ArnoLagrange|<span style="color:green;">Arno</span> <span style="color:blue;">Lagrange</span>]] [[Vikipediista diskuto:ArnoLagrange|✉]] ^{[[Speciala:Emailuser/ArnoLagrange|@]]} [[Speciala:Contributions/ArnoLagrange|₪]] 05:53, 14 Sep. 2011 (UTC) == {{PAGENAME}} == Bonvolu nuligi ĉiujn {{PAGENAME}}, kiujn vi skribis en la paĝoj kaj ŝablonoj aldonitaj de vi. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] 05:46, 10 Sep. 2011 (UTC) : Mi uzis ĝin kiel vi. Temas pri PAGENAME. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] 05:48, 10 Sep. 2011 (UTC) ::Bedaŭrinde oficiala nomo de Krasňany ne estas '''Krasňany (distrikto Žilina)''' kiel infoemas la ŝablono kaj cetera teksto. Bedaŭrinde temas pri multaj kaj multaj paĝoj, kie vi skribis {{PAGENAME}} en la teksto. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] 06:19, 10 Sep. 2011 (UTC) :::Bonvolu rigardi, kio estas skribita en la ŝablono!!! La nomo de municipo!!! Kaj en la cetera teksto, kie vi uzis {{PAGENAME}}!!! Tio rilatas al ĉiuj paĝoj. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] 07:14, 10 Sep. 2011 (UTC) [[Dubové (distrikto Turčianske Teplice)]] - nomo en la ŝablono!!! kaj ĉie, kie ĝi estas uzita [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] 07:22, 10 Sep. 2011 (UTC) Ĉu vi havas problemon skribi normale la nomojn de municipoj ol {{PAGENAME}}? [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] 09:07, 12 Sep. 2011 (UTC) Do uzu ĝin tie, kie ĝi estas preferata, ne tie, kie ĝi kaŭzas miskomprenojn kaj mensogajn titolojn. Temas pri enkrampaj pliprecizigoj. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] 09:24, 12 Sep. 2011 (UTC) Do mi rememorigos al vi tio. Hodiaŭ vi kreis paĝon pri [[Pucov (distrikto Dolný Kubín)]]. Ĉie, kie vi aldonis PAGENAME, aperas '''Pucov (distrikto Dolný Kubín)''' anstataŭ nura '''Pucov'''. En tiu paĝo mi korektis tion, sed restas multaj aliaj, kie vi uzis PAGENAME malbone. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] 09:46, 12 Sep. 2011 (UTC) :Por ke vi pli bone komprenu kaj via memoro refreŝiĝu, vidu la paĝon kreita de vi [[Dubové (distrikto Turčianske Teplice)]]. Ĉu la municipo havas nomon ''Dubové (distrikto Turčianske Teplice)'', kiel parolas pri tio la ŝablono kaj teksto? '''Dubové (distrikto Turčianske Teplice)''' servas nur por titolo, ĉar ekzistas pluraj municipoj de la sama nomo. Tio estas la sama, se iu en Hungario nomiĝas per familia nomo Nagy kaj ĉar estas pluraj personoj de tiu nomo, oni havas ankaŭ aliajn personajn nomojn, ekz. Péter, Antal, János... sed se vi skribos pri iu el ili, oni ne bezonas senĉese titoli ilin per la plena nomo. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] 09:58, 12 Sep. 2011 (UTC) ::Se estas ''Nagy Péter el Budapeŝto'' kaj ''Nagy Péter el Miskolc'', ne estas bezone skribi ĉiam ''el Budapeŝto'' aŭ ''el Miskolc''. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] 10:00, 12 Sep. 2011 (UTC) :::Ne, nepre necesas skribi la nomojn tiel, kiel ili nomiĝas. Se vi parolos en Budapeŝto kun sola Nagy Péter el Budapeŝto, vi ja ne alparolos lin senĉese: ''"Nagy Péter el Budapeŝto, kiel vi fartas?"'' [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] 10:12, 12 Sep. 2011 (UTC) ::::Mi skribos neniun liston. Vi fabrikas korektindajn artikolojn. Vi mem devas scii, ekde kiam vi komencis uzi mise PAGENAME. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] 18:31, 12 Sep. 2011 (UTC) ===1-a atentigo=== Se vi ne ĉesos aldoni PAGENAME en nomojn de municipoj kaj se vi ne korektos viajn mise aldonitajn PAGENAME, mi forbaros vin. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] 05:38, 13 Sep. 2011 (UTC) ::PAGENAME estu en artikoloj nenie. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] 07:56, 13 Sep. 2011 (UTC) === 2-a atentigo === Kara, bonvolu zorge atenti pri enmetado de <nowiki>{{PAGENAME}}</nowiki> - tio en artikoloj NE estu! Mi ĵus korektis tion en [[Bothaville]] Vi povas uzi <nowiki>{{subst:PAGENAME}}</nowiki> kio aŭtomate anstataŭigas la variablon per teksto (vidu ekzemplon [http://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Bothaville&diff=4636432&oldid=4634295] kie mi precize tion faris). Se vi uzas iun vian personan ŝablonon metitan en Vikipedion vi povas uzi <nowiki>{{<includeonly>subst:</includeonly>PAGENAME}}</nowiki> kio post subst-igo de ĉefa ŝablono aŭtomate aldonos novan ''subst:'' kaj ĉio glate glitos. --[[Uzanto:KuboF|KuboF]] ([[Uzanto-Diskuto:KuboF|diskuto]]) 15:53, 14 Okt. 2012 (UTC) Aldone, bv. rigardu al {{ŝ|Tradukita}} por preni inspiron pri citado... --[[Uzanto:KuboF|KuboF]] ([[Uzanto-Diskuto:KuboF|diskuto]]) 15:53, 14 Okt. 2012 (UTC) == Nova ŝablono == Se vi kresos novajn paĝojn pri slovakaj municipo en Regiono Žilina, bv uzi la novan ŝablonon por ĝi. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] 07:45, 10 Sep. 2011 (UTC) ==Trafiko== Laŭ PIV, '''Trafiko''' estas '''transportado de personoj, varoj aŭ informoj, surakev, aurtere aŭ enaere.''' Via formo '''trafikado''' estas ne trovebla en iu ajn vortaro, bonvolu ne uzi ĝin kaj amas-ŝuti la artikolojn per tiu. La formo kun '''ad''' estas superflua vortokreado. [[Uzanto:Narvalo|Narvalo]] 13:45, 10 Sep. 2011 (UTC) == Re: Tradukorajto == Dankon por la respondo, sed la aŭtoro mortis jam de preskaŭ dudek kvin jaroj malantaŭe. --[[Uzanto:Sahaquiel9102|Sahaquiel9102]] [[Dosiero:Flag_of_Colombia.svg|25px]] Saluton el [[Kolombio]]! | Unu [[Tero|mondo]], Unu [[Esperanto|Lingvo]] [[Dosiero:Flag of Esperanto.svg|25px]] ---> [[Uzanto-Diskuto:Sahaquiel9102|Mia Diskutpaĝo]] 05:28, 19 Sep. 2011 (UTC) :Eble la gepatroj, ĉar la verkisto mortis kiam li havis dudek kvin jarojn (li mortis juna), li ne havis gefilojn, tamen, mi ne scias certe ĉu la gepatroj ankoraŭ vivas. --[[Uzanto:Sahaquiel9102|Sahaquiel9102]] [[Dosiero:Flag_of_Colombia.svg|25px]] Saluton el [[Kolombio]]! | Unu [[Tero|mondo]], Unu [[Esperanto|Lingvo]] [[Dosiero:Flag of Esperanto.svg|25px]] ---> [[Uzanto-Diskuto:Sahaquiel9102|Mia Diskutpaĝo]] 20:58, 19 Sep. 2011 (UTC) == Distrikto Levice == Salutonn Crosstor, distrikto Levice troviĝas en Regiono Nitra, ne en Regiono Banská Bystrica, kiel vi informas legontojn. Bonvolu korekti vian hejman ŝablonon kaj revidi viajn paĝojn. Vd ekz [[Hrkovce]], kie vi mistifikis legontojn. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] 14:14, 28 Sep. 2011 (UTC) *[[Brhlovce]] *[[Iňa]] *[[Krškany]] *[[Mýtne Ludany]] == Ŝablonoj:Municipoj de Regiono... == Saluton, bonvolu ne aldoni ŝablonojn '''Municipoj de Regiono ...''' al paĝoj, kiuj temas pri partoj de municipoj. Tie estas aŭ estos aliaj ŝablonoj. Vi povas uzi ekz. ŝablonon {{ŝ|KapoMunicipoNav}} kaj kun tiu ĉi ŝablono ligitan {{ŝ|PiedoMunicipoNav}}. Tie vi povos aldoni municipajn partojn (de urboj, de vilaĝoj). Dankon. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] 12:57, 30 Sep. 2011 (UTC) == Adjektivoj en viaj paĝoj kaj SI unuoj == Saluton. Bonvolu ne uzi adjektivojn en viaj paĝoj, kiel ''aĉa vojo, malgranda vilaĝeto''... Eble por hungaroj la vojo estas aĉa, sed eblas, ke tia vojo plaĉas al loĝantoj de menciitaj vilaĝoj aŭ eble simple ili ne havas monon por nova vojo. Kaj ankoraŭ unu noto. Post unuoj de [[Sistemo Internacia de Unuoj]] oni ne uzas sufiksojn -oj aŭ -ojn, do oni skribas 25 km, tio pezas 10 kg, mi iris 5 km kaj tiel plu. Kiu korektu tion poste? [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] 09:22, 4 Okt. 2011 (UTC) :Vi skribis: ''oni uzas gramatike akuzativon ĉe mezurunuoj''. Vi pravas kaj ne pravas. Mi devas iom korekti vin. Oni uzas akuzativon kaj finaĵon ''-oj'' nur kiam oni skribas ilin per plena nomo, do ekz. 5 kilometroj, 15 kilogramoj, sed '''neniam''' se oni uzas mallongigojn, do ekz 5 km, 15 kg, 20 [[hektaro|ha]], 3 cm. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] 05:44, 5 Okt. 2011 (UTC) == Katedralo Maria == Saluton. Mi respondis vin en mia diskut-paĝo. == Lokoj en Slovakio antaŭe en Hungario == Mi pli poste enprofundiĝos en la problemon kiun vi pritraktas, sed evidente laŭ historia vidpunkto iuj lokoj apartenis al Hungario en tempo kiam neniu imagis ke iam ekzistos ŝtato Slovakio (similaj situacioj estas multegaj). Eĉ estus anakronismo diri ke tiuj vilaĝoj estis fonditaj en Slovakio dum tiu ne jam ekzistis. Ĝuste estas diri ke ili fondiĝis en teritorio kiu tiam apartenis al Hungario kaj situas en nuna Slovakio (kaj estonte eble ekzistos aliaj landlimoj kaj aliaj ŝtatoj kiuj ni eĉ ne imagas). Jen historie. Kaj aparte stariĝas la etna demando: ĉu tiuj lokoj estis tiam jam loĝataj nur de slovakoj ? ĉu nur de hungaroj ? ĉu pluraj etnoj kunloĝis ? kaj kiuj ? Eble tio estas la tikla punkto kiu instigas al konflikta priskribo de faktoj (refoje sama situacio ekzistas en multegaj lokoj en la mondo kiuj sinsekve apartenis al diversaj ŝtatoj kaj estis/as loĝataj de diversaj etnoj unu apud al aliaj. {{alss}} 16:56, 16 Dec. 2011 (UTC) == -iĝis == ''Ĉerkasi menciiĝis'', ''kastelo konstruiĝis'' kaj multaj aliaj de vi skribitaj formoj estas ja ĝustaj, sed ili impresas tre strange. Kastelo ne povis konstruis sin mem, Ĉerkaso ne povis mencii pri si mem. Bonvolu pripensu pri tio kaj venontfoje ne uzu ĝin tiel. Pli ĝuste: Ĉerkaso estis menciita, kastelo estis konstruita... [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] 12:23, 17 Dec. 2011 (UTC) == [[Vikipedio:Proponoj por elstaraj artikoloj]] == Saluton. Ĉu vi havas opinion pri [[Birdoj]] ? Antaŭan dankon --[[Uzanto:Pino~eowiki|pino]] 08:53, 18 Dec. 2011 (UTC) ==Dankon== Mi bluiigis mian nomon!! --[[Uzanto:Gnagyrobi|Gnagyrobi]] 17:46, 20 Dec. 2011 (UTC) ===Alia=== Bradipo tradukis la [[Admonoj]]-n de Sankta Ŝtefano, ĉi tiu tradukado estas t. n. ŝpegulo-traduko, t.e. tiuj hungaroj, kiuj volas ellerni la teknikon de Esperanto-tradukado, ili povas ludante fari tion helpe de hungara kaj esperanta ŝpegulo-traduko. Ni vidu interesan ekzemlon, la artikolo de József Attila en la hungara Wikipedio kaj en la Esperanta Vikipedio, la Esperanta traduko ne estas tiel pretendema, kiel la hungara. Kio estas via opinio pri tio? Mi atendas vian respondon. Anticipan dankon! --[[Uzanto:Gnagyrobi|Gnagyrobi]] 17:48, 20 Dec. 2011 (UTC) == Grandurbo == Mi dankas pri via mesaĝon pri mankataj artikoloj pri belorusaj urboj en listo [[grandurboj]], sed nuntempe mi aldonadas artikoloj pri verkistoj en [[Belorusa literaturo]], kaj ne scias, ĉu estos por mi eble rapide aldoni ĉi tiaj artikoloj pri urboj... Sed mi penos. --[[Uzanto:Kirienko|Kirienko]] 14:42, 25 Dec. 2011 (UTC) ==Admonoj== Ne mi tradukis, mi nur vikiigis. Vi povas vidi en la sekcio Refererencoj / Notoj. Ĉu vi trovis iun eraron? --[[Specialaĵo:Kontribuoj/46.249.130.126|46.249.130.126]] 15:55, 26 Dec. 2011 (UTC) --[[Uzanto:Gnagyrobi|Gnagyrobi]] 15:57, 26 Dec. 2011 (UTC) Imre Szabó sendis la tradukaĵon kaj petis min por vikiigi. --[[Uzanto:Gnagyrobi|Gnagyrobi]] 07:28, 27 Dec. 2011 (UTC) == viaj hejmaj ŝablonoj == Plej stulta estas ŝablono kun gramatikaj kaj stilaj eraroj. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] 16:48, 27 Dec. 2011 (UTC) :Vi uzas: ''el tiu punkto boate oni uzas Vah-on''. Kiel aŭ kie oni parolas ''boate''? Mankas ofte verboj. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] 17:42, 27 Dec. 2011 (UTC) ::Laŭ vi ĉiuj konstruaĵoj en historio de Slovakio estis fortikaĵoj. Tio ne estas vero. Ekzistas ankaŭ vortoj ''kastelo'' aŭ ''burgo''. ''Fortikaĵo konstruiĝis'' estas sensencaĵo, ĉar tio signifus, ke ŝtono alportis ŝtonon, poste unu sidiĝis apud la alia, poste tria ŝtono alportis kvaran ŝtonon, ili sidiĝis apud la du jam sidiĝintaj ŝtonoj kaj tiel plu. Tiel fortikaĵo povis eble konstruiĝi. Pensu, kion vi skribas. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] 15:27, 28 Dec. 2011 (UTC) == Bonan Novjaron == Bonan Novjaron al vi. Adu de kontribui sur Vikipedio. [[Uzanto:Ĉiuĵaŭde|<font color="#FF6600">Ĉiu</font><font color="#00FF00">ĵŭ</font><font color="#FF0000">d</font>]]([[Uzanto-diskuto:Ĉiuĵaŭde|Diskuti]]) 02:02, 30 Dec. 2011 (UTC) ==Nova vp-isto== Li estas "bradipo", bedaŭrinde ankoraŭ ne faris artikolon! Bonvolu kontroli la artikolon IKUE-Kongreso 2012. La aranĝo ankoraŭ ne okazis nun estas aranĝata, ĉu mi povas redakti ĝin? --[[Uzanto:Gnagyrobi|Gnagyrobi]] 17:50, 3 Jan. 2012 (UTC) ==Preĝejoj== Estas pli ĝusta ''Preĝejo de Sanktaj Petro kaj Paŭlo'', ĉar ''Preĝejo de Sankta Petro kaj Paŭlo'' signifas ke la preĝejo estas dediĉata al unu sanktulo (Petro) kaj al unu nesanktulo (Paŭlo).--[[Uzanto:Kani|kani]] 18:57, 10 Jan. 2012 (UTC) == Tauranga == Saluton, mi forviŝis unu bildon ĉar ĝi ne ekzistas. Se vi volas enmeti ĉi tiun bildon en la artikolo, vi devas alŝuti ĝin. Jen la bildon mankanta: [[Dosiero:Mt Maunganui & Tauranga 2006.jpg]]. Dankon por aliŝuti ĝin. Kore, [[Uzanto:Ĉiuĵaŭde|<font color="#FF6600">Ĉiu</font><font color="#00FF00">ĵŭ</font><font color="#FF0000">d</font>]] [[Uzanto-diskuto:Ĉiuĵaŭde|^Astroscienco]] 13:02, 14 Jan. 2012 (UTC) == Grandaj urboj de Ameriko'''j''' == Saluton, mi alinomigis vian paĝon ĉar la artikolo parolas de '''du''' Amerikoj. Tiam, oni metas pluralon :) [[Uzanto:Ĉiuĵaŭde|<font color="#FF6600">Ĉiu</font><font color="#00FF00">ĵŭ</font><font color="#FF0000">d</font>]] [[Uzanto-diskuto:Ĉiuĵaŭde|^Astroscienco]] 00:37, 16 Jan. 2012 (UTC) == Ĝermo == Saluton Crosstor, Fakte laŭ mia scio ne ekzistas preciza kriterio. La ĝermeco aŭ neĝermeco de iu artikolo ĉefe dependas de la graveco de la pritraktata temo : ekzemple la artikolo "Francio" estus ĝermo eĉ kun pli ol 1000 bitokoj, dum artikolo pri malkonata aŭ precizega temo ne plu estus ĝermo kun la sama kvanto da teksto. Bonvolu pardoni, ke mi ne povas helpi vin pli bone ! Amike, [[Uzanto:Thomas Guibal|Thomas Guibal]] 12:52, 22 Jan. 2012 (UTC) == Amikeca laborado == *Saluton. Mi nur volas diri ke al mi ne plaĉas malamikeca laborado kaj mi ĝojas ke fine ni interkonsentis pri ambaŭflanke akceptebla solvo. Mi admiras laboron kiun vi jam en nia vikipedio faris (kvankam ŝajne mi multon reredaktos, ekz. stilon, ŝablonojn, gramatikaĵojn kaj kompreneble ankaŭ loknomojn ne taŭgajn laŭ la nuntempa stilo). Amike. --[[Uzanto:CubeF|CubeF]] 18:24, 23 Jan. 2012 (UTC) ==[[Esperanto-parko]]== Saluton! Mi tradukis en hungara lingvo /Eszperantó Park (Bécs)/ la artikolon de [[Esperanto-parko]], estis starita en la jaro 1958 la statuto de Zamenhof en Vieno, sed mi ne scias kiu/j kaj pro kio starigis ĝin???!! Kiu povas helpi al mi? Ĉu vi povas krei la Kategorio:Esperanto-parkoj? Anticipan dankon!! --[[Uzanto:Gnagyrobi|Gnagyrobi]] 11:20, 29 Jan. 2012 (UTC) ==artikolo de Szepessy== Koran dankon por vi! Mi tradukos baldaŭ la artikolon de [[Loko-historia Muzeo de Dombóvár]]. Mi finredaktis la hungaran artikolon ''Dombóvári Reménykedő Fa'', mi baldaŭ tradukos ankaŭ ĝin! --[[Uzanto:Gnagyrobi|Gnagyrobi]] 09:26, 31 Jan. 2012 (UTC) == Re:Maradi == Saluton, dankon pro la ŝanĝo. Tio estas pli preciza ol ''Maradi, estas [[grandurbo]] de [[Niĝero]], kie estas la tria plej granda [[urbo]] kaj '''administra centro de la regiono'''.'' [[Uzanto:Ĉiuĵaŭde|<font color="#FF6600">Ĉ</font><font color="#00FF00">i</font><font color="#FF0000">u</font>ĵŭd]] [[Uzanto-diskuto:Ĉiuĵaŭde|^Astroscienco]] 15:35, 6 Feb. 2012 (UTC) ==[[Esperanto-parko (Berlin)]]== Unue estas kreita en Esperanto! --[[Uzanto:Gnagyrobi|Gnagyrobi]] 09:14, 7 Feb. 2012 (UTC) Dankon! Mi tradukos el la germana lingvo! --[[Uzanto:Gnagyrobi|Gnagyrobi]] 09:33, 7 Feb. 2012 (UTC) Ĝi ekzistas nur en la germana Vikipedio. kiel Zamenhofpark! --[[Specialaĵo:Kontribuoj/81.0.119.128|81.0.119.128]] --[[Uzanto:Gnagyrobi|Gnagyrobi]] 11:22, 7 Feb. 2012 (UTC) == Stilo de paĝoj == Bonvolu pli atenteme rigardi, kiel aspektas paĝoj. Ne aldonu blinde ĉion sur fino de la paĝoj. Aŭ ĉu vi faras tion intence, por ke la paĝoj aspektu fuŝeme? Via lasta ekzemplo estas Žiar nad Hronom, kiun mi korektis. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] 07:23, 8 Feb. 2012 (UTC) ==Ŝablonoj pri tradukoj== Saluton! Ĉu en la Esperanta Vikipedio ekzistas ŝablono pri traduko?? --[[Uzanto:Gnagyrobi|Gnagyrobi]] 16:05, 13 Feb. 2012 (UTC) :Ekzistas ŝablonoj {{ŝ|Tradukita}}, {{ŝ|Traduku}} [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] 16:21, 13 Feb. 2012 (UTC) == Maloviŝte == Dankon por la ligilo. Ĉu vi scias ke mi trovis mi mem, sen vidi [[Vikipedio:Esperantigo de rusaj nomoj en Esperanta Vikipedio|tion]], por skribi la esperantigo de la nomo de la urbo. Mi diras neniun mensogon. Mi uzos vian proponon kiam mi faros artikolon pri urbo de Makedonio. Kore, [[Uzanto:Ĉiuĵaŭde|<font color="#FF6600">Ĉi</font><font color="#00FF00">uĵ</font><font color="#FF0000">ŭd</font>]] [[Uzanto-diskuto:Ĉiuĵaŭde|^Diskuto]] ^/ [[Uzanto:Ĉiuĵaŭde/Artikola listo|^{Miaj artikoloj}]] 11:56, 26 Feb. 2012 (UTC) == File:, thumb, left == Saluton Crosstor! Bonvolu uzi "<code>Dosiero:</code>", "<code>eta</code>", kaj "<code>maldekstre</code>" anstataŭ "<code>File:</code>" "<code>thumb</code>", kaj "<code>left</code>" en viaj [[Vikipedio:Kiel_uzi_bildojn|artikoloj kun bildoj]]. ~ [[Uzanto:Iketsi|Iketsi]] ([[Uzanto-Diskuto:Iketsi|diskuto]]) 12:28, 11 Apr. 2012 (UTC) == Vár = Burgo == Vi kreis multe da artikoloj pri burgoj, kiujn vi titolis kiel fortikaĵoj. Ĉu vi estus tiel afabla kaj alinomus ilin al ''ia burgo''? Se vi ne scias hungare, jen estas helpilo por vi: [[:hu:Vár]] = [[Burgo|eo:Burgo]]. Vian paĝon ''Fortikaĵo de Esztergom'' mi alinomis al [[Esztergoma burgo]], kio respondas al hungara nomo [[:hu:Esztergomi vár]]. Bonvolu ne konfuzigu la legantojn. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 18:36, 21 Apr. 2012 (UTC) == Forigado de malĝustaj titoloj == Mi de tempo al tempo forigas titolojn, kiun vi kreis kaj kiuj estis poste alinomitaj. Ili ligas nenien krom via paĝo. Povas do okazi, ke vi trovos en via paĝo ruĝajn ligilojn. Ĉu mi povas korekti ilin en via uzanta paĝo? [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 05:01, 26 Apr. 2012 (UTC) :Mi nenie diras, ke ili estas via eltrovo. Se ili estus korektintaj al ekzistanta titolo, ili restus bluaj ankaŭ poste. [[Uzanto:Petr Tomasovsky|Petr Tomasovsky]] ([[Uzanto-Diskuto:Petr Tomasovsky|diskuto]]) 05:24, 26 Apr. 2012 (UTC) == Reveninto == Sed kredu min, mi ne revenas tien ĉi silente. Mi skribas jam. --&nbsp;[[uzanto:Pejno Simono|<span style="color:white; background:limegreen"><b>&nbsp;P<small>EJNO</small>&nbsp;Simono&nbsp;</b></span>]]^{&nbsp;[[uzanto-diskuto:Pejno Simono|Diskuto]]&nbsp;} 13:06, 27 Apr. 2012 (UTC) :Evidente! :Vi povos kiel unua legi ĝin. Mi metos ĝin tie ĉi, kiam mi estas preta. :Cetere, Petr afiŝis kanton de ABBA kiel ŝerco, speco de infaneca protesto. Ege kontraŭ kopirajtoj ktp. Jen: [[Super Trouper (kanto)]]. Mi malaperigis la kopirajthavan tekston de la kanto, kiun li afiŝis en la artikolo, sen eĉ nur tuŝeti lian artikolon. (Vidu historion, vidu fontan kodon.) Ankaŭ mi scias ŝerci. Sed ja ne akcidente redaktu kaj konservu ion, ĉar aliokaze eble vi estos akuzata esti la kulpulo. :) --&nbsp;[[uzanto:Pejno Simono|<span style="color:white; background:limegreen"><b>&nbsp;P<small>EJNO</small>&nbsp;Simono&nbsp;</b></span>]]^{&nbsp;[[uzanto-diskuto:Pejno Simono|Diskuto]]&nbsp;} 13:33, 27 Apr. 2012 (UTC) == Petr == Mi intertempe jam afiŝis mesaĝon en la diskutejo de la stevardo Brion. [[:meta:User_talk:Brion_VIBBER#Peto pri puno de administranto]] --&nbsp;[[uzanto:Pejno Simono|<span style="color:white; background:limegreen"><b>&nbsp;P<small>EJNO</small>&nbsp;Simono&nbsp;</b></span>]]^{&nbsp;[[uzanto-diskuto:Pejno Simono|Diskuto]]&nbsp;} 10:56, 29 Apr. 2012 (UTC) :Mi metis miajn argumentojn en la paĝon, kie vi difinis novan sekcion. Mi iomete ordigis la tuton kaj metis viajn argumentojn en Rulfenestron. Plej bone rigardu la tuton. :Se vi ne volas tion tiel, mi tuj forprenos la Rulfenestron. :La problemo estas, ke la baloto mem estas tute ĉe la fino de la sekcio. Mi metis ligilon al la sekcio en da ĉefa dikutejo. Sed se iu saltos tien, li ne tuj povos trovi la baloton ĉe la fino. Pro tio la Rulfenestro. Por miaj argumentoj mi metis ligilojn. :[[Vikipedio:Administrantoj/forigo de rajtoj#Forpreno de la administraj rajtoj de Uzanto:Petr Tomasovsky]] :Do mankas nun via poro. :--&nbsp;[[uzanto:Pejno Simono|<span style="color:white; background:limegreen"><b>&nbsp;P<small>EJNO</small>&nbsp;Simono&nbsp;</b></span>]]^{&nbsp;[[uzanto-diskuto:Pejno Simono|Diskuto]]&nbsp;} 12:57, 29 Apr. 2012 (UTC) ::Pri Dominik &#151; tute klare. Li vere malamegas min &#151; kvankam mi ne memoras iam esti atakinta lin aŭ io &#151; kaj aliflanke li ege adoras nian Petron &#151; mi ne povas imagi kial. ::Mi supozas, ke la plej multaj ne kuraĝos voĉdoni. ::Eble Surfo voĉdonos. Li ja subtenis min, kvankam ni ĵus kverelis en la kulisoj pri io ajn. ::Flanke de la administrantaro, mi kredas ke Arno estos tipa. Li kvazaŭ ĉirkaŭdancas la tutan temon, argumentante, ke li ne havis la tempon aŭ volon okupiĝi pri la afero por gajni deciddonan vidpunkton pri ĝi. Aliflanke, li ege ne volas enviciĝi inter la tri simioj &#151; blinda, surda kaj muta. Kio estas iomete stranga kaj ne respondas al lia neokupiĝemo pri la afero. ::Fakte nur Narvalo vere faris ion. Sed li tute ne plu emas fari ion ajn Vikie. Li nur tre esceptokaze ekagis fronte al mia nejusta forbariĝo. Sed nur danke al li, mi entute estas denove ĉelinea. ::Mi informis iun stevardon Brion (parolas eĉ Esperanton) pri la afero, sed ĉu li fakte iel ekagos? Kiu scias? Mi ne. ::--&nbsp;[[uzanto:Pejno Simono|<span style="color:white; background:limegreen"><b>&nbsp;P<small>EJNO</small>&nbsp;Simono&nbsp;</b></span>]]^{&nbsp;[[uzanto-diskuto:Pejno Simono|Diskuto]]&nbsp;} 14:25, 29 Apr. 2012 (UTC) == Kontraŭ == Saluton Crosstor! Mia "Kontraŭ" tute ne estis direktita kontraŭ vi. Iu en Vikipedio nuntempe manipulas uzantojn kaj administrantojn provante dividi por regni. Mi simple reagis kontraŭ tiu fakta situacio. Tio tute ne estas ligita al via kverelo kun Petr, pri kiu mi nenion sciis antaŭe. Ĉion bonan! --[[Uzanto:Dominik|Dominik]] ([[Uzanto-Diskuto:Dominik|diskuto]]) 13:56, 30 Apr. 2012 (UTC) == La simio provizore mutema {{rideto}} == Mi ne scias tion precize, sed mi kredas, ke Crosstor fakte plendas pro alinomoj, kie oni forigis la direktilojn ĉe la malnova nomo. Bedaŭrinde, Petr ŝanĝis la nomojn ĉiee kaj tiome, nacilingve, tiel ke oni ne plu povis trovi la artikolon per la malnova nomo. Alivorte, la serĉilo ne proponis la ŝanĝitaĵon, ĝi simple ne plu trovis ion ajn, kaj direktilo ne plu estis. Por Crosstor tio aperis surface kiel plena forigo de la artikolo. Kiel dirite, mi ne scias, ĉu jen la problemo. Eble estas ankaŭ aŭtentoj forigoj. Sed jam la vera abundo de ''"movoj"'' iomete konsternigas. Fakte ŝajnas esti tiel, ke egale tion, kion la povrulo skribis, tuj venis hiperagema Petro kaj ŝanĝis la titolon. Se mi ĝuste taksas la aferon, ŝajnas esti speco de historia politika konflikto rilate nomojn en specifa regiono, nun ĉi-epoke renaske, inter Petr kaj Crosstor. Kaj baze de tio, kion Petr skribis en la artikolo de EU, mi malmulte fidas iujn Petraĵojn. Ĉiuokaze, se oni ŝanĝas nomon, oni devas aŭ lasi la aŭtomate generitan pludirektilon, aŭ almenaŭ zorgi pri tio, ke la nova titolo estas trovebla per serĉado baze de la malnova titolo. Fakte mi ne scias, kiel trovi, kiu forigis kion kiam. Sed mi postĉasis kelkajn movojn kaj jen fakte jam problemo. Mia diagnozo ''"Ludo"'' miaopinie trafas. Certe trafas ankaŭ la komento de Surfo. Cetere, kun Surfo mi kverelis &#151; sufiĉe akre &#151; malantaŭ la kulisoj. Mi ĉi-momente forgesas pri kio. En iu paĝa diskutejo. Do Surfo ne ĉiam nepre samopinias kun mi. {{rideto}} --&nbsp;[[uzanto:Pejno Simono|<span style="color:white; background:limegreen"><b>&nbsp;P<small>EJNO</small>&nbsp;Simono&nbsp;</b></span>]]^{&nbsp;[[uzanto-diskuto:Pejno Simono|Diskuto]]&nbsp;} 06:39, 1 Maj. 2012 (UTC) ==Mesaĝoj== Ĉi tie PT kaj lia amikaro mesaĝu nenion, se tamen, SENLEGE MI TUJ FORVIŜOS ĜIN!!!!!!!!--[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 17:56, 28 Apr. 2012 (UTC) == [[Dudek horoj (filmo)]] == Saluton Crosstor! Mi vidis vian artikolon pri [[Dudek horoj (filmo)]]. Mi forigis la ŝablonon "Unua", ĉar kvankam ĉi tiu artikolo ne ekzistas en la hungara Vikipedio, ĝi ja ekzistas en la angla. Ĉion plej bonan! --[[Uzanto:Dominik|Dominik]] ([[Uzanto-Diskuto:Dominik|diskuto]]) 06:30, 21 Maj. 2012 (UTC) :La artikolo jam ekzistis en la franca lingvo sub la nomo "Vingt heures" (20 horoj)!!! Strange ke ĝi ne ekzistas en la hungara??? Ĉu vi ankaŭ laboras en la hungara vikipedio? --[[Uzanto:Dominik|Dominik]] ([[Uzanto-Diskuto:Dominik|diskuto]]) 08:48, 21 Maj. 2012 (UTC) == Esperantalioj == Estimata kompano! :Bonvolu krei la kategorion:Esperantalioj kaj helpi min pri la sintakso de "En tiu ĉi artikolo estas uzita traduko de teksto el la artikolo Eszperantáliák en la hungara Vikipedio. Numero de revizio ne estis difinita." (oldid:11855395). [[Esperantalioj]] :Anticipan dankon! :--[[Uzanto:Gnagyrobi|Gnagyrobi]] ([[Uzanto-Diskuto:Gnagyrobi|diskuto]]) 09:41, 13 Jun. 2012 (UTC) == Esperantalioj == :Koran dankon pro via helpo![[Esperantalioj]] :--[[Uzanto:Gnagyrobi|Gnagyrobi]] ([[Uzanto-Diskuto:Gnagyrobi|diskuto]]) 06:38, 14 Jun. 2012 (UTC) == Helpo == Saluton, mi volus demandi helpon por traduki ĉi tiun [http://hu.wikipedia.org/wiki/%C3%81rp%C3%A1d-kor artikolon] (nur enkonduko). Mi kredas ke ĝi estas interesa sed mi ne parolas la hungara. Ĉu vi povas helpi min? Dankon.--[[Uzanto:Chabi|&#123;&#123;subst:Vikipediisto:Chabi/Subskribo&#125;&#125;]] ([[Uzanto-Diskuto:Chabi|diskuto]]) 15:31, 26 Jun. 2012 (UTC) Dankon. Mi ne povis traduki la artikolo ĉar ĝi estis sole Hungare. --[[Uzanto:Chabi|&#123;&#123;subst:Vikipediisto:Chabi/Subskribo&#125;&#125;]] ([[Uzanto-Diskuto:Chabi|diskuto]]) 10:15, 8 Jul. 2012 (UTC) == Maladministrantigo de Petr == Saluton, mi invitas vin baloti por la maladministrantigo de Petr. <font color="#FF6600">H<small>ENRIKO</small></font> <font color="#FF0000">F<small>IZETO</small></font> (<small>[[Uzanto:Ĉiuĵaŭde|ĈIUĴAŬDE]]: [[Uzanto-diskuto:Ĉiuĵaŭde|Diskutpaĝo]] • [[Uzanto:Ĉiuĵaŭde/AlilingvajSinprezentadoj‎|Alilingva]]</small>) 11:51, 12 Aŭg. 2012 (UTC) == [[IKUE-Kongreso 2012]] == Ĉi tiu artikolo estis redaktata en Esperanto unuafoje. Ĉu mi rajtas uzi flavan numeron 1?? :--[[Uzanto:Gnagyrobi|Gnagyrobi]] ([[Uzanto-Diskuto:Gnagyrobi|diskuto]]) 06:13, 13 Aŭg. 2012 (UTC) == Forrabo de artikolo == Nu, Crosstor ! Vi restas la aŭtoron de la artikolo, eĉ se uzantoj faras multe da kontribuoj post vi. <br /> Narvalo minacas forbari vin pro viaj sensencaj nenecesaj personaj atakoj ! Nu, ne estu la kokino kiu protektas siaj infanoj ĉiutempe, ĉiutage kaj tutvive (en la franca: ''Ne fais pas la mère poule'') !<br /> Ni ĉiutempe rajtas aldoni informojn en la artikolo, eĉ multe, eĉ se ni ne estas la aŭtoro ! Ni ne forrabas la artikolon ! Bv. ŝanĝi vian konduton. Jen via unua averto. <font color="#FF6600">H<small>ENRIKO</small></font> <font color="#FF0000">F<small>IZETO</small></font> (<small>[[Uzanto:Ĉiuĵaŭde|ĈIUĴAŬDE]]: [[Uzanto-diskuto:Ĉiuĵaŭde|Diskutpaĝo]] • [[Uzanto:Ĉiuĵaŭde/AlilingvajSinprezentadoj‎|Alilingva]]</small>) 11:56, 13 Aŭg. 2012 (UTC) == Preĝeja problemo == {{Deŝovu|0|{{Nova!|2012|08|16}}&#32;Vi skribas: ''Kiu problemo estas?'' Nu, se eĉ vi ne scias tion, kiel mi sciu tion? Aŭ ĉu vi volis skribi eble ''kia problemo'', aŭ eble ''kies problemo'' aŭ ''kiu kulpas pri la problemo'', aŭ simile? Do mi tute ne komprenas vian demandon. La sola afero, kiun mi komprenis, estas ke vi tradukis el la Hungara, kaj PT tradukis el la Angla, kaj ke nun, anstataŭ kombini la informaĵon el la du fontaj artikoloj, oni postlasis du apartajn artikolojn, de kiuj, ĝis ĉi-momente, vi menciis nur unu titolon. --&nbsp;[[uzanto:Pejno Simono|{{Skribo|inko=v|<b>P<small>EJNO</small>&nbsp;Simono</b>}}]]^{&nbsp;[[uzanto-diskuto:Pejno Simono|Diskuto]]&nbsp;} 08:05, 15 Aŭg. 2012 (UTC)}} ==FRamasonistoj== Bonvolu ĉesi aldoni, ke IU estis framasonisto. Tio ne havas sencon, ĉar vi ne atentas pri la teksto, nur ĵetas al fino de la teksto tiun frazon. Kelkfoje la framasonisma agado estis tute negrava en vivo de la menciita persono.[[Uzanto:Narvalo|Narvalo]] ([[Uzanto-Diskuto:Narvalo|diskuto]]) 08:32, 22 Aŭg. 2012 (UTC) :NE DETRUU KOHERECON DE LA TEKSTOJ!!!![[Uzanto:Narvalo|Narvalo]] ([[Uzanto-Diskuto:Narvalo|diskuto]]) 08:35, 22 Aŭg. 2012 (UTC) :Kiel sekreta movado, oni ne scias, ĉu al tiu persono tio estis grava aŭ ne. Por la kategorio tiu mallonga frazo necesas. Same estas, se iu estas kolektanto de poŝtmarkoj, k.s (via teksto) ::Do, se vi ne povas pruvi tion, kial vi volas aldoni???? Alikaze, NE DETRUU KOHERECON DE LA TEKSTOJ!!!! Do ne aldonu senpense tiun frazon, precipe, se vi ne provas pruvi tion!!![[Uzanto:Narvalo|Narvalo]] ([[Uzanto- Diskuto:Narvalo|diskuto]]) 08:49, 22 Aŭg. 2012 (UTC) ::Vi eĉ la ĝustan esprimon ne konis, pri kio vi volas verki???[[Uzanto:Narvalo|Narvalo]] ([[Uzanto-Diskuto:Narvalo|diskuto]]) 10:34, 23 Aŭg. 2012 (UTC) ==Kia forrabo???== Via aserto pri forrabo de artikolo estas jam malsana. Kiu rabis kion??? Petro KOREKTIS viajn fuŝaĵojn, nun vi kaj Pejno sukcese forpelis Petron. Via celo forpeli ankaŭ min ne sukcesos.[[Uzanto:Narvalo|Narvalo]] ([[Uzanto-Diskuto:Narvalo|diskuto]]) 10:34, 23 Aŭg. 2012 (UTC) == ADLS-proponoj == Saluton Crosstor, vi skribis sur la diskutpaĝo de Pejno Simono, ke vi volas proponi [[Pécs]] kaj [[Sándor Petőfi]] por ADLS. Ili tamen antaŭe elektiĝu kiel elstaraj - ĉu vi volas [[VP:PEA|mem proponi ilin]] aŭ ĉu mi tion faru por vi? amike [[Uzanto:Darkweasel94|darkweasel94]] ([[Uzanto-Diskuto:Darkweasel94|diskuto]]) 12:38, 22 Sep. 2012 (UTC) == {{ŝ|Vivtempo}} == Sal. Kiam vi verkas biografion vi povas avantaĝe utiligi la ŝablonon {{ŝ|Vivtempo}} (vidu la dokumentadon)kiu aŭtomate kreas kategoriojn pri naskiĝjaro kaj mortjaro. Krome ĝi aldonas defaŭltordigon por kategorioj do vi ne bezonos aldoni tiun ordigŝlosilon en ĉiun kategorion. Krome bv. atenti pri familinomoj. Estas ĉi tie kutimo en biografioj skribi unue familinomon per MAJUSKLOJ (kaj poste entekste kutime). Amike. --[[Uzanto:KuboF|KuboF]] ([[Uzanto-Diskuto:KuboF|diskuto]]) 18:59, 26 Okt. 2012 (UTC) :Salut'! Mi ofte uzas majusklan sistemon, sed ofte mi forgesas ĝin. Mi legis ofte demadojn, kial la majusklo? Tio ne estas vaste konata. Nun mi trovis pli bonan solvon, kion mi jam ne forgesas kaj ĝi estas tute komprenebla. Miaj bibliogr. estas ĉ. nur 1200 bitokoj, vivtempo ĝin farus pli mallonga, kaj mi timas ke la longo falas sub 1000 sen lingvaj ligiloj. Tio estas grave, ke la artikolo ricevu 1 punkton, se estos pli longa artikolo, tiam mi uzos ĝin.--[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 09:07, 27 Okt. 2012 (UTC) ::Hm, kian solvon vi trovis? Mi scivolemas, ĉar fore mi prilaboras biografiojn faritaj de aliuloj (kiel vi jam certe rimarkis ;) ). ::Pri longo de artikolo vi ne bezonas tiel strikte konduti. Ja tiuj kelkaj pliaj "teknikaj bitokoj" (do superfluaj kategorioj, intervikioj, ordigŝlosilo en ĉiu kategorio...) estas "nur por plaĉo", gravas la teksta longo kiun tiuj aferoj ne pligrandigas. Krome havas ŝ:Vivtempo bonan avantaĝon ke ĝi avertas pri vivanta homo por kies biografio estas aplikataj iom pli striktaj kriterioj. Sed jes, uzante vian malnovan sistemon vi ne misagas do ĝi estas akcepteble. Kaj daŭre mi interesiĝas pri via nove trovita solvo supre menciita. Amike. --[[Uzanto:KuboF|KuboF]] ([[Uzanto-Diskuto:KuboF|diskuto]]) 11:28, 27 Okt. 2012 (UTC) == Sinagogo Targu Mures == La foto "039..." pri la Sinagogo de Targu Mures (pardonu ke mi pro hasto forlasas la diakritajn signojn) tre palas. Eble pli bonus uzi la fasadan bildon "Targu Mures, synagogue.jpg" - ĉu? Sincere, [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 09:03, 1 Nov. 2012 (UTC) ==[[Sándor Giesswein]]== Estas kompletigita, bonvolu kontroli, "VERKOJ KAJ PUBLIKAĴOJ" bonvolu esperantigi. --[[Uzanto:Gnagyrobi|Gnagyrobi]] ([[Uzanto-Diskuto:Gnagyrobi|diskuto]]) 18:39, 4 Nov. 2012 (UTC) == [[Ŝablono:Vivtempo|Vivtempo]] == Estimata ! Bonvolu atenti ke {{ŝ|Vivtempo}} estas uzenda en biografiaj artikoloj: ĝi aŭtomate enkategoriigas la paĝon en la respektivaj nask- kaj mort- jarkategoriojn kaj transprenas la defaŭltan ordigon. Ĉar vi kreadas iom da biografiaj artikoloj, mi instigas vin uzi ĉi tiun ŝablonon anstataŭ enmeti du liniojn da nask- kaj mort-jarkategorioj. {{alss}} 23:00, 15 Dec. 2012 (UTC) :Vidu ekzemple la ŝanĝojn kiujn mi faris al : * [{{fullurl:Miklós Surányi|diff=prev&oldid=4796615}} Miklós Surányi] * [{{fullurl:István Szabó_(tradukisto)|diff=prev&oldid=4796610}} István Szabó] * [{{fullurl:Gyula Szávay|diff=prev&oldid=4796590}} Gyula Szávay ] :: Mi aldonas ke la ŝablono akceptas la ordigŝlosilon kiel tria parametro. Do estu : <code><nowiki>{{Vivtempo|1865|1950|Szász Károly}}</nowiki></code> {{alss}} 08:53, 16 Dec. 2012 (UTC) ::: Vi pravas la vikipedia sistemo lokigas kunsupersignajn literojn post z, kio estas tre maloportuna. Mi iam aŭdis ke oni volas plibonigi tion, sed ne jam okazis. Intertempe vi pravas ke anstataŭigendaj estas kunsupersignaj literoj per la samaj sen supersigno. {{alss}} 18:22, 16 Dec. 2012 (UTC) == Čierna Lehota (distrikto Bánovce nad Bebravou) == Saluton, Crosstor. Vi foje kreis artikolon, kies titolo nun estas [[Čierna Lehota (distrikto Bánovce nad Bebravou)]]. La malnova titolo ne plu ekzistas, ĉar estis fuŝigita kaj superflua paĝo. --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 12:32, 4 Jan. 2013 (UTC) == Esperanta Retradio == :Saluton! Bonvolu kontroli la artikolon: Esperanta Retradio, se mi bone scias, ĝi estas la unua.--[[Uzanto:Gnagyrobi|Gnagyrobi]] ([[Uzanto-Diskuto:Gnagyrobi|diskuto]]) 08:41, 7 Jan. 2013 (UTC) == Ligiloj de iuj retejoj == En iuj retejo (tiuj, kiuj uzas kadroj) estas ĉiam la sama adreso en la adresobreto. Se oni kopias tian adreson, la ligilo ligas al la ĉefpaĝo, kio ne tre utilas por Vikipedio. Tio al vi okazis en [[Imre Bori]]. Ĉu vi povas reiri al la retejo kaj trovi la paĝon, necesa estas paĝo kiu ligas al la artikolo pri Imre? Poste alklaku la ligilon AL la paĝo de Imre per dekstra musbutono, elektu "Kopii adreson de la celo" (aŭ simile) kaj tiun ligilon enmetu en Vikipedion. Vi prefere kontrolu ĉu funkcias por eviti problemojn kiel nun. Amike. --[[Uzanto:KuboF|KuboF]] ([[Uzanto-Diskuto:KuboF|diskuto]]) 13:22, 3 Feb. 2013 (UTC) == [[Hungaria Esperanto-Asocio]] == Saluton!Kiu povus helpi por esperantigi la artikolon Magyarországi Eszperantó Szövetség en la hungara Vikipedio? Kompreneble mi faris jam la skeleton de la Esperanta varianto.--[[Uzanto:Gnagyrobi|Gnagyrobi]] ([[Uzanto-Diskuto:Gnagyrobi|diskuto]]) 20:27, 7 Feb. 2013 (UTC) Segítek neked!--[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 13:02, 8 Feb. 2013 (UTC) == HEA == Jó lenne megbeszélni, mert mások is fognak segíteni! Remélem "Bradipo" is aktivizálja majd magát! Ez a mennyiségű magyar szöveg egy embernek nagyon sok eszperantóra fordítani!! Ennyire összeszedetten sehol sincs meg a HESZ-sztori!! Ha gondolod a bevezetőt már kezdheted is.--[[Uzanto:Gnagyrobi|Gnagyrobi]] ([[Uzanto-Diskuto:Gnagyrobi|diskuto]]) 21:12, 8 Feb. 2013 (UTC) == Ŝablono pri hungaraj nomoj == Sal. Estas proponita ŝablono por skribi komencon de artikoloj pri hungaroj (mi antaŭvidas plilarĝigon ankaŭ al aliaj etnoj). Detalojn vidu ĉe [[Ŝablono:HungaraNomo]]. --[[Uzanto:KuboF|KuboF]] ([[Uzanto-Diskuto:KuboF|diskuto]]) 19:43, 10 Feb. 2013 (UTC) == Aktiva periodo... == Saluton, fakte mi legis la diskuton pri la kandidatiĝo de KuboF, sed ne ŝanĝis mian voĉon. KuboF deklaris, ke li ne estas PT, kaj mi konstatas, ke aŭ tio estas vera, aŭ li maturiĝis. Deklarita anonimeco por mi ne estas kialo por ne-administranteco; mi mem ĉi tie laboras anonime. Pri forbarado mi diras, ke ĝi estas por mi rimedo por malhelpi ke vandalo vandalu plu; laŭ mia memoro mi neniam "pune" forbaris iun, sed nur "defende". Ĉiam estis aŭ anonimuloj aŭ ĵus kreitaj kontoj, kiuj por mi egalas al anonimuloj. Inter konataj kontribuantoj estu eble diskuti; se vere necese, pri forbaro decidu ne unuopa administranto. – [[Uzanto:Umbert&#39;|Umbert&#39;]] ([[Uzanto-Diskuto:Umbert&#39;|diskuto]]) 18:15, 11 Feb. 2013 (UTC) :Crosstor, mi komprenis ke vi pensas ke mi estas iel ligita kun Petr Tomašovsý kaj pro tio vi timas forbaron de mia flanko. Mi jam publike deklaris kaj multfoje klarigis ke mi mem ne estas Petr. Tion pravigis ankaŭ konataj fidindaj homoj, kiel ekz. administranto [[Uzanto:Blahma]]. Kun Petr mi ankaŭ ne tenas kontakton; kiam li estis aktiva ni nur foje diskutetis. Simile kiel skribis Umbert', forbarado estas por mi ilo por protekti Vikipedion kontraŭ vandaloj. Kun kelkaj viaj agoj mi ne konsentas kaj ne ĉiam mi komprenas viajn diskutojn, tamen mi certe ne opinias vin vandalo kaj dum vi restos tia vi bezonas timi neniun forbaron de mia flanko. Krome, bv. ne miksi ''forbaradon'' (de uzanto) kaj ''ŝlosadon/protektadon'' (de paĝo) kio estas sufiĉe diferencaj aferoj uzendaj en diferencaj situacioj. --[[Uzanto:KuboF|KuboF]] ([[Uzanto-Diskuto:KuboF|diskuto]]) 18:32, 15 Feb. 2013 (UTC) == HEA == [http://hu.wikipedia.org/wiki/A_magyarorsz%C3%A1gi_eszperant%C3%B3_mozgalom_%C3%A9vsz%C3%A1mai A magyarországi eszperantó mozgalom évszámai] szövegét kellene lefordítani, ami nem kevés!--[[Uzanto:Gnagyrobi|Gnagyrobi]] ([[Uzanto-Diskuto:Gnagyrobi|diskuto]]) 21:23, 11 Feb. 2013 (UTC) == [[Preĝejo de Sankta Gerardo (Monto Gellért)]] == Szia, a Gellért-hegyi Sziklatemplom nem Szent Gellértnek, hanem Magyarok Nagyasszonyának van szentelve. A huwikin már javítottam, kérem, itt is írd át és utána szólj, mert a Wikidatában is módosítanom kell, hogy jók legyenek a nyelvközi hivatkozások. Köszönöm. --[[Uzanto:Rlevente|Rlevente]] ([[hu:Szerkesztővita:Rlevente|diskuto]]) 19:03, 16 Feb. 2013 (UTC) == HEA 2 == Koran dankon pro viaj kontribuoj. Ĉu vi vidis jam la artikolon de HEA? Bone kreskas. Ĉu ne?? Ankaŭ "Bradipo" tradukas.--[[Uzanto:Gnagyrobi|Gnagyrobi]] ([[Uzanto-Diskuto:Gnagyrobi|diskuto]]) 20:41, 18 Feb. 2013 (UTC) == CHEFURBO == Estimata Crosstor, Pozsony estis la hungara chefurbo nur dum 1536-1783, sed jam ne en 1841 kiel vi skribis en la Pál-Csató-artikolo. Vidu: [http://www.stephaudt-reisen.de/reisen/slowakei/tiefland/bratislava-pressburg/rundreise/koenigliches-ungarn/1607009.html] Giorno2 == Lajos Bíró == Saluton!Még nem tudom, de azonnal utána nézek!--[[Uzanto:Gnagyrobi|Gnagyrobi]] ([[Uzanto-Diskuto:Gnagyrobi|diskuto]]) 20:21, 22 Feb. 2013 (UTC) ==Grandaj urboj== Saluton. Mi ofte trarigardas lastatempe viajn artikolojn pri grandurboj. Sed vidas, ke vi ne metas la alilingvajn ligilojn, kio estas ege necesa, por ke esperanto aperu en ĉiuj lingvoj. Nun la sistemo ŝanĝis sed ne estas malfacila. Vi devas nur el la origina paĝo rigardu ĉe la listo en la maldekstra marĝeno, tie ĉe la fino diras ĉu en la angla Edit links ĉu en la hungara szerkesztés, vi klaku tie kaj aperos stranga paĝo kiu malfermiĝos eble ne tuje, iru ĉe la fino de la paĝo kaj klaku ĉe add (aldonu), aperos nova linio kaj tajpu eo por la lingvo kaj la nomo de la artikolo an la alia spaco, klaku ĉe save kaj ĉio estos farita. Se vi havos malfacilon, kontaktu min ekzemple kaj mi helpos. Alia sugesto estas ke oni povas aldoni la nomon de la urbo al koncerna artikolo, mi celas la ŝtaton Koloradio, ĉar iu povas vidi ion pri la ŝtato sed ne scias ke ekzistas artikolo pri urbo de tiu ŝatato aŭ lando. Rigardu kion mi faris ĉe Koloradio. Ĝis.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 11:20, 7 Apr. 2013 (UTC) :Okazis miskomprenoj. Unue mi jam faris la aldonon de la ligoj por Aurora. Se vi faris ion pri tio, eble io misfunkciis: eble mi eraris ĉar mi ne avertis vin ke mi jam faris tin. Tamen la sistemo certe be bone funkcias ĝis nun. Ekzemple se vi iras al la angla paĝo Aurora, Colorado vi povas vidi ke en la marĝeno ne aperas Esperanto sed se vi iras al la fino kaj klakas ĉe Edit links, en la aperonta paĝo vi povos vidi ke la esperanta ligo ja jam aperas. Do eble baldaŭ la ligo aperos en ĉiu lingvo, ekzemple en la franca, hispana ktp jam aperas. Eble en ĉiu escepte en la angla. Pri la alia afero, mi celis nur, ke la nova enmetita artikolo aperu en supera paĝo por ke ĉiu povu veni al la nova. Ekzemple se vi faras novan paĝon Romo, ĝi aperu kiel ligo en Italio. Kaj nun Aurora aperas en la artikolo [[Koloradio]]. Pri longaj kaj mallongaj nomoj, mi ne komprenas kion vi celas.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:16, 7 Apr. 2013 (UTC) ::Mi ne parolas pri kategorio, kio ege utilas, sed pri la propra artikolo. Rigardu ĉe [[Koloradio]].--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:55, 7 Apr. 2013 (UTC) ---- Por aperigi ilin tuj, aldonu al la fino de la retadreso ?action=purge - tiam ili aperos. :En la finon de la retadreso: ekzemple, se la retadreso (tut-supre en via TTT-legilo) estas http://eo.wikipedia.org/wiki/Vikipedio:%C4%88efpa%C4%9Do - tiam vi ĝin ŝanĝu al http://eo.wikipedia.org/wiki/Vikipedio:%C4%88efpa%C4%9Do?action=purge kaj premu la enig-klavon. Alternative, vi povas ankaŭ fari ajnan redakton al la paĝo, tio havos la saman efikon. [[Uzanto:Darkweasel94|darkweasel94]] ([[Uzanto-Diskuto:Darkweasel94|diskuto]]) 12:50, 7 Apr. 2013 (UTC) ::Pli facila maniero por fari la samon estas en [[Specialaĵo:Preferoj#mw-prefsection-gadgets|viaj preferoj]] aktivigi la aldonaĵon ''Purge''. Ĝi montros en supra breto apud ''redakti'', ''historio'' ktp novan ilon. Se vi uzas la etoson Vektoro ĝi montriĝos sub la sageto (apud serĉokampo) kaj moniĝas "Malplenigi servilan kaŝmemoron". Se vi uzas alian etoson ĝi montriĝon kiel steleto "*". Sufiĉas ĝin alklaki. --[[Uzanto:KuboF|KuboF]] ([[Uzanto-Diskuto:KuboF|diskuto]]) 14:43, 8 Apr. 2013 (UTC) == [[Teremioara]] aŭ [[Tirimioara]]? == Sal. Mi ĵus trovis tiujn du artikolojn, evidente pri la sama vilaĝo, kaj ne scias kiu nomo estas ĝusta en Esperanto. Ĉu vi bv. povus tion prizorgi? --[[Uzanto:KuboF|KuboF]] ([[Uzanto-Diskuto:KuboF|diskuto]]) 14:20, 8 Apr. 2013 (UTC) :Teremiora :Ĝi estas superflua. (La alia havas perfektajn lingvajn ligojn!) --[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 05:19, 9 Apr. 2013 (UTC) ::Dankon, ĝi jam estas forigita. --[[Uzanto:KuboF|KuboF]] ([[Uzanto-Diskuto:KuboF|diskuto]]) 12:27, 9 Apr. 2013 (UTC) == selekti -> elekti == Saluton, bv. atenti la diferencon inter ''selekti'' kaj ''elekti''. ''Selekti'' estas ŝanĝi la specion, la rason. Ĝi estas biologia termino. Parta listo de verkoj estas ''elekto''. [[Vikipediisto:PaulP|_PaulP]][[Speciala:Retpoŝti uzanton/PaulP|^{<span style="color:red;">@</span>}]][[Vikipediista diskuto:PaulP|_{<span style="color:green;">disk</span>}]][[Speciala:Kontribuoj/PaulP|^{<span style="color:blue;">kont</span>}]] 14:52, 18 Apr. 2013 (UTC) == Trejnado pri tradukado == Saluton Crosstor! Mi vidis ke por pluraj viaj artikoloj vi uzis la tradukilon WikiTrans. Post semajno okazos en Slovakio trejnado ĝuste pri tiu tradukilo kaj pritraktataj estos pliaj temoj por plialtigi nivelon de Esperanta Vikipedio. Pli vi povas legi en [[Projekto:WikiTrans]]. Ĉu vi ŝatus partopreni? Amike. --[[Uzanto:KuboF|KuboF]] ([[Uzanto-Diskuto:KuboF|diskuto]]) 19:36, 23 Apr. 2013 (UTC) == Pál Gegesi Kiss == Saluton, Crosstor. Mi vidis, ke {{#switch:ne|ne=vi ne aranĝis la intervikiojn de [[Pál Gegesi Kiss]] laŭ malnova kaj nova sistemoj|#default=vi aranĝis la intervikiojn de [[Pál Gegesi Kiss]] laŭ la malnova sistemo}}. Sed ekde la {{dato|6|marto|2013}} eblas uzi la novan sistemon per [[VP:VD]]. La ligiloj de la artikolo nun troviĝas sur la paĝo [[:d:1008842]], ĉar mi aranĝis tion. Mi rekomendas estonte uzi la novan manieron, ĉar tiam necesas aldono nur ĉe Vikidatumoj. Do, ne plu en ĉiu unuopa lingva versio. Se vi ankoraŭ havas demandon, demandu min aŭ sur la [[Vikipedia diskuto:Vikidatumoj|diskutopaĝo de la helpopaĝo]]. --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 08:32, 24 Apr. 2013 (UTC) == Budapeŝtanoj == Saluton, Crosstor. Mi impresite konstatis kiom da artikoloj vi verkis pri artistoj naskiĝintaj en Budapeŝto. Evidente vi konscias ke komuna eco de ili estis la budapeŝtaneco, ĉar vi aparte kreis liston pri [[Listo de famuloj naskiĝintaj en Budapeŝto|famuloj naskiĝintaj en Budapeŝto]]. Iom mi miras ke vi ne venis al la ideo enkonduki kategorion [[:Kategorio:Budapeŝtanoj|Budapeŝtanoj]], kiam ankoraŭ ne estis tiom da artikoloj, ĉar certe tia kategorio indas, kaj pli simplas tuj mencii ĝin en la momento de paĝokreo ol poste multloke devi aldoni ĝin. Nun tamen la paĝoj jam estas, la du listoj pri famuloj naskiĝintaj kaj mortintaj en Budapeŝto donas certagradan superrigardon, kaj la kategorio aldonindas. Plue, kiel aliaj vikipedianoj jam antaŭe rimarkis, indas profiti la okazon kaj samtempe ankaŭ ekapliki la ŝablonon {{ŝ|vivtempo}}, kaj anstataŭigi la vorteton "selekto" en ĉapitrotitoloj per "elekto". Por iom helpi en tio, mi post meto de la kategorio [[:Kategorio:Budapeŝtanoj|Budapeŝtanoj]] aldonis la novan kategorion, la ŝablonon {{ŝ|vivtempo}} kaj multloke ankaŭ la vorton "elekto" ĉe la artikoloj pri la budapeŝtanoj de familia nomo A ĝis D, en 109 paĝoj. Pri la plia laboro mi tamen volus alvoki vin mem, ĉar praktike ĉiuj artikoloj en la listo pri [[Listo de famuloj naskiĝintaj en Budapeŝto|famuloj naskiĝintaj en Budapeŝto]], kaj mi principe nun havas aliajn laborejojn en vikipedio, nur volis per mia praktika eklaboro kuraĝigi vin al daŭrigo de la tasko... Sincere, [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:25, 6 Maj. 2013 (UTC) == Nagyvázsony ref. templom == Nem az én képem, hanem Gyurikáé, de áttöltöttem a Commons-ba. Itt találod: http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Reformed_Church_in_Nagyvazsony.jpg --[[Uzanto:Rlevente|Rlevente]] ([[Uzanto-Diskuto:Rlevente|diskuto]]) 15:42, 14 Maj. 2013 (UTC) == Ŝablono:Komunumoj laŭ Zala (rivero)‎‎ == Saluton, Crosstor.. Mi ĵus vidis, ke vi kreis {{Ŝ|Komunumoj laŭ Zala (rivero)‎‎}}. Sed kial vi ne rekte uzas en ĝia fontokodo {{ŝ|Navigilo2}}, sed kreis plian helpan ŝablono {{ŝ|Navbox}}? Ĉu vi ne scias fari tion alie? Se jes, mi povos korekti tion por vi. Ĉu bone? --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 11:46, 25 Jun. 2013 (UTC) :{{farita}} Mi jam korektis {{Ŝ|Komunumoj laŭ Zala (rivero)‎‎}}, tiel ke ĝi nun ĝuste funkcias kaj ne plu bezonas ''Navbox''. Krome mi jam forigis ''Navbox'', ĉar ĝi en la nuna, ne ĝuste funkciinta formo ne estis taŭga. Ĉar jam la trian fojon administranto devis forigi ŝablonon sub ĉi tiu, angla titolo ''Navbox'', mi ĵus eĉ protektis la titolon kontraŭ rekreo fare de IPuloj kaj uzantoj, kiuj ne sufiĉe lertas pri kreado de ŝablonoj. :Se vi estonte bezonos ŝablonon, bonvolu peti tion sur la paĝo [[Projekta diskuto:Ŝablonoj]]. Tiel ni evitos pli grandan ĥaoson ĉe la ĉitieaj ŝablonoj. Ni jam havas sufiĉe da rubo tie. :-| --[[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 12:01, 25 Jun. 2013 (UTC) ==Burokratoj== Ni bezonas kelkajn burokratojn. Ĉu vi vidas [[Vikipedio:Burokratoj/kandidatoj/DidiWeidmann|tie]] ? Amike. --[[Uzanto:Pino~eowiki|pino]] ([[Uzanto-Diskuto:Pino~eowiki|diskuto]]) 10:32, 26 Jun. 2013 (UTC) == Új városok == Szia, 18 magyarországi nagyközség városi címet kapott. Javítanád a cikkeikben? (Forrás: A köztársasági elnök 325/2013. (VII. 10.) KE határozata, [http://www.magyarkozlony.hu/hivatalos-lapok/8ea97ad2e1af0ecd74ba37bc466ecea8cd618862/dokumentumok/0ef9b0d67beca43acee61cdeddc9ee1540a3d180/letoltes Magyar Közlöny 2013. évi 118. szám], 64033. oldal) Köszönöm. --[[Uzanto:Rlevente|Rlevente]] ([[Uzanto-Diskuto:Rlevente|diskuto]]) 20:36, 13 Jul. 2013 (UTC) a Békés megyei Kondoros nagyközségnek, a Borsod-Abaúj-Zemplén megyei Onga nagyközségnek, a Fejér megyei Csákvár nagyközségnek, a Fejér megyei Aba nagyközségnek, a Győr-Moson-Sopron megyei Lébény nagyközségnek, a Heves megyei Verpelét nagyközségnek, a Heves megyei Gyöngyöspata községnek, a Jász-Nagykun-Szolnok megyei Besenyszög községnek, a Jász-Nagykun-Szolnok megyei Fegyvernek nagyközségnek, a Komárom-Esztergom megyei Tát nagyközségnek, a Pest megyei Újhartyán községnek, a Pest megyei Őrbottyán nagyközségnek, a Pest megyei Piliscsaba nagyközségnek, a Pest megyei Diósd nagyközségnek, a Pest megyei Sülysáp nagyközségnek, a Pest megyei Kerepes nagyközségnek, a Szabolcs-Szatmár-Bereg megyei Ajak nagyközségnek és a Vas megyei Jánosháza nagyközségnek == Ruĝaj ligiloj == Koran dankon por via mesaĝo ! Ankaŭ mi nun ne havas multe da tempo por tiu laboro, sed vi pravas, listoj kun hungaraj vortoj povas esti malfacilaj por nehungaroj. Do mi ne hezitos demandi al vi. Dankon, kaj ĝis baldaŭ. [[Uzanto:NicoRay|NicoRay]] ([[Uzanto-Diskuto:NicoRay|diskuto]]) 11:02, 17 Jul. 2013 (UTC) ==Vikimedio== Saluton. Por [[Preĝejo de Tereza el Avilo (Miskolc)]], kiu estis sen alilingvaj ligiloj, mi devis peni por trovi en hungara versio (kies lingvo mi tute ne konas) ekvivalenton por ĝi. Poste mi uzis ''szerkesztés''. Uzu ĝin: estas facile. --[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 13:25, 23 Jul. 2013 (UTC) :Saluton. Mi insistas. Al mi tiu nova sistemo ŝajnis malfacila kaj poste mi konstatis, ke estas facilega. Mi certe konas la hungaran multe malpli ol vi la anglan. Do, ne grumblu. Mi ĵus trovis la ekvivalentojn kaj metis la ligon por [[Katalin É. Kiss]], ‎[[Jenő Kiss (lingvisto)]], [[Lajos Kiss (lingvisto)]], [[László Kiss (astronomo)]], [[László Kiss (statistikisto)]], [[Sándor Károly Kiss]] ktp. Mi ne trovis ekvivalenton por [[Golgota kapelo (Miskolc)]], [[Kapelo de Patrineco de Sankta Maria (Miskolc)]] ktp. Do, provu per diversaj manieroj. Foje ĉiu komputilo aŭ ĉiu servilo funkcias diversmaniere sed simile. Klaku sur ''szerkesztés'' ĉe la sama paĝo aŭ por aparta paĝomontro. Ĝis kaj bonan sorton.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 23:05, 8 Aŭg. 2013 (UTC) == Pri Hustono == Dankon, Crosstor, pro via mesaĝo! Ŝajnas esti kelkaj opinioj pri la loko por diskuto. Laŭ ThomasPusch "pritema diskuto okazu en la diskutpaĝo pritema", do mi pensis, ke la diskutpaĝo estus la plej bona loko por montri la diskuton kaj interkonsenton pri sia titolo. Se oni komentus unufoje ĉe diskutpaĝo, kutime oni aldonus ĝin en la atentaro kaj oni konus tie per '''dikaj literoj''' se la paĝo havus novan komenton. Ankaŭ mi esperas, ke [[Vikipedio:Alinomendaj artikoloj]] funkcios plie kiel afiŝtabulo por alinomigo, ne nur ĝenerala Diskutejo, ĉar la ŝablono {{ŝ|alinomigu}} kondukas nin al tie. Ĉiuokaze, via novajo kun la konsento estas tre ĝuebla, kaj lasu min citi ĝin en la [[Diskuto:Houston (Teksaso)|diskutpaĝo]] por montri vian konsenton al ĉiu. Amike,--[[Uzanto:Salatonbv|Salatonbv]] ([[Uzanto-Diskuto:Salatonbv|diskuto]]) 05:47, 4 Aŭg. 2013 (UTC) === ŝablono === Jes, mankas esperanta versio de [[en:Template:US state capitals|Template:US state capitals]]. En ĉi tiu kazo miaopinie estus bone peti en [[Projekta diskuto:Ŝablonoj]] aŭ en [[Vikipedio:Diskutejo]], sed ne en artikol-paĝo. Eble mi ankaŭ povus krei ion simplan se vi donus tempon al mi. Kio ni nomus ĝin Esperante? Rilate al ĝi ni havas ŝablonon kiel {{ŝ|Usonaj ŝtatoj}} kaj {{ŝ|Nordamerikaj ĉefurboj}}. --[[Uzanto:Salatonbv|Salatonbv]] ([[Uzanto-Diskuto:Salatonbv|diskuto]]) 06:57, 4 Aŭg. 2013 (UTC) :Jen estas [[Ŝablono:Usonaj subŝtatoj kun ĉefurboj]].--[[Uzanto:Salatonbv|Salatonbv]] ([[Uzanto-Diskuto:Salatonbv|diskuto]]) 07:45, 10 Aŭg. 2013 (UTC) ::Ne dankinde, Crosstor. Jes, ni metu la ŝablonon sur ĉiuj ŝtatoj. Pri la O-finaĵo, mi alinomigis [[Agano]]n kaj [[San-Juano (Porto-Riko)|San-Juanon]] ĉar de la nomoj de la aliaj ĉefurboj de la teritorioj (aŭ "landoj" laŭopinie) kaj de la regulo de [[VP:TA#Esperantigado de nomoj]] (nomoj de landaj ĉefurboj). Mi aldonis la fontojn de esperantigo, sed eble estis plibone diskuti antaŭe. Ĉiuokaze, pri Houston/Hustono, ni nun argumentas kiel vi aliĝas.--[[Uzanto:Salatonbv|Salatonbv]] ([[Uzanto-Diskuto:Salatonbv|diskuto]]) 08:53, 10 Aŭg. 2013 (UTC) ==Alilingvaj ligiloj== Saluton. Mi jam enmetis multajn dekojn da ligiloj al viaj orfaj artikoloj. Mi laciĝas. Vi povas klopodi denove fari tion. Male, mi devos dediĉi al tio duoblon de la tempo, kiun vi uzus. Mi estos porĉiame via sklavo kaj ne povos fari miajn novajn artikolojn. Dankon.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 08:39, 10 Aŭg. 2013 (UTC) :Vi ĵus diris: ''Vi agu, ke lingvaj ligoj funkciu tiel BONE, ekzemple Varmakato''. Kaj vi diras ankaŭ, ke mi ne estu sklavo... Al mi ŝajnas, ke vi parolas kiel al sklavo. Mi ne povas ordoni super nova sistemo de Alilingvaj ligiloj nome Vikimedio kaj ĝi bone funkcias, se oni havas iome da pacienco dekomence por lerni la sistemon. Mi ne estas supera funkciulo de Vikipedio, sed simpla pli mallerta komputiluzanto ol vi. Mi nur havis paciencon. Pri VarmaKato mi tute ne scias pri kio temas. Sed ja ĝis kiam vi lernu la sistemon eble de alia hungaro, sed ne de Zetey, kiu faras same kiel vi, mi pluestu sklavo, ĉar mi ne volas esti en Vikipedio kiu enhavu orfajn artikolojn.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 09:11, 10 Aŭg. 2013 (UTC) :: Jen estas [[:hu:Kovács Károly Pál]] por via nova artikolo. El "Aldoni ligilojn" en via artikolo, elekti "Lingvo:hu", kaj "Paĝo:Kovács Károly Pál". Estus iomete interese. Amike,--[[Uzanto:Salatonbv|Salatonbv]] ([[Uzanto-Diskuto:Salatonbv|diskuto]]) 10:07, 10 Aŭg. 2013 (UTC) :::[[Dosiero:Kie estas Aldoni ligilojn.jpg|thumb]]Ĉu vi vidas la keston "Aliaj lingvoj" en la maldekstra-suba kolumno en iu ajn paĝo, kie estus alilingvaj ligiloj? --[[Uzanto:Salatonbv|Salatonbv]] ([[Uzanto-Diskuto:Salatonbv|diskuto]]) 11:26, 10 Aŭg. 2013 (UTC) ::::Ĵus sub la "'''Iloj'''" kun la eroj (kiujn vi povas montri aŭ kaŝi per klako) de "Ligiloj ĉi tien - Citu ĉi tiun artikolon" estas "'''Aliaj lingvoj'''" kun la ero de "Aldoni ligilojn" (montri aŭ kaŝi). Ĉu vi vidis la dekstran bildon mi metis ĉi tie?--[[Uzanto:Salatonbv|Salatonbv]] ([[Uzanto-Diskuto:Salatonbv|diskuto]]) 12:07, 10 Aŭg. 2013 (UTC) :La lokon mi komprenas kaj trovas, ekzemple [[hu:Germanus Gyula]], sed [[hu:Ács György]] tio mankas. Aliaj problemoj anonciĝas poste, ekzemple se mi perfekte enskribas eo, foje la programo tuj sendas al mi erarmesaĝon. Foje okazas, ke ĝi ne akceptas la titolon, sed mi ĉiam kopias la titolon kaj ne entajpas por eviti la misliteron. Krome estas aliaj problemoj.[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 04:12, 11 Aŭg. 2013 (UTC) ::La paĝo [[Károly Pál Kovács]] jam havas [[wikidata:Q1120285#sitelinks-wikipedia|vikidatuman ligilon]] aldonitan de Kani. Mi pensas ke vi vidas erarmesaĝon ĉar vi provas ligi esperantan artikolon al vikidatumoj kvankam ili jam havus alian esperantan paĝon. En tiu kazo, oni unufoje devas deligi la malnovan paĝon per "Aliaj lingvoj" aŭ redakti ligilojn en la vikidatuma paĝo (aŭ eble estus kelkaj aliaj manieroj). Estas bedaŭrinde malfacile por mi klarigi plibone ĉar mi nur provis kelkfoje kun kuraĝo kaj lernis la sistemon! Kiam oni kreos la esperantan artikolon de [[Ács György]] aŭ [[Germanus Gyula]], bonvolu provi ligi ĝin. Amike, --[[Uzanto:Salatonbv|Salatonbv]] ([[Uzanto-Diskuto:Salatonbv|diskuto]]) 05:02, 11 Aŭg. 2013 (UTC) :::Bonvolu provi ligi vian [[Gyula Kováts (juristo)]] kun [[:hu:Kováts Gyula (jogász)]]!--[[Uzanto:Salatonbv|Salatonbv]] ([[Uzanto-Diskuto:Salatonbv|diskuto]]) 05:10, 11 Aŭg. 2013 (UTC) ::::Eĉ se vi ne povus redakti vikidatumon kun ajn problemo, estas ankoraŭ bone ke vi daŭras skribi nur artikolon, ĉar vikipedio estas kunlabora projekto. Aliaj vikipediistoj ĝoje ligus bonajn artikolojn (ne-ĝermajn) poste. Mi ĵus ligis la artikolon [[Gyula Kováts (juristo)]]. Kore,--[[Uzanto:Salatonbv|Salatonbv]] ([[Uzanto-Diskuto:Salatonbv|diskuto]]) 05:57, 11 Aŭg. 2013 (UTC) == Pri [[:Kategorio:Urboj nomataj pri famuloj]] == Mi forigis la kategorion [[:Kategorio:Urboj nomataj pri famuloj]] el kelkaj usonaj ĉefurboj kiam mi aldonis novan kategorion [[:Kategorio:Ĉefurboj de Usono]], ĉar mi ne trovis la definon de la kategorio. Ne estas tiaj kategorioj en aliaj lingvoj, kaj estas la kazo de [[:Vikipedio:Forigendaj_artikoloj#Listo_de_famaj_rusianoj]] kie oni havas interkonsenton pri la uzo de "fama" en la kategorio. Tamen, mi ankoraŭ ne proponas la forigon de via kategorio, do mi redonos ilin. Ĉu vi vere pensas ke la nomo de la kategorio estas taŭga?--[[Uzanto:Salatonbv|Salatonbv]] ([[Uzanto-Diskuto:Salatonbv|diskuto]]) 08:14, 11 Aŭg. 2013 (UTC) : Mi ankoraŭ pensas ke la kategorio havas neklaran nomon kaj necesas la definon, kiel "La ĉefa artikolo por ĉi tiu kategorio estas .... ". Alie, aliaj kontribuantoj reforigus la kategorion kaj ĉiufoje vi devus sendi mesaĝon.--[[Uzanto:Salatonbv|Salatonbv]] ([[Uzanto-Diskuto:Salatonbv|diskuto]]) 08:40, 11 Aŭg. 2013 (UTC) :: Mi metis la ŝablonon {{ŝ|alinomigu}} por ĝeneralaj opinioj. --[[Uzanto:Salatonbv|Salatonbv]] ([[Uzanto-Diskuto:Salatonbv|diskuto]]) 09:13, 11 Aŭg. 2013 (UTC) == [[Baziliko Stefano la 1-a (Hungario) (Budapeŝto)]] == Estas ''Baziliko Stefano la 1-a'' kaj ne ''Baziliko de Stefano la 1-a'', ĉar nek Stefano ĝin konstruis nek ĝi al Stefano ĝi apartenis, malgraŭ la fakto, ke lia tombo tie troviĝas! La baziliko nomiĝas laŭ li, do temas pri la baziliko kun la nomo ''Stefano la 1-a''. Mi ĵus nuntempe luktas kontraŭ tiu-ĉi tre ofta eraro en Esperanto-Vikipedio en geografiaj nomoj. La eraro estiĝis sub influo de la franca, itala, hispana, portugala kaj angla lingvoj. Se vi prenas la latinan, germanan aŭ hungaran lingvon vi tuj vidas, ke la prepozicio ne nur komplete superfluas en tiaj nomoj, sed temas pri eraro! Estas afero de gusto, ĉu oni diras la "Baziliko Stefano la 1-a" (kun artikolo) aŭ simple ''Baziliko Sankta Stefano la 1-a'' sen artikolo. Sed la uzo de la prepozicio ''de'' en tia formo ne estas afero de gusto sed lingva eraro. Mi pardonpetas por mia interveno, sed ĉar vi apartenas al la plej gravaj kunlaborantoj de Vikipedio, gravas, ke tiun eraron vi ne reproduktu. Amike [[Uzanto:DidiWeidmann|DidiWeidmann]] ([[Uzanto-Diskuto:DidiWeidmann|diskuto]]) 18:45, 31 Aŭg. 2013 (UTC) :Jen cetere ekzemplo, kie la prepozicio ''de'' ĝustas: [[Baziliko de Saint-Denis]]! Tie temas pri la baziliko, kiu apartenas al la loko Saint-Denis![[Uzanto:DidiWeidmann|DidiWeidmann]] ([[Uzanto-Diskuto:DidiWeidmann|diskuto]]) 18:52, 31 Aŭg. 2013 (UTC) ==de== Mi ŝovis tiun-ĉi tutan diskuton al la ĝenerala [[https://eo.wikipedia.org/wiki/Vikipedio:Diskutejo/Lingvejo#de diskutejo]], bonvolu respondi nur tie, por eviti, ke la diskuto disfalas en erojn, kiuj troviĝas en multaj lokoj, kaj ne ĉiuj povas sekvi - dankon. Respondon mia al via lasta kontribuo vi ankaŭ trovas tie.[[Uzanto:DidiWeidmann|DidiWeidmann]] ([[Uzanto-Diskuto:DidiWeidmann|diskuto]]) 12:51, 1 Sep. 2013 (UTC) ==Ĉu vi foje povas atenti la diskuton pri pedofilio, kiun mi malfermis== Kara, mi malfermis diskuton pri la artikolserio pri [[Vikipedio:Diskutejo/Diversejo#Pedofilio|pedofilio]], kiun ĉefe verkis Pangea lastatempe, kaj en kiu mi pli kaj pli vidas danĝeron por la reputacio de Esperanto-vikipedio, ĉar evidente la ĝenerala tono de tiuj artikoloj estas kvazaŭ, ke ĉe la pedofila movado temas pri grupo da bonvolaj homoj, miskomprenita kaj diskriminaciita de la societo. Fakto tamen estas, ke pedofilio estas nenio alia ol misuzo de potenco fare de plenkreskulo kontraŭ infano, kiu bezonas amon kaj protekton. Defendi la rajtojn de pedofiluloj estas simila al defendo de rajtoj de faŝistoj, sklavotenistoj ktp. Mi petas vin foje studi la problemon. Devas esti certa kontrolo de tiuj artikoloj kaj devas esti certigitaj, ke la Portalo Pedofilio ne fariĝos speco da propogandejo por pedofiluloj, kie la pedofila movado kvazaŭ povas renkontiĝi, ĉar Esperantujo troviĝas ekster la naciaj leĝodonaj instancoj.[[Uzanto:DidiWeidmann|DidiWeidmann]] ([[Uzanto-Diskuto:DidiWeidmann|diskuto]]) 17:36, 28 Dec. 2013 (UTC) ::Aldono: Mi devas diri, ke mi ĝis nun ne petis forbaron de Pangea. En sia lasta [[Vikipedio:Diskutejo#Cenzuro_kaj_persekutado|kontribuo Pangeoa]], kiu sin nun sentas atakita, komencas persone insulti min kiel fakatikulo, tio fakte estus kialo por forbaro, kaj se ne estus mia mem la celo de la atako kaj mi do ne devas agi kiel administranto en tiu afero, do se li tiel insultus alian personon, tiam mi forbarintus lin! Tiel mi tion devas lasi al la aliaj administrantoj.[[Uzanto:DidiWeidmann|DidiWeidmann]] ([[Uzanto-Diskuto:DidiWeidmann|diskuto]]) 21:10, 28 Dec. 2013 (UTC) ==Voĉdono pri forigo de la Portalo Pedofilio== Kara mi lanĉis ĉi-tie voĉdonon pri la forigo de tiu protalo: ''[[Vikipedio:Diskutejo/Diversejo#Baloto_por_forigo_de_la_Portalo_Pedofilio |Baloto pri forigo de la Portalo Peofilio]]''. == Matiaso-kirko == Vi pravas, sed reĝo [[Matthias Corvinus]] - laŭ mia scio - ne estis sanktulo; do ni kreu novan kategorion (sed eble ankaŭ tiukaze "sub patroneco" ne taŭgus?). --- Giorno2 == Kategorio Ĉefkatedraloj == Kara Crosstor, en 2011 vi kreis la kategorion "[[:Kategorio:Ĉefkatedraloj|Ĉefkatedraloj]]". Estus utile doni difinon, per kio "ĉefkatedralo" distingiĝas de aliaj katedraloj, kaj se temus pri internacia termino, bonus aldoni ankaŭ ĉefkatedralojn el aliaj landoj (nun estas 5 artikoloj, ĉiuj el Hungario). Krome bonus serĉi kaj aldoni intervikiajn ligilojn al koncernaj kategorioj en alilingvaj vikipedioj kaj eble en la vikimedia komunejo. Ĉu vi emas zorgi pri tio? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 00:54, 21 Jan. 2014 (UTC) == [[Budapeŝta Medicina Esperanto-Fakgrupo]] == :Saluton! :Bonvolu kontroli la artikolon, mi poluris iomete. Ĉi-jare estos aranĝota kongreso. Anticipan dankon! :--[[Uzanto:Gnagyrobi|Gnagyrobi]] ([[Uzanto-Diskuto:Gnagyrobi|diskuto]]) 15:07, 20 Mar. 2014 (UTC) :Koran dankon!--[[Uzanto:Gnagyrobi|Gnagyrobi]] ([[Uzanto-Diskuto:Gnagyrobi|diskuto]]) 20:33, 20 Mar. 2014 (UTC) ==Argentino== Saluton. Mi vidis, ke vi ofte faras artikolojn pri urboj el landoj de Latinameriko. Mi nun klopodas pligrandigi la artikolon de [[Argentino]] kaj poste tiun de [[Bonaero]], por ke ili havu bonan materialon rilate al la UKo, kie mi bedaŭrinde ne partoprenos. Se vi por viaj latinamerikaj urboj, povus elekti ĉefe argentinajn urbojn, tio kongruus ege kun mia agado. Nun mi laboras por historio de Argentino, faris iomete pri geografio kaj poste faros pri ekonomio, kulturo ktp.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:11, 30 Mar. 2014 (UTC) :Dankon.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:26, 30 Mar. 2014 (UTC) ::Dankon pro la kontribuo. Nun jam estas multaj argentinaj urboj. Atentu, ke multaj geografiaj konceptoj havas diversajn titolojn; tio gravas, ĉar foje povas okazi konfuzo se oni faras artikolon kiu jam ekzistas kun alia titolo. Nun mi ĵus faris kelkajn alidirektilojn por eviti tion.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:41, 5 Apr. 2014 (UTC) :::Dankon pro la argentinaj urboj. Nun la artikolo pri [[Argentino]] ege imponas. Se vi vidas iun mankon, diru. Nun mi laboros ĉe [[Bonaero]]. == Pál Kő == Helló! Kő Pál Hevesen, és nem Hatvanban született.[http://hevesmuzeum.5mp.eu/web.php?a=hevesmuzeum&o=9BnXJKod2Z] Üdvözlettel: --[[Uzanto:Rakás|Rakás]] ([[Uzanto-Diskuto:Rakás|diskuto]]) 16:16, 8 Apr. 2014 (UTC) ::Köszi, kijavítottam.--[[Uzanto:Crosstor|Crosstor]] ([[Uzanto-Diskuto:Crosstor|diskuto]]) 05:36, 9 Apr. 2014 (UTC) == [[Levedio]] == Ĉu vi konas [[Ŝablono:Tradukita]]? [[Uzanto:Marek Mazurkiewicz|Marek Mazurkiewicz]] ([[Uzanto-Diskuto:Marek Mazurkiewicz|diskuto]]) 09:50, 11 Apr. 2014 (UTC) https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Uzanto-Diskuto%3AMarek_Mazurkiewicz&diff=5443750&oldid=5430836 : Mi nur pensis pri artikolo [[Levedio]] ĉar Vi aldonis fonto "https://hu.wikipedia.org/wiki/Lev%C3%A9dia" Mi pensis ke tio estas traduko. [[Uzanto:Marek Mazurkiewicz|Marek Mazurkiewicz]] ([[Uzanto-Diskuto:Marek Mazurkiewicz|diskuto]]) 10:03, 11 Apr. 2014 (UTC) == Literaturoj kaj fontoj == Kial "Literaturoj kaj fontoj"? En [[Helpo:Lastaj_sekcioj#Lastaj_sekcioj]] estas skribita ke nur "Literaturo" estas rekomendata. [[Uzanto:Marek Mazurkiewicz|Marek Mazurkiewicz]] ([[Uzanto-Diskuto:Marek Mazurkiewicz|diskuto]]) 08:08, 29 Apr. 2014 (UTC) :Ĉu sekcio "Literaturoj" ne estas sufiĉa kontraŭ tio? [[Uzanto:Marek Mazurkiewicz|Marek Mazurkiewicz]] ([[Uzanto-Diskuto:Marek Mazurkiewicz|diskuto]]) 08:33, 29 Apr. 2014 (UTC) :: Verdire jam la sekcio ''Literaturo'' estas sufiĉa por doni "fontojn" al artikolo. Tamen, la sekcio ''Literaturo'' ne estas sufiĉa por precize referenci, kaj en tiuj okazoj iu foje metas alian ŝablonon, {{Ŝ|Sen referencoj}}. Bonvolu ne konsideri tion kiel atakon, temas pri petoj helpi levi kvaliton de Vikipedio. --[[Uzanto:KuboF|KuboF]] ([[Uzanto-Diskuto:KuboF|diskuto]]) 12:14, 29 Apr. 2014 (UTC) ::: "Bonvolu ne konsideri tion kiel atakon, temas pri petoj helpi levi kvaliton de Vikipedio." - tio estas tre tre vero. Plej bone estus uzi [[Ŝablono:Referencoj]] (en sekcio Referencoj; <nowiki><ref></ref></nowiki> mekanismo). {{re|KuboF}} ĉu mi bone pensas ke pli bone estas "== Literaturo ==" anstataŭ " == Literaturoj kaj fontoj ==" kaj anstataŭ "== Fontoj =="? [[Uzanto:Marek Mazurkiewicz|Marek Mazurkiewicz]] ([[Uzanto-Diskuto:Marek Mazurkiewicz|diskuto]]) 12:46, 29 Apr. 2014 (UTC) :::: {{re|Marek Mazurkiewicz}} Verdire estas diskuto, ĉu prefere uzadi "== Literaturo ==" aŭ "== Fontoj ==" aŭ eĉ ŝanĝi al "== Bibliografio ==". Dume estas tamen interkonsentite uzadi "== Literaturo ==". Sekcio "== Fontoj ==" estas uzata ''sen'' ĝenerala interkonsento - iuj ĝin uzas ekz. por {{Ŝ|Tradukita}}, aliaj ĝian enhavon metas en aliajn sekciojn. --[[Uzanto:KuboF|KuboF]] ([[Uzanto-Diskuto:KuboF|diskuto]]) 12:52, 29 Apr. 2014 (UTC) ::::: {{re|KuboF}} "Sekcio "== Fontoj ==" estas uzata ''sen'' ĝenerala interkonsento" - do mi povas korekti "== Literaturoj kaj fontoj ==" -> "== Literaturo ==", ĉu jes? [[Uzanto:Marek Mazurkiewicz|Marek Mazurkiewicz]] ([[Uzanto-Diskuto:Marek Mazurkiewicz|diskuto]]) 13:08, 29 Apr. 2014 (UTC) :::::: {{re|Marek Mazurkiewicz}} Mi dirus, ke jes. Sed se enestas en la sekcio ankaŭ neliteraturaj fontoj eblas la sekcion provizore lasi aŭ la neliteraturajn fontojn meti ekz. al nova sekcio "== Fontoj ==" (mi ekzemple metas ''Fontojn'' sub ''Eksteraj ligiloj'' (laŭ skwiki)). Tamen, pri ĉio, kio ne estas tute interkonsentita mi povas doni nur personajn opiniojn. --[[Uzanto:KuboF|KuboF]] ([[Uzanto-Diskuto:KuboF|diskuto]]) 13:13, 29 Apr. 2014 (UTC) == Voĉdono sen kialo == Crosstor, bonus se vi al via voĉdono en [[Vikipedio:Administrantoj/forigo de rajtoj/KuboF (Aprilo 2014)|mia maladministrantigo]] aldonus ankaŭ vian kialon / klarigon. Voĉdono, precipe pri tiom grava afero, sen kialo / klarigo aspektas strange (kaj en multaj Vikipedioj eĉ ne estas akceptata). --[[Uzanto:KuboF|KuboF]] ([[Uzanto-Diskuto:KuboF|diskuto]]) 07:51, 30 Apr. 2014 (UTC) 3zdi57pklrzfc0ao2rwuim6u96j6mhn 0 487280 9378061 9300615 2026-05-20T03:01:51Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9378061 wikitext text/x-wiki {{Informkesto kastelo|Regiono-ISO=DE-TH|Situo sur mapo2=Vajmaro|Zomo = 16}} [[Dosiero:Schlosspark Tiefurt (Musentempel).jpg|eta|Templo de la muzoj en la parko.]] [[Dosiero:Wieland-Büste@Schlosspark Tiefurt@.JPG|eta|La Wieland-busto de Schadow.]] '''Kastelo Tiefurt''' ({{lang-de|Schloß Tiefurt}}) estas krom [[Kastelo Belvedere (Weimar)|Kastelo Belvedere]] la dua kastelo en la periferio de [[Vajmaro|Weimar]]. Kontraŭe, ĝi substrekas la noblan naturemon de la rondoj ĉirkaŭ [[Anna Amalia de Saksio-Vajmaro-Eisenach|dukino Anna Amalia von Brunsvigo-Wolfenbüttel]], [[Goeto]] kaj [[Christoph Martin Wieland]]. Laŭdire ĝi ankoraŭ pli ol la urbo Weimar mem transportas la vivosenton de la tempo de la germana klasiko. Kun [[Kastelo Denstedt]] kaj [[Kastelo Kromsdorf]] ĝi formas idilian trion de ĉe la [[ilm (alfluanto de Saale)|Ilm-rivero]] situantaj kasteloj. La verdaĵoj tiefurtaj sude sur akso kvazaŭ kontinuigas tra [[Ilm-parko]] ĝis [[Kastelo Belvedere (Weimar)]]. == Historio == Vilaĝon negravan transformis en antaŭurbon de klasika Vajmaro la dukino Anna Amalia. Loĝejon de bienposedanto, simplan en 1760 konstruitan domon, ŝi elektis sia somerrezidejo en 1781. Tie ĉi ŝi kreis mondon sen ceremonioj kaj kondutmanieroj preskribitaj, mondon de kampara trankvilo kaj de spirita interŝanĝo kun homoj - akompanantoj kaj gastoj - de samaj emoj. Oni laŭtlegis, desegnis, muzikis, diskutis, festis kamparanajn festojn, surscenejigis paŝtistajn ludojn kaj operetojn. Aliflanke, per fruktodona interŝanĝo de pensoj, cirkonstancoj de la tiama vivo vigle kaj sincere pridiskutitis. Wieland kaj Goeto estis la ''grandaj kaj bonaj mentoroj'' kiuj donis al la [[muzejo vajmara|tiefurt-a muzejo]] formon kaj enhavon. Jen listo de oftaj gastoj: la muzikemaj uloj Hildebrand von Einsiedel kaj Siegmund von Seckendorf, la pentristo [[Georg Melchior Kraus]], la poeto [[Jean Paul]], la tradukisto de homeraĵoj [[Johann Heinrich Voß]], la gefratoj [[Wilhelm von Humboldt|Humboldt]], la pentristo kaj skulptisto [[Adam Friedrich Oeser]], la verkistinoj [[Madamo de Staël]] kaj [[Sophie von La Roche]]. Dum la tiefurt-aj vesperoj ekzemple voĉlegis Goeto el sia ''[[Ifigenio en Taŭrido]]'' aŭ el la verko ''Tasso'', kantis [[Corona Schröter]] la kantojn de la vajmara poeta rondo, prezentitis la unuaj partoj de la ŝilera ''Don Karlos''. == Priskribo de la interno == La kvazaŭ komplete konserviĝinta meblaro en la kastelo kaj multaj objektoj de ĉiutaga uzo el la posedo de Anna Amalia kaj ŝiaj kunloĝantoj igis la vizitantojn ricevi aŭtentikan bildon pri la tiama tempo. === Ŝtuparo === En la ŝtuparo kelkaj kopioj de antikvaj plastikaĵoj el gipso memorigas onin pri la ŝatego de la romia kaj helena kulturo tiutempe. === Salonoj en la unua etaĝo === Dekstre troviĝis la loĝĉambroj de Goeto. La planko estas - malofteco! - tegita de tolo cirita kaj pentrita - por ŝajnigi parkedon. Vandaj pentraĵoj pri kreskaĵoj kaj girlandoj (supozeble de Adam Friedrich Oeser) substrekas la ligitecon kun la naturo, akvareloj kaj kuprogravuraĵoj la artistajn interesojn de la loĝantoj. La tonditaj papersiluetoj sur la muroj estas de personuloj tiutempaj. Atento estu farita pri memportreto de la aktorino [[Corona Schröter]], kiun Goeto ege admiris. Altvalora ornamaĵo de la ''Nova ĉambro'' estas busto de [[Martin Gottlieb Klauer]] el la jaro 1778. Ĝi reprezentas la maloldan Goeton kaj estas la unua plastikaĵeto kiun la artisto faris laŭ naturo. La antaŭajn ĉambrojn enloĝis Anna Amalia mem. Tie ĉi disfaldis sin la socia vivo kaj sprita atmosfero de la domo. En la manĝoĉambro allogas la okulojn 200 jarojn aĝa vazaro ''Fürstenberger'' kun ĉinaj motivoj kiun eblis lavi tuj surloke en akvopelvo. La bela forno el kuprolado faritis de la kuproforĝisto Pflug el [[Jena]]. Bustoj el alabastro de la italaj poetoj [[Dante Alighieri]], [[Francesco Petrarca]], [[Torquato Tasso]] kaj [[Ludovico Ariosto]], buntaj gravuraĵoj laŭ la freskoj de [[Rafaelo]] pri Amoro kaj Psyche kiel gravuraĵoj laŭ mitologiaj pentraĵoj de [[Angelika Kaufmann]] plibeligas la ĉambron. Karakterizas la ''Kamenan ĉambron'' (rekonstruita el la tempo de ĉ. 1780) survande pentritaj medalionoj. En tiu ĉi ĉambro admireblas ankaŭ la nudaĵo de la knabo Fritz von Stein, farita laŭ instigo de Goeto fare de Klauer. La apuda ''Muzikĉambro'' brilas per meblaro en [[bidermajro|bidermajra]] stilo el piruja ligno, japonaj lakitaj ujetoj kaj skribotablo el rozuja ligno kun marketraĵoj kaj bronzaj garnaĵoj. Klaviceneto (Londono, 1783) kaj gitaro en formo de liro atestas la muzikfaradon en la ĉambro. La grafina portreto estas de [[Johann Ernst Heinsius]], la paŝtela pentraĵo de Carl August estis pentrita fare de la brunsviga kortega pentristo [[Johann Heinrich Schröder]]. La bezonon pri pureco ekstera kaj leĝera koketeco atestas la ''ŝminktablo'' de Anna Amalia. Akvareloj de [[Philipp Hackert]] kaj bildoj de Romo en la najbara koridoro memorigas onin pri la vojaĝo de Anna Amalia Italujon. === Koridoro === La koridoro estas, kune kun la balkono kun du sfinksoj de Martin Gottlieb Klauer, la transirejo al la flanka alo de la kasteleto kun la Göchhausen-ĉambro. En tiu loĝis la spritoza kortega dameto [[Luise von Göchhausen]], sen kiu la Tiefurt de tiam tute ne povis ekzisti. Ŝia busto, farita de Klauer, estas sur la skribtablo. Kulturhistorie ege interesas pianego el mahagono, kiun faris la pariza ateliero Erard. La korbo kun papermaĉaĵo de hunda familio estis donaco de Carl August post la surveturo de la hundo de Luise. === Teretaĝo de la flanka alo === Atrakciaĵo aparta videblas sur la fornelo kaj la kredencoj de la kuirejo nomita ''Kalte Küche''. Laŭ la gusto de la 18-a jarcento faritis elmontra kuirejo kun postiĉoj de rostaĵoj, fiŝoj, legoj, legomoj, fruktoj kaj kukoj el porcelano, fajenco kaj muldokartono: ili nombriĝas inter la lastaj de sia speco en tuta Eŭropo. Iam ili estas plenigitaj per friandaĵoj. == Parko == Ne nur la kasteleto gravis kiel renkontiĝloko sed antaŭ ĉio ankaŭ ĝia ĉirkaŭaĵo. Anna Amalia perfektigis la parkon, kies aranĝon estis komencintaj ŝia filo Konstantin kaj ties edukisto [[Karl Ludwig von Knebel]]. La parkoformon skizis la natura ejo de la rivero Ilm kun la arbaro je la dekstra bordo kun lindaj padetoj. De tie eblis rigardi valen kaj kasteleten, kvazaŭa novan ''[[Petit Trianon]]''. Ideojn je parkaranĝo (antaŭ la granda Petzold-realigaro de 1844) havis i.a. [[Oskar Hensoldt]]. Tie ĉi ekas la [[promenejo de Maria Pavlovna|Maria-Pavlovna-promenejo]] (daǔriganta la [[karolina Promenejo|Karolinan Promenejon]]. [[Dosiero:Schlosspark Tiefurt (Gelbe Brücke zum Teesalon) bearbeitet.jpg|eta|La t.n. ''Flava ponto'' kondukanta al la te-dometo ene de la kastela parko.]] Per multo da monumentoj la tiefurt-a parko revenigas la klasikan tempon: * Busto de Wieland de Johann Gottfried Schadow (pri ĝi verkis Goeto poemeton) * Monumento de Amoro manĝiganta najtingalon per venena sagopinto, farita de Klauer - dediĉo al Corina Schröter (pri tio verkis denove Goeto) * Piramido el tofo kun papilio kiel simbolo de Genius, omaĝe al Herder * Sarkofago el ŝtono por la frue mortinta filo [[Frederiko Ferdinando Konstantino (Saksio-Vajmaro-Eisenach)|Konstantino]] (kun tripartita enskribo de Goeto) * Monumento por [[Wolfgang Amadeus Mozart]], kiun ege ŝatis Goeto - la unua siaspece ekstere de Aŭstrio, farita laŭ planoj de [[Johann Heinrich Meyer]]<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://stadt.weimar.de/uploads/media/2006_02_rathauskurier.pdf |titolo=Pri la monumento en gazeto ''Rathauskurier'' de 2006. |alirdato=2014-07-10 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20140714123252/http://stadt.weimar.de/uploads/media/2006_02_rathauskurier.pdf |arkivdato=2014-07-14 }}</ref> * Templeto pri amikeco kun la statuo de [[Polimnio]] * Monumento por Herder * Te-dometo (de 1805; samloke estis antaŭe pavilono kun ĉirkaŭo el arboŝelo) - ĝi memorigas onin pri la te-rondetoj de dukino Anna Amalia == Scenejo == Kiel la ŝtonmonumentoj tiel ankaŭ la literaturaj atestoj raportas pri la strebo de la tiefurt-anoj je homa-spirita unuiĝo. Sur la gazona scenejo de ''Tiefurter Waldtheater'' okazis ne malmultaj premieroj. La 22-an de junio 1782 la goeta verko ''[[Die Fischerin]]'', verkite nur por Tiefurt, unuafoje prezentiĝis kun Corona Schröter kiel ĉefrolulino. Ŝi samloke ankaŭ por la unua fojo kantis la baladon de ''{{lang|de|Erlkönig}}''. Torĉoj ĉe ambaŭ riverbordoj lumigis ĉion; pri tio ekzistas bildo de Georg Melchior. == Gazeto == Eĥo unika de la tiefurtaj tagoj fariĝis la gazeto ''[[gazeto de Tiefurt|Journal von Tiefurth]]'', kiu aperis 47 fojojn inter 1781 kaj 1784. Eldonokvanto po numero estis nur 11 ekzempleroj. La mane farita gazeto estas spegulo de ĉiuj partoprenantoj kaj gajnis distingon specialan per tri goetaj poemoj, nome: ''{{lang|de|Meiner Göttin}}'', ''{{lang|de|Auf Miedings Tod}}'' kaj ''{{lang|de|Edel sei der Mensch, hilfreich und gut}}''. == Fino de la rondoj kaj efektoj nunaj == Kun la kuro de la tempo la gaja vivo ekmortis, ĉefe post la okupo de Weimar fare de la [[francoj]]. La eta parketo kaj la kastelo ne damaĝitis sed la naiva diboĉeta gajeco estis for. Kiel oldulo Goeto nur nostalgie memoris pri Tiefurt kaj plano porĉiamigi la travivaĵojn en skriba formo ne realiĝis. La vizitanto de hodiaŭ tamen ankoraŭ sentas la grandecon de la loko kaj la signifon de la vortojn kiujn skribis [[Friedrich von Matthisson]] pri Tiefurt: ''{{lang|de|Hier wohnt Stille des Herzens. Goldene Bilder steigen Aus der Gewässer klarem Dunkel. Hörbar waltet am Quell Der leise Fittich Segnender Geister.}}"<ref> Traduko: ''Tie ĉi loĝas la trankvileco de la koro. Oraj bildoj malmergiĝas el la klara malhelo de la akvoj. Aŭdeble regas ĉe la fonto la nealtrudemaj flugiloj de benantaj estaĵoj.'' </ref> == Piednotoj == {{Referencoj}} == Literaturo == * Hans Wahl: ''Tiefurt'', Leipzig 1929. * Friedrich Menzel: ''Schloss Tiefurt.'' Nationale Forschungs- u. Gedenkstätten der Klassischen Deutschen Literatur, Weimar 1978. * Rebecca Elisabeth Meyer, ''Schlosspark in Tiefurt bei Weimar'', 2010. * Fritz Kühnlenz, Paŭl Meßner: ''Toŭrist Stadtführer. Weimar'', VEB Toŭrist Verlag Berlin/Leipzig, 3-a eldono 1988, p. 109-114 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.klassik-stiftung.de/index.php?id=66 Pri la kastelo sur la retpaĝaro de ''Klassik Stiftung Weimar''.] * [http://www.weimar-tourismus.de/parks/fuehrung_parktiefurt.htm Rondgvidadoj en Tiefurt.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140721175529/http://www.weimar-tourismus.de/parks/fuehrung_parktiefurt.htm |date=2014-07-21 }} * [http://www.goethezeitportal.de/fileadmin/PDF/db/wiss/epoche/mommsen_journal-von-tiefurth.pdf Pri la gazeto ''Journal von Tiefurt''.] * [http://fakten-uber.de/schloss_tiefurt Interesaj kaj tre detalaj faktoj pri la kastelo.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140714205405/http://fakten-uber.de/schloss_tiefurt |date=2014-07-14 }} [[Kategorio:Kasteloj en Vajmaro|Tiefurt]] [[Kategorio:Mondaj heredaĵoj en Germanio|Weimar]] [[Kategorio:Muzeoj en Weimar]] 4dgitjkjqp53cxb5jpo1le8cf789anx 0 487475 9378289 9198733 2026-05-20T10:10:32Z RG72 11847 9378289 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Potsdam big three.jpg|eta|320px|La "Grandaj Triopuloj": Attlee, Truman, Stalin]] La '''Pocdama Interkonsento''' estis Interkonsento inter tri el la [[Aliancanoj]] de la [[Dua Mondmilito]], nome [[Britio]], [[Usono]], kaj [[Sovetunio]], por la milita okupado kaj rekonstruado de la okupita de aliancanoj [[Germanio]] — remetante la iaman enton de la [[Germana Regno]] ene de siaj antaŭmilitaj limoj de 1937 — kaj la tutan militkampan eŭropan teritorion de la Dua Mondmilito. Ĝi inkludis ankaŭ la senmilitigon de Germanio, la milit-[[reparacio|reparaciojn]] kaj la procesadon de [[Militkrimo]]j. Komunikita kiel komunikaĵo, la Interkonsento ne estis [[pactraktato]] laŭ la [[internacia juro]], kvankam ĝi kreis plenumitajn faktojn. Ĝi estis subskribita la [[1an de aŭgusto]] [[1945]], fine de la [[Pocdama konferenco]], kaj superplenumita (finigita) de la Traktato por Fina Setligo rilate al Germanio subskribita la 12an de septembro 1990. ==Vidu ankaŭ== * [[Pocdama Deklaro]] * [[Du-plus-Kvar-Kontrakto]] ==Eksteraj ligiloj== *[http://www.pbs.org/wgbh/amex/truman/psources/ps_potsdam.html Agreements of the Berlin (Potsdam) Conference] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090802235755/http://www.pbs.org/wgbh/amex/truman/psources/ps_potsdam.html |date=2009-08-02 }} *[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,804160,00.html The Road Back] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130828033210/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,804160,00.html |date=2013-08-28 }} [[Time Magazine]] la 8-an de septembro 1947 [[Kategorio:Politiko de la Dua Mondmilito]] [[Kategorio:Sekvoj de la Dua Mondmilito]] [[Kategorio:Historio de Pocdamo]] [[Kategorio:1945 en Usono]] [[Kategorio:1945 en Sovetunio]] [[Kategorio:1945 en Germanio]] [[Kategorio:1945 en Britio]] [[Kategorio:Rilatoj de Germanio kaj Sovetunio]] [[Kategorio:Rilatoj de Sovetunio kaj Usono]] [[Kategorio:Verkoj de 1945]] [[Kategorio:Traktatoj de la 20-a jarcento]] [[Kategorio:Internaciaj traktatoj de Sovetunio]] [[Kategorio:Internaciaj traktatoj de Britio]] [[Kategorio:Internaciaj traktatoj de Usono]] [[Kategorio:Traktatoj de la Dua Mondmilito]] 4lv5zgx1bt9sdparmjhksknsg532kb6 0 489600 9377751 8841754 2026-05-19T14:56:14Z Sj1mor 12103 9377751 wikitext text/x-wiki {{kursiva titolo}} {{Informkesto organizaĵo |bildo={{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO=US-NY |situo sur mapo=Novjorko |zomo=13 }} {{Informkesto partio |koloroj = |esperanta nomo = Komunisma Partio de Usono |propra nomo = Comunist Party of Amerika |tipo = |lando = Usono |ĉambro = |parlamentaj periodoj = |emblemo = CPUSA.svg |emblemgrando = |estro = |titolo de estro = |bildo de estro = |vicprezidantoj= |ĝenerala sekretario= |afergvidanto= |titolo de afergvidanto= |afergvidanto2= |titolo de afergvidanto2= |afergvidanto3= |titolo de afergvidanto3= |kasisto= |titolo de kasisto= |prezidentoj de parlamenta frakcio= |partioj = |fondiĝo = |loko de fondiĝo= |fondintoj = |dissolvo = |sidejo = |koloroj = |ideologio = |pozicio = |parlamentaj sidoj= |titolo de parlamentaj sidoj= |parlamentaj sidoj1= |titolo de parlamentaj sidoj1= |parlamentaj sidoj2= |titolo de parlamentaj sidoj2= |parlamentaj sidoj3= |titolo de parlamentaj sidoj3= |parlamentaj sidoj4= |titolo de parlamentaj sidoj4= |balotoj = |ŝtata ĉiujara subvencio= |membroj= |minimuma aĝo= |procentaĵo da virinoj= |internacia aliĝo = |internacia aliĝo1a= |internacia aliĝo1b= |internacia aliĝo2a= |internacia aliĝo2b= |ĵurnalo = |junulara organizaĵo = |studenta organizaĵo = |retejo = }} La '''Komunista Partio de Usono''' ({{Lang-en|Communist Party USA}}, akronime '''CPUSA''') estas [[komunismo|komunisma]] [[politika partio]] en [[Usono]],<ref name="ReferenceA">{{Citaĵo el libro|titolo=Constitution of the Communist Party USA|jaro=2001}}</ref> kaj estas la plej granda [[komunisma partio]] en la lando. Fondita en 1919, ĝi havas longan, komplikan historion kiu estas tre rilata al la historioj de similaj komunismaj partioj tutmondaj kaj de la [[laborista movado]] en [[Usono]]. Dum la unua duono de la 20a jarcento, la Komunisma Partio estis tre influa forto en variaj luktoj por demokratiaj rajtoj. Ĝi ludis gravan rolon en la usona [[laborista movado]] el la 1920-aj jaroj al la 1940-aj jaroj, kun grava partopreno en la fondo de plej el la [[sindikato]]j de la lando (kion poste uzos la leĝo McCarran pri interna sekureco por elpeli ties komunistajn membrojn) dum ĝi iĝis konata ankaŭ ĉar luktis kontraŭ [[rasismo]] kaj por integrado en laborlokoj kaj komunumoj dum la hegemonio de la leĝaro nomita [[Jim Crow]] aŭ rasa [[segregacio]]. Historiisto [[Ellen Schrecker]] konkludas ke jardekoj de ĵusa studado<ref>Ŝi mencias James Barrett, Maurice Isserman, Robin D. G. Kelley, Randi Storch, kaj Kate Weigand</ref> montras "pli nuancan portreton de la partio kiel ''kaj'' stalinisma sekto ligita al malhumana reĝimo ''kaj'' la plej aktiva organizo ene de la Usona Maldekstro dum la 1930-aj jaroj kaj '40-aj".<ref>Ellen Schrecker, "Soviet Espionage in America: An Oft-Told tale", ''Reviews in American History'', Volumo 38, Numero 2, Junio 2010 p. 359. Schrecker pluas esplori ''kial'' la Maldekstro kuraĝis spioni.</ref> Aŭguste de 1919, nur monatojn post ties fondo, la Komunisma Partio deklaris 50,000 al 60,000 membrojn. Membroj laŭdire inkludis ankaŭ [[Anarkiismo|anarkiistojn]] kaj aliaj [[Maldekstra ekstremismo|radikalaj maldekstruloj]]. Kontraste, la pli modera [[Socialisma Partio de Usono]] havis 40,000 membrojn. La sekcioj de la Internacia Laborista Ordo de la Komunisma Partio dume organizis por komunismo ĉirkaŭ lingvaj kaj etnaj konsideroj, havigante [[interhelpo]]n kaj skizante kulturajn aktivaĵojn al membraro de IWO kiu atingis ĝis 200,000 maksimume.<ref name=heyday>{{Cite book|last=Klehr|first=Harvey|Harvey Klehr|title=The Heyday of American Communism: The Depression Decade|publisher=Basic Books|year=1984|pages=3–5 (number of members)}}</ref> == Historio == La [[partio (politiko)|partio]] estis fondita aŭguste 1919 fare de [[maldekstra ekstremismo|maldekstraj ekstremistoj]] el Socialisma Partio de Usono. Fine de 1921 aliĝis al [[Tria Internacio]]. En la 20-aj jaroj [[komunisto]]j okupiĝis pri kreo de [[sindikato]]j. ''[[Daily Worker]]'' estis la [[gazeto]] de la partio kiu estis fondita en [[1924]]. Ekde 1929 la partio funkcias sub la nuna nomo. Fine de la 20-a jaroj komenciĝis ĝia [[stalinismo|stalinismigo]]. Oni forigis politikistojn ne aprobantaj [[Kominterno]]n, adeptojn de [[trockiismo]] kaj de [[Nikolaj Buĥarin]]. Dum la [[Granda Depresio]] la partio engaĝiĝis favore al [[senlaborulo]]j. Tiutempe oni malkaŝe anoncis bezonon forigi [[kapitalismo]]n kaj enkonduki [[Sovetunio|sovet]]-similan [[reĝimo]]n. Komence de la 30-aj jaroj la gvidadon transprenis Earl Browder, revanta pri Soveta Ameriko kun malfondo de ĉiuj partioj kaj subigo de [[amaskomunikilo]]j sub kontrolo de [[registaro]]. Post malvenkaj prezidentaj balotoj komunistoj kondamnis [[New Deal]] kaj [[Franklin D. Roosevelt]] estis nomita de ili "socialfaŝisto". En 1935 la partio transprenis [[taktiko]]n de [[Popola Fronto]]. Tiam kreskis ĝia apogo fone de plifortiĝanta [[kontraŭfaŝismo|kontraŭfaŝisma]] movado. Ties reprezentantoj ĉesis paroli pri komunisma [[revolucio]], kaj komencis akcenti bezonon alianciĝi kun moderecaj movadoj. Aliĝis al malpli radikalaj partioj. Tamen sen sukcesoj en lokaj balotoj, krom [[Nov-Jorko]]. Sekretaj membroj iĝis trio de [[Usona Kongreso|kongresanoj]] el [[Demokratia Partio (Usono)|Demokratia Partio]]. Partiaj membroj aktivis en [[organizaĵo]]j [[liberalismo|liberalaj]], [[afrik-usonanoj|afrikusonaj]], [[pacismo|pacismaj]], kulturaj kaj studentaj. Akiris plimulton en diversaj sindikatoj. En la duona duono de la 30-aj jaroj aliĝis al [[Internacia Brigado|Internaciaj Brigadoj]] batalantaj en [[Hispana Enlanda Milito]]. Fine de la 30-aj jaroj nombro de la membroj trapasis 65 mil. En 1939 la gvidantaro apogis [[pakto Ribbentrop-Molotov|pakton Ribbentrop-Molotov]] kaj forlasis kontraŭfaŝismon. Komencis novan kampanjon de atakoj al Roosevelt kaj kontraŭstaris al usona helpoprogramo al [[Aliancanoj]]. Tion oni oficiale senkulpigis per pacismo. Tiaj agoj kaŭzis foriron de plimulto da liberalaj medioj. Jaron poste Earl Browder startis en prezidenta balotado. Pro malpermeso vojaĝi tra la lando, lia kampanjo limiĝis al skribaj deklaracioj kaj distribuo de surbendigitaj alparoloj. Komunista kandidato gajnis nur 46 mil voĉojn. Samjare la partio oficiale rezignis el membreco en [[Kominterno]] (taktika paŝo). Post [[Operaco Barbaroso|atako de Germanio al Sovetunio]] la usona [[publika opinio]] komencis favore rigardi al [[komunismo]]. Komunisma Partio de Usono revenis al la taktiko de [[Popola Fronto]] kaj apogis Roosevelt. En 1942 nombro de partimembroj atingis 85 mil. Fine de la [[dua mondmilito]] porkomunistaj [[sindikato]]j nombris pli ol miliono da membroj. En 1944 Earl Browder anoncis, ke estas ebla paca kunekzistado de komunismo kaj kapitalismo. La opinioj kaj agoj de Browder estigis maltrankvilon inter usonaj komunistoj kaj eksterlandaj. En 1945 li estis forigita de la posteno. Lia posteulo iĝis William Foster. Du jarojn poste Browder estis forigita de la partio (post pli frua lia kritiko flanke de sovetaj politikistoj). Wiliam Foster gvidis la partion en fideleco al [[stalinismo|stalinisma]] [[doktrino]]. Pruvoj de [[spionado|spiona]] agado de la membroj favore al [[Sovetunio]] inklinis prezidenton [[Harry Truman]] al agado kontraŭ komunistoj. En 1948 gvidantoj de la partio estis malliberigitaj. Dum la [[korea milito]] la registaro enkondukis plurajn [[kontraŭkomunismo|kontraŭkomunistajn]] leĝojn. La partio restis laŭleĝa, sed marĝeniĝis kaj izoliĝis. Meze de la 50-aj jaroj nombro de ĝiaj membroj falis sub 12 mil. Post la [[hungara revolucio de 1956]] kaj [[invado en Ĉeĥoslovakio]] vicojn de la partio forlasis parto de ties membroj. Ili tiel protestis kontraŭ strikte porsoveta politiko de la gvidantaro. [[Moralo]]n de la membroj negative influis ankaŭ referaĵo ''[[Pri la kulto de personeco kaj ĝiaj konsekvencoj]]'' de [[Nikita Ĥruŝĉov]] kaj malkaŝo de la [[krimo]]j de [[stalinismo]]. En 1959 fronte de la partio ekstaris Gus Hall, strikte porsoveta politikisto kaj ortodokse [[marksismo|marksisma]]–[[leninismo|leninisma]]. En la 60-aj kaj 70-aj jaroj aktivuloj de la partio partoprenis {{N|kontraŭmilita movado}} kaj la afrousonan, tamen sen signifa rolo ĉe maldekstrularo. Hall trifoje provis starti en prezidenta balotado en 1968, 1972 kaj 1976. En la 80-aj jaroj li kritikis [[eŭrokomunismo]]n kaj reformojn de [[Miĥail Gorbaĉov]]. Fine de la 80-aj jaroj nombro de la membroj falis sub 10 mil. En 1991 Hall apogis sensukcesan [[aŭgusta puĉo|aŭgustan puĉon]]. Reformacia [[frakcio]] de komunistoj forlasis tiam [[strukturo]]jn de la partio. En 2000 Gus Hall mortis. Nova gvidanto de la partio iĝis Sam Webbu. La partio tiam nombris malpli ol 2 mil membroj. Esperanto- komunistoj en Usono starigis ret -pagharon - malmultaj ankau aktivis en SAT == Eksterlanda apogo == Agadon de la partio sekrete financis registaro de Sovetunio, kiu en 1988 transdonis 3 milionojn da [[usona dolaro|usonaj dolaroj]]. == Vidu ankaŭ == * ''[[Daily Worker]]'', gazeto de la KPU * [[Socialista Partio de Ameriko]] * [[Kontraŭkomunismo]], [[senkomunismigo]] * [[komunista krimo]], [[La nigra libro de la komunismo]] * [[Federacia Buroo de Enketado]] * [[Socialist Workers Party (Usono)]] * [[Ligo de Usonaj Verkistoj]] * [[Black Panthers]] * [[W. E. B. DuBois]], [[Angela Davis]] == Notoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * Philip J. Jaffe, ''Rise and Fall of American Communism'' (Kresko kaj falo de la usona komunismo) Horizon Press, 1975. * Joseph R. Starobin, ''American Communism in Crisis, 1943–1957'' (Usona komunismo en krizo, 1943-1957), Harvard University Press, Cambridge, MA 1972. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.cpusa.org CPUSA retejo], inklude kolekton de [http://www.cpusa.org/article/static/511/ FAQs] * [http://www.yclusa.org/ Young Communist League USA] junularo * [http://www.peoplesworld.org People's World] ĉiusemajna gazeto * [http://www.politicalaffairs.net Political Affairs] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060104080644/http://www.politicalaffairs.net/ |date=2006-01-04 }} ĉiumonata teoria publikaĵo * [http://www.unz.org/Pub/Communist ''The Communist''] partaj arkivoj 1927-1944 * [http://www.communistpartyhouston.org/ Houston, Tex. Communist Party USA] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20151119152125/http://www.communistpartyhouston.org/ |date=2015-11-19 }} branĉo * [http://www.marxisthistory.org Early American Marxism] kolekto de dokumentoj (1919–1946) * [http://faculty.washington.edu/gregoryj/cpproject/ Communism in Washington State History and Memory Project] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20121011122550/http://faculty.washington.edu/gregoryj/cpproject/ |date=2012-10-11 }}. Konsultita la 19an de Aŭgusto, 2006. * [http://www.archive.org/details/ManifestoAndProgram.Constitution.ReportToTheCommunistInternational Manifesto and program. Constitution. Report to the Communist International]. Unua pamfleto de CPA. * [http://www.archive.org/details/ManifestoToTheWorkersOfAmerica Manifesto to the workers of America.] == Arkivoj == * [http://digital.lib.washington.edu/findingaids/view?docId=CommunistPartyoftheUnitedStatesofAmerica0464.xml Communist Party of the United States of America Records.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140223085146/http://digital.lib.washington.edu/findingaids/view?docId=CommunistPartyoftheUnitedStatesofAmerica0464.xml |date=2014-02-23 }} 1956-1960. 100 items. * [http://www.lib.washington.edu/specialcoll/findaids/docs/papersrecords/CommunistPartyUSAWashingtonState4901.xml Communist Party of the United States of America, Washington State District Records.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100705054308/http://www.lib.washington.edu/specialcoll/findaids/docs/papersrecords/CommunistPartyUSAWashingtonState4901.xml |date=2010-07-05 }} 1919–2003. 8.93 cubic feet (12 boxes). * [http://digital.lib.washington.edu/findingaids/view?docId=KinneyMarionS0461.xml Marion S. Kinney.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140223090024/http://digital.lib.washington.edu/findingaids/view?docId=KinneyMarionS0461.xml |date=2014-02-23 }} Circa 1941-1981. 18 cubic feet and 1 sound tape reel. {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Komunismaj partioj]] [[Kategorio:Politikaj partioj de Usono]] [[Kategorio:Kominterno]] [[Kategorio:Malpermesitaj komunismaj partioj]] [[Kategorio:Rilatoj de Sovetunio kaj Usono]] [[Kategorio:Politikaj partioj fonditaj en 1919]] jxtkqdyayen9ctkbzmwf33qswinjbhd 0 491931 9378009 9152229 2026-05-19T21:50:28Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9378009 wikitext text/x-wiki <!--[[Dosiero:Toulouse capitole bis.jpg|eta|775px|upright=2.2|center]]--> {{Informkesto konstruaĵo |regiono-ISO = FR-31 |tersituo = Tuluzo |zomo = 14 }} La '''Kapitolo de Tuluzo''' (en [[okcitana lingvo]] '''Capitòli de Tolosa''') gastigas la [[urbodomo]]n de [[Tuluzo]], ĉefurbo de [[Sudo-Pireneoj]] en [[Francio]]. Ĝian konstruadon decidis la [[kapitulo]]j en [[1190]], por krei la ejon de la municipa potenco (ĉirkaŭ la 12a jarcento). La unua kapitolo troviĝis en la strato Lafaieta, plej probable ĉe la nuna Centra Poŝtoficejo. [[Dosiero:Capitole de Toulouse.jpg|eta|maldekstre|Fronta parto de la Kapitolo|upright=1.2]] La nomo de tiu ĉi domo (''Capitole'' en [[franca lingvo]]) rememorigas la antikvan [[kapitolo]]n, legenda [[templo]] dediĉata al [[Jupitero]], kiu havis grandan ŝtuparon. Ĝi rememorigas ankaŭ la magistratanojn, kiuj konstruigis ĝin, ĉar en [[latina lingvo]], "Kapitolo" estas ''Capitulum''. La fasado de la Kapitolo konata hodiaŭ estis konstruita en [[1750]] sub projekto de [[Guillaume Cammas]]. La ok kolonoj de la fasado simbolas la ok unuajn kapitulojn kiuj gvidis la administradon de la tiamaj ok distriktoj tuluzaj. En [[1873]], [[Eugène Viollet-le-Duc]] konstruigis la [[Loĝejturo]]n<ref>{{cite web|url=https://art.rmngp.fr/fr/library/artworks/eugene-emmanuel-viollet-le-duc_hotel-de-ville-appele-le-capitole-a-toulouse-donjon-elevation-de-la-facade-coupe-et-plans-du_encre-materiau_papier-calque_contre-colle_lavis|title=Eugène-Emmanuel Viollet-Le-Duc, Urbodomo nomatas ''Capitole à Toulouse''. Supraĵo de la fasado nomatas loĝejturo|publisher=Images D'Art|access-date=11a de oktobro 2024|language=france|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251023170227/https://art.rmngp.fr/fr/library/artworks/eugene-emmanuel-viollet-le-duc_hotel-de-ville-appele-le-capitole-a-toulouse-donjon-elevation-de-la-facade-coupe-et-plans-du_encre-materiau_papier-calque_contre-colle_lavis|archivedate=2025-10-23}}</ref> de la [[Kapitolo]] de la 15a jarcento, tipa urboturo de la nordo de [[Francio]]. [[Joan Calàs]] estis demandita en tiu loĝejturo, kiu dum longa tempo funkciis kiel oficejo por la municipaj arĥivoj. La aliaj konstruaĵoj de la [[Mezepoko]] estis malkonstruitaj. Nur restas la korto de [[Henriko la 4-a (Francio)|Henriko la 4-a]] kaj la portalo, dizajnita de [[Nicolas Bachelier]]. Nuntempe, la Kapitolo estas pli ol nura urbodomo. Ĝi ankaŭ gastigas la Operejon kaj simfonian orkestron. Malferma al la publiko, la Halo de la Ilustritoj permesas kontempli la ĉefverkojn de tuluzaj artistoj de la [[19-a jarcento]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Capitole (metroo de Tuluzo)]] * [[Lycée Pierre-de-Fermat]] {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Konstruaĵoj en Tuluzo]] [[Kategorio:Urbodomoj en Francio]] [[Kategorio:Okcitanio]] ds67amtcmkm0pcgd5yr4alk3evs27mv 0 493895 9377978 8739205 2026-05-19T21:05:03Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9377978 wikitext text/x-wiki La [[Francio|franca]] [[Departementoj de Francio|departemento]] '''[[Charente-Maritime]]''' ekde administra reformo de marto 2015 konsistas el '''27 [[Kantonoj de Francio|kantonoj]]. == Ekde 2015 == {| class="wikitable sortable" |- ! N-ro || Nomo || Centra oficejo || Loĝantaro (2012)<ref>{{Citaĵo el la reto | url = http://insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=0&ref_id=cantons-2015 | titolo = Populations légales 2012 des cantons - découpage 2015 | alirdato = 24-an de marto 2015 | aŭtoro = [[Insee]] | lingvo = fr | arkivurl = https://web.archive.org/web/20150407205008/http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=0&ref_id=cantons-2015 | arkivdato = 2015-04-07 }}</ref> || [[Komunumo (Francio)|Komunumoj]] || Nomoj de la komunumoj |- | 1 || kantono Aytré || [[Aytré]] || {{formatnum:27580}} || 4 || [[Aytré]], [[Dompierre-sur-Mer]], [[Périgny (Charente-Maritime)|Périgny]], [[Puilboreau]] |- | 2 || kantono Chaniers || [[Chaniers]] || {{formatnum:22231}} || 27 || [[Aujac (Charente-Maritime)|Aujac]], [[Aumagne]], [[Authon-Ébéon]], [[Bercloux]], [[Brizambourg]], [[Burie]], [[Bussac-sur-Charente]], [[Chaniers]], [[La Chapelle-des-Pots]], [[Chérac]], [[Dompierre-sur-Charente]], [[Le Douhet]], [[Écoyeux]], [[Fontcouverte (Charente-Maritime)|Fontcouverte]], [[La Frédière]], [[Juicq]], [[Migron]], [[Nantillé]], [[Saint-Bris-des-Bois]], [[Saint-Césaire (Francio)|Saint-Césaire]], [[Saint-Hilaire-de-Villefranche]], [[Saint-Sauvant (Charente-Maritime)|Saint-Sauvant]], [[Saint-Vaize]], [[Sainte-Même]], [[Le Seure]], [[Vénérand]], [[Villars-les-Bois]] |- | 3 || kantono Châtelaillon-Plage || [[Châtelaillon-Plage]] || {{formatnum:20649}} || 8 || [[Angoulins]], [[Châtelaillon-Plage]], [[Fouras]], [[Île-d'Aix]], [[Saint-Laurent-de-la-Prée]], [[Saint-Vivien (Charente-Maritime)|Saint-Vivien]], [[Salles-sur-Mer]], [[Yves (Charente-Maritime)|Yves]] |- | 4 || kantono Île d'Oléron || [[Saint-Pierre-d'Oléron]] || {{formatnum:21790}} || 8 || [[La Brée-les-Bains]], [[Le Château-d'Oléron]], [[Dolus-d'Oléron]], [[Le Grand-Village-Plage]], [[Saint-Denis-d'Oléron]], [[Saint-Georges-d'Oléron]], [[Saint-Pierre-d'Oléron]], [[Saint-Trojan-les-Bains]] |- | 5 || kantono Île de Ré || [[Saint-Martin-de-Ré]] || {{formatnum:17723}} || 10 || [[Ars-en-Ré]], [[Le Bois-Plage-en-Ré]], [[La Couarde-sur-Mer]], [[La Flotte]], [[Loix]], [[Les Portes-en-Ré]], [[Rivedoux-Plage]], [[Saint-Clément-des-Baleines]], [[Saint-Martin-de-Ré]], [[Sainte-Marie-de-Ré]] |- | 6 || kantono La Jarrie || [[La Jarrie]] || {{formatnum:23378}} || 14 || [[Anais (Charente-Maritime)|Anais]], [[Bouhet]], [[Bourgneuf (Charente-Maritime)|Bourgneuf]], [[Clavette]], [[Croix-Chapeau]], [[La Jarne]], [[La Jarrie]], [[Montroy (Francio)|Montroy]], [[Saint-Christophe (Charente-Maritime)|Saint-Christophe]], [[Saint-Médard-d'Aunis]], [[Saint-Rogatien]], [[Sainte-Soulle]], [[Thairé]], [[Vérines]] |- | 7 || kantono Jonzac || [[Jonzac]] || {{formatnum:20582}} || 46 || [[Agudelle]], [[Allas-Bocage]], [[Allas-Champagne]], [[Archiac]], [[Arthenac]], [[Brie-sous-Archiac]], [[Celles (Charente-Maritime)|Celles]], [[Clam]], [[Clion (Charente-Maritime)|Clion]], [[Champagnac (Charente-Maritime)|Champagnac]], [[Chaunac]], [[Cierzac]], [[Consac]], [[Fontaines-d'Ozillac]], [[Germignac]], [[Guitinières]], [[Jarnac-Champagne]], [[Jonzac]], [[Léoville]], [[Lonzac]], [[Lussac (Charente-Maritime)|Lussac]], [[Meux]], [[Moings]], [[Mortiers (Charente-Maritime)|Mortiers]], [[Neuillac]], [[Neulles]], [[Nieul-le-Virouil]], [[Ozillac]], [[Réaux]], [[Saint-Ciers-Champagne]], [[Saint-Dizant-du-Bois]], [[Saint-Eugène (Charente-Maritime)|Saint-Eugène]], [[Saint-Georges-Antignac]], [[Saint-Germain-de-Lusignan]], [[Saint-Germain-de-Vibrac]], [[Saint-Hilaire-du-Bois (Charente-Maritime)|Saint-Hilaire-du-Bois]], [[Saint-Maigrin]], [[Saint-Martial-de-Vitaterne]], [[Saint-Martial-sur-Né]], [[Saint-Maurice-de-Tavernole]], [[Saint-Médard (Charente-Maritime)|Saint-Médard]], [[Saint-Sigismond-de-Clermont]], [[Saint-Simon-de-Bordes]], [[Sainte-Lheurine]], [[Vibrac (Charente-Maritime)|Vibrac]], [[Villexavier]] |- | 8 || kantono Lagord || [[Lagord]] || {{formatnum:24834}} || 6 || [[Esnandes]], [[L'Houmeau]], [[Lagord]], [[Marsilly (Charente-Maritime)|Marsilly]], [[Nieul-sur-Mer]], [[Saint-Xandre]] |- | 9 || kantono Marans || [[Marans (Charente-Maritime)|Marans]] || {{formatnum:27552}} || 20 || [[Andilly (Charente-Maritime)|Andilly]], [[Angliers (Charente-Maritime)|Angliers]], [[Benon]], [[Charron (Charente-Maritime)|Charron]], [[Courçon]], [[Cramchaban]], [[Ferrières (Charente-Maritime)|Ferrières]], [[La Grève-sur-Mignon]], [[Le Gué-d'Alleré]], [[La Laigne]], [[Longèves (Charente-Maritime)|Longèves]], [[Marans (Charente-Maritime)|Marans]], [[Nuaillé-d'Aunis]], [[La Ronde]], [[Saint-Cyr-du-Doret]], [[Saint-Jean-de-Liversay]], [[Saint-Ouen-d'Aunis]], [[Saint-Sauveur-d'Aunis]], [[Taugon]], [[Villedoux]] |- | 10 || kantono Marennes || [[Marennes (Charente-Maritime)|Marennes]] || {{formatnum:21254}} || 14 || [[Beaugeay]], [[Bourcefranc-le-Chapus]], [[Champagne (Charente-Maritime)|Champagne]], [[La Gripperie-Saint-Symphorien]], [[Le Gua (Charente-Maritime)|Le Gua]], [[Hiers-Brouage]], [[Marennes (Charente-Maritime)|Marennes]], [[Moëze]], [[Nieulle-sur-Seudre]], [[Saint-Agnant (Charente-Maritime)|Saint-Agnant]], [[Saint-Froult]], [[Saint-Jean-d'Angle]], [[Saint-Just-Luzac]], [[Saint-Sornin (Charente-Maritime)|Saint-Sornin]] |- | 11 || kantono Matha || [[Matha]] || {{formatnum:21581}} || 63 || [[Antezant-la-Chapelle]], [[Asnières-la-Giraud]], [[Aulnay (Charente-Maritime)|Aulnay]], [[Bagnizeau]], [[Ballans]], [[Bazauges]], [[Beauvais-sur-Matha]], [[Blanzac-lès-Matha]], [[Blanzay-sur-Boutonne]], [[Bresdon]], [[Brie-sous-Matha]], [[La Brousse]], [[Cherbonnières]], [[Chives]], [[Coivert]], [[Contré]], [[Courcelles (Charente-Maritime)|Courcelles]], [[Courcerac]], [[Cressé]], [[Dampierre-sur-Boutonne]], [[Les Éduts]], [[Les Églises-d'Argenteuil]], [[Fontaine-Chalendray]], [[Fontenet]], [[Gibourne]], [[Le Gicq]], [[Gourvillette]], [[Haimps]], [[Loiré-sur-Nie]], [[Louzignac]], [[Macqueville]], [[Massac (Charente-Maritime)|Massac]], [[Matha]], [[Mons (Charente-Maritime)|Mons]], [[Néré]], [[Neuvicq-le-Château]], [[Nuaillé-sur-Boutonne]], [[Paillé]], [[Poursay-Garnaud]], [[Prignac]], [[Romazières]], [[Saint-Georges-de-Longuepierre]], [[Saint-Julien-de-l'Escap]], [[Saint-Mandé-sur-Brédoire]], [[Saint-Martial (Charente-Maritime)|Saint-Martial]], [[Saint-Martin-de-Juillers]], [[Saint-Ouen-la-Thène]], [[Saint-Pardoult]], [[Saint-Pierre-de-Juillers]], [[Saint-Pierre-de-l'Isle]], [[Saint-Séverin-sur-Boutonne]], [[Saleignes]], [[Seigné]], [[Siecq]], [[Sonnac (Charente-Maritime)|Sonnac]], [[Thors (Charente-Maritime)|Thors]], [[Les Touches-de-Périgny]], [[Varaize]], [[Vervant (Charente-Maritime)|Vervant]], [[La Villedieu (Charente-Maritime)|La Villedieu]], [[Villemorin]], [[Villiers-Couture]], [[Vinax]] |- | 12 || kantono Pons || [[Pons]] || {{formatnum:21197}} || 39 || [[Avy]], [[Belluire]], [[Biron (Charente-Maritime)|Biron]], [[Bois (Charente-Maritime)|Bois]], [[Boisredon]], [[Bougneau]], [[Chadenac]], [[Champagnolles]], [[Courpignac]], [[Échebrune]], [[Fléac-sur-Seugne]], [[Givrezac]], [[Lorignac]], [[Marignac (Charente-Maritime)|Marignac]], [[Mazerolles (Charente-Maritime)|Mazerolles]], [[Mirambeau (Charente-Maritime)|Mirambeau]], [[Mosnac (Charente-Maritime)|Mosnac]], [[Plassac (Charente-Maritime)|Plassac]], [[Pons]], [[Saint-Bonnet-sur-Gironde]], [[Saint-Ciers-du-Taillon]], [[Saint-Dizant-du-Gua]], [[Saint-Fort-sur-Gironde]], [[Saint-Genis-de-Saintonge]], [[Saint-Georges-des-Agoûts]], [[Saint-Germain-du-Seudre]], [[Saint-Grégoire-d'Ardennes]], [[Saint-Léger (Charente-Maritime)|Saint-Léger]], [[Saint-Martial-de-Mirambeau]], [[Saint-Palais-de-Phiolin]], [[Saint-Quantin-de-Rançanne]], [[Saint-Seurin-de-Palenne]], [[Saint-Sorlin-de-Conac]], [[Saint-Thomas-de-Conac]], [[Sainte-Ramée]], [[Salignac-de-Mirambeau]], [[Semillac]], [[Semoussac]], [[Soubran]] |- | 13 || kantono Rochefort || [[Rochefort (Charente-Maritime)|Rochefort]] || {{formatnum:24698}} || 1 || [[Rochefort (Charente-Maritime)|Rochefort]] |- | 14 || kantono La Rochelle-1 || [[La Rochelle]] || {{formatnum:26122}} || 1 || Parto de [[La Rochelle]] |- | 15 || kantono La Rochelle-2 || [[La Rochelle]] || {{formatnum:23918}} || 1 || Parto de [[La Rochelle]] |- | 16 || kantono La Rochelle-3 || [[La Rochelle]] || {{formatnum:24083}} || 1 || Parto de [[La Rochelle]] |- | 17 || kantono Royan || [[Royan]] || {{formatnum:26640}} || 3 || [[Royan]], [[Saint-Georges-de-Didonne]], [[Vaux-sur-Mer]] |- | 18 || kantono Saint-Jean-d'Angély || [[Saint-Jean-d'Angély]] || {{formatnum:27130}} || 42 || [[Annepont]], [[Annezay]], [[Archingeay]], [[La Benâte]], [[Bernay-Saint-Martin]], [[Bignay]], [[Bords]], [[Champdolent]], [[Chantemerle-sur-la-Soie]], [[Chervettes]], [[Courant]], [[La Croix-Comtesse]], [[Dœuil-sur-le-Mignon]], [[Fenioux (Charente-Maritime)|Fenioux]], [[Grandjean]], [[La Jarrie-Audouin]], [[Landes (Charente-Maritime)|Landes]], [[Loulay]], [[Lozay]], [[Mazeray]], [[Migré]], [[Le Mung]], [[Nachamps]], [[Les Nouillers]], [[Saint-Denis-du-Pin]], [[Puy-du-Lac]], [[Puyrolland]], [[Saint-Crépin (Charente-Maritime)|Saint-Crépin]], [[Saint-Félix (Charente-Maritime)|Saint-Félix]], [[Saint-Jean-d'Angély]], [[Saint-Laurent-de-la-Barrière]], [[Saint-Loup (Charente-Maritime)|Saint-Loup]], [[Saint-Savinien]], [[Taillant]], [[Taillebourg (Charente-Maritime)|Taillebourg]], [[Ternant (Charente-Maritime)|Ternant]], [[Tonnay-Boutonne]], [[Torxé]], [[La Vergne (Francio)|La Vergne]], [[Vergné]], [[Villeneuve-la-Comtesse]], [[Voissay]] |- | 19 || kantono Saint-Porchaire || [[Saint-Porchaire]] || {{formatnum:19542}} || 20 || [[Balanzac]], [[Beurlay]], [[Crazannes]], [[Écurat]], [[Les Essards (Charente-Maritime)|Les Essards]], [[Geay (Charente-Maritime)|Geay]], [[Nancras]], [[Nieul-lès-Saintes]], [[Plassay]], [[Pont-l'Abbé-d'Arnoult]], [[Port-d'Envaux]], [[Romegoux]], [[Saint-Georges-des-Coteaux]], [[Saint-Porchaire]], [[Saint-Sulpice-d'Arnoult]], [[Sainte-Gemme (Charente-Maritime)|Sainte-Gemme]], [[Sainte-Radegonde (Charente-Maritime)|Sainte-Radegonde]], [[Soulignonne]], [[Trizay]], [[La Vallée]] |- | 20 || kantono [[Saintes|Saintes]] || [[Saintes]] || {{formatnum:25645}} || 1 || [[Saintes]] |- | 21 || kantono Saintonge Estuaire || [[Meschers-sur-Gironde]] || {{formatnum:19672}} || 24 || [[Arces]], [[Barzan]], [[Boutenac-Touvent]], [[Brie-sous-Mortagne]], [[Chenac-Saint-Seurin-d'Uzet]], [[Cozes]], [[Cravans]], [[Épargnes]], [[Floirac (Charente-Maritime)|Floirac]], [[Gémozac]], [[Grézac]], [[Jazennes]], [[Meschers-sur-Gironde]], [[Meursac]], [[Montpellier-de-Médillan]], [[Mortagne-sur-Gironde]], [[Saint-André-de-Lidon]], [[Saint-Romain-sur-Gironde]], [[Saint-Simon-de-Pellouaille]], [[Talmont-sur-Gironde]], [[Tanzac]], [[Thaims]], [[Villars-en-Pons]], [[Virollet]] |- | 22 || kantono Saujon || [[Saujon]] || {{formatnum:20517}} || 9 || [[Le Chay]], [[Corme-Écluse]], [[L'Éguille]], [[Médis]], [[Sablonceaux]], [[Saint-Romain-de-Benet]], [[Saint-Sulpice-de-Royan]], [[Saujon]], [[Semussac]] |- | 23 || kantono Surgères || [[Surgères]] || {{formatnum:27870}} || 21 || [[Aigrefeuille-d'Aunis]], [[Ardillières]], [[Ballon (Charente-Maritime)|Ballon]], [[Breuil-la-Réorte]], [[Chambon (Charente-Maritime)|Chambon]], [[Ciré-d'Aunis]], [[Forges (Charente-Maritime)|Forges]], [[Landrais]], [[Marsais]], [[Péré (Charente-Maritime)|Péré]], [[Puyravault (Charente-Maritime)|Puyravault]], [[Saint-Georges-du-Bois (Charente-Maritime)|Saint-Georges-du-Bois]], [[Saint-Germain-de-Marencennes]], [[Saint-Mard (Charente-Maritime)|Saint-Mard]], [[Saint-Pierre-d'Amilly]], [[Saint-Saturnin-du-Bois]], [[Surgères]], [[Le Thou]], [[Vandré]], [[Virson]], [[Vouhé (Charente-Maritime)|Vouhé]] |- | 24 || kantono Thénac || [[Thénac (Charente-Maritime)|Thénac]] || {{formatnum:19717}} || 25 || [[Berneuil (Charente-Maritime)|Berneuil]], [[Brives-sur-Charente]], [[Chermignac]], [[La Clisse]], [[Colombiers (Charente-Maritime)|Colombiers]], [[Corme-Royal]], [[Coulonges (Charente-Maritime)|Coulonges]], [[Courcoury]], [[Les Gonds]], [[La Jard]], [[Luchat]], [[Montils]], [[Pérignac (Charente-Maritime)|Pérignac]], [[Pessines]], [[Pisany]], [[Préguillac]], [[Rétaud]], [[Rioux]], [[Rouffiac (Charente-Maritime)|Rouffiac]], [[Saint-Sever-de-Saintonge]], [[Salignac-sur-Charente]], [[Tesson]], [[Thénac (Charente-Maritime)|Thénac]], [[Thézac (Charente-Maritime)|Thézac]], [[Varzay]] |- | 25 || kantono Tonnay-Charente || [[Tonnay-Charente]] || {{formatnum:26872}} || 15 || [[Breuil-Magné]], [[Cabariot]], [[Échillais]], [[Genouillé (Charente-Maritime)|Genouillé]], [[Loire-les-Marais]], [[Lussant]], [[Moragne]], [[Muron]], [[Port-des-Barques]], [[Saint-Coutant-le-Grand]], [[Saint-Hippolyte (Charente-Maritime)|Saint-Hippolyte]], [[Saint-Nazaire-sur-Charente]], [[Soubise]], [[Tonnay-Charente]], [[Vergeroux]] |- | 26 || kantono La Tremblade || [[La Tremblade]] || {{formatnum:22331}} || 9 || [[Arvert]], [[Breuillet (Charente-Maritime)|Breuillet]], [[Chaillevette]], [[Étaules (Charente-Maritime)|Étaules]], [[Les Mathes]], [[Mornac-sur-Seudre]], [[Saint-Augustin (Charente-Maritime)|Saint-Augustin]], [[Saint-Palais-sur-Mer]], [[La Tremblade]] |- | 27 || kantono Les Trois Monts || [[Montendre]] || {{formatnum:23625}} || 42 || [[La Barde]], [[Bedenac]], [[Boresse-et-Martron]], [[Boscamnant]], [[Bran (Francio)|Bran]], [[Bussac-Forêt]], [[Cercoux]], [[Chamouillac]], [[Chartuzac]], [[Chatenet]], [[Chepniers]], [[Chevanceaux]], [[Clérac]], [[La Clotte]], [[Corignac]], [[Coux (Charente-Maritime)|Coux]], [[Expiremont]], [[Le Fouilloux]], [[La Genétouze]], [[Jussas]], [[Mérignac (Charente-Maritime)|Mérignac]], [[Messac (Charente-Maritime)|Messac]], [[Montendre]], [[Montguyon]], [[Montlieu-la-Garde]], [[Neuvicq]], [[Orignolles]], [[Le Pin (Charente-Maritime)|Le Pin]], [[Polignac (Charente-Maritime)|Polignac]], [[Pommiers-Moulons]], [[Pouillac]], [[Rouffignac]], [[Saint-Aigulin]], [[Saint-Martin-d'Ary]], [[Saint-Martin-de-Coux]], [[Saint-Palais-de-Négrignac]], [[Saint-Pierre-du-Palais]], [[Sainte-Colombe (Charente-Maritime)|Sainte-Colombe]], [[Souméras]], [[Sousmoulins]], [[Tugéras-Saint-Maurice]], [[Vanzac]] |- ! || || || {{formatnum:628733}} || 472 || |} == Antaŭ 2015 == Antaŭ reformo valida ekde 2015, Charente-Maritime konsistis el 51 kantonoj. [[Dosiero:Charente-Maritime department cantons map-blank-with-names.svg|eta|dekstre|upright=1.5|Mapo de la malnovaj kantonoj de Charente-Maritime, validaj ĝis 2015]] {| class="wikitable sortable" ! Nomo !! Ĉefurbo !! [[Komunumo (Francio)|Komunumoj]]<ref>La sumo de komunumoj superas la tutan nombron de komunumoj en la departemento, ĉar kelkaj komunumoj (ekzemple La Rochelle) estas dividitaj inter pluraj kantonoj.</ref> !! Loĝantaro (2011)<ref>{{Citaĵo el la reto | url = http://www.insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp?dep=17#pop_arr | titolo = Populations légales 2011 - 17-Charente-Maritime | titolo-aldono = | alirdato = 30-an de aŭgusto 2014 | aŭtoro = [[Insee]] | lingvo = fr }}</ref> !! [[Arondismentoj de Francio|Arondismento]] |- | kantono Aigrefeuille-d'Aunis || [[Aigrefeuille-d'Aunis]] || 11 || {{formatnum:14174}} || [[Arondismento Rochefort|Rochefort]] |- | kantono Archiac || [[Archiac]] || 17 || {{formatnum:6733}} || [[Arondismento Jonzac|Jonzac]] |- | kantono Ars-en-Ré || [[Ars-en-Ré]] || 5 || {{formatnum:4613}} || [[Arondismento La Rochelle|La Rochelle]] |- | kantono Aulnay || [[Aulnay (Charente-Maritime)|Aulnay]] || 24 || {{formatnum:6493}} || [[Arondismento Saint-Jean-d'Angély|Saint-Jean-d’Angély]] |- | kantono Aytré || [[Aytré]] || 3 || {{formatnum:18743}} || [[Arondismento La Rochelle|La Rochelle]] |- | kantono Burie || [[Burie]] || 10 || {{formatnum:7182}} || [[Arondismento Saintes|Saintes]] |- | kantono Le Château-d'Oléron || [[Le Château-d'Oléron]] || 4 || {{formatnum:9616}} || [[Arondismento Rochefort|Rochefort]] |- | kantono Courçon || [[Courçon]] || 14 || {{formatnum:14419}} || [[Arondismento La Rochelle|La Rochelle]] |- | kantono Cozes || [[Cozes]] || 14 || {{formatnum:12367}} || [[Arondismento Saintes|Saintes]] |- | kantono Gémozac || [[Gémozac]] || 16 || {{formatnum:13526}} || [[Arondismento Saintes|Saintes]] |- | kantono La Jarrie || [[La Jarrie]] || 14 || {{formatnum:23712}} || [[Arondismento La Rochelle|La Rochelle]] |- | kantono Jonzac || [[Jonzac]] || 20 || {{formatnum:10482}} || [[Arondismento Jonzac|Jonzac]] |- | kantono Loulay || [[Loulay]] || 15 || {{formatnum:5241}} || [[Arondismento Saint-Jean-d'Angély|Saint-Jean-d’Angély]] |- | kantono Marans || [[Marans (Charente-Maritime)|Marans]] || 6 || {{formatnum:12232}} || [[Arondismento La Rochelle|La Rochelle]] |- | kantono Marennes || [[Marennes (Charente-Maritime)|Marennes]] || 7 || {{formatnum:15038}} || [[Arondismento Rochefort|Rochefort]] |- | kantono Matha || [[Matha]] || 25 || {{formatnum:9500}} || [[Arondismento Saint-Jean-d'Angély|Saint-Jean-d’Angély]] |- | kantono Mirambeau || [[Mirambeau (Charente-Maritime)|Mirambeau]] || 19 || {{formatnum:7784}} || [[Arondismento Jonzac|Jonzac]] |- | kantono Montendre || [[Montendre]] || 15 || {{formatnum:6769}} || [[Arondismento Jonzac|Jonzac]] |- | kantono Montguyon || [[Montguyon]] || 14 || {{formatnum:9936}} || [[Arondismento Jonzac|Jonzac]] |- | kantono Montlieu-la-Garde || [[Montlieu-la-Garde]] || 13 || {{formatnum:6770}} || [[Arondismento Jonzac|Jonzac]] |- | kantono Pons || [[Pons]] || 19 || {{formatnum:12422}} || [[Arondismento Saintes|Saintes]] |- | kantono Rochefort-Centro || [[Rochefort (Charente-Maritime)|Rochefort]] || 1 || {{formatnum:11792}} || [[Arondismento Rochefort|Rochefort]] |- | kantono Rochefort-Nordo || [[Rochefort (Charente-Maritime)|Rochefort]] || 8 || {{formatnum:13599}} || [[Arondismento Rochefort|Rochefort]] |- | kantono Rochefort-Sudo || [[Rochefort (Charente-Maritime)|Rochefort]] || 1 || {{formatnum:10457}} || [[Arondismento Rochefort|Rochefort]] |- | kantono La Rochelle-1 || [[La Rochelle]] || 1 || {{formatnum:8714}} || [[Arondismento La Rochelle|La Rochelle]] |- | kantono La Rochelle-2 || [[La Rochelle]] || 1 || {{formatnum:7510}} || [[Arondismento La Rochelle|La Rochelle]] |- | kantono La Rochelle-3 || [[La Rochelle]] || 1 || {{formatnum:7949}} || [[Arondismento La Rochelle|La Rochelle]] |- | kantono La Rochelle-4 || [[La Rochelle]] || 1 || {{formatnum:11378}} || [[Arondismento La Rochelle|La Rochelle]] |- | kantono La Rochelle-5 || [[La Rochelle]] || 5 || {{formatnum:18689}} || [[Arondismento La Rochelle|La Rochelle]] |- | kantono La Rochelle-6 || [[La Rochelle]] || 1 || {{formatnum:19775}} || [[Arondismento La Rochelle|La Rochelle]] |- | kantono La Rochelle-7 || [[La Rochelle]] || 1 || {{formatnum:10178}} || [[Arondismento La Rochelle|La Rochelle]] |- | kantono La Rochelle-8 || [[La Rochelle]] || 3 || {{formatnum:15949}} || [[Arondismento La Rochelle|La Rochelle]] |- | kantono La Rochelle-9 || [[La Rochelle]] || 4 || {{formatnum:17605}} || [[Arondismento La Rochelle|La Rochelle]] |- | kantono Royan-Oriento || [[Royan]] || 2 || {{formatnum:18076}} || [[Arondismento Rochefort|Rochefort]] |- | kantono Royan-Okcidento || [[Royan]] || 7 || {{formatnum:19950}} || [[Arondismento Rochefort|Rochefort]] |- | kantono Saint-Agnant || [[Saint-Agnant (Charente-Maritime)|Saint-Agnant]] || 11 || {{formatnum:15190}} || [[Arondismento Rochefort|Rochefort]] |- | kantono Saint-Genis-de-Saintonge || [[Saint-Genis-de-Saintonge]] || 16 || {{formatnum:7900}} || [[Arondismento Jonzac|Jonzac]] |- | kantono Saint-Hilaire-de-Villefranche || [[Saint-Hilaire-de-Villefranche]] || 10 || {{formatnum:4825}} || [[Arondismento Saint-Jean-d'Angély|Saint-Jean-d’Angély]] |- | kantono Saint-Jean-d'Angély || [[Saint-Jean-d'Angély]] || 19 || {{formatnum:16656}} || [[Arondismento Saint-Jean-d'Angély|Saint-Jean-d’Angély]] |- | kantono Saint-Martin-de-Ré || [[Saint-Martin-de-Ré]] || 5 || {{formatnum:13215}} || [[Arondismento La Rochelle|La Rochelle]] |- | kantono Saint-Pierre-d'Oléron || [[Saint-Pierre-d'Oléron]] || 4 || {{formatnum:12273}} || [[Arondismento Rochefort|Rochefort]] |- | kantono Saint-Porchaire || [[Saint-Porchaire]] || 15 || {{formatnum:13876}} || [[Arondismento Saintes|Saintes]] |- | kantono Saint-Savinien || [[Saint-Savinien]] || 11 || {{formatnum:7443}} || [[Arondismento Saint-Jean-d'Angély|Saint-Jean-d’Angély]] |- | kantono Saintes-Oriento || [[Saintes]] || 7 || {{formatnum:14416}} || [[Arondismento Saintes|Saintes]] |- | kantono Saintes-Nordo || [[Saintes]] || 6 || {{formatnum:16148}} || [[Arondismento Saintes|Saintes]] |- | kantono Saintes-Okcidento || [[Saintes]] || 9 || {{formatnum:17055}} || [[Arondismento Saintes|Saintes]] |- | kantono Saujon || [[Saujon]] || 13 || {{formatnum:19220}} || [[Arondismento Saintes|Saintes]] |- | kantono Surgères || [[Surgères]] || 12 || {{formatnum:15744}} || [[Arondismento Rochefort|Rochefort]] |- | kantono Tonnay-Boutonne || [[Tonnay-Boutonne]] || 11 || {{formatnum:3374}} || [[Arondismento Saint-Jean-d'Angély|Saint-Jean-d’Angély]] |- | kantono Tonnay-Charente || [[Tonnay-Charente]] || 8 || {{formatnum:14316}} || [[Arondismento Rochefort|Rochefort]] |- | kantono La Tremblade || [[La Tremblade]] || 6 || {{formatnum:14658}} || [[Arondismento Rochefort|Rochefort]] |} == Notoj kaj fontoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Arondismentoj de Charente-Maritime]] * [[Komunumoj de Charente-Maritime]] {{Projektoj}} [[Kategorio:Kantonoj de Charente-Maritime| ]] 7i0986a38st4nnajypd1x37y9vii1ee 0 495166 9377602 8260346 2026-05-19T12:18:50Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9377602 wikitext text/x-wiki {{Informkesto filmo}} '''''Kagemusha''''' (影武者 laŭvorte "Ombra Militisto") estas filmo de 1980 fare de [[Akira Kurosawa]]. En [[japana]], ''kagemuŝa'' estas termino uzita por aludi al politika [[duoblulo]]. La historio okazas en la [[Epoko Sengoku]] de la [[Historio de Japanio]] kaj rakontas la historion de malaltklasa krimulo kiu ricevis instruon ŝajni mortantan [[senjoro]]n por eviti, ke la opoziciantaj senjoroj ataku la vundeblan klanon. La militsenjoro kiun la ''kagemuŝa'' anstataŭas estis bazita sur la [[daimio]] [[Takeda Shingen]], kaj la filmo finas per la [[Batalo de Nagaŝino]] de 1575 .<ref>{{Citaĵo el libro|titolo=Talking with the Director|familia nomo=Rayns|persona nomo=Tony|jaro=2006|serio=Criterion Collection|eldoninto=Criterion Collection|paĝo=13}}</ref> == Notoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Vikicitaro}} * {{IMDb title|0080979}} * [http://www.criterion.com/current/posts/360 Criterion Collection essay by Peter Grilli] * ''[http://www.jmdb.ne.jp/1980/dd001280.htm Kagemuŝa]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'' en japana ĉe Japanese Movie Database {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Japanaj filmoj]] [[Kategorio:Filmoj reĝisoritaj de Akira Kurosawa]] nk9mcbx3utkm8oxgdr0ou5jfvn1b3zo 0 497802 9378341 9184664 2026-05-20T11:40:42Z Ksh05 257211 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|2|0 */ 9378341 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Sony PRS T2 vs Amazon Kindle Touch.jpg|eta|Elektronikaj librolegiloj ''Sony PRS T2'' (maldekstre) kaj ''[[Amazon Kindle]] Touch'' (dekstre)]] '''Elektronika librolegilo''' aŭ pli mallonge '''bitlegilo'''<ref>Noto: '''bitlegilo''', termino pli taŭga pro tio ke diversaj e-paperaj aparataj scias ankaŭ legi ekz. pdf-formatajn dokumentojn aŭ tekstojn en formato word (MS).</ref> estas speco de [[platkomputilo]] speciale farita por legi [[bitlibro]]jn kaj ciferecajn tekstojn. Bitlibroj estas foje nomataj ''inklibroj'' en Esperanto. Ilin eblas legi helpe de e-inka aŭ e-papera aparato, nomata bitlegilo (angle '''''e-reader'''''). == La terminoj == La epiteto ''elektronika'' indikas, ke temas pri elektronika aparato; por legi bitlibron oni krome bezonas programan rimedon, kiun oni plenrajte povus nomi «programa librolegilo»; kaj efektive oni uzas similformajn vortojn — ekz-e la anglan ''(e-)reader'' — por ambaŭ iloj, la aparta kaj la programa; por eviti tian konfuzon en Esperanto oni povus nomi la programan rimedon [[bitlibroprezentilo]]. Aliflanke, vidate de ekstere elektronika librolegilo tre similas tradician libron paperan — precipe se oni uzas protektan kovrilon; ankaŭ el la transporta kaj manipulada vidpunktoj estas granda simileco (samkiel libron, oni povas meti librolegilon en poŝon aŭ tekon; legante oni tenas librolegilon simile al tio, kiel oni tenas paperan libron; oni legas en la samaj pozoj kaj situacioj; ktp). Tial en iuj nacilingvoj oni nomas elektronikan librolegilon «elektronika libro», malgraŭ ke laŭenhave ĝi egalas al tuta biblioteko entenanta centojn aŭ milojn da verkoj (bitlibroj). == Ekranoj reflektaj kaj tralumaj == Tipa elektronika librolegilo havas ekranon faritan laŭ la teĥniko nomata [[elektronika papero]] (aŭ «inkan ekranon»), kiu mem ne lumas, kaj kies bidon oni vidas per reflektata lumo ekstera — samkiel oni vidas la tekston kaj bildojn en papera libro. Tial legado per tia librolegilo estas same komforta, kiel legado de libro papera — kaj malpli laciga, ol legado de traluma [[komputila ekrano]] likvakristala. Aliflanke, bildigo sur la moderna elektronika papero ne estas tiom rapide ŝanĝebla, kaj vidigo de objekto moviĝanta estas tute miskvalita. Tial la librolegiloj kun elektronika papero estas efektive tre specialcelaj: ili racie uzeblas nur por legado de bitlibroj. Ekzistas ankaŭ elektronikaj librolegiloj kun malpli multekostaj tralumaj ekranoj likvakristalaj; sed tia ekrano ebligas uzi la aparaton por ĉiaj funkcioj de platkomputilo (inter kiuj estas la legado de bitlibroj). Tial malmulte sencas paroli pri elektronikaj librolegiloj likvakristalaj. Tiusence ajna komputilo (ankaŭ [[Surtabla komputilo|surtabla]] aŭ [[tekokomputilo]]) povas funkcii kiel «elektronika librolegilo». == Komparo kun la paperaj libroj == [[Dosiero:Bouquin électronique iLiad sur une pile de livre dehors au soleil.jpg|eta|Elektronika librolegilo ''iRex iLiad'' sur stako da paperaj libroj eksterdome (bildo fare de ''Martouf'')]] === Avantaĝoj de elektronikaj librolegiloj === # '''Porteblo'''. Unu apartato povas enteni centojn aŭ milojn da verkoj, en negrandaj dimensioj kaj maso de 1 [[poŝlibro]] (la nune plej popularaj ekranoj havas la diagonalon 6 colojn, 9×12 cm). # '''Agordeblo de la prezento'''. Laŭplaĉe la uzanto povas elekti la tiparan familion kaj ties gradon (grandecon), kaj la tekstaranĝon (unu aŭ du kolumnoj/paĝoj sur la ekrano, horizontala aŭ vertikala formato ktp). # '''Kromaj ebloj'''. La programa legilo povas disponigi serĉon en la teksto, movojn laŭ la hiperligiloj, verkadon kaj konsulton de notoj, legosignojn, vortarojn kaj enciklopediojn. Eventuale enkonstruita voĉosintezilo povas voĉlegi tekstojn. # '''Librokosto'''. Multaj tekstoj bitlibre disponeblas senpage aŭ je malpli granda prezo, ol paperlibre. # '''Atingeblo'''. Multaj tekstoj ajnmomente disponeblas por elŝuto el retaj bibliotekoj aŭ bitlibrovendejoj per la [[Interreto]]. # '''Ekologia aspekto'''. Bitlibro ne bezonas paperon, por kies produktado oni forhakas arbarojn. # '''Sendanĝereco''' por la astmuloj kaj alergiuloj, reagemaj je la hejma aŭ papera polvo. === Malavantaĝoj de elektronikaj librolegiloj === # Malpli [[rapida legado]] (averaĝe je 10%). # Kiel ĉia aparato elektronika, elektronika librolegilo estas fizike pli difektiĝema, ol libro papera. # Elektronika librolegilo bezonas regulan reŝargadon de sia akumulilo. # Iuj verkoj aperas bitlibre kun prokrasto, aŭ tute ne aperas (kvankam ankaŭ la inverso povas okazi). # Iom granda komenca elspezo por aĉeti la legilon (kvankam ĝi senĉese malgrandiĝas). == Aliaj legaparatoj == Ĉia aparato kun sufiĉa komputada povo povas servi kiel «elektronika librolegilo», kondiĉe ke por ĝi ekzistas taŭga programo ([[bitlibroprezentilo]]): do, ankaŭ surtabla, teka, plata aŭ poŝa komputilo, [[poŝtelefono]] ktp estas uzeblaj kiel bitlibrolegiloj. {{Projektoj}} == Referencoj == {{referencoj}} [[Kategorio:Poŝkomputiloj]] [[Kategorio:Bitlibroj]] lfrqw0vv6asgxgt2inw9pei3y271un1 0 498264 9378027 8952872 2026-05-19T22:35:24Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9378027 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Charcoal pile 05.jpg|eta|180px|maldekstra|La [[karbigejo]] - stako da ligno antaŭ la kovro per tero aŭ [[argilo]] (ĉirkaŭ la jaro [[1890]])]] [[Dosiero:Charcoal pile01.jpg|eta|200px|dekstra|La bildosekco de [[karbigejo]]]] [[Dosiero:Meiler 1.JPG|eta|180px|maldekstra|La konstruado de la "animo" t.e. kerno de la [[karbigejo]]]] [[Dosiero:Kohlenmeiler Modell.JPG|eta|180px|dekstra|La modelo de [[karbigejo]] (en Albstadt Onstmettingen, [[Germanio]])]] [[Dosiero:Kohlenmeiler Hagen 2004.jpg|eta|maldekstra|200px|La [[karbigejo]] en la etnografia muzeo/subĉiela muzeo en [[Germanio]]]] [[Dosiero:Meule charbon bois2.jpg|eta|200px|dekstra|La skemo de [[karbigejo]]]] [[Dosiero:Charcoal retorts cm01.jpg|eta|maldekstra|La nuntempaj retortoj por produkti [[lignokarbo]]n (braĝon)]] [[Dosiero:Charcoal Kiln.JPG|eta|dekstra|180px|La [[karbigejo]] en [[Arizono]], [[Usono]].]] [[Dosiero:SI Netphen-Walpersdorf Kohlenmeiler 02.jpg|eta|maldekstra|La [[karbigejo]]]] [[Dosiero:Kolmila.JPG|eta|dekstra|La [[karbigejo]] en [[Sudermanio]] / [[Södermanland]] en [[Svedio]].]] [[Dosiero:Txondorra Zaldibian 1996.jpg|eta|280px|maldekstra|La [[karbigejo]] en [[Eŭskio]] ([[Hispanio]]).]] '''Karbigejo''' estas la loko, kie estas produktada la [[lignokarbo]] el ligno. Dum la historio ekzistis diversaj sistemoj. La plej konata estas [[kupolo|kupolforma]] tipo, kiu estas uzata ĝis hodiaŭ. La [[unua priskribo|unua detala priskribo]] kun desegno aperis en [[Eŭropo]] en la 16-a jarcento en la libro '''Pirotechnia''' de '''Vannocio Biringucio''' ĉirkaŭ la jaro [[1535]]. En multaj eŭropaj lingvoj estas uzata simila termino por ĉi tiu tipo (germane: Meiler; finne: Miilu; ĉeĥe: milíř; pole: mielerz, svede: kolmila) kaj la [[procezo]] estas tute simile. En nordaj landoj ([[Svedio]], [[Rusio]]) oni uzis rektangulan kaj multe pli grandan tipon, kiu aperis en la 19-a jarcento en la [[Alpoj]]. Ĝi ebligis la utiligon de kompletaj arboj post demeto de la branĉoj kaj bezonis malpli da manlaboro. Laŭ germana terminaro el la 18-a jarcento la vorto "Meiler" ne signifas pli ol la "loko, kie oni produktas lignokarbon" sendepende de la metodo. Poste pro la populareco de la kupolforma karbigejo, la signifo reduktiĝis al unu speciala, tre konata aspekto. Antaŭe ĝis la antikva tempo la karbigejo estis truo en la tero kun [[diametro]] de eble 1 metro, en kiu ekbrulis la ligno kaj poste estis kovrita por kontroli la aliron de aero. Lignokarbo estis bezonata por produkti [[fero]]n (reduktado de la [[erco]] kaj por atingi la altan temperaturon por forĝi) kaj por fandi metalojn. La asertoj de historiistoj, ke [[greko]]j kaj [[romianoj]] uzis la '''karbigejon''' en la formo de [[kupolo]] (vidu la apudajn fotojn), kovrita per [[argilo]], tero, [[filiko]], [[musko]] aŭ turfo (razeno), ne estas pruveblaj. La historiaj dokumentoj estas malklaraj kaj multaj antikvaj aŭtoroj komplete ignoris la lokon kaj funkcion de karbigejoj. La [[arkeologio]] trovas multegajn subterajn karbigejojn kaj ne pli frue ol dum [[mezepoko]] eblas trovi rondajn artefaritajn ebenaĵojn en arbaroj, kiuj enhavas pli altan kvanton da lignokarbo ol la ĉirkaŭaĵo. Ofte multaj de ĉi tiuj ebenaĵoj troviĝas tute proksime. El kelkaj indikoj en la literaturo de klasikaj aŭtoroj oni povas konkludi, ke en antikva tempo la produktanto de lignokarbo mem portis sian produkton al la lokan merkaton aŭ liveris rekte al la konsumantoj en la domoj aŭ metiejoj. Ĝis hodiaŭ en multaj latindevenaj lingvoj la termino por la produktanto de lignokarbo t.e. lignokarbisto/karbigejisto, kiu funkciigas la karbigejon, kaj de la liveranto de lignokarbo, estas la sama. Ekzemple france ([https://fr.wikipedia.org/wiki/Charbonnier_%28m%C3%A9tier%29 | Charbonnier], itale [https://it.wikipedia.org/wiki/Carbonaio| Carbonaio]{{404|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. En aliaj lingvoj ekzistas diversaj nomoj por la profesio de produktado kaj vendo (germane: '''Köhler''' aŭ '''Kohlenbrenner''' / '''Köhleträger'''; pole: '''węglarze''' aŭ '''węgielnicy'''). La ĉefa funkcio de la karbigejo dum sufiĉe longa tempo estis la utiligo de la arbaro. La transporto de la ligno el foraj kaj montaraj regionoj estis komplika kaj multekosta. Per la karbigejo oni transformis la lignon al produkto, kiu estis pli facile transportebla kaj povis disponigi brulaĵon en la lokoj, en kiuj ĝi estis bezonata. Eĉ post la malkovro kaj enkonduko de ŝtonkarbo la lignokarbo ne perdis sian rolon por la [[metalurgio]] kaj tradiciaj karbigejoj funkciis eĉ en industrilando ĝis la fino de la [[Dua Mondmilito]]. En pasinta tempo en karbigejo oni bruligis la lignon en limigita eniro de aero por fari la [[lignokarbo]]n en la [[procezo]] (procedo) de seka [[distilado]]. La produktadon de la [[lignokarbo]] oni trovas ĝis hodiaŭa tempo, malgraŭ ke pli efika ekonomie estas la produktado en la modernaj [[lignokarbo]]-retortoj. Karbigejoj ekzistis jam en la romiaj tempoj en la 1-a ĝis la 4-a jc, kaj multe disvastiĝis en nuntempo post la disvolviĝo de gisejoj ([[metalurgio]]), ĉar multe da [[lignokarbo]] oni bezonis por fandi la metalojn el [[erco]] en fornercego (fandforno). La plej konvena loko por konstrui karbigejon estas la argila grundo kun iom da gruzo kaj sablo. Oni komencas la konstruon de t.n. "animo" t.e. kern-fosteto (vidu la apudan foton), apude de ĝi oni metas tri stangojn ligitajn supre. La "animon" oni ĉirkaŭigas per peĉozaj lignosplitetoj, betulŝelo kaj sekaj branĉetoj. Sekve oni metas lignon. Lignopecojn (ŝtipojn) oni metas tiel, ke ili estu la plej dense unu apud la alia iom klinitaj al la centra fosteto je angulo 70°. Ĉiujn etajn liberajn spacojn oni plenigas per branĉetoj kaj rabotaĵoj. Dum la konstruado oni strebas ricevi la kupolan formon de la karbigejo. Sekve oni kovras la tuton per branĉetoj kaj per [[musko]], folioj de [[filiko]] kaj la tuton oni kovras per [[argilo]], tero aŭ turfo (razeno) 30 cm dikan por ke ne eniru la aero, lasante tamen kelkajn truojn por ke la unua fajro ekbrulu sufiĉan parton de la lignokaj ke fariĝu alta temperaturo. Poste oni forprenas la "animon" kaj per [[torĉo]] sur la longa stango oni ekbruligas la internon de karbigejo. Post la akiro de sufiĉe da fajro (tion pritaksas sperta lignokarbisto/karbigejisto) oni fermas per tero aŭ argilo ĉiujn truojn sur la karbigejo. La [[procezo]] (procedo) kontrolata devas esti tage kaj nokte, kaj eniron de la aero oni regulas per farado de truoj en la kovraĵ-tavolo kaj per fermado de fendoj. Tio daŭras de unu semajno ĝis unu monato kaj tio dependas de la speco de ligno kaj grandeco de la karbigejo. La seka ligno transformiĝas al [[lignokarbo]] pli rapide kaj oni ricevas pli bonan kvaliton de ĝi. La malrapida procedo donas pli da lignokarbo. La karbigejistoj diferencigas du specojn de [[lignokarbo]] la la molan kaj malmolan. La malmolan [[lignokarbo]]n oni ricevas de la ligno de [[kverko]], [[fago]], [[karpeno]], [[frakseno]] kaj la molan [[lignokarbo]]n de la ligno de [[betulo]], [[alno]], [[tremolo]], [[kastaneo]] kaj tute malofte de la pingloarboj ([[abio]], [[lariko]], [[pino]]). La bonkvalita [[lignokarbo]] estas blunigra, briletanta, facile rompebla, se oni batas ĝin donas la sonon. Bruliĝas kiel kurta blua ardanta flamo sen fumo, sen aromo kaj sen krakado. Karbigejo povis esti ankaŭ gudrejo se oni konstruis ĝin de la lignopecoj de peĉpino. Lignokarbistoj (karbigejistoj) same kiel gudristoj aŭ peĉistoj apartenis al la profesigrupo malalta en la socio, tre mizera kaj ofte nomata per malbelaj epitetoj pro la malpuraj vestaĵoj aŭ fuma odoro. De 100 kg da kruda ligno oni ricevas meze ĉirkaŭ 30 kg da [[lignokarbo]]. == Utileco de [[lignokarbo]] == [[Dosiero:Shashlyk5.jpg|eta|200px|dekstra|[[Ŝaŝliko]] preparata sur [[ĝardenrostilo]]]] [[Dosiero:Grilling.jpg|eta|200px|maldekstra|Lignokarba [[rostilo]]]] Laŭ malnova receptaro la odorantan kaj "putrintan" akvon danke al [[lignokarbo]] eblas utiligi por trinki, simile eblas nuligi malbonodoron de la viando aŭ liberigi grenon de la mucidodoro. La lignokarbo ricevata de la ligno de [[tilio]] estis/estas uzata por forigado de la malbonodoro de la '''fuzelo''' (la fuzela oleo) la dum produktado de [[vodko]]. Vaste uzata estis la [[lignokarbo]] en [[samovaro]] (temaŝino) sur la teritorio de [[Rusa Imperio]]. Same grava estis la uzo de la [[lignokarbo]] ricevata de la ligno de [[tilio]] por produktado de [[pulvo]] (fuzaĵo). Nuntempe la [[lignokarbo]] estas ege grava en la konsuma kemio kaj ĉe la produktado de specoj de la [[filtrilo]]j. La plej populara nun estas la uzado de lignokarbo en la ĝardena aŭ hejma '''rostado''' (en [[braĝujo]]j ekz.: [[rostilo]]j, [[ĝardenrostilo]]j) por preparado de manĝaĵoj sur braĝo kaj ardo. En suda [[Hispanio]] la [[braĝujo]] kun la [[lignokarbo]] estas uzata kiel hejtilo kaj funkcias kiel plado kiun oni enmetas sub tabloj kiujn siavice kovriĝas per speciala kovrilo por reteni la varmon sub la tablo. [[Dosiero:Activated Carbon.jpg|eta|dekstra|La aktiva [[karbono]]]] La aktiva [[karbono]] tio estas substanco ĉefe konsistanta de la kemia elemento [[karbono]] senforma ekzemple en [[fulgo]] aŭ et-kristala [[grafito]] tamen kun alkaliaj metaloj kaj [[siliko]]. Ĝi havas grandan surfacon kompare kun la maso (pro la mikro-[[poro]]j, tio estas akirita de la ligna deveno, kaj eĉ pligrandigita pro la varmigado dum la procedo de de la seka [[distilado]] sen la aliro de la aero - ĉar oni produktas ĝin de la [[lignokarbo]] en la [[karbigejo]]), danke al tio estas bonega adsorbaĵo por multaj kemiaĵoj i.a. la pezajn metalojn. La aktiva korbono eĉ pli gravas ĉar ĝi estas netoksa substanco (oni povas ĝin manĝi), malmultekosta en la produktado (oni ricevas ĝin en [[karbigejo]]) kaj facila por utiligo post la uzo (per forbrul(ig)o). Se estis adsorbitaj la pezaj metaloj, oni povas facile reakiri ilin de la postbruliga [[cindro]]. == La kromaj aplikadoj == * En [[medicino]] - kontraŭ [[lakso]]j, en dispepsio kaj en flatulencoj (meteorismoj), ankaŭ sub kontrolo de kuracisto se okazis toksiĝo per medikamentoj aŭ aliaj kemiaĵoj, krome por forigi [[bakterioj]]n kaj toksaĵojn post la digesta toksiĝo<ref name="wskazania">[http://www.aptekaotc.pl/p/pl/2060/carbo_medicinalis_vp_300_mg_*_20_tabl_.html La interreta apoteko / Apteka internetowa] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110805005041/http://www.aptekaotc.pl/p/pl/2060/carbo_medicinalis_vp_300_mg_*_20_tabl_.html |date=2011-08-05 }}, La indikoj por uzi aktivan karbonon / Carbo medicinalis.</ref> * En la kemia [[industrio]] kiel [[katalizilo]] kaj kiel konstanta portanto por aliaj kataliziloj. * En la [[tekniko]] kiel alsorbanto (adsorbaĵo) de la [[gaso]]j (en [[filtrilo]]j, [[glaciŝranko]]j kaj [[klimatizilo]]j). * En la [[elektrotekniko]] kaj [[elektroniko]] kiel materialo permesanta akiri grandajn kapacitanco (kapacito) en la kondensatoroj. * En la plibonigado de la [[akvo]] (ankaŭ en la hejmaj [[filtrilo]]j) por forigi la malpuraĵ-substancoj eĉ en minimumaj kvantoj. * En '''akvariistiko''' kiel intern-enhavo de la [[filtrilo]] alsorbanta kemiaĵojn, ekz. [[medikamento]]jn, kemiajn [[sterko]]jn, ktp. Laŭ docento [[Roland Schnell]] el la Berlina Universitato: "Trioblan avantaĝon atendas la [[Eŭropa Unio]] de BioKarbo ĉar ĝi forprenas [[karbondioksido]]n el la atmosfero, plibonigas la grundon kaj ofertas fonton de renovigebla energio."<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.liberafolio.org/Members/Agrokarbo/biokarbo-savas-la-planedon-dauripovo-en-la-praktiko-dum-arkones-en-poznan#1412458604183119 |titolo=Biokarbo savas la planedon ‒ Daŭripovo en la praktiko dum ArKonEs en Poznań; Eduardo Kozyra diras: |alirdato=2014-10-07 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20141007034643/http://www.liberafolio.org/Members/Agrokarbo/biokarbo-savas-la-planedon-dauripovo-en-la-praktiko-dum-arkones-en-poznan#1412458604183119 |arkivdato=2014-10-07 }}</ref> Dum la E-aranĝo en [[Poznano]] en la seminario pri tu temo: La brazilanino Maria Angela konstatis, ke oni konsilas la aplikon por forpreni malbonajn odorojn el la [[fridujo]]. En [[Japanio]] lignokarbo estas ofte uzata por altigi la kvaliton de akvo kaj multaj sciis, ke oni eĉ povas uzi ĝin kiel [[medikamento]].<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.liberafolio.org/Members/Agrokarbo/biokarbo-savas-la-planedon-dauripovo-en-la-praktiko-dum-arkones-en-poznan#1412458604183119 |titolo=Biokarbo savas la planedon ‒ Daŭripovo en la praktiko dum ArKonEs en Poznań; Eduardo Kozyra diras: |alirdato=2014-10-07 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20141007034643/http://www.liberafolio.org/Members/Agrokarbo/biokarbo-savas-la-planedon-dauripovo-en-la-praktiko-dum-arkones-en-poznan#1412458604183119 |arkivdato=2014-10-07 }}</ref> [[Dosiero:Stavba milire1.jpg|eta|dekstra|180px|La konstruado de [[karbigejo]]]] [[Dosiero:Stavba milire2.jpg|eta|maldekstra|180px|La sekvonta etapo de la konstruado de [[karbigejo]]]] [[Dosiero:Stavba milire3.jpg|eta|dekstra|180px|La kovrado de la [[karbigejo]] per [[argilo]]]] [[Dosiero:Stavba milire4.jpg|eta|maldekstra|180px|La [[karbigejo]] jam brulas]] [[Dosiero:Köhler JH-Wende.JPG|eta|dekstra|180px|Karbigejistoj dum la laboro en la 19a kaj en la 20 jc]] == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Vidu ankaŭ == * [[Gudro]] * [[Pirolizo]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.liberafolio.org/Members/Agrokarbo/biokarbo-savas-la-planedon-dauripovo-en-la-praktiko-dum-arkones-en-poznan#1412458604183119 Biokarbo savas la planedon ‒ Daŭripovo en la praktiko dum ArKonEs en Poznań; Eduardo Kozyra diras:] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20141007034643/http://www.liberafolio.org/Members/Agrokarbo/biokarbo-savas-la-planedon-dauripovo-en-la-praktiko-dum-arkones-en-poznan#1412458604183119 |date=2014-10-07 }} [[Kategorio:Lignokarbo]] 6tsnljnb68a1mxuso7ry9ksy7yasxc5 0 499303 9378051 9047575 2026-05-20T00:51:18Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9378051 wikitext text/x-wiki {{Informkesto universitato |bildo={{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |bildopriskribo= |emblemo= {{#invoke:Wikidata|claim|P154}} |moto = {{lang-sv|Att förbättra människors hälsa}}<br> Por plibonigi homan sanon |urbo = [[Solna]] |speco = publika |fondodato = 1810 |gvidanto = Ole Petter Ottersen |titolo de la gvidanto = Prezidento |nombro de studentoj = {{formatnum:5962}} (2018) |nombro de kunlaborantoj= {{formatnum:5221}} (2018) |el tio profesoroj = 342 (2018) |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO = SE |situo sur mapo= Stokholmo |situo sur mapo2=Centra Stokholmo |zomo = 14 |retejo = }} La '''{{lang|sv|Karolinska Institutet}}''' (ofte tradukita el la [[Sveda lingvo|sveda]] kiel la '''Karolinska Instituto''', ĉar ''-et'' estas [[Artikolo (gramatiko)#Difina artikolo|difina artikolo]], kaj en pli malnovaj tekstoj ofte kiel Reĝa Karola Instituto) estas [[Medicina lernejo|medicina universitato]] en municipo Solna ene de la [[Stockholms län|Stokholma urba areo]], [[Svedio]], kaj unu el plej grandaj kaj plej prestiĝaj medicinaj universitatoj en [[Eŭropo]]. Ĝi estis fondita en 1810 ĉe [[Kungsholmen]] ĉe la okcidenta flanko de [[Stokholmo]]; kaj la ĉefa [[kampuso]] estis relokigita jardekojn poste al Solna, ĝuste for de la Stokholma Municipo. Dua kampuso estis establita pli ĵuse en Flemingsberg, municipo Huddinge, sude de Stokholmo. La ''Karolinska Institutet'' havigas servojn al 6,200 studentoj kaj 2,300 doktoriĝontoj. Tie laboras 3,800 dungitoj. La institucio estis fondita en [[1810]]. Ekde la fondiĝo de la asociiĝo en 2002 ĝi membras en la [[Ligo de Eŭropaj Esploraj Universitatoj]]. == Elektitaj studentoj == * [[Péter Petrusz]] * [[Hugo Theorell]] == Vidu ankaŭ == * [[Nobela Asembleo ĉe la Karolinska Institutet]] * [[Universitata hospitalo Karolinska]] == Bildaro == <gallery mode=packed heights=200> Main entrance KI.JPG|Ĉefa enirejo el Solnavägen kaj ''Aula Medica'' fone KI Berz lab 20060723.jpg|Berzelius laboratorio, KI Solna Caroline Institute (formerly) 2006 Stockholm.jpg|Originaj konstruaĵoj de Karolinska instituto <!--surstrate ''Hantverkargatan''--> en Kungsholmen, Stokholmo Nya Karolinska, april 2019c.jpg|La nova Karolinska Universitata Hospitalo en 2019 KI Berz lab och kib 20060723.jpg|La Universitata Biblioteko kaj Berzelius laboratorio, KI Solna Karolinska institutet aula.jpeg|Karolinska instituto, ''Aula Medica'' </gallery> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://ki.se/ki/jsp/polopoly.jsp?d=130&l=en Karolinska Institutet] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120511164346/http://ki.se/ki/jsp/polopoly.jsp?l=en&d=130 |date=2012-05-11 }} - Oficiala retejo <!--*[http://www.dbrm.se/kicommunity/ Interactive internal website for scientists at Karolinska Institutet]{{dead link|date=January 2014}}--> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Universitatoj en Svedio]] [[Kategorio:Organizaĵoj pri medicino]] [[Kategorio:Esploraj institutoj pri medicino]] gov375m3o3zd2ddj9q1uzl5o3ipt30p 0 504710 9378292 9342846 2026-05-20T10:18:02Z RG72 11847 /* Esperantlingva literaturo */ 9378292 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Curzon-linio.svg|eta|330ra|Teritorioj Regajnitaj (helruĝkolore)]] '''Regajnitaj Teritorioj''' ({{lang-pl|Ziemie odzyskane}}) estas termino uzata en la komunisma [[Pola Popola Respubliko]] por signi la regionojn de la [[Germana Regno]] oriente de la [[Odro-Niso-limo]], kiujn la pola ŝtato gajnis post la [[Dua Mondmilito]] kiel rezulto de la [[Jalta konferenco]] la [[6-an de aprilo]] [[1946]], kaj kiuj iĝis la okcidentaj kaj nordaj teritorioj de nuna [[Pollando]]. Por la Pola Popola Respubliko tiuj areoj estis rekompenco pro la perditaj [[Orientaj Limregionoj]], sed ankaŭ konsideriĝis reveno de regionoj ligitaj al la lando antaŭ multaj jarcentoj. Al la Regajnitaj Teritorioj alvenis ekzilitoj el la Orientaj Limregionoj. == Pli gravaj eventoj == 19.09.1941. Komenciĝanta Ĝenerala Kunveno de la Unuigo de Polaj Asocioj en [[Kanado]] postulis revenon al Pollando de [[Orienta Prusio]] kaj [[Silezio]], krome okcidentan landlimon laŭ la rivero [[Odro]]. == Vidu ankaŭ == * [[Komisiono por trovo de loknomoj]] == Esperantlingva literaturo == Tadeusz Derlatka, Józef Lubojański, ''Polaj Okcidentaj kaj Nordaj Teritorioj'', tradukis [[Jerzy Grum]] kaj [[Jerzy Uśpieński]], Zachodnia Agencja Prasowa (Okcidenta Pres-Agentejo), [[Warszawa]] 1966, p. 154 + 34 tabeloj {{Projektoj}} [[Kategorio:Historio de Pollando]] [[Kategorio:Historio de Germanio]] [[Kategorio:Geografio de Pollando]] [[Kategorio:Rilatoj de Germanio kaj Pollando]] [[Kategorio:Sekvoj de la Dua Mondmilito en Germanio]] [[Kategorio:Sekvoj de la Dua Mondmilito en Pollando]] [[Kategorio:Deporto]] [[Kategorio:Pollando en la Dua Mondmilito]] [[Kategorio:Forpelo de germanoj (1944–1950)]] hqx4buyl5rlfhivzzsik714xz6nh54j 9378344 9378292 2026-05-20T11:44:45Z RG72 11847 9378344 wikitext text/x-wiki {{Redaktata|[[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 11:44, 20 maj. 2026 (UTC)}} [[Dosiero:Curzon-linio.svg|eta|330ra|Teritorioj Regajnitaj (helruĝkolore)]] '''Regajnitaj Teritorioj''' ({{l-pl|Ziemie odzyskane}}) estas termino uzata en la [[Pola Popola Respubliko]] por signi la regionojn de la [[Germana Regno]] oriente de la [[Odro-Niso-limo]], kiujn la pola ŝtato gajnis post la [[Dua Mondmilito]] kiel rezulto de la [[Jalta konferenco]] la [[6-an de aprilo]] [[1946]], kaj kiuj iĝis la okcidentaj kaj nordaj teritorioj de la nuna [[Pollando]]. Por la Pola Popola Respubliko tiuj areoj estis rekompenco pro la perditaj [[Orientaj Limregionoj]], sed ankaŭ ili estis konsiderataj kiel revenintaj origine polaj teroj, perditaj antaŭ jarcentoj. Al la Regajnitaj Teritorioj alvenis polaj migrantoj el la Orientaj Limregionoj, okupitaj de Pollando dum la [[pola-sovetia milito]] en 1919–1921, kaj revenigitaj al [[Ukraina SSR]], [[Belorusa SSR]] kaj [[Litovia SSR]] (Sovetunio) post la Dua Mondmilito. == Transdono == La [[Aliancanoj]] priparolis la aferon dum la [[Pocdama konferenco]], okazinta de la [[17-a de julio]] ĝis la {{dato|2|8|1945}}. Dum la kunsido okazinta la {{daton|21|7|1945}} [[Stalin]] insistis ke [[Pola Popola Respubliko]], perdinta [[Orientaj Limregionoj|orientajn teritoriojn]], revenigitajn al [[Belorusa SSR]], [[Ukraina SSR]] kaj [[Litovia SSR]] rekompense [[Regajnitaj Teritorioj|ampleksiĝu okcidenten]] koste de Germanio kaj ricevu teritoriojn oriente de la [[Odro-Niso-limo]]. Li asertis ke tiuj areoj jam estas okupitaj kaj fakte regataj de poloj dum la germanoj preskaŭ komplete forlasis ilin. [[Winston Churchill]] oponis la ideon, atentigante ke de la orientaj teritorioj foriros 3–4 milionoj da poloj dum en la priparolataj okcidentaj regionoj loĝas 8 milionoj da germanoj, do temas pri neproporcia rekompenso kaj grava ŝarĝo sur la ekonomion de Germanio devigota akcepti tiom da enmigrintoj. Li proponis revenigi germanajn rifuĝintojn al tiuj teritorioj kaj asertis ke laŭ liaj datumoj tie ankoraŭ restis 2–2,5 milionoj da germanoj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Запись пятого заседания глав правительств. 21 июля 1945 г. // Советский Союз на международных конференциях периода Великой Отечественной войны, 1941–1945 гг.: Сборник документов. Берлинская (Потсдамская) конференция руководителей трех союзных держав — СССР, США и Великобритании (17 июля — 2 авг. 1945 г.) |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = А. А. Громыко |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = 6 |dato = 1980 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство политической литературы |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 120–122 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref><ref>{{citaĵo el la reto | url = https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1945Berlinv02/d710a-54 | titolo = Foreign Relations of the United States: Diplomatic Papers, The Conference of Berlin (The Potsdam Conference), 1945, Volume II | titolo-aldono = | alirdato = 2026-05-20 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Usona ministerio pri eksterlandaj aferoj]] | paĝoj = | lingvo = en | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20200926194557/https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1945Berlinv02/d710a-54 | arkivdato = 2020-09-26 | citaĵo = }}</ref>. La {{daton|24|7}} sovetia ministro pri eksteraj aferoj [[Vjaĉeslav Molotov]] persiste postulis fordoni tiujn teritoriojn al Pollando, argumentante ke tiel ĝi iĝos unueca nacia ŝtato kaj ĉiuj poloj loĝos ene de sia patrujo<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Выступление Молотова на заседании миинстров иностранных дел [приложение к Краткой записи седьмого заседания министров иностранных дел. 24 июля 1945 г.] // Советский Союз на международных конференциях периода Великой Отечественной войны, 1941–1945 гг.: Сборник документов. Берлинская (Потсдамская) конференция руководителей трех союзных держав — СССР, США и Великобритании (17 июля — 2 авг. 1945 г.) |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = А. А. Громыко |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = 6 |dato = 1980 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство политической литературы |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 174 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Pola delegacio rekte argumentis ke danke al forpelo de la germanoj Pollando iĝus la ŝtato sen etnaj malplimultoj, prezentante tion kiel avantaĝon<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Запись восьмого заседания глав правительств. 24 июля 1945 г.] // Советский Союз на международных конференциях периода Великой Отечественной войны, 1941–1945 гг.: Сборник документов. Берлинская (Потсдамская) конференция руководителей трех союзных держав — СССР, США и Великобритании (17 июля — 2 авг. 1945 г.) |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = А. А. Громыко |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = 6 |dato = 1980 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство политической литературы |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 177 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Winston Churchill estis speciale zorgita pri problemoj, rilataj al nutrado kaj setlado de la germanaj forpelitoj. La {{daton|25|7}} dum kunsido de la registarestroj li diris ke dum renkontiĝo kun li la pola delegacio agnoskis ke 1,5 milionoj da germanoj plu restas en la okcidentaj teritorioj, jam regataj de pola administracio. Krome estis multe da germanoj, forpelataj de Ĉeĥoslovakio, laŭ liaj kalkuloj temis pri 2,5 milionoj da [[sudetaj germanoj]] kaj 150 mil germanaj civitanoj, venintaj al tiu lando de Germanio. "Ni ne deziras havi ilin en nia zono" diris Winston Churchill. Stalin respondis ke plejparto de la germanaj rifuĝintoj iras al la sovetia okupacia zono kaj ke germanoj ankoraŭ restintaj en la okcidentaj teritorioj estis detenitaj de poloj sole por rikoltado, post kio ili estos evakuitaj. Li persiste petis kompreni la polojn, al kiuj germanoj "faris plurajn ofendojn kaj ĝenojn dum kvin jaroj"<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Запись девятого заседания глав правительств. 25 июля 1945 г.] // Советский Союз на международных конференциях периода Великой Отечественной войны, 1941–1945 гг.: Сборник документов. Берлинская (Потсдамская) конференция руководителей трех союзных держав — СССР, США и Великобритании (17 июля — 2 авг. 1945 г.) |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = А. А. Громыко |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = 6 |dato = 1980 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство политической литературы |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 193–194 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Brita vic-ministro pri eksteraj aferoj [[Alexander Cadogan]] dum kunsido okazinta la {{daton|25|7}} agnoskis ke plejparto de la germanoj forlasis teritoriojn okupitajn de poloj, tamen la problemo kie setli tiujn ĉi enmigrintojn plu estas aktuala. Li atentigis ke ankaŭ registaro de Hungario deziras transloki siajn germanojn al Germanio, do necesas decidi kien kaj kiel<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Запись восьмого заседания министров иностранных дел. 25 июля 1945 г.] // Советский Союз на международных конференциях периода Великой Отечественной войны, 1941–1945 гг.: Сборник документов. Берлинская (Потсдамская) конференция руководителей трех союзных держав — СССР, США и Великобритании (17 июля — 2 авг. 1945 г.) |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = А. А. Громыко |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = 6 |dato = 1980 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство политической литературы |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 199 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Fine la {{daton|31|7}} estis ellaborita peto al la registaroj de respektivaj landoj ke ili transloku la germanojn humane kaj organizite, konsultante okupaciajn fortojn en Germanio pri ties eblecoj akcepti ilin. Stalin esprimis fortan dubon pri efikeco de tiu ĉi peto: {{Citaĵo |teksto = Sed mi timas ke tia decido ne donos seriozajn rezultojn. La problemo estas ne tio ke oni rekte forpelas la germanojn el tiuj ĉi landoj. Ne tiel simple statas la afero. Sed oni metas ilin je tia situacio, ke por ili pli bone estus foriri de tiuj ĉi areoj. Formale ĉeĥoj kaj poloj povus diri, ke mankas malpermeso al la germanoj loĝi tie, sed efektive la germanoj estas metitaj je tia situacio, ĉe kiu loĝi tie por ili iĝas neeble. Mi timas ke se ni akceptos tian decidon, ĝi ne donos rimarkindajn rezultojn. |aŭtoro = [[Josif Stalin]] |verko = Stenografiaĵo de la 11-a kunsido de la registarestroj. La {{dato|31|7|1945}}<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Запись одиннадцатого заседания глав правительств. 31 июля 1945 г.] // Советский Союз на международных конференциях периода Великой Отечественной войны, 1941–1945 гг.: Сборник документов. Берлинская (Потсдамская) конференция руководителей трех союзных держав — СССР, США и Великобритании (17 июля — 2 авг. 1945 г.) |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = А. А. Громыко |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = 6 |dato = 1980 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство политической литературы |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 261 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref> |origina teksto = А я боюсь того, что такое решение не даст серьезных результатов. Дело не в том, что немцев прямо берут и выгоняют из этих стран. Не так просто обстоит дело. Но их ставят в такое положение, при котором им лучше уйти из этих районов. Формально чехи и поляки могут сказать, что нет запрещения немцам жить там, но на деле немцы ставятся в такое положение, при котором жить им там становится невозможно. Я боюсь, что если мы примем такое решение, оно не даст сколько-нибудь серьезных результатов. }} Sekvintaj eventoj konfirmis lian pravecon — preskaŭ ĉiuj germanoj estis forpelitaj de Pollando, Hungario, Ĉeĥoslovakio kaj Jugoslavio. La sola lando en Orienta Eŭropo, ne forpelinta siajn germanojn, estis Sovetunio, kie ili estis nur translokitaj de okcidentaj areoj de Sovetunio al tiuj orientaj en 1941 kaj ricevis denove ĉiujn civitanajn rajtojn en 1956. == Pli gravaj eventoj == 19.09.1941. Komenciĝanta Ĝenerala Kunveno de la Unuigo de Polaj Asocioj en [[Kanado]] postulis revenon al Pollando de [[Orienta Prusio]] kaj [[Silezio]], krome okcidentan landlimon laŭ la rivero [[Odro]]. == Vidu ankaŭ == * [[Komisiono por trovo de loknomoj]] == Esperantlingva literaturo == Tadeusz Derlatka, Józef Lubojański, ''Polaj Okcidentaj kaj Nordaj Teritorioj'', tradukis [[Jerzy Grum]] kaj [[Jerzy Uśpieński]], Zachodnia Agencja Prasowa (Okcidenta Pres-Agentejo), [[Warszawa]] 1966, p. 154 + 34 tabeloj {{Projektoj}} [[Kategorio:Historio de Pollando]] [[Kategorio:Historio de Germanio]] [[Kategorio:Geografio de Pollando]] [[Kategorio:Rilatoj de Germanio kaj Pollando]] [[Kategorio:Sekvoj de la Dua Mondmilito en Germanio]] [[Kategorio:Sekvoj de la Dua Mondmilito en Pollando]] [[Kategorio:Deporto]] [[Kategorio:Pollando en la Dua Mondmilito]] [[Kategorio:Forpelo de germanoj (1944–1950)]] fbf2avpek6w81969gtl1cmtv8xz94w5 9378345 9378344 2026-05-20T11:44:56Z RG72 11847 9378345 wikitext text/x-wiki {{Redaktata|[[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 11:44, 20 maj. 2026 (UTC)}} [[Dosiero:Curzon-linio.svg|eta|330ra|Teritorioj Regajnitaj (helruĝkolore)]] '''Regajnitaj Teritorioj''' ({{l-pl|Ziemie odzyskane}}) estas termino uzata en la [[Pola Popola Respubliko]] por signi la regionojn de la [[Germana Regno]] oriente de la [[Odro-Niso-limo]], kiujn la pola ŝtato gajnis post la [[Dua Mondmilito]] kiel rezulto de la [[Jalta konferenco]] la [[6-an de aprilo]] [[1946]], kaj kiuj iĝis la okcidentaj kaj nordaj teritorioj de la nuna [[Pollando]]. Por la Pola Popola Respubliko tiuj areoj estis rekompenco pro la perditaj [[Orientaj Limregionoj]], sed ankaŭ ili estis konsiderataj kiel revenintaj origine polaj teroj, perditaj antaŭ jarcentoj. Al la Regajnitaj Teritorioj alvenis polaj migrantoj el la Orientaj Limregionoj, okupitaj de Pollando dum la [[pola-soveta milito]] en 1919–1921, kaj revenigitaj al [[Ukraina SSR]], [[Belorusa SSR]] kaj [[Litovia SSR]] (Sovetunio) post la Dua Mondmilito. == Transdono == La [[Aliancanoj]] priparolis la aferon dum la [[Pocdama konferenco]], okazinta de la [[17-a de julio]] ĝis la {{dato|2|8|1945}}. Dum la kunsido okazinta la {{daton|21|7|1945}} [[Stalin]] insistis ke [[Pola Popola Respubliko]], perdinta [[Orientaj Limregionoj|orientajn teritoriojn]], revenigitajn al [[Belorusa SSR]], [[Ukraina SSR]] kaj [[Litovia SSR]] rekompense [[Regajnitaj Teritorioj|ampleksiĝu okcidenten]] koste de Germanio kaj ricevu teritoriojn oriente de la [[Odro-Niso-limo]]. Li asertis ke tiuj areoj jam estas okupitaj kaj fakte regataj de poloj dum la germanoj preskaŭ komplete forlasis ilin. [[Winston Churchill]] oponis la ideon, atentigante ke de la orientaj teritorioj foriros 3–4 milionoj da poloj dum en la priparolataj okcidentaj regionoj loĝas 8 milionoj da germanoj, do temas pri neproporcia rekompenso kaj grava ŝarĝo sur la ekonomion de Germanio devigota akcepti tiom da enmigrintoj. Li proponis revenigi germanajn rifuĝintojn al tiuj teritorioj kaj asertis ke laŭ liaj datumoj tie ankoraŭ restis 2–2,5 milionoj da germanoj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Запись пятого заседания глав правительств. 21 июля 1945 г. // Советский Союз на международных конференциях периода Великой Отечественной войны, 1941–1945 гг.: Сборник документов. Берлинская (Потсдамская) конференция руководителей трех союзных держав — СССР, США и Великобритании (17 июля — 2 авг. 1945 г.) |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = А. А. Громыко |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = 6 |dato = 1980 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство политической литературы |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 120–122 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref><ref>{{citaĵo el la reto | url = https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1945Berlinv02/d710a-54 | titolo = Foreign Relations of the United States: Diplomatic Papers, The Conference of Berlin (The Potsdam Conference), 1945, Volume II | titolo-aldono = | alirdato = 2026-05-20 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Usona ministerio pri eksterlandaj aferoj]] | paĝoj = | lingvo = en | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20200926194557/https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1945Berlinv02/d710a-54 | arkivdato = 2020-09-26 | citaĵo = }}</ref>. La {{daton|24|7}} sovetia ministro pri eksteraj aferoj [[Vjaĉeslav Molotov]] persiste postulis fordoni tiujn teritoriojn al Pollando, argumentante ke tiel ĝi iĝos unueca nacia ŝtato kaj ĉiuj poloj loĝos ene de sia patrujo<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Выступление Молотова на заседании миинстров иностранных дел [приложение к Краткой записи седьмого заседания министров иностранных дел. 24 июля 1945 г.] // Советский Союз на международных конференциях периода Великой Отечественной войны, 1941–1945 гг.: Сборник документов. Берлинская (Потсдамская) конференция руководителей трех союзных держав — СССР, США и Великобритании (17 июля — 2 авг. 1945 г.) |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = А. А. Громыко |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = 6 |dato = 1980 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство политической литературы |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 174 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Pola delegacio rekte argumentis ke danke al forpelo de la germanoj Pollando iĝus la ŝtato sen etnaj malplimultoj, prezentante tion kiel avantaĝon<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Запись восьмого заседания глав правительств. 24 июля 1945 г.] // Советский Союз на международных конференциях периода Великой Отечественной войны, 1941–1945 гг.: Сборник документов. Берлинская (Потсдамская) конференция руководителей трех союзных держав — СССР, США и Великобритании (17 июля — 2 авг. 1945 г.) |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = А. А. Громыко |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = 6 |dato = 1980 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство политической литературы |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 177 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Winston Churchill estis speciale zorgita pri problemoj, rilataj al nutrado kaj setlado de la germanaj forpelitoj. La {{daton|25|7}} dum kunsido de la registarestroj li diris ke dum renkontiĝo kun li la pola delegacio agnoskis ke 1,5 milionoj da germanoj plu restas en la okcidentaj teritorioj, jam regataj de pola administracio. Krome estis multe da germanoj, forpelataj de Ĉeĥoslovakio, laŭ liaj kalkuloj temis pri 2,5 milionoj da [[sudetaj germanoj]] kaj 150 mil germanaj civitanoj, venintaj al tiu lando de Germanio. "Ni ne deziras havi ilin en nia zono" diris Winston Churchill. Stalin respondis ke plejparto de la germanaj rifuĝintoj iras al la sovetia okupacia zono kaj ke germanoj ankoraŭ restintaj en la okcidentaj teritorioj estis detenitaj de poloj sole por rikoltado, post kio ili estos evakuitaj. Li persiste petis kompreni la polojn, al kiuj germanoj "faris plurajn ofendojn kaj ĝenojn dum kvin jaroj"<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Запись девятого заседания глав правительств. 25 июля 1945 г.] // Советский Союз на международных конференциях периода Великой Отечественной войны, 1941–1945 гг.: Сборник документов. Берлинская (Потсдамская) конференция руководителей трех союзных держав — СССР, США и Великобритании (17 июля — 2 авг. 1945 г.) |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = А. А. Громыко |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = 6 |dato = 1980 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство политической литературы |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 193–194 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Brita vic-ministro pri eksteraj aferoj [[Alexander Cadogan]] dum kunsido okazinta la {{daton|25|7}} agnoskis ke plejparto de la germanoj forlasis teritoriojn okupitajn de poloj, tamen la problemo kie setli tiujn ĉi enmigrintojn plu estas aktuala. Li atentigis ke ankaŭ registaro de Hungario deziras transloki siajn germanojn al Germanio, do necesas decidi kien kaj kiel<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Запись восьмого заседания министров иностранных дел. 25 июля 1945 г.] // Советский Союз на международных конференциях периода Великой Отечественной войны, 1941–1945 гг.: Сборник документов. Берлинская (Потсдамская) конференция руководителей трех союзных держав — СССР, США и Великобритании (17 июля — 2 авг. 1945 г.) |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = А. А. Громыко |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = 6 |dato = 1980 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство политической литературы |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 199 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Fine la {{daton|31|7}} estis ellaborita peto al la registaroj de respektivaj landoj ke ili transloku la germanojn humane kaj organizite, konsultante okupaciajn fortojn en Germanio pri ties eblecoj akcepti ilin. Stalin esprimis fortan dubon pri efikeco de tiu ĉi peto: {{Citaĵo |teksto = Sed mi timas ke tia decido ne donos seriozajn rezultojn. La problemo estas ne tio ke oni rekte forpelas la germanojn el tiuj ĉi landoj. Ne tiel simple statas la afero. Sed oni metas ilin je tia situacio, ke por ili pli bone estus foriri de tiuj ĉi areoj. Formale ĉeĥoj kaj poloj povus diri, ke mankas malpermeso al la germanoj loĝi tie, sed efektive la germanoj estas metitaj je tia situacio, ĉe kiu loĝi tie por ili iĝas neeble. Mi timas ke se ni akceptos tian decidon, ĝi ne donos rimarkindajn rezultojn. |aŭtoro = [[Josif Stalin]] |verko = Stenografiaĵo de la 11-a kunsido de la registarestroj. La {{dato|31|7|1945}}<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Запись одиннадцатого заседания глав правительств. 31 июля 1945 г.] // Советский Союз на международных конференциях периода Великой Отечественной войны, 1941–1945 гг.: Сборник документов. Берлинская (Потсдамская) конференция руководителей трех союзных держав — СССР, США и Великобритании (17 июля — 2 авг. 1945 г.) |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = А. А. Громыко |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = 6 |dato = 1980 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство политической литературы |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 261 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref> |origina teksto = А я боюсь того, что такое решение не даст серьезных результатов. Дело не в том, что немцев прямо берут и выгоняют из этих стран. Не так просто обстоит дело. Но их ставят в такое положение, при котором им лучше уйти из этих районов. Формально чехи и поляки могут сказать, что нет запрещения немцам жить там, но на деле немцы ставятся в такое положение, при котором жить им там становится невозможно. Я боюсь, что если мы примем такое решение, оно не даст сколько-нибудь серьезных результатов. }} Sekvintaj eventoj konfirmis lian pravecon — preskaŭ ĉiuj germanoj estis forpelitaj de Pollando, Hungario, Ĉeĥoslovakio kaj Jugoslavio. La sola lando en Orienta Eŭropo, ne forpelinta siajn germanojn, estis Sovetunio, kie ili estis nur translokitaj de okcidentaj areoj de Sovetunio al tiuj orientaj en 1941 kaj ricevis denove ĉiujn civitanajn rajtojn en 1956. == Pli gravaj eventoj == 19.09.1941. Komenciĝanta Ĝenerala Kunveno de la Unuigo de Polaj Asocioj en [[Kanado]] postulis revenon al Pollando de [[Orienta Prusio]] kaj [[Silezio]], krome okcidentan landlimon laŭ la rivero [[Odro]]. == Vidu ankaŭ == * [[Komisiono por trovo de loknomoj]] == Esperantlingva literaturo == Tadeusz Derlatka, Józef Lubojański, ''Polaj Okcidentaj kaj Nordaj Teritorioj'', tradukis [[Jerzy Grum]] kaj [[Jerzy Uśpieński]], Zachodnia Agencja Prasowa (Okcidenta Pres-Agentejo), [[Warszawa]] 1966, p. 154 + 34 tabeloj {{Projektoj}} [[Kategorio:Historio de Pollando]] [[Kategorio:Historio de Germanio]] [[Kategorio:Geografio de Pollando]] [[Kategorio:Rilatoj de Germanio kaj Pollando]] [[Kategorio:Sekvoj de la Dua Mondmilito en Germanio]] [[Kategorio:Sekvoj de la Dua Mondmilito en Pollando]] [[Kategorio:Deporto]] [[Kategorio:Pollando en la Dua Mondmilito]] [[Kategorio:Forpelo de germanoj (1944–1950)]] fxbeqb55ewfnao1aeio26wjibvntw3f 0 506725 9378110 9298644 2026-05-20T05:14:39Z 解浪 253594 Riparita lint-eraro: malvalida dosier-opcio 9378110 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Almeida Júnior - Apóstolo São Paulo, 1869.jpg|eta|Sankta Paŭlo Apostolo en pentraĵo de [[José Ferraz de Almeida Júnior]].]] La '''''Letero de Korintanoj al Paŭlo''''' estas malgranda letero [[Greka lingvo|greklingve]] skribita ĉirkaŭ la dua duono de la [[2-a jarcento]] kiu estus kompilita de la kristana komunumo de Korinto responde al la apostolo [[Paŭlo de Tarso]], aŭtoro de du epistoloj adresitaj al la sama kristana komunumo, nome la (''[[1-a epistolo al la korintanoj|Unua]]'' kaj ''[[2-a epistolo al la korintanoj|Dua]]'' al la korintanoj, al kiu letera kontakto estus aldonita [[tria epistolo al la Korintanoj|tria epistolo al la ''korintanoj]]''. Origine ĝi estis ero de la '' [[Agoj de Paŭlo]]'', sed estis transdonita ankaŭ disige. == Kanonikeco == De tuj kaj de ĉiam tiu dokumento estis konsiderita apokrifaĵo, do ne kanonika; la [[Armena Apostola Eklezio]] ĝin presis, laŭlonge de kelke da tempo, en siaj Biblioj. == Enhavo == En la letero, la kristana komunumo de Korinto petas konsilon al [[Paŭlo de Tarso]] rilate instruaĵojn de Simono kaj Kleobio. El la prezentita priskribo, tiuj du majstroj instruus [[gnostikismo|gnostikan]] doktrinon: ili rifuzas la profetojn de la [[Malnova Testamento]], negas la ĉiopovon de Dio kaj ties kreon de homo, reĵetas la resurekton kaj subtenas ke la korpo de Jesuo ne estis konkreta kaj ke ĝi ne naskiĝis al la Virgulino Maria. Ĝuste gostika enhavo de tiu supozita predikado lokigas la datadon de la redakto en la dua jarcento, kiam disvastiĝis la ''kristanaj gnostikaj teorioj''. == Bibliografio == * ''Paolo di Tarso a 2000 anni dalla nascita'', a cura di Giuseppe Ghiberti, Effatà Editrice IT, 2009, ISBN 9788874025022, p.&nbsp;175. *Katolikaj enciklopedioj: **[http://letterepaoline.net/progetto-ec/ ] Enciclopedia_Cattolica **[http://it.cathopedia.org/wiki/ Cathopedia] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170910221739/http://it.cathopedia.org/wiki/ |date=2017-09-10 }} **[http://www.newadvent.org/cathen/] Catholic_Encyclopedia == Vidu ankaŭ == * [[Apokrifoj de la Nova Testamento]] * [[Agoj de Paŭlo]] * [[Docetismo]] == Eksteraj ligiloj == * [http://www.interfaith.org/christianity/apocrypha-iii-corinthians/] Angla teksto de la dokumento * [http://www.interfaith.org/christianity/apocrypha-iii-corinthians/] Portugallingva teksto de la Letero de Korintanoj al Paŭlo [[Kategorio:Apokrifoj de la Nova Testamento]] [[Kategorio:Kristana literaturo]] [[Kategorio:Nova Testamento]] lms2vltzr9ubpyi7lj97gg1hvt2y1b8 0 507467 9378265 9049269 2026-05-20T09:38:32Z RG72 11847 la germanojn forpelis nek nazioj, nek komunistoj, sed la popoloj de Orienta Eŭropo 9378265 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|monumento |priskribo de bildo= |kategorio = |lando = Germanio |regiono = Turingio |municipo = Erfurto |regiono_tipo = Federacia lando |situo = |regiono-ISO = DE-TH |mapo lokumilo = Erfurto (Malnova urbo) |mapo1 lokumilo = Centra Erfurto |mapo2 lokumilo = Erfurto |zomo = 13 }} [[Dosiero:Vertriebenendenkmal Hauptfriedhof Erfurt 2.JPG|eta|La admonilo por forpelitoj.]] La '''Memoriga monumento pri forpelitaj germanoj''' (germane: ''Vertriebenendenkmal'') starigitis en 1994 sur la [[Tombejo de Erfurto|Ĉefa tombejo]] de [[Erfurto]]. Ĝi memorigas pri la destino de preskaŭ 14 milionoj da [[Forpelo de germanoj (1944–1950)|forpelitaj germanoj kaj germanlingvanoj]] el mez- kaj sudorienteŭropaj ŝtatoj post 1945. == Historio == Kvankam Erfurto mem ne estis tuŝita per forpeladoj, la urbo tamen sentis tiujn barbarajn agadojn ricevinte multon da fuĝintoj kaj forpelitoj. Post la ĉeso de la pafado en la 12-a de aprilo 1945 preskaŭ 40.000 neerfurtanoj troviĝis en la urbo; en aŭtuno ilia nombro kreskis je 50.000. Ili devis esti gastigitaj, almenaŭ en primitivaj amasaj restejoj. La "transloĝiĝintoj" - tia estis la eŭfemisma nomo de la forpelitoj en la [[GDR]] - grandparte dum multaj jaroj vivaĉis sub nekomfortaj kondiĉoj. La plej granda tendaro starigita por ili sur la erfurta [[Petersberg (Erfurt)|Peter-monteto]] fermiĝis nur en aŭgusto de 1949. Entute ĉ. 670.000 homoj loĝis pli malpli longe en erfurtaj porrifuĝintaj tranoktejoj. La plejmulto el ili ja setlis alie sed ne malmultaj restis ankaŭ en la turingia ĉefurbo. == Priskribo == Dum la komunisma tempo la temo de la forpelo de german(lingvan)oj el socialismaj fratecaj ŝtatoj [[Pollando]] kaj [[Ĉeĥoslovakio]] estis prisilentita tabuotemo. Sekve ne antaŭ la 1994-a jaro la [[Asocio de la forpelitaj germanoj]] (BdV) rajtis starigi admonilon. Ĝi troviĝas sur la ĉefa tombejo, ne mallonge de la ĉefa enirejo. La memorigstelo troviĝas meze de gazoneto kun la enskribo ''Die Heimat bleibt unvergessen - Restos neforgesebla la patrujo''. La reliefo sur ĝi montras patrinon kaj samsortanojn dum fuĝo. Ĉirkaŭas ĝin 14 blazonoj el germanlingvaj setladoregionoj el tuta Meza kaj Orienta Eŭropo. Plurfoje estis disputoj akraj pri tiu ĉi monumento. En 2000 ĝi estis senhonorigita, verŝajne far maldekstraj junuloj; baldaŭ poste la erfurta sekcio de BdV eksuspektitis permesi membriĝon de simpatiuloj de la ekstremisma [[Nacidemokrata partio de Germanio]]. La memoro de forpelitoj ĉiuokaze ne meritas tiajn politikajn radikalismojn. Ĝi plie servu por la repaciĝo de la popoloj, kio postulas ekzemple germana-ĉeĥa deklaracio de 1997. == Vidu ankaŭ == * [[Forpelo de Germanoj (1944–1950)]] == Literaturo == [[Steffen Raßloff]]: ''100 Denkmale in Erfurt. Geschichte und Geschichten. Mit Fotografien von Sascha Fromm'', (Thüringen Bibliothek. Bd. 11), p. 204-205, Essen 2013. == Eksteraj ligiloj == * [http://erfurt-web.de/Vertriebenendenkmal_Erfurt Raßloff-a artikolo pri la admonilo.] * [http://jungefreiheit.de/service/archiv/?www.jf-archiv.de/archiv00/110yy15.htm Gazetartikolo pri la atako en 2000 kontraŭ la monumento.] * [http://www.rothe-beinlich.de/akpresse/presse/570002.html Riproĉo al la erfurta sekcio de BdV pri troa proksimeco al dekstruloj.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20141221205619/http://www.rothe-beinlich.de/akpresse/presse/570002.html |date=2014-12-21 }} [[Kategorio:Monumentoj en Erfurto]] [[Kategorio:1994 en Germanio]] [[Kategorio:Forpelo de germanoj (1944–1950)]] 0fssf2nf5ltg8ap0sqfje1e5w7hzu87 9378271 9378265 2026-05-20T09:40:59Z RG72 11847 9378271 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|monumento |dosiero = Vertriebenendenkmal Hauptfriedhof Erfurt 2.JPG |priskribo de bildo= |kategorio = |lando = Germanio |regiono = Turingio |municipo = Erfurto |regiono_tipo = Federacia lando |situo = |regiono-ISO = DE-TH |mapo lokumilo = Erfurto (Malnova urbo) |mapo1 lokumilo = Centra Erfurto |mapo2 lokumilo = Erfurto |zomo = 13 }} La '''Memoriga monumento pri forpelitaj germanoj''' (germane: ''Vertriebenendenkmal'') starigitis en 1994 sur la [[Tombejo de Erfurto|Ĉefa tombejo]] de [[Erfurto]]. Ĝi memorigas pri la destino de preskaŭ 14 milionoj da [[Forpelo de germanoj (1944–1950)|forpelitaj germanoj kaj germanlingvanoj]] el mez- kaj sudorienteŭropaj ŝtatoj post 1945. == Historio == Kvankam Erfurto mem ne estis tuŝita per forpeladoj, la urbo tamen sentis tiujn barbarajn agadojn ricevinte multon da fuĝintoj kaj forpelitoj. Post la ĉeso de la pafado en la 12-a de aprilo 1945 preskaŭ 40.000 neerfurtanoj troviĝis en la urbo; en aŭtuno ilia nombro kreskis je 50.000. Ili devis esti gastigitaj, almenaŭ en primitivaj amasaj restejoj. La "transloĝiĝintoj" - tia estis la eŭfemisma nomo de la forpelitoj en la [[GDR]] - grandparte dum multaj jaroj vivaĉis sub nekomfortaj kondiĉoj. La plej granda tendaro starigita por ili sur la erfurta [[Petersberg (Erfurt)|Peter-monteto]] fermiĝis nur en aŭgusto de 1949. Entute ĉ. 670.000 homoj loĝis pli malpli longe en erfurtaj porrifuĝintaj tranoktejoj. La plejmulto el ili ja setlis alie sed ne malmultaj restis ankaŭ en la turingia ĉefurbo. == Priskribo == Dum la komunisma tempo la temo de la forpelo de german(lingvan)oj el socialismaj fratecaj ŝtatoj [[Pollando]] kaj [[Ĉeĥoslovakio]] estis prisilentita tabuotemo. Sekve ne antaŭ la 1994-a jaro la [[Asocio de la forpelitaj germanoj]] (BdV) rajtis starigi admonilon. Ĝi troviĝas sur la ĉefa tombejo, ne mallonge de la ĉefa enirejo. La memorigstelo troviĝas meze de gazoneto kun la enskribo ''Die Heimat bleibt unvergessen - Restos neforgesebla la patrujo''. La reliefo sur ĝi montras patrinon kaj samsortanojn dum fuĝo. Ĉirkaŭas ĝin 14 blazonoj el germanlingvaj setladoregionoj el tuta Meza kaj Orienta Eŭropo. Plurfoje estis disputoj akraj pri tiu ĉi monumento. En 2000 ĝi estis senhonorigita, verŝajne far maldekstraj junuloj; baldaŭ poste la erfurta sekcio de BdV eksuspektitis permesi membriĝon de simpatiuloj de la ekstremisma [[Nacidemokrata partio de Germanio]]. La memoro de forpelitoj ĉiuokaze ne meritas tiajn politikajn radikalismojn. Ĝi plie servu por la repaciĝo de la popoloj, kio postulas ekzemple germana-ĉeĥa deklaracio de 1997. == Vidu ankaŭ == * [[Forpelo de Germanoj (1944–1950)]] == Literaturo == [[Steffen Raßloff]]: ''100 Denkmale in Erfurt. Geschichte und Geschichten. Mit Fotografien von Sascha Fromm'', (Thüringen Bibliothek. Bd. 11), p. 204-205, Essen 2013. == Eksteraj ligiloj == * [http://erfurt-web.de/Vertriebenendenkmal_Erfurt Raßloff-a artikolo pri la admonilo.] * [http://jungefreiheit.de/service/archiv/?www.jf-archiv.de/archiv00/110yy15.htm Gazetartikolo pri la atako en 2000 kontraŭ la monumento.] * [http://www.rothe-beinlich.de/akpresse/presse/570002.html Riproĉo al la erfurta sekcio de BdV pri troa proksimeco al dekstruloj.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20141221205619/http://www.rothe-beinlich.de/akpresse/presse/570002.html |date=2014-12-21 }} [[Kategorio:Monumentoj en Erfurto]] [[Kategorio:1994 en Germanio]] [[Kategorio:Forpelo de germanoj (1944–1950)]] a936bb6tge0fh8cxtyg44zfmo4trkhd 9378272 9378271 2026-05-20T09:41:21Z RG72 11847 9378272 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|monumento |dosiero = Vertriebenendenkmal Hauptfriedhof Erfurt 2.JPG |priskribo de bildo= |kategorio = |lando = Germanio |regiono = Turingio |municipo = Erfurto |regiono_tipo = Federacia lando |situo = |regiono-ISO = DE-TH |mapo lokumilo = Erfurto (Malnova urbo) |mapo1 lokumilo = Centra Erfurto |mapo2 lokumilo = Erfurto |zomo = 13 }} La '''Memoriga monumento pri forpelitaj germanoj''' (germane: ''Vertriebenendenkmal'') starigitis en 1994 sur la [[Tombejo de Erfurto|Ĉefa tombejo]] de [[Erfurto]]. Ĝi memorigas pri la destino de preskaŭ 14 milionoj da [[Forpelo de germanoj (1944–1950)|forpelitaj germanoj kaj germanlingvanoj]] el mez- kaj sudorienteŭropaj ŝtatoj post 1945. == Historio == Kvankam Erfurto mem ne estis tuŝita per forpeladoj, la urbo tamen sentis tiujn barbarajn agadojn ricevinte multon da fuĝintoj kaj forpelitoj. Post la ĉeso de la pafado en la 12-a de aprilo 1945 preskaŭ 40.000 neerfurtanoj troviĝis en la urbo; en aŭtuno ilia nombro kreskis je 50.000. Ili devis esti gastigitaj, almenaŭ en primitivaj amasaj restejoj. La "transloĝiĝintoj" - tia estis la eŭfemisma nomo de la forpelitoj en la [[GDR]] - grandparte dum multaj jaroj vivaĉis sub nekomfortaj kondiĉoj. La plej granda tendaro starigita por ili sur la erfurta [[Petersberg (Erfurt)|Peter-monteto]] fermiĝis nur en aŭgusto de 1949. Entute ĉ. 670.000 homoj loĝis pli malpli longe en erfurtaj porrifuĝintaj tranoktejoj. La plejmulto el ili ja setlis alie sed ne malmultaj restis ankaŭ en la turingia ĉefurbo. == Priskribo == Dum la komunisma tempo la temo de la forpelo de german(lingvan)oj el socialismaj fratecaj ŝtatoj [[Pollando]] kaj [[Ĉeĥoslovakio]] estis prisilentita tabuotemo. Sekve ne antaŭ la 1994-a jaro la [[Asocio de la forpelitaj germanoj]] (BdV) rajtis starigi admonilon. Ĝi troviĝas sur la ĉefa tombejo, ne mallonge de la ĉefa enirejo. La memorigstelo troviĝas meze de gazoneto kun la enskribo ''Die Heimat bleibt unvergessen - Restos neforgesebla la patrujo''. La reliefo sur ĝi montras patrinon kaj samsortanojn dum fuĝo. Ĉirkaŭas ĝin 14 blazonoj el germanlingvaj setladoregionoj el tuta Meza kaj Orienta Eŭropo. Plurfoje estis disputoj akraj pri tiu ĉi monumento. En 2000 ĝi estis senhonorigita, verŝajne far maldekstraj junuloj; baldaŭ poste la erfurta sekcio de BdV eksuspektitis permesi membriĝon de simpatiuloj de la ekstremisma [[Nacidemokrata partio de Germanio]]. La memoro de forpelitoj ĉiuokaze ne meritas tiajn politikajn radikalismojn. Ĝi plie servu por la repaciĝo de la popoloj, kio postulas ekzemple germana-ĉeĥa deklaracio de 1997. == Vidu ankaŭ == * [[Forpelo de Germanoj (1944–1950)]] == Literaturo == [[Steffen Raßloff]]: ''100 Denkmale in Erfurt. Geschichte und Geschichten. Mit Fotografien von Sascha Fromm'', (Thüringen Bibliothek. Bd. 11), p. 204-205, Essen 2013. == Eksteraj ligiloj == * [http://erfurt-web.de/Vertriebenendenkmal_Erfurt Raßloff-a artikolo pri la admonilo.] * [http://jungefreiheit.de/service/archiv/?www.jf-archiv.de/archiv00/110yy15.htm Gazetartikolo pri la atako en 2000 kontraŭ la monumento.] * [http://www.rothe-beinlich.de/akpresse/presse/570002.html Riproĉo al la erfurta sekcio de BdV pri troa proksimeco al dekstruloj.] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20141221205619/http://www.rothe-beinlich.de/akpresse/presse/570002.html |date=2014-12-21 }} [[Kategorio:Monumentoj en Erfurto|Forpelitaj germanoj]] [[Kategorio:1994 en Germanio]] [[Kategorio:Forpelo de germanoj (1944–1950)]] tvvfztsb8t38is3uh2nvvl3ego7jszl 0 509680 9378115 9304756 2026-05-20T05:19:36Z 解浪 253594 Riparita lint-eraro: malvalida dosier-opcio 9378115 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Giotto di Bondone - Legend of St Francis - 15. Sermon to the Birds - WGA09139.jpg|eta|300ra|Francisko predikas al la birdoj de [[Giotto]].(Pentraĵo alta 270 cm, larĝa 200 cm.]] La '''''Prediko al la birdoj''''' estas la 15-a el la 28 scenoj de la freska ciklo pri la ''[[historioj de Sankta Francisko]]'' en la [[Alta Baziliko de Sankta Francisko el Asizo]], atribuataj al [[Giotto]]. Ĝi estis pentrata, eble, en la jaroj kurantaj inter [[1295]] kaj [[1299]]. Ĝi mezuras 270x200 cm, dimensie malpli granda ol la aliaj scenoj ĉar realigita sur la kontraxfasado (kiel la sceno de la [[:it:Miracolo della sorgente|miraklo de la fonto]]). == Priskribo kaj stilo == Tiu epizodo apartenas al la serio de la [[Legendo majora]]<ref>Legendo majora, esperantigita de [[Armando Zecchin]], en [http://www.ueci.it/eldonoj/verkoj/LegendoMajora.pdf] 12, 3.</ref> (12,3) pri Sankta Francisko de Asizo: '''"Apud Bevagna li trafis [[Svarmo|svarmon]] da birdoj, diversspecaj, kuŝantaj''' sur arboj aŭ nutriĝantaj sur herbejoj. Abrupte li estis apud ili; kaj kvazaŭ ili havus racion, li ilin ĝentile salutis. Senmovaj, okulleviĝinte ekrigardis ĉiuj kaj la surarbe kuŝantaj etendis malalten la kolon, dum lia pasado. Kiam li estis meze de ili, ilin zorge instigis momentete silenti kaj aŭskulti la diajn vortojn: “miaj fratetoj, vi devas multe laŭdi la Sinjoron. Li vin kovris per plumoj kaj vin dotis per flugiloj por alten flugi, donacis al vi la aeron kaj sen via peno al vi pretigas nutraĵon”. Dum li parolis, la birdoj, per admiraj ammontroj, streĉis la kolon, etendis la flugilojn, malfermis la buŝetojn kaj lin rigardis atente" Tiu rakonto estas substance konfirmita en [[La floretoj de Sankta Francisko]] (ĉapitro 16, laŭ la [[Umbrio|umbra]] versio, konservita en la konventa arkivo de Asizo) kaj en la unua biografio pri Sankta Francisko, tiu de [[Tomaso el Celano]] (ĉap. 21 = ''"Vita prima S. Francisci Assisiensis.''" Tiu Giotta pentraĵo estas tre fama ĉar rakontas epizodon tre amata de la popola devoteco: eble [[Bonaventura]] intencis per tiu epizodo aludi al la kapablo de Francisko paroli al malriĉuloj kaj flankemetitoj. La sanktulo estas prezentata maljuniĝinta kun la vizaĝo, tamen, esprimanta grandan dolĉecon. La arboj nature dimensias, malsame ol tiuj en la pentritaj en la bizancstilaj pejzaĝoj de la scenoj'' [[:it:San Francesco dona il mantello a un povero|almozdono de la mantelo]]'' aŭ la ''miraklo de la fonto''. La fono interesvekas pro la simpleco, kaj la “printempaj” arboj brilas kontraŭ lazurŝtona ĉielo: en la centra parto la koloro falis lasante tonon pliklaran. Al la sceno estis dediĉitaj tre nombraj ekzegezaj studoj kaj literaturajn pensvagadoj, aparte koncerne la interrilaton inter la personeco de Giotto kaj la franciskanaj ideoj. Damaĝata de la humideco, kiu damaĝis ankaŭ aliajn tieajn pentraĵojn, nun ĝi prezentas lakunojn sur trajtoj de la birdoj eble pro la fakto ke ili estis grandparte pentritaj nefreske. Ankaŭ tiu sceno, kiel en tiuj apudaj, la haŭtkoloroj montras la stilon de la "dua butikhelpanto", kiun iuj identigas kun [[Pietro Cavallini]]. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Giotto]] * [[Sankta Francisko el Asizo]] * [[Bonaventura]] * [[Alta Baziliko de Sankta Francisko el Asizo]] * ''[[La Floretoj de S. Francisko]]'' == Bibliografio == * Maurizia Tazartes, ''Giotto'', Rizzoli, Milano 2004. * Edi Baccheschi, ''L'opera completa di Giotto'', Rizzoli, Milano 1977. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} KOMUNA itallingve: [http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:15._Sermon_to_the_Birds?uselang=it] [[Kategorio:Kristana arto]] [[Kategorio:Francisko el Asizo]] lh9fg9ylpcxvm2prgauo0q1aigq4uv7 0 510893 9377595 9374418 2026-05-19T12:12:13Z ThomasPusch 1869 /* Referencoj */ 9377595 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo = panoramo }} '''Saint-Martin-d’Hères''' [{{IFA|sɛ̃ maʁtɛ̃ dɛʁ}}] estas [[Francio|franca]] [[Komunumo (Francio)|komunumo]] kaj ĉirkaŭurbo de [[Grenoblo]]. Ĝi [[Komunumoj de Isère|situas en la]] [[Departementoj de Francio|departemento]] [[Isère]], en la regiono [[Aŭvernjo-Rodano-Alpoj]] (france ''Auvergne-Rhône-Alpes''). Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Administre la komunumo apartenas al la [[arondismento]] [[arondismento Grenoble|Grenoble]] kaj al la [[kantonoj de Francio|kantono]] ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}''. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. == Geografio == [[Dosiero:Église Saint-Maurice - Saint-Martin-d'Hères.JPG|eta|maldekstra|Preĝejo en Saint-Martin-d’Hères]] Saint-Martin-d’Hères situas en [[Alpoj]] kaj apartenas al la [[aglomeraĵo]] de [[Grenoblo]]. {{Ĉirkaŭ loko | Centro = Saint-Martin-d’Hères | Norde = [[Meylan]] | Nordoriente = | Oriente = [[Gières]] | Sudoriente = | Sude = [[Poisat]] | Sudokcidente = [[Eybens]] | Okcidente = [[Grenoblo]] | Nordokcidente = [[La Tronche]] }} {{-|maldekstre}} <!-- Sencos nur kiam ESTOS referencoj == Referencoj == {{Referencoj}} --> == Vidu ankaŭ == * [[Komunumoj de Isère]] * [[Listo de urboj de Francio]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj|commonscat=Saint-Martin-d'Hères}} * [http://www.saintmartindheres.fr/ Oficiala retejo] {{Grenobla urbaro}} {{Ĝermo|Francio}} [[Kategorio:Komunumoj de Isère]] [[Kategorio:Urboj de Francio]] pb8vq2iojmtg00qvx8mucqg6nvg4rho 9377597 9377595 2026-05-19T12:15:05Z ThomasPusch 1869 9377597 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo = panoramo }} '''Saint-Martin-d’Hères''' [{{IFA|sɛ̃ maʁtɛ̃ dɛʁ}}] estas [[Francio|franca]] [[Komunumo (Francio)|komunumo]] kaj ĉirkaŭurbo de [[Grenoblo]]. Ĝi [[Komunumoj de Isère|situas en la]] [[Departementoj de Francio|departemento]] [[Isère]], en la regiono [[Aŭvernjo-Rodano-Alpoj]] (france ''Auvergne-Rhône-Alpes''). Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Administre la komunumo apartenas al la [[arondismento]] [[arondismento Grenoble|Grenoble]] kaj al la [[kantonoj de Francio|kantono]] ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}''. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. == Geografio == [[Dosiero:Église St-Martin de Saint-Martin-d'Hères.JPG|eta|maldekstra|Preĝejo [[Marteno de Tours]] en la komunumo]] Saint-Martin-d’Hères situas en [[Alpoj]] kaj apartenas al la [[aglomeraĵo]] de [[Grenoblo]]. {{Ĉirkaŭ loko | Centro = Saint-Martin-d’Hères | Norde = [[Meylan]] | Nordoriente = | Oriente = [[Gières]] | Sudoriente = | Sude = [[Poisat]] | Sudokcidente = [[Eybens]] | Okcidente = [[Grenoblo]] | Nordokcidente = [[La Tronche]] }} {{-|maldekstre}} <!-- Sencos nur kiam ESTOS referencoj == Referencoj == {{Referencoj}} --> == Vidu ankaŭ == * [[Komunumoj de Isère]] * [[Listo de urboj de Francio]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.saintmartindheres.fr/ Oficiala retejo] ({{fr}}) {{Grenobla urbaro}} {{Ĝermo|Francio}} [[Kategorio:Komunumoj de Isère]] [[Kategorio:Urboj de Francio]] mfoq5qp71s426jn09buudz34lexvaah 0 516283 9378068 8362933 2026-05-20T03:56:28Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9378068 wikitext text/x-wiki {{Informkesto burgo |Nomo = Kastelo de Saint-Germain-en-Laye |Alternativa nomo = |Dosiero = Saint-German-en-Laye - Chateau.JPG |Grandeco de dosiero = 250 |Priskribo = Vido de la fasado el ĝardeno de [[André Le Nôtre|Le Nôtre]] |Ŝtato = Francio |Loko = [[Saint-Germain-en-Laye]] |Latitudo = 48.898056 |Longitudo = 2.096119 |Regiono-ISO = FR-78 |Situo sur mapo2 = Francio |Zomo = 16 |Konstruita = 1124 |Neniigita = 1346 |Rekonstruita = 1348 |Konstrumaterialo = |Celo = Muzeo de nacia arĥeologio |Konstrustilo = |Devena posedanto = Franca Monarĥio |Dinastio = |Nuntempa posedanto = Franca ŝtato |TTT = }} La '''Kastelo de Saint-Germain-en-Laye''' ({{lang-fr|Château de Saint-Germain-en-Laye}}), ankaŭ nomita «&nbsp;Kastelo Malnova&nbsp;» kontraŭ la «&nbsp;Kastelo Nova&nbsp;» malaperinta hodiaŭ, estis antaŭa rezidejo de reĝoj de [[Francio]]. Ĝi estis la loko de subskriboj de multaj [[pactraktato]]j kaj reĝaj ediktoj. Ĝi estis konstruita en [[1348]] de [[Karlo la 5-a (Francio)|Karlo la 5-a]], super la ruinoj de pli malnova kastelo datiĝinta de [[Ludoviko la 9-a (Francio)|Ludoviko la 9-a]]. La kastelo estis renovita kaj plivastigita de [[Francisko la 1-a (Francio)|Francisko la 1-a]] dum la [[16-a jarcento]]. Situanta apud la centro de [[Saint-Germain-en-Laye]] en departemento [[Yvelines]], ĝi estas hodiaŭ dediĉita al Muzeo de nacia arĥeologio. == Publikaj transportoj == * {{Pariza metroo|RER}} {{Pariza metroo|A}} ''{{stacidomo|Saint-Germain-en-Laye}}'' * {{Pariza metroo|Tram}} {{Pariza metroo|T13}} ''{{Senapartligilo|Saint-Germain-en-Laye (Tramtrajno en Francilio)}}'' * {{Pariza metroo|BUS}} [[RATP]] 259 == Bildgalerio == <gallery> Chateau de Saint-Germain-en-Laye Cour.JPG|Interna korto de la kastelo Chapelle de Saint-Louis, Saint-Germain-en-Laye.jpg|Sankta Kapelo flanke de la kastelo Alignement Tilleuls (terrasse de St-Germain)01.jpg|Teraso de Saint-Germain-en-Laye Cône d'Avanton, musée des Antiquités Nationales.jpg|[[Orkonuso de Avanton]] en Muzeo de nacia arĥeologio </gallery> == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj |commonscat=Château de Saint-Germain-en-Laye |commonscat_title=Kastelo de Saint-Germain-en-Laye }} * [http://www.saintgermainenlaye.fr/ Oficiala retejo de Saint-Germain-en-Laye] * [http://www.musee-archeologienationale.fr Muzeo de nacia arĥeologio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20141220053430/http://www.musee-archeologienationale.fr/ |date=2014-12-20 }} * [http://www.montjoye.net/chateau-vieux-saint-germain-en-laye Retpaĝo kun multaj dokumentoj pri Kastelo Malnova] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20150227191243/http://www.montjoye.net/chateau-vieux-saint-germain-en-laye |date=2015-02-27 }} [[Kategorio:Saint-Germain-en-Laye]] [[Kategorio:Kasteloj en Francio|Saint-Germain-en-Laye]] [[Kategorio:Palacoj de Francio|Saint-Germain-en-Laye]] [[Kategorio:Renesancaj konstruaĵoj en Francio|Saint-Germain-en-Laye]] [[Kategorio:Kulturaj heredaĵoj de la 16-a jarcento|Saint-Germain-en-Laye]] [[Kategorio:Rimarkindaj ĝardenoj de Francio|Saint-Germain-en-Laye]] [[Kategorio:Konstruaĵoj finitaj en 1120-1129]] t1z66otsi61k4a66sf01bvcm71ejall 0 519772 9378046 8937396 2026-05-20T00:36:59Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9378046 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Desfile Portela 2014 (906185).jpg|eta|300ra|Festoĉaro en 2014]] [[Dosiero:DESFILE DAS ESCOLAS DE SAMBA DO GRUPO ESPECIAL NO SAMBÓDROMO DO RIO DE JANEIRO (32322852304).jpg|eta|300ra|Dancistino en 2017]] [[Dosiero:Luma de Oliveira.jpg|eta|Karnavala reĝino 2005 [[Luma de Oliveira]]]] La '''karnavalo en [[Rio-de-Ĵanejro]]''' ([[Portugala lingvo|portugale]] ''carnaval do Rio'' aŭ ''carnaval carioca'') komenciĝas oficiale vendredon antaŭ [[Cindra Merkredo]] kaj estas unu el la ĉefaj allogaĵoj de la urbo kaj de la tuta [[Brazilo]]. La multkolora parado de la samboteamoj apartenas al la plej grandaj [[festo]]j de la mondo. == Organizado kaj samboteamoj == La karnavalon organizas la turisma oficejo de la urbo kunlabore kun la Ligo de la Samboteamoj de Rio-de-Ĵanejro LIESA (''Liga Independente das Escolas de Samba do Rio de Janeiro''). Sed ankaŭ la transsendaj televidstacioj plejparte kundecidas. Ĉiu ''Escola de Samba'' (samboteamoj, laŭlitere "sambaj lernejoj" aŭ "sambaj skoloj") elektas ĉiun jaron certan temon, laŭ kiu ĝi dekoracias la festoĉarojn kaj agordas la kostumojn. Post tio oni akordigas detalaĵojn, ekzemple [[ritmo (muziko)|ritmon]], ĥoreografion, sinprezenton, kunagado de la grupo ktp. La plej multaj el la grandioze kostumitaj reĝoj, reĝinoj, princinoj kaj ''baianas'' (en vastaj, blankaj kostumoj de bahianinoj) estas laboregintaj la tutan jaroj, por povi pagi la kostumojn, kiujn ili jen surhavas nur malmultajn horojn. Ĉiun jaroj unu teamo – ĉiuj estas, kiel je piedpilko, organizitaj en kvar ligoj – kun la plej bona poentorezulto rangaltiĝas el la unua liga en la specialgrupon ''Grupo Especial''. La venkinto kaj nova ano de ''Grupo Especial'' ricevas monpremion, preskaŭ pli grave tamen estas la honoro, esti membro de venkinta teamo en ĉi tiu grupo. == Sinsekvo kaj taksado == La sinsekvon de la unuopaj paradoj de la ''Grupo Especial'' decidas lotumado; je karnavalaj dimanĉo kaj lundo prezentas pokaze ses samboteamoj. Ĉiu el ĉi tiuj ''Escolas'' aperas kun 3000 ĝis 5000 partoprenantoj, subdividitaj en ĝis kvardek grupojn kun kvin ĝis ok paradoĉaroj (kiuj pro sekurokaŭzoj devas esti tirataj nur per-mane), kiuj ricevas por sian paradon precize 120 minutojn por sia parado laŭ ŝanĝo ekde 2009. Transpaso, sed ankaŭ maltranspaso de ĉi tiu tempolimo kostas al ili valorajn poentojn. Taksataj estas „inter alie la ritma precizeco de la tamburistoj, la maniero, laŭ kiu kantado, tamburado kaj danco estas interakorditaj, la arta realigo de la temo, la prezentado de la standardoportistoj <ref>''porta estandarte,'' kiu tradicie antaŭiras ĉiun paradon kune kun la ''mestre sala''</ref> kaj de la ‚ceremoniestro‘ (''mestre sala'') same kiel la unueco de la prezentado de la teamo entute.“ (Tiago de Oliveira Pinto kaj Dudu Tucci: ''Samba und Sambistas in Brasilien,'' Wilhelmshaven 1992, paĝo 36) La tribunoj de la [[Sambodromo]], konstruita je 1984 en nur 120 tagoj laŭ planoj arĥitekto [[Oscar Niemeyer]] en la kvartalo Estácio, prezentas lokojn por 88.500 spektantoj. La paradoj komenciĝas en la areno 700 metrojn longa ĉiukaze je la 21-a horo kaj daŭras po dek horojn je ĉiu festotago. Tio signifas, ke la lasta parado okazas jam dum la eklumanta sekva mateno. [[Cindromerkredo]]n je la tagmezo okazas la poentokontado de la kvardek poentojuĝistoj (pokaze kvar por la dek taksaj kategorioj), kiun la televidstacioj transsendas rekte en la tutan landon. La venkon oni festas laŭmerite same kiel je [[Piedpilka Mondpokalo]] per [[artfajraĵo]] kaj ĝojfestoj de la venkinta samboteamo. Ankaŭ tiuj, kiuj atingas la duan aŭ trian rangojn, ricevas monon por la asociokaso. == La preparo == La karnavalaj preparoj por la venonta jaro komenciĝas jam tuj post la ĉi-jara kaj okupas en ĉiu asocio milojn da membroj kiel profesiaj kunlaboristoj. La altaj produktokostojn ankaŭ tenas privataj donacantoj: siajn personajn kostumojn, kiujn ĉiu portanto mem devas aĉeti, la unuopaj partoprenantoj tamen forŝparas de sia buŝo. Ankaŭ tre konataj estas la karnavaloj de [[Recife]] kaj de [[Salvador de Bahio]], kiu validas kiel plej granda strata karnavalo tutmonde. {{-}} == Bildaro == <gallery mode="packed" heights="200"> Dosiero:Desfile da Escola Vila Isabel 2016 8.jpg| Dosiero:DESFILE DAS ESCOLAS DE SAMBA DO GRUPO ESPECIAL NO SAMBÓDROMO DO RIO DE JANEIRO (33040464051).jpg| Dosiero:Desfile Portela 2016 (dsc0887).jpg| Dosiero:DESFILE DAS ESCOLAS DE SAMBA DO GRUPO ESPECIAL NO SAMBÓDROMO DO RIO DE JANEIRO (33011568802).jpg| Dosiero:DESFILE DAS ESCOLAS DE SAMBA DO GRUPO ESPECIAL NO SAMBÓDROMO DO RIO DE JANEIRO (33126487906).jpg| </gallery> == Referencoj == {{Referencoj}} == Literaturo == * Felipe Ferreira. ''O Livro de Ouro do Carnaval Brasileiro.'' Rio de Janeiro, Ediouro, 2004, ISBN 85-00-01480-6 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.brasilturismo.com/brasil/carnaval.php Karnavalo en Rio-de-Ĵanejro] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090805073331/http://www.brasilturismo.com/brasil/carnaval.php |date=2009-08-05 }} * [http://www.riodejaneiro-turismo.com.br/riotur/en/pagina/?Canal=10 Turisma administracio de la urbo Rio-de-Ĵanejro] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070928033321/http://www.riodejaneiro-turismo.com.br/riotur/en/pagina/?Canal=10 |date=2007-09-28 }} * [http://liesa.globo.com/ LIESA] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100104061134/http://liesa.globo.com/ |date=2010-01-04 }} (''Liga Independente das Escolas de Samba do Rio de Janeiro'') * [http://www.rj21.info/site/article/25-karneval-in-rio-de-janeiro Reta gvidlibro de Rio-de-Ĵanejro]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Kategorio:Karnavalo en Rio-de-Ĵanejro]] [[Kategorio:Rio-de-Ĵanejro]] 1a2jl7qx31o30nllbhka3h25pup35jw 0 522892 9378112 9230706 2026-05-20T05:17:08Z 解浪 253594 Riparita lint-eraro: malvalida dosier-opcio 9378112 wikitext text/x-wiki [[Dosiero: Mammertus.JPG|eta| Ĉizaĵo el la ''Little Pictorial Lives of the Saints'' (1878). [[Incipit]]: franca ĉefepiskopo, venerita kiel [[sanktulo]] de la [[Katolika Eklezio]].]] '''Mamerto di Vienne''' ([[Franca lingvo|france]]: Mamert de Vienne aŭ saint Mamert (m. en [[Vienne (Isère)|Vienne]], 475), estis ĉefepiskopo de la [[5-a jarcento]], venerita kiel [[sanktulo]] de la [[Katolika Eklezio]]. Sankta Mamerto de Vienne estas unu el la tieldiritaj [[Sanktuloj de la glacio]],<ref>Ĉar preĝalvokataj por ke ne okazu temperatura malaltiĝo en la monato de majoj kiu damaĝu la prisemitan grundon. Sciencistoj nun pruvis ke ĝuste en tiuj jaroj fakte oni konstatis temperaturan malaltiĝon, kiun oni tiam taksis anomalion de la naturo. Vidu: [[Sanktuloj de la glacio]].</ref> kune kun sankta Servacio de Tongres, [[sankta Pankracio]] kaj sankta Bonifaco de Tarso kiuj estas festataj respektive en la 12-a, 13-a kaj 14-a de majo, dum Mamerto de Vienne estas liturgie honorita la 11-an de majo. == Hagiografio == Frato de la [[Teologio|teologo]] kaj poeto [[Klaŭdiano Mamerto]]. Ŝajnas ke kiel tiu ĉi li distingiĝis per teologia kaj literatura eduko. Li elektiĝis [[episkopo]] de [[Vienne (Isère)|Vienne (Francio)]] en [[452]], ekkonfliktante, tamen, kun la ĉefepiskopo de [[Arles]] kies superregadon li kontestis, kvankam, spite de tio, fine li devis agnoski ĝin en [[463]]. Li enkondukis en [[Gaŭlio]] tradician majan procesion ekde [[470]], celante ĉesigi serion da naturaj plagoj.<ref>Tiuj informoj devenas el lia dua posteulo, la episkopo ''Sextus Alcimus Ecditius Avitus'', konata per la la titolo sankta Avito de Vienne.</ref> Lia sarkofago estis malkovrita en la [[1860-aj jaroj]] kaj estas konservita en la antikva preĝejo de Sankta Petro, hodiaŭ arkeologia muzeo. == Notoj == {{Referencoj}} == Literaturo == * Katolikaj enciklopedioj: ** [http://letterepaoline.net/progetto-ec/ Enciclopedia Cattolica] ** [http://it.cathopedia.org/wiki/ Cathopedia] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170910221739/http://it.cathopedia.org/wiki/ |date=2017-09-10 }} ** [http://www.newadvent.org/cathen/ Catholic Encyclopedia] {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Katolikismo]] [[Kategorio:Katolikaj sanktuloj]] [[Kategorio:Sen indiko de naskiĝdato]] [[Kategorio:Anglikanaj sanktuloj]] [[Kategorio:Episkopoj de Vienne]] 7e0k0ytk4pkqdxj34k5mbvxof9n2px7 0 527277 9378283 8747614 2026-05-20T09:58:59Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9378283 wikitext text/x-wiki {{Unua|kat=ne}} {{informkesto homo}} '''Kerstin ROHDIN''' (naskiĝis 1937) estas filino de [[Nils Olsson]], nevino de [[Olle Olsson]], lernis esperanton en la fama kurso de la Popolaltlernejo de Helsingör. Ŝi renkontiĝis kun esperanto jam pli frue danke al sia patro Nils Olsson kaj sia onklo Olle Olsson. == Esperantista vivo == Partoprenis [[TEJO]]-kongreson en Villeneuve des Avignon 1958, kie ŝia intereso por esperanto vere naskiĝis. Kreis junularan kurson kaj klubon en Göteborg 1957-1958. Tie ŝi renkontis sian estontan edzon [[Åke Rohdin]]. Ili kunlaboris pri esperanto ĝis kiam ili elektis diversajn vojojn en la vivo 1985. Kreis kontakton kun junulara klubo en Fredrikshavn (Danlando). Kune kun la junulara grupo en Göteborg kaj aliaj junaj esperantistoj ŝi kunaranĝis unuan SEJU-renkontiĝon en Gotenburga insularo (Hälsö).Estis estrarano de [[SEJU]] dum la unuaj jaroj de ĝia ekzisto. Partoprenis plurajn TEJO-renkontiĝojn kaj UK-ojn. Kunaranĝis TEJO-kongreson en Ystad (Svedio) 1962. Kreis la porjunularan gazeton ”Kvinpinto” kune kun aliaj junaj esperantistoj en Skanio (Bertil Bondesson, Karen Salmose, Åke Rohdin, Lillemor Sträng). Post paŭzo en la esperanta laboro -- dum du infanoj naskiĝis kaj kreskis sufiĉe, por ke ankaŭ ili partoprenu esperanto-kursojn -- gvidis multajn kursojn en Örebro. La kursanoj plenumis la elementan ekzamenon post la kurso. Kun unu kursgrupo ŝi faris vojaĝon al Pollando, kie ili loĝis en hejmoj de esperantistoj. Prezidanto de la klubo en Örebro dum multaj jaroj. Estrarano de [[SEF]] dum la 80-aj jaroj ĝis 1992, kiam ŝi eksiĝis post la ”kultura” kongreso de SEF en Oskarshamn, kiun ŝi aranĝis kune kun Birgitta Ekvall, Linnea Edsenius ges-roj Signild kaj Tore Johansson kaj Harold Brown. La klubo de Oskarshamn invitis dek geestonojn partopreni la kongreson kaj semajna turisma restado en Smolando. Dum dek jaroj ŝi aranĝis turneojn por 2-3 prelegantoj de eksterlando viziti po 12 klubojn jare. Ili prelegis en kluboj, lernejoj kaj alie por informi pri esperanto. Kerstin interpretis en Örebro kaj apudaj lokoj. 1982 Zofia Banet-Fornalowa vizitis Örebro kaj faris 16 prelegojn en unu semajno pri Pollando, pri polaj lernejoj, moderna pola literaturo en la urba biblioteko, pri infanvartejoj en lernejo por studentoj pri infanvarteja laboro, pri la Varsovia geto en UN-klubo ktp. Kerstin planis la preleg-vojaĝojn kaj interpretis la prelegojn. Kerstin vizitis Etnografian Muzeon en Torun kun folklora dancgrupo el Kumla (Svedio) kaj sendigis folkloran dancgrupon de Äsphult (Svedio). Vizitis Torun kaj Bydgoszcz kun vira kantgrupo ”Lorelei” el Örebro, kiu donis plurajn prezentadojn. Kerstin aranĝis grupvojaĝon kune kun Ann-Kristin Krondahl al UK/Budapeŝto 1984 vizitante kvar ĉefurbojn. Interŝanĝo de dek-personaj grupoj inter Tomsk/Siberio kaj Högsby/Svedio. La sveda grupo estis la unua neprofesia grupo en Tomsk 1991. Kerstin aranĝis plurajn grupvojaĝojn al Estonio fine de la 80-aj jaroj. Bona amikeco inter Oskarshamn kaj Estonio. La svedaj vizitantoj loĝis en hejmoj de estonoj, kiuj per tio iom gajnis monon. Kunlaboro kun Esperantotur. Gajnis premion: vojaĝo al Turkio, kie ŝi gvidis mallongan esperantokurson kune kun Joachim Giessner 1984. Akceptis plurfoje turismajn esperantoaǔtobusojn el Pollando. Dufoje al Skanio kie la grupo estis montrita socialan laboron kaj turismajn vidindaĵojn kaj partoprenis printempan feston. Unufoje (1986) buso kun infanoj, kiuj turneis, kantis kaj dancis plurloke. Faris turismajn kaj kulturajn vojaĝojn en Öland gvidante polajn aǔtobusojn. Regiona respondeculo de TEDU-regiono 1979-1986. Eldonis ”TEDU-Bladet” informilo kune kun Åke Rohdin. Aranĝis du dutagajn regionajn renkontiĝojn kun kursoj kaj programoj ĉiujare. La du gelernantoj de Kerstin, kiuj estis plej sukcesaj en sia esperantolaboro estas [[Lars Forsman]], kiu dum 15 jaroj gvidis internacian esperantokursson en la Popolaltlernejo de Karlskoga. Birgitta Ekvall, kiu multe laboris pri esperanto en la popolaltlernejo de Oskarshamn. kaj tenis kontakton sur diversaj kampoj inter Oskarshamn kaj Rusio/Siberio. Dum siaj lastaj jaroj ŝi informis pri esperanto, aranĝis programojn kaj interpretis en ”Senior-centro” apud Stokholmo. == Verkoj == Kerstin tradukis du librojn de Astrid Lindgren: ”Emilo de Smolando” kaj ”Fratoj Leonkoro”. Tiuj tradukoj ebligis al Kerstin fari multajn prelegvojaĝojn pri ”Astrid Lindgren kaj ŝiaj verkoj”. Landoj vizititaj: Danlando, Finnlando, Estonio, Latvio, Pollando, Ĉeĥio, Japanio kaj Svedio. Eldonis rakontojn en esperanto en eldonejo Ulekso kune kun [[Harold Brown]], kun kiu ŝi dum 20 jaroj kunvivis. Ili kunlaboris pri multaj esperanto-projektoj. Ili plurjare kunlaboris kun Zofia kaj Jerzy Fornal. == Eksteraj ligiloj == * [https://kerstin-rohdin-and-harold-brown.jimdosite.com/ oficiala retejo de Kerstin kaj Harold] * [https://86a40c47-c914-40d7-bd34-8561b92b2a56.usrfiles.com/ugd/86a40c_bdb79474014b48b892f27798d03c3514.pdf Kerstin pri sia Esperanta vivo] * [https://docplayer.es/46194147-Emilo-de-smolando-astrid-lindgren-emilo-de-smolando-inko.html la romano ''Emilo de Smolando'' en Esperanto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20230822151106/https://docplayer.es/46194147-Emilo-de-smolando-astrid-lindgren-emilo-de-smolando-inko.html |date=2023-08-22 }} {{bibliotekoj}} {{Vivtempo|Rohdin, Kerstin}} [[Kategorio:Svedaj esperantistoj]] ahf23mcr4k9e90dwu2vxp6cg1xrj56j 0 529640 9378096 9092199 2026-05-20T05:08:45Z 解浪 253594 Riparita lint-eraro: malvalida dosier-opcio 9378096 wikitext text/x-wiki {| style="border:2px solid #E3B707; background: #FFFCEF; margin:0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse; float:right;clear:right; width:300px; text-align:left; font-size:95%;" border="1" cellpadding="2" |- |colspan="2" style="background: #F3E299; font-size:120%" align="center" |ARTA VERKO |- |colspan="2" align="center"|''“Edziniĝo de Caen”'' |- |[[Dosiero:Casamento - perugino1.jpg|300px|eta|Edziniĝo de la Virgulino]] |- |titolo: Edziniĝo de la Virgulino |- |artisto: Perugino (Italio) |- |dato: 1501-1504 |- |verko: Pentraĵo |- |tekniko: Surtabula olea pentraĵo |- |alteco: 234&nbsp;cm |- |larĝeco: 186&nbsp;cm |- |urbo: [[Caen]] (Francio) |- |konservado: [[Muzeo de Belartoj de Caen]] |} La '''''Edziniĝo de la Virgulino''''' estas surtabula [[oleo-pentraĵo]] (234x186 cm) de [[Perugino]], datigebla al [[1501]]-[[1504]] kaj konservita en la [[Muzeo de Belartoj de Caen|Muzeo de Belartoj]] de [[Caen]], en [[Francio]]. == Historio == La verko estis origine pentrata por la Kapelo de la “Sankta Ringo” en la [[Katedralo]] de [[Peruĝo]], kie konserviĝis la legenda nupta ringo de la Virgulino. La kapelo, finita en [[1489]], estis dekoraciita post kiam la relikvo, ŝtelita en preĝejo de [[Chiusi]], estis reakirita. La granda [[altarpanelo]], post esti dekomence komisiita al [[Pinturicchio]], estis poste re-komisiita al [[Perugino]], kiu ĝin pretigis laborante ekde [[1501]] ĝis [[1504]]. Per la napoleonaj rabantaj leĝoj, en [[1797]], la pentraĵo estis konfiskita kaj donita al la onklo [[Joseph Fesch]], kies kolektoj estis akiritaj, en [[1845]], parte, de librovendisto de [[Caen]] en [[Normandio]], Bernard Mancel, kiu en [[1872]] ĝin cedis al la loka Muzeo. Ĉiu provo de la komunumaj aŭtoritatoj de [[Peruĝo]] por rehavigi la verkon malsukcesis. == Priskribo kaj stilo == La komponado de la pentraĵo revokas la ''[[Transdono de la ŝlosiloj (Perugino)|transdonon de la ŝlosiloj]]'' kiun Perugino estis freskinta dudek jarojn antaŭe ĉirkaŭ en la [[Siksta Kapelo]]: reaperas, fakte, en la fono la granda oktangula plantacentra establaĵo (simbolo de la [[Templo de Jerusalemo]]), ĉe la fino de pavimo de perspektivaj fakoj, kiu amplifas la scenon de la unua nivelo laŭ idealo de geometria racio kiu estis fariĝinta unu el la emblemoj de la itala [[Renesanco]], aparte post kiam ĝi estis reprenita ankaŭ [[Rafaelo]] en la famega ''[[La edziniĝo de la Virgulino (Rafaelo)|Edziniĝo de la Virgulino]]'' nun en la [[Pinakoteko de Brero]] (1504). La establaĵo stariĝas sur la pinto de ŝtuparego, kaj havas kvar renesancajn [[porĉo]]jn kun duoncirklaj arkoj kaj kupoletoj koresponde de la kvar precipaj flankoj, kie malfermiĝas kvar portaloj kun [[Timpano (arkitekturo)|timpanoj]] triangule identaj. La motivo de la arkaĵo, blinda, aperas ankaŭ en la minoraj flankoj. Trans la [[markfona kornico]], la dua pentra estaĵo prezentas dekoracian framon per pilastraj frisoj, ŝajnaj fenestropreto kaj kornico, en kiuj fermiĝas retangulaj fenestroj kun arkaj timpanoj. La kronada formo, kun balustra sapeo, kiu estas kupolo kun bakitagilaj tegoloj, tranĉita per la supera bordo de la pentraĵo kiu ĝin ŝajnigas eĉ pli gravan ol la vero. Temas pri establaĵo kiu memorigas la klasikan idealon de la Renesanco, same kiel ĝin imagis la tiuepokaj intelektuloj baziĝante sur la eseoj de [[Leon Battista Alberti]]: reale la [[romia arkitekturo|formoj de la roma arkitekturo]] neniam produktis establaĵon kun tiaj elementoj. Kiel en la plej granda parto de la peruginaj verkoj, la komponado estas starigita laŭ kriterioj de simetrio, movigitaj per la ritma variado de la elementoj.<br> La drapiraĵoj refalas pezaj kaj lumaj kiel kolormakuloj, kun efiko "banita" kiun Perugino lernis dum restado en [[Florenco]] en la butiko de [[Verrocchio]]. {|align=center |[[Dosiero:Casamento - perugino1.jpg|upright=1.1|eta|Versio de [[Pietro Perugino]].]] |[[Dosiero:Raffaello - Spozalizio - Web Gallery of Art.jpg|eta|Versio de [[Rafaelo]].]] |} La surfona pejzaĝo montras dolĉaĵan montetojn, punktitajn per gragilaj arboretoj, kiuj laŭgrade malentensiĝas en fora horizonto, allasante impreson de spaco senfine vasta kaj profunda. == Bibliografio == *Vittoria Garibaldi, ''Perugino'', in ''Pittori del Rinascimento'', Scala, Firenze 2004 ISBN 88-8117-099-X == Vidu ankaŭ == * [[Muzeo de Belartoj de Caen]] * ''[[La Edziniĝo de la Virgulino (Rafaelo)]] == Aliaj projektoj == {{Projektoj}} == Eksteraj ligiloj == *[http://www.mba.caen.fr/presentation/collection/chefsoeuvres/index.html La "ĉefverkoj" en la oficiala retejo de la muzeo de Caen] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130922184627/http://www.mba.caen.fr/presentation/collection/chefsoeuvres/index.html |date=2013-09-22 }} [[Kategorio:Pentraĵoj de Perugino]] [[Kategorio:Pentraĵoj de la 16-a jarcento]] [[Kategorio:La Virgulino Maria en arto]] d2x60hphar01cy0n9nt5mk54m9unqwm 0 531987 9377849 9042718 2026-05-19T18:09:31Z Stefangrotz 91903 purigado 9377849 wikitext text/x-wiki {{Informkesto aktoro}} '''Duke Paoa Kahinu Mokoe Hulikohola KAHANAMOKU''' (n. la {{daton|24|aŭgusto|1890}} - m. la {{daton|22|januaro|1968}} estis [[Havajanoj|etne havaja]] [[usono|usona]] [[Konkurso|konkursa]] [[Naĝado|naĝisto]], kiu koniĝis ankaŭ kiel [[aktoro]], [[policano]], [[Plaĝa flugpilkado|plaĝa flugpilkisto]], kaj [[komercisto]], kiun oni rekonas kiel tiun, kiu unue disvastigis la sporton de [[ondorajdado]] ekster Havajo.<ref name="Hall">{{Citaĵo el libro|titolo=Duke: A Great Hawaiian|familia nomo=Hall|persona nomo=Sandra Kimberly.|jaro=2004|loko=Honolulu, HI|eldoninto=Bess Press|ISBN=1-57306-230-8}}</ref>[[Dosiero:Duke Kahanamoku c1912.jpg|eta|Duke Kahanamoku, ĉ. 1912]] [[Dosiero:37cKahanamoku1.jpg|eta|Usona poŝtmarko, 2002]] ==Naĝisto== Kahanamoku gajnis kvin [[Olimpika medala klasifiko|olimpikajn medalojn]] en naĝado, en la [[Somera Olimpiko 1912]] (po unu oran kaj arĝentan), [[Somera Olimpiko 1920|1920]] (du orajn), kaj [[Somera Olimpiko 1924|1924]] (1 arĝentan), naĝante por la usona teamo. Sed jam en 1911 li rompis mondan rekordon, naĝante 100 jardojn (91 metrojn) en 55,4 sekundoj, t.e. 4,6 sekundoj malpli da tempo ol la tiama monda rekordo. Tamen, la usona kontrolanta instanco, la Amatora Atleta Unuiĝo, rifuzis agnoski lian rekordon, asertante unue ke la juĝistoj uzis neĝustajn horloĝojn, kaj poste ke la rapidecon sendube pliigis oceanaj kurentoj. (La rekorda naĝo okazis en la sala akvo de la haveno Honolulu.) == Heredaĵo == La {{daton|24|aŭgusto|2015}}, okaze de la 125-a datreveno de lia naskiĝo, Google aperigis [[Google Doodle]] pri li, montrante lian vizaĝon sur ondorajdilo.<ref>[https://www.google.com/doodles/duke-kahanamokus-125th-birthday Duke Kahanamoku's 125th Birthday] (Google Doodle)</ref> {{Projektoj}} == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Kahanamoku, Duke}} [[Kategorio:Naĝistoj]] [[Kategorio:Havajanoj]] [[Kategorio:Olimpikaj atletoj]] [[Kategorio:Usonaj aktoroj]] [[Kategorio:Ondorajdado]] o3qgnsa4fd7hhgdr200a54u6ohzvpdg 0 535571 9377674 8870301 2026-05-19T13:37:32Z Filozofo 3592 /* */ Lingvaj plibonigoj; aldonis sinoniman formon 9377674 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Lahnberge Wald.jpg|eta|[[fago]]j-[[pino]]j miksarbaro sur la monto [[Lahnberge]] apud [[Marburg]], Germanujo]] [[Dosiero:Mischwald Herbst.jpg|eta|aŭtuno en miksarbaro]] '''Miksarbaro''' aŭ '''miksita arbaro''' estas komunlingva esprimo karakterizanta [[arbaro]]jn, kie kune kreskas [[foliarbo]]j kaj [[pingloarbo]]j. El ekologiaj aspektoj gravas, ke la nombro de la diversaj arbospecioj estas sufiĉe oftaj, por transpreni sian rolon en la [[ekosistemo]]. La [[arbaristiko]] nomas arbaron miksarbaro, se la mikso estas minimume 5 %. Malpli grandaj miksoj estas rigardataj ekologie sensignifaj. Miksarbaroj povas esti distingitaj en ''folimiksarbaroj'', kie precipe aŭ sole kreskas diversaj foliarbaj specioj, kaj en ''pinglomiksarbaroj'', kie precipe kreskas diversaj pingloarbaj specioj. En la [[arbaristiko]] kaj [[plantoscienco]] one apenaŭ uzas la esprimon ''miksarbaro'' sen pliaj aldonoj. Kutime oni uzas pli precizajn esprimojn kiel ekzemple ''tigfruktkverka-karpena arbaro'' aŭ ''alna-fraksena ĉerivera arbaro“. == Vidu ankaŭ == {{Projektoj}} * [[Arbarkomunumoj de Mezeŭropo]] * [[Tajgo]] * [[Montarbaro]] * [[Monokulturo]] * [[Ozark-altebenaĵaj arbaroj]] [[Kategorio:Arbaroj]] [[Kategorio:Silvikulturo]] lawcdi5moxa2poge58jdwx380uftj6n 9377676 9377674 2026-05-19T13:39:29Z Filozofo 3592 Lingva korekto 9377676 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Lahnberge Wald.jpg|eta|[[Fago|Faga]]-[[Pino|pina]] miksarbaro sur la monto [[Lahnberge]] apud [[Marburg]], Germanujo]] [[Dosiero:Mischwald Herbst.jpg|eta|aŭtuno en miksarbaro]] '''Miksarbaro''' aŭ '''miksita arbaro''' estas komunlingva esprimo karakterizanta [[arbaro]]jn, kie kune kreskas [[foliarbo]]j kaj [[pingloarbo]]j. El ekologiaj aspektoj gravas, ke la nombro de la diversaj arbospecioj estas sufiĉe oftaj, por transpreni sian rolon en la [[ekosistemo]]. La [[arbaristiko]] nomas arbaron miksarbaro, se la mikso estas minimume 5 %. Malpli grandaj miksoj estas rigardataj ekologie sensignifaj. Miksarbaroj povas esti distingitaj en ''folimiksarbaroj'', kie precipe aŭ sole kreskas diversaj foliarbaj specioj, kaj en ''pinglomiksarbaroj'', kie precipe kreskas diversaj pingloarbaj specioj. En la [[arbaristiko]] kaj [[plantoscienco]] one apenaŭ uzas la esprimon ''miksarbaro'' sen pliaj aldonoj. Kutime oni uzas pli precizajn esprimojn kiel ekzemple ''tigfruktkverka-karpena arbaro'' aŭ ''alna-fraksena ĉerivera arbaro“. == Vidu ankaŭ == {{Projektoj}} * [[Arbarkomunumoj de Mezeŭropo]] * [[Tajgo]] * [[Montarbaro]] * [[Monokulturo]] * [[Ozark-altebenaĵaj arbaroj]] [[Kategorio:Arbaroj]] [[Kategorio:Silvikulturo]] 3em0smlxdz281u216bhndqfjij0wkdv 9377677 9377676 2026-05-19T13:40:22Z Filozofo 3592 /* */ Majuskligis konencliteron de subtitolo 9377677 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Lahnberge Wald.jpg|eta|[[Fago|Faga]]-[[Pino|pina]] miksarbaro sur la monto [[Lahnberge]] apud [[Marburg]], Germanujo]] [[Dosiero:Mischwald Herbst.jpg|eta|Aŭtuno en miksarbaro]] '''Miksarbaro''' aŭ '''miksita arbaro''' estas komunlingva esprimo karakterizanta [[arbaro]]jn, kie kune kreskas [[foliarbo]]j kaj [[pingloarbo]]j. El ekologiaj aspektoj gravas, ke la nombro de la diversaj arbospecioj estas sufiĉe oftaj, por transpreni sian rolon en la [[ekosistemo]]. La [[arbaristiko]] nomas arbaron miksarbaro, se la mikso estas minimume 5 %. Malpli grandaj miksoj estas rigardataj ekologie sensignifaj. Miksarbaroj povas esti distingitaj en ''folimiksarbaroj'', kie precipe aŭ sole kreskas diversaj foliarbaj specioj, kaj en ''pinglomiksarbaroj'', kie precipe kreskas diversaj pingloarbaj specioj. En la [[arbaristiko]] kaj [[plantoscienco]] one apenaŭ uzas la esprimon ''miksarbaro'' sen pliaj aldonoj. Kutime oni uzas pli precizajn esprimojn kiel ekzemple ''tigfruktkverka-karpena arbaro'' aŭ ''alna-fraksena ĉerivera arbaro“. == Vidu ankaŭ == {{Projektoj}} * [[Arbarkomunumoj de Mezeŭropo]] * [[Tajgo]] * [[Montarbaro]] * [[Monokulturo]] * [[Ozark-altebenaĵaj arbaroj]] [[Kategorio:Arbaroj]] [[Kategorio:Silvikulturo]] asnoxda6qrwg3tinrywc0yns4px62ug 0 536482 9378103 6878849 2026-05-20T05:11:07Z 解浪 253594 Riparita lint-eraro: malvalida dosier-opcio 9378103 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Knucks09.jpg|eta|Fingrartikoj.]] [[Dosiero:Knuckles.jpg|eta|Fingrartikoj.]] '''Fingrartiko''' estas [[artiko]] de la [[fingro]]. Ili bone videblas kiam oni faras [[pugno]]n per la [[mano]]. Aŭdebla [[krako]] de la fingrartikoj estas kaŭzata de la [[sinovia likvo]] kio plenigas la [[vakuo]]n per la movado. [[Dosiero:Knucklemnemonic.jpg|eta|meza|500px|Homo povas uzi la [[fingrartiko]]j por mrmori kiu monato havas 31 tagojn.]] Kelkaj personoj uzas la alternon de supraj kaj malsupraj punktoj sur kaj inter fingrartikoj por rememori tiujn monatojn kiuj en la [[jaro]] havas 30 aŭ 31 tagojn, krom [[Februaro]] kiu havas 28 aŭ 29 tagojn. [[Kategorio:Homa anatomio]] [[Kategorio:Besta anatomio]] jxat721zdrfzq57ndgly329rejd2umm 0 538535 9378064 9341263 2026-05-20T03:09:29Z Yehadut 184482 alternativaj nomoj 9378064 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}}[[Dosiero:Lamppost-singapore.jpg|eta|altdekstre|Stratlampo en [[Singapuro]] montranta la karakteran brilbildon.]] '''Galvanizado''', '''galvanado''', aŭ '''galvana traktado''' estas la procezo apliki protektan tavolon plej ofte el [[zinko]] ([[tegado per zinko]]) aŭ alia materialo al [[ŝtalo]] aŭ [[fero]], por eviti [[rusto]]n. La plej ofta metodo estas [[varmega galvanizado]], en kiu partoj de metalo estas merĝita en banujo de fandita zinko. Galvanizado protektas laŭ du vojoj, kiuj estas la jenaj: * Ĝi formas kovrotavolon de korod-rezista zinko kiu evitas ke korodaj substancoj atingu la plej delikatan parton de metalo. * La zinko utilas kiel galvaniza [[anodo]] tiele ke eĉ se la kovrotavolo estas [[abrazio|skrapita]], la eksponita ŝtalo estos ankoraŭ protektita fare de la restanta zinko. Laŭ [[Francisko Azorín]] '''galvanizi''' estas ''Surkovri objekton per maldika tavolo de metalo helpe de elektroliza kontinua kurento.''<ref>[[Francisko Azorín]], arkitekto, [[Universala Terminologio de la Arkitekturo]] (arkeologio, arto, konstruo k. metio), Presejo Chulilla y Ángel, Madrido, 1932, paĝo 80.</ref> Li indikas [[etimologio]]n el ''Galvano'', propra nomo de itala fizikisto (1786 j.)<ref>Azorín, samloke.</ref> kaj li aldonas teknikajn terminojn ''galvanoplastiko'', por galvanizado, arto k. procedo apliki galvanan kurenton por kovri ion per maldika tavolo de metalo; kaj ''galvanografio'', por arto reprodukti tuĉodesegnojn per galvana kurento; elpenso de Kobello, galvanokromio, galvanotekniko''.<ref>Azorín, samloke.</ref> == Vidu ankaŭ == {{Projektoj|ReVo=galvan1}} * [[tegado per zinko]] * [[elektrolamenado]] == Notoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.galvanizeit.org/ American Galvanizers Association] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Metalurgio]] ktfrawoic7yvl64gz8a0rvou9gldss6 0 538967 9377946 9244848 2026-05-19T20:00:05Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9377946 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:CanolaBlooms.JPG|eta|Detalo de kolzaj floroj.]] [[Dosiero:Canola Flower.jpg|250ra|eta|Kanola floro.]] '''Kanolo''' (el la angla ''Canola'') referencas kaj al manĝebla [[oleo]] (konata ankaŭ kiel ''kanololeo'') produktita el la semo de ajna el kelkaj variantoj de la kolza planto, nome ties [[kulturvario]]j. La tri uzataj estas [[kolzo]] (''Brassica napus'' L.), kampara mustardo/napa kolzo (''[[Brassica rapa]]'' subsp. ''oleifera'', sin. ''B. campestris'' L.), kaj ''[[Brassica juncea|B. juncea]]''. Konsumo de oleo estas ofta kaj, malkiel kolzo, ne kaŭzas damaĝon al homoj<ref>{{cite journal |last1= Dupont |first1= J |last2= White |first2= PJ |last3= Johnston |first3= HA |last4= McDonald |first4= BE |last5= Grundy |first5= SM |last6= Bonanome |first6= A |date=October 1989 |title= Food safety and health effects of canola oil |journal= Journal of the American College of Nutrition |volume= 8 |issue= 5 |pages= 360–375 |pmid= 2691543 |doi=10.1080/07315724.1989.10720311}}</ref><ref name=Mayo>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.mayoclinic.com/health/canola-oil/AN01281|titolo=Canola Oil: Does it Contain Toxins?|alirdato=10a de Aŭgusto 2011|familia nomo=Zeratsky|persona nomo=Katherine|jaro=2009|eldoninto=Mayo Clinic}}</ref> kaj al gregaro.<ref name = Pearson>{{Citaĵo el la reto|url=http://dictionary.infoplease.com/canola|titolo=Canola|alirdato=2008-12-29|eldoninto=infoplease.com}}</ref> Ĝi estas ankaŭ uzata kiel fonto de [[biodizeloleo]]. Kanolo estis bredata nature el la kolzo ĉe la [[Universitato de Manitobo]], [[Kanado]], fare de sciencistoj Keith Downey kaj Baldur R. Stefansson komence de la [[1970-aj jaroj]]. == Etimologio == La nomo "canola" en la angla estis elektita de la stabanaro de la ''Rapeseed Association of Canada'' (kolza asocio) en la 1970-aj jaroj. La parto "Can" temas pri '''Can'''ada kaj "'''ola'''" referencas al [[oleo]].<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.canolacouncil.org/oil-and-meal/what-is-canola/|titolo=What is Canola?|alirdato=2013-10-16|familia nomo=Canola Council of Canada|arkivurl=https://web.archive.org/web/20170618102423/http://www.canolacouncil.org/oil-and-meal/what-is-canola/|arkivdato=2017-06-18}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.agcanada.com/albertafarmer/2013/06/10/canola-was-a-calculated-risk/|titolo=Canola was a "calculated" risk|alirdato=2013-10-16|familia nomo=AgCanada}}{{404|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Tamen, nombraj fontoj, inklude ''The Free Dictionary'', plupostulas ke ĝi temas por "'''Can'''(ada)+'''o'''(il)+'''l'''(ow)+'''a'''(cid).<ref>The Free Dictionary, canola http://www.thefreedictionary.com/canola Alirita la 2013-10-16</ref> La anglalingva nomo estis stampita parte por eviti la negativajn konotaciojn de [[kolzo]].<ref>{{cite web|url=http://www.canolacouncil.org/oil-and-meal/what-is-canola/the-history-of-canola/|title=The History of Canola|date=2009|website=Canola Council of Canada|publisher=Canola Council of Canada|access-date=26a de Februaro 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151117163546/http://www.canolacouncil.org/oil-and-meal/what-is-canola/the-history-of-canola|archivedate=2015-11-17}}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} *[http://www.acidf.ca/files/focus/canola.pdf Review of University of Alberta Canola Breeding Program] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20060222015633/http://www.acidf.ca/files/focus/canola.pdf |date=2006-02-22 }} *[http://www.ag.ndsu.edu/pubs/plantsci/crops/a1171w.htm Swathing and Harvesting Canola] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100719213428/http://www.ag.ndsu.edu/pubs/plantsci/crops/a1171w.htm |date=2010-07-19 }} *[http://www.ag.ndsu.edu/pubs/plantsci/crops/a686w.htm Canola Production] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20101124123235/http://www.ag.ndsu.edu/pubs/plantsci/crops/a686w.htm |date=2010-11-24 }} *[http://www.ag.ndsu.edu/pubs/yf/foods/fn620-1.gif North Dakota State University] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100728182212/http://www.ag.ndsu.edu/pubs/yf/foods/fn620-1.gif |date=2010-07-28 }} picture comparing canola oil fatty acid content with other oils. *[http://www.ers.usda.gov/topics/crops/soybeans-oil-crops/canola.aspx USDA-ERS Topic - Canola] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20141224050354/http://www.ers.usda.gov/topics/crops/soybeans-oil-crops/canola.aspx |date=2014-12-24 }} Summary of canola production, trade, and consumption as well as links to relevant USDA reports. [[Kategorio:Oleoj]] [[Kategorio:Kolzo]] 2s5ans9oevrcg4uzcgdu0wbs06yfzei 0 541876 9378108 9375226 2026-05-20T05:13:57Z 解浪 253594 Riparita lint-eraro: malvalida dosier-opcio 9378108 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:EAN-13-5901234123457.svg|eta|Varnumero GTIN-13 number enkodigita en strekokodo EAN-13. La unua cifero estas ĉiam lokigita ekster la simbolo; aldone dekstra indikilo ">" estas uzata por indiki "Silentan Zonon" kiu estas necesa por ke strekokodaj skaniloj funkciu ĝuste.]] La '''Internacia Varnumero''' '''EAN-13''' estas [[strekokodo]] (origine Eŭropa Varnumero aŭ en angla ''European Article Number'', sed nuntempe renomita ''International Article Number'', kvankam oni pluhavas la mallongigon EAN) komponita de 13 [[cifero]]j (12 datumoj kaj 1 testocifero) kiel strikoda standardo kiu anstataŭis la originan sistemon de 12-cifera ''Universal Product Code'' (UPC) disvolvigita en 1970 fare de George J. Laurer.<ref name='UMalumni'>{{Cite web| quote=After graduating from Maryland in 1951, George Laurer joined IBM as a junior engineer and worked up the ranks to senior engineer. In 1969, he returned to the technical side of engineering and was later assigned the monumental task of designing a code and symbol for product identification for the Uniform Grocery Product Code Council. His solution—the Universal Product Code—radically changed the retail world. Since then, he has enhanced the code by adding a 13th digit.| title=Alumni Hall of Fame Members| work=University of Maryland Alumni Association| publisher=The University of Maryland| year=2005| url=http://www.alumni.umd.edu/about/alumnihallfame_bios.html| accessdate=2009-06-10| archiveurl=https://web.archive.org/web/20070623090457/http://www.alumni.umd.edu/about/alumnihallfame_bios.html| archivedate=2007-06-23| titolo=Arkivita kopio| alirdato=2015-12-08| arkivurl=https://web.archive.org/web/20070623090457/http://www.alumni.umd.edu/about/alumnihallfame_bios.html| arkivdato=2007-06-23}}{{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070623090457/http://www.alumni.umd.edu/about/alumnihallfame_bios.html |date=2007-06-23 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.alumni.umd.edu/about/alumnihallfame_bios.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2015-12-08 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20070623090457/http://www.alumni.umd.edu/about/alumnihallfame_bios.html |arkivdato=2007-06-23 }}</ref> La EAN-13 strekokodo estas difinita fare de la standarda organizaĵo GS1. La strekokodoj EAN-13 estas uzataj tutmonde por marki produktojn ofte vendataj podetale ĉe vendejo. La numeroj enkodigitaj en strekokodoj EAN-13 estas numeroj identigaj de la produktoj, kiuj estas nomataj ankaŭ Japana Varnumero (JAN) en Japanio. Ĉiuj numeroj enkodigitaj en strekokodoj UPC kaj EAN estas konataj kiel ''Global Trade Item Numbers'' (GTIN, Tutmondaj Komercvaraj Numeroj), kaj ili povas esti enkodigitaj en aliaj strekokodoj GS1. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://metacpan.org/search?q=barcode Barcode] * [http://marin.jb.free.fr/barcode/ An example of EAN8/13 implementation] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100404202508/http://marin.jb.free.fr/barcode/ |date=2010-04-04 }} * [http://www.chaosreligion.com/wtl/index.php5?title=EAN EAN MediaWiki extension] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110708135504/http://www.chaosreligion.com/wtl/index.php5?title=EAN |date=2011-07-08 }}, a MediaWiki extension, visualizing EAN-13/EAN-8/UPC-A/Code39/Codabar barcodes by specifying only the numbers/symbols in the wiki-text. * [https://www.upcdatabase.com upcdatabase, another online barcode database] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201109031454/https://www.upcdatabase.com/ |date=2020-11-09 }} * [https://www.ean-search.org/ EAN-Search, free barcode database with 140 million entries] * [http://wikitools.ro/?action=ean#googtrans/ro/en Online validation tool and graphics generator of EAN 8/13 codes] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20100302201450/http://www.wikitools.ro/?action=ean#googtrans/ro/en |date=2010-03-02 }} * [http://www.dsri.jp/jan/ Oficiala Japana retejo] japane [[Kategorio:Internaciaj identigiloj]] [[Kategorio:Strekokodoj]] [[Kategorio:Normoj]] ioiaasc8fz3mo39hq3fnutpiia7lmzs 0 549218 9378114 9028455 2026-05-20T05:18:59Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9378114 wikitext text/x-wiki {{Heredaĵo de UNESKO}} {{Informkesto geografiaĵo|katedralo |kategorio = |lando = |regiono = |situo = |nomo = |establita= {{#invoke:Wikidata|claim|P571}} |dato= {{#invoke:Wikidata|claim|P1619}} |dato_tipo = konsekro |religia aliĝo= |arkitekto={{#invoke:Wikidata|claim|P84}} |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO=GB-DUR |mapo lokumilo = iso |Mapo en angulo=<!--funkcias eĉ sen valoro!--> |mapligilo = jes |zomo=13 }} [[Dosiero:Durham Cathedral from the south-2.jpg|eta|Katedralo de Durham fotita el la sudo]] '''La Katedralo de Durham Kirko de Kristo, Benata Maria la virgulino kaj Sankta Cuthbert de Durham''' (kutime konata kiel '''Katedralo de Durham''') estas [[katedralo]] en la urbo [[Durham]], [[Anglio]], la sidejo de la [[Eklezio de Anglio|anglikana]] episkopo de Durham. La episkopejo datas de 995, kaj la nuna katedralo fondiĝis en [[1093]]. Ĝi estas konata kiel unu el la plej fajnaj ekzemploj de [[Normana arĥitektura stilo|normana arkitekturo]]. Ĝi estas [[monda heredaĵo de Unesko]].<ref>UNESCO, [http://whc.unesco.org/en/list/370 "Durham Castle and Cathedral"]; retrieved 2012-4-19.</ref> La hodiaŭa katedralo anstataŭas la "Blankan kirkon" el la 10-a jarcento konstruita kiel parto de monaĥa fondaĵo al la domo de [[relikvujo]] de [[Sankta Cuthbert]] de Lindisfarne. La trezoroj de la kastelo de Durham inkluzivas [[relikvo]]jn de Sankta Cuthbert, la kapon de [[Oswald (Northumbria)|Sankta Oswald]] kaj la restaĵojn de la historiisto [[Bede (historiisto)|Bede]]. La katedralo okupas strategian pozicion sur [[Promontoro|promontora altaĵo]] super la rivero [[Viuro]]. Ĝi estas ĉefa [[Turismo|turista]] allogaĵo, la centra turo de 66&nbsp;m donas vidaĵojn de Durham kaj la ĉirkaŭa areo. Multaj famaj personoj entombiĝis en la katedralo kaj la ĉirkaŭa tombejo.<ref name=WDL1>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.wdl.org/en/item/9230|titolo=In Memoriam: Bishop Alfred Robert Tucker, June 19, 1914|alirdato=2013-04-29|eldoninto=World Digital Library|arkivurl=https://web.archive.org/web/20150627032821/http://www.wdl.org/en/item/9230/|arkivdato=2015-06-27}}</ref> == Vidu ankaŭ == * [[Listo de mondaj heredaĵoj en Eŭropo]] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Durham]] [[Kategorio:Katedraloj en Anglio|Durham]] [[Kategorio:Mondaj heredaĵoj en Britio]] [[Kategorio:Mondaj heredaĵoj en Anglio]] [[Kategorio:Episkopoj de Durham|*]] [[Kategorio:Religiaj konstruaĵoj finitaj en la 12-a jarcento]] cjfi2ngxfdj1m7je13d5skqhgffv0oz 0 550584 9377869 8963714 2026-05-19T18:26:10Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9377869 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = kampa ranunkolo |koloro = lightgreen |dosiero = Illustration Ranunculus arvensis0.jpg |dosiero larĝo = 240px |priskribo dosiero = kampa ranunkolo (''R. arvensis'') |regno = [[Planto]]j ''Plantae'' |regno2 = planto |divizio = [[Angiospermoj]] ''Magnoliophyta'' |klaso = [[dukotiledonaj plantoj|dukotiledonuloj]] ''dicotyledones'' |ordo = ''[[Ranunkolaloj]] '' Ranunculales |familio =''[[Ranunkolacoj]]'' '' Ranunculaceae'' |subfamilio= |genro = ''[[Ranunkolo]]’’ Ranunculus |specio = kampa ranunkolo |Taxon2_Rang = |dunomo = Ranunculus arvensis |dunomo aŭtoritato =[[Carl von Linné|L.]] |komunejo = }} '''Kampa ranunkolo''' (''Ranunculus arvensis'') estas plantspecio de la genro [[ranunkolo]] ene de la familio de la [[Ranunkolacoj]] (''Ranunculaceae''). Ĝi hejmiĝas en [[Eŭrazio]]. == Priskribo == === Habito kaj folioj === La kampa ranunkolo kreskas kiel unujara [[herba planto]] kaj atingas alton de 15 ĝis 20 aŭ 80 cm. La staranta [[tigo]] estas disbranĉita kaj pli aŭ malpli kalva . La [[folio (planto)|folioj]] staras baze kaj alterne ĉe la tigo. La tri ĝis kvin bazaj folioj kaj la malsupraj tigaj folioj konsistas el folizigo kaj foliplato. La 1,6 ĝis 6 cm longa folitigo estas maldence lanuga. La papereca kaj lanuga foliplato estas renverse ovoforma aŭ larĝe romba kun longeco de 1,5 ĝis 5,2 cm kaj larĝeco de 1,5 ĝis 4,2 cm kaj pli aŭ malpli larĝa kojnforma bazo. Ĝi estas triloba ĝis pli aŭ malpli triparta. La folipinto estas rondigita aŭ pinta. La supro tigofolioj estas sentigaj, kalvaj kaj pli aŭ malpli triparta kunmallarĝe kojnforma aŭ lineaj – lancetaj pastoj. [[Dosiero:Ranunculus arvensis (Acker-Hahnenfuß) IMG 20824.JPG|eta|supra parto kun du tigaj floroj. Bone videblaj estas la haraj sepaloj.]] [[Dosiero:Ranunculus arvensis1.JPG|eta|kampa ranunkolo (''Ranunculus arvensis'').]] [[Dosiero:Ranunculus arvensis2.JPG|eta|fruktaro de la kampa ranunkolo (''Ranunculus arvensis'').]] === Floro === La floro staras vidalvide de la plej supraj folioj. La rondaj flortigoj estas lanuge haraj. La duseksa, [[radiosimetria]] floro havas diametron de 4 ĝis 15 mm. La [[receptaklo]] estas rigida kaj hara. La kvin [[sepalo]]j estas mallarĝaj kaj 4 ĝis 7 mm longaj, la larĝeco estas 1 ĝis 2 mm kaj je la malsupra flanko hirtharaj. La kvin helflavaj ĝis verde-flavaj [[petalo]]j estas renverse ovoformaj kun longeco de 5,5 ĝis 8 mm kaj larĝeco de 2 ĝis 4 mm kaj havas rondigitan pinton. Ekzistas [[stameno]]j. La 3 ĝis 8 mm longa pistilo havas ĉ. 2,6 mm longan stignon. === Frukto === En diskoforma ĝis globforma 8 ĝis 12 mm granda plurfrukto estas kvin ĝis ok nuksetoj. La nuksetoj estas tipaj kontraŭhokaj fruktoj; la planto uzas [[zooĥorio]]n. La planto floras de aprilo ĝis julio. [[Fruktmatureco]] estas de junio ĝis septembro. La planto estas tetraploida, ĝia kromozomnombro estas 2n = 32<ref>Jaakko Jalas, Juha Suominen: ''Atlas florae europaeae''. volumo 8 (Nymphaeaceae to Ranunculaceae). paĝo 145-146, Helsinki 1989. ISBN 951-9108-07-6</ref> == Disvastigo == La kampa ranunkolo estas disvastigita en Eŭropo kaj Malgrandazio. En Nordameriko kaj Ĉinujo la planto estas [[neofito]]. == Fontoj == * Alan T. Whittemore: [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=200008069 ''Ranunculus arvensis''.] . * Wang Wencai & Michael G. Gilbert: [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200008069 ''Ranunculus arvensis.''], [http://flora.huh.harvard.edu/china/PDF/PDF06/RANUNCULUS.pdf PDF-dosiero] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160623155952/http://flora.huh.harvard.edu/china/PDF/PDF06/RANUNCULUS.pdf |date=2016-06-23 }}. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat|Ranunculus arvensis|Acker-Hahnenfuß (''Ranunculus arvensis'')}} * [http://linnaeus.nrm.se/flora/di/ranuncula/ranun/ranuarvv.jpg Verbreitung auf der Nordhalbkugel] nach: [[Eric Hultén]], Magnus Fries: ''Atlas of North European vascular plants'' 1986, ISBN 3-87429-263-0 [[Kategorio:Ranunkoloj]] mdw5xm3wdhpqa146pyjxivuwngkeog8 0 559703 9378098 8932648 2026-05-20T05:09:30Z Sj1mor 12103 9378098 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} '''Ekzoterma''' estas nomata [[kemia reakcio]], dum kiu [[energio]], plejofte en la formo de [[varmo]], estas cedata al ĉirkaŭo. La kontraŭo estas la [[endoterma reakcio]].  Dum la ekzoterma reakcio la tiel nomata reakcientalpio <math>\Delta_\mathrm{R} H</math> estas negativa<ref name="pac1">PAC, 1996, 68, 149 (A glossary of terms used in chemical kinetics, including reaction dynamics [IUPAC Recommendations, 1996]), paĝo 165.</ref>. La [[entalpio]] <math>H</math> estas la sumo de de la [[interna energio]] de la sistemo kaj de la produto de ĝia [[premo]] kaj [[volumeno]]<ref name="pac2">PAC, 1996, 68, 957 (Glossary of terms in quantities and units in Clinical Chemistry [IUPAC-IFCC Recommendations, 1996]), paĝo 972.</ref>.<ref name="pac3">PAC, 1990, 62, 2167 (Glossary of atmospheric chemistry terms [Recommendations, 1990]), paĝo 2187.</ref> Tipaj ekzotermaj reakcioj estas: * fajro ([[brulo]]) * firmiĝo de [[betono]]. Ankaŭ la miksado de [[Substanco|substancoj]] kaj la  [[alsorbo]] kaj [[sorbo]] de substancoj estas ofte ekzotermaj. Se oni nomas <math>\Delta H</math> la diferencon inter la  [[entalpio]]<nowiki/>j de la  finaj (<math>H_2</math>) kaj komencaj substancoj (<math>H_1</math>), t.e. la sorbita energio, por ekzotermaj reakcioj validas <math>\Delta H = H_{2} - H_{1} < 0</math>. Ankaŭ en [[fiziko]] [[Fisio|nuklea reakcio]], dum kiu estas liberata energio estas nomata ekzoterma. Ekzoterma reakcio estas ekzemple la [[fisio]] de hidrogeno kio okazas sur la suno.  == Sinsekvo == Unue la  [[Reakcianto|reakciantoj]] estas [[Metastabileco|metastabila]] stato. Per la alporto de certa kvanto da energio, la tiel nomata energio de aktivado, la sistemo estas levata al [[Stabileco de dinamika sistemo|malstabila]] stato. Tial la reakcio ekas kaj sekve daŭras sen plia alporto de energio. Sume la kemia sistemo cedas energion al ĉirkaŭaĵo. Je la fino de la reakcio la produktoj estas en stabila stato. Ekzemplo por la aldono de energio de aktivado estas la ekflamigo de [[alumeto]] per frotado aŭ de [[gaso]] per [[sparko]]. {| align="center" | [[Dosiero:Enthalpy_profile_exothermic_reaction-EO.svg|400x400ra|Entalpio dum ekzoterma reakcio]] | '''Klarigo de simboloj''':<br> <math>\!\ H := \text{entalpio}</math><br> <math>\!\ \Delta^{\ddagger}H := \text{entalpio de aktivado}</math><br> <math>\!\ \Delta_\mathrm{R} H := \text{entalpio de reakcio}</math><br> <br> maldekstre: komenca stato de la reakciantoj: [[Metastabileco|metastabila]]<br> meze: transira stato de la reakciantoj: malstabila<br> dekstre: fina stato de la produktoj: stabila |} Ekzemplo: [[Karbono]] brulanta kun la [[oksigeno]] de la  [[aero]] produktas [[Karbona duoksido|karbonan duoksidon]] kaj [[Varmo|varmon]] : <math>\mathrm{C + O_2 \ \xrightarrow{\bigtriangledown} \ CO_2 + W\ddot arme}</math>. La diferenco  <math>\Delta_\mathrm{R} H</math> inter la fina kaj la komenca energio de tiu reakcio estas negativa. == Referencoj == {{Referencoj|2}} [[Kategorio:Termodinamikaj procesoj]] 8ge8zitx2w14iwgmq7s5dcvftzxhs61 0 560867 9378099 8932653 2026-05-20T05:09:39Z Sj1mor 12103 9378099 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} '''Endoterma''' estas nomata [[kemia reakcio]], dum kiu necesas alporti [[Energio|energion]].  La kontraŭo estas la [[Ekzoterma reakcio|ekzoterma reakcio.]] Dum la endoterma reakcio la tiel nomata reakcientalpio  <math>\Delta H^\circ</math> estas pozitiva.<ref><span>Noto pri </span>''endothermic reaction''<span>. </span></ref> La [[entalpio]] ''H'' estas la sumo de la [[interna energio]] de la sistemo kaj de la produto de ĝia [[premo]] kaj [[Volumeno|volumeno.]] Ĝi estas la enhavo de varmo ĉe konstanta premo.<ref><span>Noto pri  </span>''enthalpy, H''<span>. En: </span>''[[IUPAK|IUPAC]] Compendium of Chemical Terminology (the “Gold Book”)''<span>. </span>[[Cifereca objekta identigilo|doi]]<span>:</span><span class="uri-handle">[[doi:10.1351/goldbook.E02141|10.1351/goldbook.]]</span></ref> Sekve dum endoterma reakcio energio estas enprenata energio en formo de varmo el la ĉirkauo.  Se oni nomas<math>\Delta H</math> la diferencon de la entalpioj de la finaj (<math>H_2</math>) kaj komencaj <math>H_1</math> substancoj,  t.e. la sorbita energio, por endotermaj reakcioj validas: <math>\Delta H = H_2 - H_1 > 0</math>. == Sinsekvo de la reakcio == La reakcio disvolviĝas en du paŝoj. Unue necesas alporti la energion de aktivado. Sekve parto de tiu energio estas cedata. La cedata energio estas pli malgranda ol la energio de aktivado kaj sekve ĝi ne sufiĉas por daŭre subteni la reakcion. Tial necesas daŭra alporto de ekstera energio por ke la reakcio ne ĉesu. Por ebligi endoterman reakcion, necesas ke ĝi estu favorigita pro la pligrandiĝo de la [[entropio]] kaj sekve havu [[Libera energio|liberan entalpion]]. Tial endotermaj reakcioj okazas ofte ĉe altaj temperaturoj. Tio montriĝas ekzemple en la ekvilibro de Boudouard, dum kiu ĉe altaj temperaturoj okazas la reakcio kiu estiĝas [[Karbona unuoksido|karbonan unuoksidon]]. {| align="center" | [[Dosiero:Enthalpy_profile_endothermic_reaction-EO.svg|400x400ra|Enthalpieprofil einer endothermen Reaktion]] | '''Klarigo de la simboloj:'''<br /> <math>\!\ H := \text{entalpio}</math><br /> <math>\!\ \Delta^{\ddagger}H := \text{energio de aktivado}</math><br /> <math>\!\ \Delta_\mathrm{R} H := \text{energio de la reakcio}</math><br /> <br /> maldekstre: komenca stato de la reakciantoj: stabila<br /> meze: transira stato de la reakciantoj: malstabila<br /> dekstre: fina stato de la produktoj: [[Metastabileco|metastabila]] |} Ekzemplo: Se oni aldonas vaporon al ardanta [[koakso]] okazas endoterma reakcio: <math>\mathrm{C + H_2O \ \xrightarrow{\triangle} \ CO + H_2}</math>. == Referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Termodinamikaj procesoj]] m2w18stqomdg3yze4ng38qt160zau8b 0 562713 9378067 8265561 2026-05-20T03:37:17Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9378067 wikitext text/x-wiki La '''[[Kastelo]] de [[Kutas]]''' (konata ankaŭ pri la iama posedanto '''Kastelo de Hertelendy''' [hertelendi]) estas [[hotelo]] kun 5 steloj, ankaŭ [[historia monumento]] en [[Hungario]], en [[vilaĝo]] [[Kutas]]. [[Dosiero:HertelendyKastely2.jpg|eta|maldekstre|Kastelo de Kutas]] == Historio == La kastelo estis konstruita en la dua duono de la [[19-a jarcento]] (laŭ alia informo jam en la sekva jarcento). La [[familio]] Hertelendy vivis en la kastelo ĝis [[1951]], poste ili tuj devis forlasi la kastelon. La sekva uzanto estis la loka ŝtata agrikultura farmobieno. Post jardeko la [[konstruaĵo]] estis somera labortendaro de la junularo (ili laboris en la ŝtata bieno). Depost la [[socialismo]] la kastelo restis malplena, en [[1997]] nova riĉulo aĉetis ĝin kaj li ene malfermis tristelan hotelon. En [[2004]] [[Svislando|svislandano]] aĉetis la kastelon, kiu post 3 jaroj malfermis luksan hotelon. [[Dosiero:HertelendyFurdo.jpg|eta|Banejo de la kastelo]] == Konstruaĵo == La teretaĝa konstruaĵo situas sola en granda [[parko]] laŭvoje inter vilaĝoj Kutas kaj [[Segesd]]. En la [[fasado]] la meza parto iomete reliefas, tie estas ankaŭ [[etaĝo]]. == Parko == La parko estis kreata en la [[1920-aj jaroj]]. Ĝi estas nun ripozejo de la hotelaj gastoj. == Fontoj == * [http://www.hotel-hertelendy.com/ oficiala paĝo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160701152419/http://www.hotel-hertelendy.com/ |date=2016-07-01 }} * [http://www.kastelyok.com/adatlap.php?details=1026 hungare kun foto] * [http://www.muemlekem.hu/muemlek?id=7977 hungare kun fotoj] {{Projektoj}} [[Kategorio:Kasteloj en Hungario|Kutas]] [[Kategorio:Hoteloj en Hungario|Kutas]] iz0epmtu5hm4h8ye3wuhxoagju40xxb 0 572236 9377883 8242501 2026-05-19T18:33:13Z Stefangrotz 91903 Informkesto 9377883 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''[[Stefano|István]] FODOR''' [iŝtvAn], laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Fodor István''' estas [[Hungario|hungara]] [[bestkuracisto]], [[politikisto]], [[parlamentano]]. István Fodor [http://www.tortenelmitar.hu/index.php?option=com_content&view=article&id=4061&catid=64%3Af&Itemid=67&lang=hu] naskiĝis la {{daton|2|marto|1945}} en [[Csepreg]]. == Biografio == István Fodor frekventis [[gimnazio]]n en [[Nagykanizsa]], poste li akiris [[diplomo]]n en [[Veterinara Universitato de Budapeŝto]] en [[1969]]. Inter [[1969]] kaj [[1990]] li laboris en [[kolĥozo]] de [[Hernád (Pest)]], kie paŝo post paŝo li akiris pli signifajn [[posteno]]jn. Ekde [[1970]] li politikadis loke sen esti membro de la unusola [[partio]]. Inter 1980-1994 li estis parlamenta [[deputito]]. En [[1989]] li fondis [[Frakcio (parlamento)|frakcion]] por la sendependuloj, poste li estis elektita ties frakciestro, post monatoj ankaŭ vicparlamentestro. Ĝis plena fino de la [[socialismo]] li estis parlamentestro duonjaron. Depost la socialismo li ne estis elektita parlamentano. Inter 1994-1998 li estis [[subministro]] pri defendo. Li havas [[edzino]]n, kiu naskis 2 [[filino]]jn. == Elektitaj kontribuoj == * parlamentaj paroladoj == Fontoj == * [http://wikivisually.com/lang-hu/wiki/Fodor_Istv%C3%A1n_(politikus)/wiki_ph_id_6 hungarlingva biografio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20161104000348/http://wikivisually.com/lang-hu/wiki/Fodor_Istv%C3%A1n_(politikus)/wiki_ph_id_6 |date=2016-11-04 }} {{Projektoj}} {{Vivtempo|Fodor Istvan}} [[Kategorio:Hungaraj bestokuracistoj]] [[Kategorio:Hungaraj politikistoj]] [[Kategorio:Hungaraj parlamentestroj]] psvmri55ou2re94lrv4ie05in2fetms 0 578466 9378024 9251610 2026-05-19T22:20:19Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9378024 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo|Priskribo=En la filmo "La alta premio" (1939)}} '''KARANDAŜ''' ({{lang-ru|Карандаш}}, do ''Krajono'') surscena pseŭdonomo de '''Miĥail Nikolajeviĉ RUMJANCEV''' ({{lang-ru|Михаил Николаевич Румянцев}}) naskiĝinta la [[10-an de decembro]] [[1901]] en [[Sankt-Peterburgo]], [[Rusia Imperio]] mortinta la [[31-an de marto]] [[1983]] (81j) en [[Moskvo]] estas unu el plej famaj [[klaŭno]]j de [[Rusio]]. == Biografio == Lia patro estis seruristo en la uzino. Longtempe malsana patrino mortis en [[1907]], kiam Miŝa (karesa derivaĵo de Miĥail) estis nur sesjaraĝa, lia frato ''Konstantin'' aĝis tri jarojn kaj fratino ''Helena'' — unu jaron. Post fino de elementa lernejo, li eniris arto-metian lernejon de Socio por la Instigo de Arto. Dum la [[Rusia enlanda milito]], kiu daŭris ekde [[1917]] ĝis [[1922]] okazis teruraj malsato kaj malsanoj. Serĉante laboron Miĥail vagis de urbo al urbo kaj aŭtune de [[1922]] ekrezidis en la urbeto [[Starica]], [[Tverja provinco]]. Li laboris en la urba teatro kiel desegnisto, kasisto, aranĝisto tri jarojn. Ekde [[1925]] Miĥail loĝis en Moskvo, kie desegnis afiŝojn por kinejoj. En [[1926]] li komencis studi klaŭnan arton en la Ŝtata altlernejo de cirkaj kaj varieteaj artoj. Kiel studento — staĝanto li praktikis prezenti siajn atrakciojn aspektinte kiel [[Charlie Chaplin]] fama brita artisto. Maje de [[1930]] Miĥail sukcese diplomiĝis tie kiel akrobato — ekscentriko. En [[1932]] okazis lia debuto en la nova cirko de [[Volgogrado|Stalingrado]], kie lia surscena aspekto de Charlie Chaplin kun bastoneto ne plaĉis al la spektintoj. Poste li ĉesis lin uzi, kvankam konservis aliformajn nigrajn kostumon kaj ĉapelon. Hazarde lin trafis ruslingva subskribo "КАРАН Д'АШ" el la franca — {{lang-fr|Caran d'Ache}}, kiu plaĉis al li, ĉar "Krajono"n tre ŝatas infanaro ofte vizitanta la cirkon. Tial ekde [[1935]] aperis surscene de la Leningrada cirko la nova klaŭno — "Karandaŝ". Baldaŭ li iĝis favorato de loka publiko. En [[1936]] lia kariero daŭris en la [[Moskva Nikulin cirko en Cvetnoj Bulvardo|Moskva cirko]]. Li opiniis, ke iuj atrakcioj bezonis partneron, tial li prenis nigroharan [[Terhundoj|terhundidon]] ''Niks'', kiu ricevis surscenan kromnomon ''"Kljaksa"'' (inkmakulo). Ĉiuj ceteraj terhundoj, kun kiuj laboris Karandaŝ, same nomiĝis. En la cirko Karandaŝ ankaŭ instruis novajn klaŭnojn. Plej sukcesaj estis [[Olego Popov]] kaj [[Jurij Nikulin]], honore al kiu poste la cirko estis renomita. Dum sia longtempa cirka kariero (pli ol 55 jaroj) la malalta (nur 142&nbsp;cm) klaŭno ĉiam estis ŝatata kaj amata, kies senkompareblaj atrakcioj kaj ŝercoj alportis grandan plezuron al publiko. Karandaŝ lastfoje aperis sur la [[areno]] du semajnojn antaŭ sia morto okazinta la 31-an de marto 1983. Lin oni sepultis en moskva Kuncevo tombejo == Familio == Lia edzino nomiĝis ''Tamara Semjonovna Rumjanceva'' (01.04.1918-16.11.1994) kaj estis lia asistantino. La geedzoj havis filinon ''Natalia'' naskitan la [[23-an de februaro]] [[1938]]. == Rekompencoj == * [[Heroo de Socialisma Laboro]] (1979) * [[Lenin-ordeno]] (1979) * Du [[Ordeno de Laborista Ruĝa Standardo|Ordenoj de Laborista Ruĝa Standardo]] (1939, 1971) * [[Popola artisto de Sovetunio]] (1969) * Kelkaj medaloj == Liaj verkoj == * ''"Sur areno de la sovetia cirko"'' (1954) * ''"Pri kio ridas klaŭno"'' (1987) == Memoro == * Ekde [[1987]] la Ŝtata altlernejo de cirkaj kaj varieteaj artoj portas nomon de Miĥail Rumjancev; * Surmure de konstruaĵo la Unua Tverskaja-Jamskaja str., 13, kie li rezidis en [[1974]]-[[1983]], pendas memortabulo; * Apud konstruaĵo de Unio de cirkaj agantoj (Moskvo, Jefremova str.,12) ekde [[2008]] troviĝas bronza skulptaĵo "Karandaŝ kaj Kljaksa" (skulptisto - Vjaĉeslav Dolgov); * Sama skulptaĵo estas starigita en [[2006]] apud la [[Gomel]] Ŝtata cirko ([[Belorusio]]) ; * Skulptaĵo de la klauno kaj lia hundo staras apud tiuj de [[Oleg Popov]] kaj [[Jurij Nikulin]] sur [[Kolora bulvardo (Tjumeno)|Kolora bulvardo]] en [[Tjumeno]]. == Literaturo == * Razzakov F.I. ''"Plej bonkora klaŭno: Jurij Nikulin kaj ceteraj"'' Moskvo, [[1912]] (ĉapitro "La sovetia Chaplin - Karandaŝ", paĝoj 36-49); * Rumjanceva Natalia (filino) ''"Karandaŝ"'' ([[1983]]); == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=10596] biografio {{ru}} kun Google Translator; * [http://ya-kloun.ru/mihail-rumyancev/] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110610052227/http://ya-kloun.ru/mihail-rumyancev/ |date=2011-06-10 }} teksto {{ru}} kaj video; * [http://www.russia-ic.com/people/general/r/164/] biografio {{en}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Karandaŝ}} [[Kategorio:Naskiĝintoj en Rusio]] [[Kategorio:Mortintoj en Moskvo]] [[Kategorio:Cirkaj artistoj de Rusio]] [[Kategorio:Sovetiaj klaŭnoj]] [[Kategorio:Herooj de Socialisma Laboro]] jmjll67tkgxs0od93mnjdxa842uz1xr 0 579714 9378062 8265492 2026-05-20T03:07:42Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9378062 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Westerberg.jpg|eta|kastelo Westerhaus sur la monto Westerberg]] La '''kastelo Westerhaus''' estas la plej granda bieno de [[Rejnhesio]]. Ĝi staras sur la monto [[Westerberg (Rheinhessen)|Westerberg]] proksime de [[Großwinternheim]] apud [[Ingelheim ĉe Rejno]]. == Historio == La unua dokumenta mencio estis el la jaro 1408 kiel “domo kaj agroj sur la Westerberg” (origine en la tiama germana lingvo ''Hus und ecker uff deme Westirberge''). Oni supozas ke la konstruado okazis pli multe pli frue. Eventuale estas koincido kun la fondado de la [[reĝa palasto|Kaiserpfalz]] de [[Karolo la Granda]] en Ingelheim en la c8a jarcento. [[Dosiero:Schloss-Westerhaus-Ingelheim1.JPG|eta|maldekstre|norda konstruaĵparto de la kastelo]] [[Dosiero:Schloss-Westerhaus-Ingelheim2.JPG|eta|enirejo kaj orienta parto]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.schloss-westerhaus.de Schloss Westerhaus] * [http://vdp.de/2004/deutsch/winzer-rheinhessen.php VdP] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080220214359/http://www.vdp.de/2004/deutsch/winzer-rheinhessen.php |date=2008-02-20 }} * [http://www.weinlagen-info.de/?lage_id=1819 Genauer Umriss der Weinlage] == Vidu ankaŭ == * [[Georg von Opel]] * [[Carlo von Opel]] [[Kategorio:Ingelheim]] [[Kategorio:Kasteloj en Rejnlando-Palatinato|Westerhaus]] [[Kategorio:Vinkultivado en Germanio]] {{Koordinato|NS=49/56/21.20/N |EW=8/3/32.9/E |type=landmark |region=DE-RP}} gn6djllxwcrzrz106wydr0wdgbvvnuq 0 579945 9378189 9264969 2026-05-20T07:37:21Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9378189 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Kazimierz Smoleń''' (naskiĝis la 19-an de aprilo 1920 en [[Chorzów]] Stary, mortis la 27-an de januaro 2012 en [[Oświęcim]]) – pola [[juristo]], diplomito de Katolika Universitato en [[Lublin]], [[malliberulo]] de [[koncentrejo]] [[Auschwitz]] ([[Aŭŝvico]]), ĉefa kreinto kaj direktoro de Ŝtata [[Muzeo]] Auschwitz-Birkenau en [[Oświęcim]], en la jaroj 1955-1990. Unu el la plej aprezataj, postmilitaj konantoj de la temaro pri [[koncentrejo]]j. == Vivo == Kazimierz Smoleń estis arestita aprile kaj [[deportado|deportita]] al koncentrejo [[Auschwitz]] (Aŭŝvico) la 6-an de julio 1940 kiel [[politika malliberulo]]; de majo 1941 laboris kiel skribisto en politika fakultato (akcepto-fako). Post preskaŭ 5 jaroj de mallibero kiel la pola politika malliberulo estis deportita al alia koncentrejo [[Mauthausen]] la 18-an de januaro 1945. Fine li estis liberigita la 6-an de majo 1945 en Ebensee ([[distrikto Gmunden]]), estanta subkoncentrejo de Mauthausen. En la jaroj 1988-1990 membro de la Konsilio de Memor-Protekto pri [[batalo|Bataloj]] kaj [[martiro|Martireco]]. Kazimierz Smoleń estis entombigita en [[tombejo]] Chorzów Stary (kvartalo de la urbo Chorzów) la 4-an de februaro 2012. == Verkoj == * Kazimierz Smoleń. ''Auschwitz, 1940-1945''. Route Sixty Six Publishing, 1995. * K. Smoleń, ''Auschwitz-Birkenau, State Museum in Oswiecim, Guide Book'' (traduko de Stephen Lee), Panstwowe Muzeum, 2007. * K. Smoleń. ''Selected Problems from the History of KL Auschwitz'', Panstwowe Muzeum, 1979. == Bibliografio == * Przemysław Bibik, ''Kazimierz Smoleń (1920-2012). Więzień niemieckich nazistowskich obozów koncentracyjnych, organizator i dyrektor Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau'' (Kazimierz Smoleń (1920-2012). Malliberulo de [[naziismo|naziaj]] koncentrejoj, organizanto kaj direktoro de Ŝtata Muzeo [[Aŭŝvico|Auschwitz-Birkenau]]), p. 100-123, en: Zeszyty Chorzowskie (Kajeroj de Chorzów), redaktorino Irena Białas, 13-a volumo. Chorzów 2012, ISSN 1429-5911 == Eksteraj ligiloj == * [http://www.faktyoswiecim.pl/index.php/inny-format/historia/5560-niezwykla-praca-magisterska Niezwykła praca magisterska] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20130115103101/http://www.faktyoswiecim.pl/index.php/inny-format/historia/5560-niezwykla-praca-magisterska |date=2013-01-15 }} Eksterordinara magistra [[disertaĵo]] * [http://spoleczenstwo.newsweek.pl/smierc-kazimierza-smolenia--bylego-wieznia-auschwitz-i-dyrektora-muzeum,87735,1,1.html Kazimierza Smolenia wspominają obecny dyrektor Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu Piotr Cywiński, współpracownik Smolenia - Adam Cyra oraz jego biograf Przemysław Bibik] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20121215053632/http://spoleczenstwo.newsweek.pl/smierc-kazimierza-smolenia--bylego-wieznia-auschwitz-i-dyrektora-muzeum,87735,1,1.html |date=2012-12-15 }} Rememoroj pri Kazimierz Smoleń flanke de la nuna direktoro, lia kunlaboranto kaj biografo * [http://www.jewish-guide.pl Jewish Guide: Kazmierz Smoleń, prisoner 1327] * [http://www.dailymail.co.uk/news/article-2092866/Auschwitz-survivor-Kazimierz-Smolen-91-dies-town-death-camp.html?ito=feeds-newsxml ''Daily Mail'' Smoleń's death in Oświęcim] * [http://www.nytimes.com/2012/01/28/world/europe/kazimierz-smolen-director-of-auschwitz-memorial-site-dies-at-91.html New York Times January 28, 2012] {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Smoleń, Kazimierz}} [[Kategorio:Polaj juristoj]] [[Kategorio:Postvivintoj en la koncentrejo Aŭŝvico]] [[Kategorio:Polaj aktivuloj]] s610tcxqhoa72wlbcwful364wpyafcs 0 580109 9378136 7651646 2026-05-20T06:14:52Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9378136 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} '''Kati EGRI,''' laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Egri Kati''' estas [[Hungario|hungara]] [[aktoro]], [[voĉoaktoro]]. Ŝia [[patro]] estis [[István Egri (aktoro)]], ŝia [[patrino]] estis [[Teri Náray]], ŝia [[frato]] estas [[Márta Egri]]. Kati Egri [http://www.imdb.com/name/nm0251116/] naskiĝis la {{daton|29|aprilo|1953}} en [[Budapeŝto]]. == Biografio == Kati Egri frekventis [[gimnazio]]n en sia naskiĝurbo, poste ŝi akiris [[diplomo]]n en [[Universitato de Dramo kaj Filmo (Budapeŝto)|Teatra kaj Filma Altlernejo]] en [[1975]], dum ŝi eastis amatora aktoro jam ekde [[1967]]. Post siaj studoj ŝi aliĝis al [[trupo]] de [[Teatro Petőfi (Veszprém)]]. Ŝiaj signifaj teatraj stacioj estis: * [[Nacia Teatro (Budapeŝto)]] (1976-1979) * [[Teatro Szigligeti (Szolnok)]] (1979-1985) * [[Teatro Radnóti]] (1986-1991) * filia teatro de [[Teatro Madách]] (1991-1998) * [[Teatro Hevesi Sándor]] (1998-2009). Ŝi ricevis 6 [[premio]]jn inter 1985-2007. == Elektitaj teatraj roloj == * [[William Shakespeare]]: ** [[Romeo kaj Julieta]] - vartistino ** [[La Venecia Komercisto]] - Portia, Balthasar, unua fraŭlino ** [[Hamleto]] - dana reĝino Gertrud ** ''Epifanio: aŭ kiel vi volas'' - Viola ** [[Rikardo la 3-a]] - Elizabeta ** [[La komedio de eraroj]] * [[Molière]]: [[Tartufo]] - Dorine, ĉambristino * [[József Katona]]: ''Bánk bán'' - Gertrudis == Elektitaj kinejaj filmaj roloj == * ''Bástyasétány hetvennégy'' (1974) * ''Szerencsés Dániel'' (1983) * ''Telitalálat'' (2003) == Elektitaj televiziaj filmaj roloj == * ''Illetlenek'' (1974) * ''Televáró'' (1985) * ''Körúti esték'' (1997) * ''A harmadik fiú'' (2006) * ''Humor forrása'' (2013) == Dubladaj roloj == * en eksterlandaj filmoj hungaraj voĉoj de [[Cher]] kaj aliaj == Fontoj == * [http://mek.niif.hu/02100/02139/html/sz06/25.html hungarlingva biografio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170202135919/http://mek.niif.hu/02100/02139/html/sz06/25.html |date=2017-02-02 }} * [http://port.hu/adatlap/szemely/egri-kati/person-20298] * [http://archiv.magyar.film.hu/hmdb//szemelyek/20298/egri-kati.html?service_type=3] * [https://www.jegy.hu/person/egri-kati-2618 hungarlingva biografieto kun foto] * [http://iszdb.hu/?szemely=2713 datenoj kun foto] {{Vivtempo|Egri Kati}} [[Kategorio:Hungaraj aktoroj]] [[Kategorio:Hungaraj voĉoaktoroj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] 6jpqh88pvdt67jb9jjibg8xj9487yqn 3 583555 9378273 9376111 2026-05-20T09:41:43Z Näin on näreet 255377 9378273 wikitext text/x-wiki <div class="toccolours" style="background:#fafae2; width:90%; margin:0 auto;"> <div class="center" style="font-size:120%;">[[Dosiero:Gtk-dialog-info.svg|30px|i|ligilo=]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Vikipedio:Bonvenon al Vikipedio|Bonvenon]] al '''Vikipedio en Esperanto''', [[Uzanto:{{PAĜNOMO}}|{{PAĜNOMO}}]]!</div> Ĉi tio estas via [[Vikipedio:Diskutpaĝo|diskutpaĝo]], kiu utilos por ricevi mesaĝojn de la aliaj [[Vikipedio:Vikipediistoj|uzantoj]]. En Vikipedio ekzistas cetere [[Vikipedio:Diskutejo|diskutejo]], kie vi povas fari demandojn, sugestojn kaj proponojn. Se vi havas demandojn, rigardu jenajn paĝojn: * [[Portalo:Komunumo|Komunuma portalo]] * [[Helpo:Enhavo|Helpo]] * [[Vikipedio:Oftaj demandoj|Oftaj demandoj]] Antaŭ ol redakti, ni tre rekomendas tralegi [[Helpo:Redakti|kiel redakti paĝon]] kaj [[Helpo:Kiel verki bonan artikolon|kiel verki bonan artikolon]]. Konsideru, ke se viaj redaktoj ne respektas la [[Vikipedio:Regularo|regulojn]], tiam alia vikipediisto verŝajne rapide forigos aŭ malfaros ilin. Bonvolu lerni la [[Vikipedio:Kvin principoj|kvin principojn]] kiuj regas Vikipedion. Memoru [[Vikipedio:Aŭtorrajto|ne kopii]] tekstojn aŭ bildojn el libroj aŭ el interreto sen permeso, krom se estas via laboro! Bonvolu atenti, ke vi kiel novulo dum la unuaj kvar tagoj ne povas laŭlicence [[Helpo:Alinomi paĝon|alinomi artikolon]]. Do, bonvolu ne fari kopion sub nova titolo, ĉar tio ne estas la ĝusta maniero! Petu, ke pli spertajn uzantojn faru tion por vi sur la diskutopaĝo de la koncerna artikolo. Por respondi al mesaĝo de alia uzanto, iru al ties diskutpaĝo, alikaze tiu ne rimarkos la informilon "Vi havas novan mesaĝon"&nbsp;— kaj eblas ke vi ne ricevos respondon. Skribu vian mesaĝon en la fino de la diskutpaĝo kaj ne forgesu [[Helpo:Subskribo|subskribi]] ĝin tajpante <code> —~~<nowiki/>~~</code> aŭ uzante la butonon [[Dosiero:Insert-signature.png|Via subskribo kun tempstampo|ligilo=]]. Vi disponas ankaŭ [[Vikipedio:Uzantopaĝo|uzantopaĝon]], kie vi povas meti informojn pri vi mem kaj pri viaj interesoj aŭ listigi la lingvojn kiujn vi komprenas. Vi povas fari tion, tre elegante, enmetante en vian [[{{ns:2}}:{{PAĜNOMO}}|uzantopaĝon]] la kodon <code>{<nowiki/>{BabelLando}}</code>. Per tiu ŝablono via paĝo estos aŭtomate ordigita en la kategoriojn kiuj listigas la uzantoj laŭ [[:Kategorio:Vikipediistoj laŭ lingvo|lingvokapabloj]] kaj [[:Kategorio:Vikipediistoj laŭ landoj|devenlando]]. Pliajn klarigojn vi trovos rigardante {{Ŝ|BabelLando}}. </div> Agrablegan kunlaboradon deziras al vi&nbsp;--[[Uzanto:Salatonbv|Salatonbv]] ([[Uzanto-Diskuto:Salatonbv|diskuto]]) 10:59, 31 mar. 2017 (UTC) :Dankon. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 11:04, 31 mar. 2017 (UTC) == Ellaboro kaj Disvolviĝo == Oni daŭrigu la disputon en la [https://eo.wikipedia.org/wiki/Vikipedio:Diskutejo/Lingvejo Lingvejo]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 2017-Nov-27 13:38 : {{re|Taylor 49|montri=ne}}Unue diskutu en mia diskutpaĝo: Poste mi sendos ĉiun diskuton al vi. [[Uzanto:Flugkapitano|Flugkapitano]] ([[Uzanto-Diskuto:Flugkapitano|diskuto]]) 13:50, 27 nov. 2017 (UTC) ==Duoncirkla arko== Ĉar vi konvertis kategorion Arko (arĥitekturo) al Arko (arkitekturo) kaj tio montris ruĝan kategorion nek farotan nek fareblan ĉar jam ekzistis la unua versio. Por kategorio ne eblas alidirektiloj, do kvankam ankaŭ mi preferas kaj uzas terminon arkitekturo anstataŭ arĥitekturo, mi devas rezigni kaj uzi tiun kategorion. Ĉu en ordo?--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 12:17, 4 dec. 2017 (UTC) == Administra baloto == Saluton kara! Eble vi rimarkis [[Uzanto:LiMr]], kiu permane kaj pere de [[Uzanto:LiMrBot|sia roboto]] faras grandan pliordigan kaj unuecigan laboron. Nun li kandidatis kiel administranto por labori pli efike. Se vi deziras subteni lin aŭ esprimi vian opinion, bonvenon al la [[Vikipedio:Administrantoj/kandidatoj/LiMr|respektiva paĝo]].[[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 07:20, 6 jun. 2019 (UTC) : {{@|RG72}} Dankon pro la atentigo. Mi rigardos la baloton. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 07:23, 6 jun. 2019 (UTC) == Pakkoruotsi == Mi havas finnlingvaj fontoj pri tio, kiel ''pakkoruotsi'' (deviga sveda) estis kreita en finnaj elementaj lernejoj. En la jaro 1968 [[Johannes Virolainen]] volegis, ke [[Sveda Popola Partio (Finnlando)]] aliĝos al nova registaro kaj tiu partio anoncis, ke ĝi aliĝos nur, se sveda lingvo fariĝos deviga lernmaterialo en finnlingvaj lernejoj. Mi havas finnlingvan fonton ankaŭ pri tio, kiu Svedio provis aldoni al finna instrua estraro svedon, kiu agus do, ke tiu instruo estas bona. : Pasis nur 40 jaroj inter la du incidentoj. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 01:26, 22 okt. 2022 (UTC) ::Jes. [[Uzanto:Uimalampi|Uimalampi]] ([[Uzanto-Diskuto:Uimalampi|diskuto]]) 00:29, 17 maj. 2023 (UTC) Ĉu ĉiuj fontoj en esperanta Vikipedio devas esti esperantlingvaj? [[Uzanto:Jaakkolei|Jaakkolei]] ([[Uzanto-Diskuto:Jaakkolei|diskuto]]) 00:55, 22 okt. 2022 (UTC) : NE. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 01:26, 22 okt. 2022 (UTC) Pardonon, mi erare tajpis al via uzantopaĝo, kiam mi devis tajpi al via diskutpaĝo. Ĉu en via lando homoj normale pensas, ke en mia lando homoj devas ŝtudi vian lingvon? [[Uzanto:Jaakkolei|Jaakkolei]] ([[Uzanto-Diskuto:Jaakkolei|diskuto]]) 01:48, 22 okt. 2022 (UTC) : Oni ne havas duran opinion pri tio. La grava problemo ne estas finnoj en finnlando kiuj malbone regas la svedan, sed afganoj en svedlando kiuj malbone regas la svedan. PS: ŝtudi->studi ;-) [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 01:51, 22 okt. 2022 (UTC) ::Iam oni en Finnlando renkontas svedaj turistoj, kiuj postulas paroli svedan aŭ anglan, sed mi diras al ili, ke lernu finnan. [[Specialaĵo:Kontribuoj/46.132.63.166|46.132.63.166]] 13:38, 22 okt. 2022 (UTC) ::Ĉu vi legis miajn novajn mesaĝojn en mia diskutpaĝo? [[Uzanto:Jaakkolei|Jaakkolei]] ([[Uzanto-Diskuto:Jaakkolei|diskuto]]) 01:54, 22 okt. 2022 (UTC) ::Kial finnoj devas studi svedan sed svedoj ne devas studi finnan? [[Uzanto:Jaakkolei|Jaakkolei]] ([[Uzanto-Diskuto:Jaakkolei|diskuto]]) 05:13, 22 okt. 2022 (UTC) En popollernejoj origine ne estis devigaj fremdaj lingvoj. En fino de popollerneja tempo (en 1960-aj kaj 1970-aj jaroj) estis en popollernejoj nedevige instruata fremdaj lingvoj. Popollernejoj estis nuligita kaj elementaj lernejoj fondita per lego, kiu estis farita en 1968. Laŭ la origina plano estus unu deviga fremda lingvo en elementaj lernejoj: en finnlingvaj lernejoj angla kaj en svedlingvaj finna. Sed [[Johannes Virolainen]] forte volis, ke Sveda Popola Partio aliĝos al nova registaro kaj tiu partio anoncis, ke ĝi aliĝos nur, se oni aldonas devigan svedan en elementlerneja instrua plano. Popollernejoj estis nuligita kaj elementaj lernejoj fondita en la jaroj 1972–1977. [[Uzanto:Jaakkolei|Jaakkolei]] ([[Uzanto-Diskuto:Jaakkolei|diskuto]]) 02:28, 22 okt. 2022 (UTC) Ĉu estas bona teksto: Pajkkoruotsi estas la rezulto de korupto. En la spektantaro sekcio de ĵurnalo Keskisuomalainen iu skribis ke pakkoruotsi subtenas Svedion koste de Finnlando - svedoj preskaŭ tute ne studas la finnan. La plimulto de finnaj parlamentanoj defendas devigan Svedion. Estas ĉar ili estas SUBAĈETITAJ. La finna leĝo permesas pagi maksimume 3 000 eŭrojn al kandidato antaŭ la parlamentaj balotoj pro promeso defendi aferon subtenata de la donacanto. Riĉaj svedlingvanoj pagas kandidatojn por promesi defendi devigan svedan. Ne estas en unulingve finnlingvaj komunumoj devo servi en sveda. Sed ankaŭ en unulingvaj finnlingvaj komunumoj estas pakkoruotsi. [[Uzanto:Jaakkolei|Jaakkolei]] ([[Uzanto-Diskuto:Jaakkolei|diskuto]]) 07:04, 22 okt. 2022 (UTC) Kansakoulu/folkskola, kiu estis en Finnlando ĝis 1970-aj jaroj kaj peruskoulu/grundskola, kiu ekzistas nun, ne estas sama lernejo. Kansakoulu ne inkludis devigajn fremdajn lingvojn sed peruskoulu inkludas. [[Uzanto:Jaakkolei|Jaakkolei]] ([[Uzanto-Diskuto:Jaakkolei|diskuto]]) 07:08, 22 okt. 2022 (UTC) Svedaj politikistoj postulis, ke svedo aliĝu al la Finna Estraro pri Edukado, kiu kontrolos, ke la svedlingva edukado daŭre estu altkvalita. Ili ankaŭ sugestis ke longperspektivaj sistemoj estu establitaj en Finnlando kiuj enkondukas Svedion kaj la svedan lingvon. Vi estas sveda esperantisto. Mi estas finna esperantisto. Estas komprenebla, se vi ne respondas, sed pripensu, ĉu tia traktado de iama kolonia mastro al iama kolonio estas ĝusta. Eĉ aliaj iamaj koloniaj gastigantoj kiel Britio kaj Francio ne traktas iamajn koloniojn tiel. [[Uzanto:Jaakkolei|Jaakkolei]] ([[Uzanto-Diskuto:Jaakkolei|diskuto]]) 07:24, 22 okt. 2022 (UTC) La Kalmar Unio unuigis Svedion kaj Danion. Danio gvidis la union. La svedoj ribelis. Tial Svedio denove sendependiĝis. Tamen, la svedoj konservis unu memoron: la flago de la kruco. Ili prenis la krucflagon kiun Danio havis, sed uzis la kolorojn de la blazono de Svedio: blua kaj flava. Sed la svedoj devas konfesi, ke ilia blua kaj flava kruca flago venis el Finnlando. Ĝi estis elmontrita por la unua fojo en la blazono de finna provinco [[Vera Finnlando]]. En Finnlando, la svedlingva malplimulto, kiu ne plu inkluzivas eĉ 6% de la finna loĝantaro, devas fari diskuton, en kiu ili rekonas, ke la postulo, ke pli ol 90% de la plimulto devas lerni sian lingvon por plaĉi al ili, estas; malracia. Necesas esti diskuto en Svedio kie la svedoj konfesas, ke devigi ĉiujn loĝantojn de la iama kolonio legi la lingvon de la iama kolonia mastro estas malracia. Dum la 19-a jarcento en Finnlando estis eventuale, ke eksterlandanoj, kiuj aŭdis svedlingvan parolon de svedlingvaj gesinjoroj, erare kredis, ke tiu lingvo estus finna lingvo. [[Uzanto:Jaakkolei|Jaakkolei]] ([[Uzanto-Diskuto:Jaakkolei|diskuto]]) 01:14, 23 okt. 2022 (UTC) == LEGU == En popollernejoj origine oni ne instruis fremdaj lingvoj. En fino de popollerneja tempo (en 1960-aj kaj 1970-aj jaroj) estis en popollernejoj nedevige instruata fremdaj lingvoj (en finnlingvaj precipe angla kaj en svedlingvaj precipe finna kaj angla). Popollernejoj estis nuligita kaj elementaj lernejoj fondita per leĝo, kiu estis farita en 1968. Laŭ la origina plano estus unu deviga fremda lingvo en elementaj lernejoj: en finnlingvaj lernejoj angla kaj en svedlingvaj finna. Sed Johannes Virolainen forte volis, ke Sveda Popola Partio aliĝos al nova registaro kaj tiu partio anoncis, ke ĝi aliĝos nur, se oni aldonas devigan svedan en elementlerneja instrua plano. Popollernejoj estis nuligita kaj elementaj lernejoj fondita en la jaroj 1972–1977. [[Uzanto:Jaakkolei|Jaakkolei]] ([[Uzanto-Diskuto:Jaakkolei|diskuto]]) 08:56, 22 okt. 2022 (UTC) Vi enmiksiĝas en nian lingvan politikon kaj insistas, ke ni devas studi vian lingvon por plaĉi al vi. Vi eĉ postulas, ke civitano de via lando venu al nia eduka estraro por kontroli, ke ni studu vian lingvon. Ĉu ĝuste? Mi povas diri nun nur unu aferon: pensu [[Uzanto:Jaakkolei|Jaakkolei]] ([[Uzanto-Diskuto:Jaakkolei|diskuto]]) 09:39, 22 okt. 2022 (UTC) : Mi forlasas la diskutadon. Bonvole ne plu redaktu mian diskutpaĝon. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 00:54, 23 okt. 2022 (UTC) == Pardonon == Pardonon. Mi skribis al via diskutpaĝo tro multe kaj agressive. Mi ankaŭ agis alimaniere ol mi plenumis: mi plenumis, ke mi ne plu skribos al via diskutpaĝo kaj tamen skribis ankaŭ post tio. Vi kritizis tion, ke mi skribis pri "pakkoruotsi". Mi miras, kial ĝi estas malafereca laŭ vi. Mi skribis pri tio artikolon, kiu ne estis afereca. Ĝi estis forigita. Oni devis forigi. Sed mi provis skribi pli aferecan artikolon: [[Deviga instruo de sveda lingvo en Finnlando]]. Rakontu vian opinion pri ĝi. [[Uzanto:Kummallinen tyyppi|Kummallinen tyyppi]] ([[Uzanto-Diskuto:Kummallinen tyyppi|diskuto]]) 07:20, 15 nov. 2022 (UTC) : Mi ne havas la politikan povon por forigi la devigan svedan en Finnlando. Do rekte malutilas premi min pri tio. Kaj supozeble neniu alia en Svedlando havas tiaspecan povon. Mi elkore rekomendas vin: :* pauxzigu vian vikian aktivecon dum almenaux 2 jaroj :* okaze de reveno, ne plu iam ajn skribu pri "pakkoruotsi" en iu ajn vikio : Alimaniere ankaux via nova konto rapide kaptos globalan porcxiaman forbaron, kaj oni aldonos vin al listo kun LTA ("long term abuser", "longdauxra fiuzisto"). Pagxo "[[Deviga instruo de sveda lingvo en Finnlando]]" laux mia opinio rajtas ekzisti. Bonvole ne plu skribu pri "pakkoruotsi" sur mia diskutpagxo. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:34, 15 nov. 2022 (UTC) == Ruotsalaisten mielipide muuttuu == La svedo en Svedio diris, ke li tute ne sciis, ke svedlingvanoj en Finnlando konsistigas nur 5% de la loĝantaro kaj tiel sonas freneze, ke la ceteraj devas lerni la svedan. Kiam eĉ la svedo en Svedio opinias, ke deviga sveda en Finnlando estas stulta, ĉu ne indus rezigni? [[Uzanto:Kummallinen tyyppi|Kummallinen tyyppi]] ([[Uzanto-Diskuto:Kummallinen tyyppi|diskuto]]) 12:01, 18 nov. 2022 (UTC) : Legu supre. Mi ne havas la politikan povon por forigi la devigan svedan en Finnlando. Do rekte malutilas premi min pri tio. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 22:55, 21 nov. 2022 (UTC) == FINNO skribas al svedo == Vi estas tre bona najbaro en la okcidento. Rilatoj estas amikaj. Tamen vi devas iomete ŝanĝi vian sintenon al ni. Vi devus ĉesi postuli, ke ni studu la svedan. La fakto ke la devontigo al finnaj bazlernejoj estis farita per la leĝo (1968) ankaŭ estis influita per la premo kiu venis de Svedio. Se vi parolas kun viaj amikoj pri Finnlando, diru al mi, kiel mi, finno, skribis al vi svedo. [[Uzanto:Kummallinen tyyppi|Kummallinen tyyppi]] ([[Uzanto-Diskuto:Kummallinen tyyppi|diskuto]]) 14:26, 23 nov. 2022 (UTC) : Laŭ mia scio Svedlando ne postulas ke oni instruu la svedan en Finnlando. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:50, 23 nov. 2022 (UTC) == Kummallinen tyyppi == Saluton, Taylor. Vi pravas ke la uzanto Kummallinen tyyppi obsede redaktas pri unusola temo kaj tre diskutemas pri tiu temo. Tamen laŭ mia persona opinio sole la obseda redaktado pri unusola temo ne sufiĉas por forbaro. Alikaze: ĉu ni ne entute forbaru niajn plej aktivajn redaktantojn, kies kvanto de redaktado ankaŭ fare de psikiatro povus esti nomata simptomo de certagrada [[obsedo]]? Ne por puni ilin, sed pro bonvolema zorgiĝo pri ilia psika ekvilibro: eble ili ekster vikipedio prokrastas personajn agadojn??? Forbari oni povas redaktanton, kiam ŝi kaj li senespere kaj post pluraj alvokoj ignoras la plej gravajn vikipediajn regulojn. Ekzemple mi trovas dubinde lian konduton de antaŭ monato, pri kiu mi eklegis ĵus antaŭ sekundo, ke li plene ignoris vian klaran indikon ke vi eliras el diskuto kaj alvokas lin ne plu skribi notojn sur vian diskutpaĝon, kaj li pludiskutis sur via diskutpaĝo kvazaŭ li tute ne legis vian alvokon. Resume por forbaro laŭ mi devas ekzisti kaj listiĝi konkretaj misagoj, kiujn redaktanto ne povas ĉesi malgraŭ ripetaj alvokoj. Ke redaktanto faras gramatikajn erarojn dum redaktado, nur povas esti kialo por forbaro kiam tiuj eraroj iĝas tiom grandkvantaj, ke la tuta resta komunumo de redaktantoj ne sukcesas ĝustigi ilin, simple ĉar la havebla tempo ne sufiĉas. Sed aliflanke forbari iun redaktanton pro farado de unuopaj gramatikaj eraroj ŝajnus signo de aroganteco de la perfektuloj. Do iom malfacilas juĝi kiam "eraroj" estas "senespere tro da eraroj". Mi pensas ke la temo pri kiu tiom engaĝiĝas la kolego, eĉ se foje polemike, estas tute interesa lingvopolitike, ĉar lia mesaĝo povas simple esti ke "ne ĉiam la kultura malplimulto necese devas esti la bedaŭrinda viktimo de la plimulto". Kvankam mi mem tre simpatias pri la kataluna sendependismo, tamen mi subtenus kritikan artikolon esperantlingvan, se tiu kataluna sendependemo iĝus faŝisma kaj grave domaĝus al nekatalunaj najbaraj eŭropanoj (nur hipoteze). Kompreneble ofte malfacilas la juĝo kiu el partoj estu la viktimo al kiu la esperantistaro adresu sian solidaremon. Mi el mia esperantista eduko en konflikto inster kastilianoj kaj katalunoj reflekse subtenus la katalunojn, kaj havus fortan problemon bedaŭri dekstre ekstremismajn rusojn en orienta Estonio, kiuj postulas pli da aŭtonomio kaj da rajtoj de la malgranda estona ŝtato. Eĉ se la agado de la kolego nerekte gvidos al tio, ke ekestas ĝermaj artikoloj pri naciismaj partioj aŭ politikistoj sved- aŭ finnlingvaj en Finnlando, pri kiuj alikaze neniu ĉi-tie interesiĝus, tio estos bona flankefiko. Diskuto pri la kvanto de damaĝo de iu redaktanto ja okazu en la [[Vikipedio:Diskutejo/Administrejo|koncerna diskutpaĝo]]. Mi ankoraŭ hezitas pri kondamno, sed kompreneble ankaŭ mi estas nur unu el multaj en la projekto. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:21, 23 nov. 2022 (UTC) : @[[Uzanto:ThomasPusch]]: Saluton ... la solaj du kaŭzoj kial mi favoras forbaron estas: :: la obseda agitado (demonstracii eblas preferinde sur la stratoj en Helsinki, aŭ eble eĉ Stockholm kvankam la "problemo" ne devenas de tie), kiam ajn mi ensalutas, troveblas ca 20...40 novaj mesaĝoj sur mia diskutpaĝo :: la fakto ke la persono jam estas plurfoje forbarita (loke kaj globale) : Mi absolute ne proponas forbaron de iu pro tajpaj aŭ gramatikaj eraroj. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:50, 23 nov. 2022 (UTC) Mi memoras el deviga sveda pli ol multaj aliaj. Mi iam redaktas svedlingvan Vikipedion. Rakontu vian opinio pri tiu redakto: https://sv.wikipedia.org/w/index.php?title=Juice_Leskinen&diff=51561248&oldid=51196876 [[Uzanto:Kummallinen tyyppi|Kummallinen tyyppi]] ([[Uzanto-Diskuto:Kummallinen tyyppi|diskuto]]) 00:55, 24 nov. 2022 (UTC) Kiel multaj homoj kun Asperger, mi havas mensajn blokojn. Lastatempe, ĉi tiu neceso de la sveda lingvo estas emfazita en mia menso. Interalie mia panjo diris, ke mi nur bezonas ĉesi pensi pri tio. Ĝi eĉ ne plu koncernas min, ĉar miaj lernejaj tagoj finiĝis. Menciindas, ke la patro surpriziĝis, kiam li aŭdis, ke la sveda nun estas deviga eĉ en elementa lernejo, malkiel kiam li iris al bazlernejo. [[Uzanto:Kummallinen tyyppi|Kummallinen tyyppi]] ([[Uzanto-Diskuto:Kummallinen tyyppi|diskuto]]) 05:54, 24 nov. 2022 (UTC) En televido, reprezentantoj de la Sveda Popola Partio estis demanditaj ĉu ili povas akcepti ke en kelkaj partoj de Finnlando, la rusa lingvo estus alternativo al la sveda en bazlernejoj. Mikaela Nylander demandis, kial oni devas kontrasti ilin, kial oni ne povas studi ilin ambaŭ. Mi dirus, ke estas multaj kialoj por la konfrontiĝo: la antaŭkondiĉoj de studentoj por lerni lingvojn estas limigitaj. Pli ol fremdaj lingvoj devas esti instruitaj en la lernejo. La monsumo uzata por dungi instruistojn kaj presi lernolibrojn estas limigita. La disponebla tempo por instruado estas limigita. Spacoj uzataj por instruado estas limigitaj. Sed mi devas provi ne plu pensi pri tio nun. [[Uzanto:Kummallinen tyyppi|Kummallinen tyyppi]] ([[Uzanto-Diskuto:Kummallinen tyyppi|diskuto]]) 06:51, 24 nov. 2022 (UTC) :: Mi nur ripetas mian konsilon: ne revenu al iu vikio pli frue ol post du jaroj, kam tiam ne plu skribu pri pakkoruotsi kaj sveda koloniismo. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 15:47, 3 dec. 2022 (UTC) :I'm not even going to try to speak esperanto, I'm sorry, but Kummallinen tyyppi is an obvious sockpuppet of globally locked users [[User:Nenoniel|Nenoniel]] and [[User:Jaakkolei|Jaakkolei]] among others. The evidence is pretty much all here in [https://sv.wikipedia.org/w/index.php?title=Juice_Leskinen&action=history this svwiki page history]. Kummallinen tyyppi has now also been locked. [[Uzanto:EstrellaSuecia|EstrellaSuecia]] ([[Uzanto-Diskuto:EstrellaSuecia|diskuto]]) 08:37, 24 nov. 2022 (UTC) :: We have known this all the time, and a new sockpuppet [[Uzanto-Diskuto:Outo suomalaisukko]] has emerged immediately. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 15:47, 3 dec. 2022 (UTC) ::: Finnlando neniam forigos la fakton, ke ĝi sentas sin malsupera ol Svedio. :::: Bonvole ĉesu redaktadi mian diskpaĝon. Mi ne havas la politikan povon por forigi la devigan svedan en Finnlando. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:58, 7 dec. 2022 (UTC) Ni apenaŭ forigos la devigan svedan instruadon en la venontaj jardekoj. Antaŭ la senatelektoj en 2011, ĉirkaŭ 60% de la kandidatoj diris ke ili estis kontraŭ ĝi, kaj tamen en 2014, kiam la parlamento voĉdonis pri la temo, ĝi konservis devigan svedan. Parlamentanoj estis subaĉetitaj. Kaj finnaj kaj svedaj bazlernejoj havas multajn devigajn fakojn, kaj ĉiuj el ili estas universalaj, tio estas, ili estas lernataj kiel devigaj en la tuta mondo krom unu: la sveda lingvo en Finnlando. Estas multaj devigaj fakoj en kaj svedaj kaj finnaj bazlernejoj, kaj la kialoj de ilia devigeco estas pedagogiaj kaj ne politikaj, krom unu: la sveda lingvo en Finnlando. :Mi bedaŭras, ke mi nomis Svedion iama kolonia gastiganto. Ĝi ne funkcias tiel. [[Specialaĵo:Kontribuoj/193.210.200.230|193.210.200.230]] 14:41, 11 dec. 2022 (UTC) :: Bonvole ĉesu redaktadi mian diskpaĝon. Mi ne havas la politikan povon por forigi la devigan svedan en Finnlando. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 15:10, 11 dec. 2022 (UTC) La deviga instruado de la sveda lingvo en diversgradaj lernejoj en Finnlando havas surprize malsaman historion. La devigan svedan lingvon en finnaj mezlernejoj kaj universitatoj peris kaj parte plu peras historiaj kialoj, sed la deviga instruado de la sveda en finnaj bazlernejoj ŝuldiĝas al politikaj kialoj. La sveda lingvo estis deviga lernobjekto en finnaj mezlernejoj, universitatoj kaj aliaj altlernejoj tra la epokoj (kaj interesa detalo estas ke la vorto pakkoruotsi jam estis uzata en 1931 kaj ĝia uzo en granda parto de Kanado povus respondi al deviga franca) , sed la radikoj de la absolute deviga instruado de la sveda por ĉiuj finnoj retroiras al aŭtuno 1968, kiam la deviga sveda lingvo estis aldonita al la bazlerneja instruplano, kvankam la granda plimulto de fakuloj en la fako de edukado forte kontraŭis ĝin. . La Sveda Popola Partio de Finnlando subaĉetis edukan ministron Johannes Virolainen por akcepti ĝin, kaj eble svedaj politikistoj timigis prezidanton Urho Kekkonen por akcepti ĝin. [[Specialaĵo:Kontribuoj/86.114.243.252|86.114.243.252]] 01:15, 26 dec. 2022 (UTC) : Bonvole ĉesu redaktadi mian diskpaĝon, '''LTA Pakkoruotsi'''. Mi ne havas la politikan povon por forigi la devigan svedan en Finnlando. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 11:09, 26 dec. 2022 (UTC) == Finfine == ...mi ĵus ricevis burokratajn rajtojn, kaj povas malŝlosi rajtojn por via robotado. Fakte mi hodiaŭ posttagmeze ĝis morgaŭ inter tagmezo kaj vespero tute ne havas tempon por vikipedio, sed simple fari hokon ja ne kostas pli ol sekundon. Mi dankas vin pro via pacienco kaj deziras bonan laboradon. Mi mem denove estos en Vikipedio iam morgaŭ. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:39, 12 mar. 2023 (UTC) == Stilogvido pri datoj == Ĉaŭ, Taylor. Mi volus proponi stilogvidon pri datoj. La propono troveblas ĉi tie: [[Uzanto:Super nabla/Datoj]]. Se vi havas tempon, ĉu vi povus kontroleti ĝin kaj komenti sube? Ĝis ĝis, — [[Uzanto:Super nabla|Super nabla]] ([[Uzanto-Diskuto:Super nabla|diskuto]]) 09:37, 22 mar. 2023 (UTC) : Dankon pro la atentigo, mi postlasis komenton. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 16:51, 25 mar. 2023 (UTC) == Peto de konsilo pri progresinta uzo de vikidatumoj == Saluton kara. Mi havas grandan kaj fundamentan '''peton de konsilo pri progresinta uzo de vikidatumoj'''. Por ne malŝpari spacon, mi ne donas la tutan peton ĉi tie, sed petas vin vidi ĝin [[Uzanto:ThomasPusch/provejo2|en aparta persona paĝo]]. Se vi havas ideon kiel eblos respondi al mia peto, mi tre ĝojos pri konsilo! Kore, [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 17:32, 1 apr. 2023 (UTC) : Dankon pro la atentigo, mi postlasis komenton tie. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 22:56, 7 apr. 2023 (UTC) == Tekstoj pri Finnlando == Jes, denove aperas tekstoj pri Finnlando. Mi nun sukcesis legeti la lastajn ses, pri [[deklaro de kristnaska paco (Finnlando)]] kaj [[kvartaga laborsemajno]] mi ne vidis problemon, pri kvar kantoj - [[vanhojapoikia viiksekkäitä]], [[albatrossi]], [[Käyn ahon laitaa]] kaj [[Keuruulle takaisin]] mi kritiketas ke ili estas plene orfaj, kaj dirus ke ili pli bone lokiĝus en alineo "unuopaj kanzonoj" en la teksto pri la kantisto, sed pri tio mi ankoraŭ ne faris noton al la metinto. Krome pri [[Keuruulle takaisin]] mi metis pli fortan kritikan noton en la paĝon. Sed tio kion mi vidis, laŭ mi ankoraŭ ne estas transpaŝo de iu limo. Se la teksto pri [[Keuruulle takaisin]] ne pliboniĝos, oni povos forpreni ĝin, sed tiuj ses paĝoj ne pravigus kompletan forbaron. Ĉu vi povas konkretigi, kie estis vere dubinda ago? Mi certe simple ne jam trovis la lokon, kaj nun ankaŭ ne povos plu serĉi (La notojn en mia diskutpaĝo mi povas pli aŭ malpli intense legi, mi laŭ nuna stato ne malpermesis al iu ajn uzon de mia diskutpaĝo, tial uzi ĝin ankaŭ ne estas krimo). Kompreneble mi ne volas investi horojn kaj pretas agi rapide, sed mi ankaŭ ne volas agi maljuste. Ĝis morgaŭ! [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 22:45, 7 apr. 2023 (UTC) : La pruvo ke denove temas pri LTA Pakkoruotsi troveblas ĉe [[Uzanto:Tuskan_parahdus]]. Jes, ĝisnune la sola grava problemo estas ke revenas uzanto kiu estas multfoje kaj loke kaj globale forbarita. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 22:54, 7 apr. 2023 (UTC) :: Mi konvinkatas same kiel vi, ke temas pri la sama homo. Sed kontraŭ kontribuoj kiel la novaj ĝermoj pri [[deklaro de kristnaska paco (Finnlando)]] kaj [[kvartaga laborsemajno]] mi ne protestus. Tiel laŭ mi eblas permesi al li kontribui, dum ne estas ajna mispaŝo, kaj en kazo de plej eta mispaŝo tuj fermi la pordon. Se, jen plia limigo, tiu kontrolado ne ligas kaj konsumas tro multan labortempon... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 08:13, 8 apr. 2023 (UTC) ==Legindaj artikoloj== Saluton. Cele al ĝisdatigo de la paĝo [[Vikipedio:Proponoj por legindaj artikoloj]] mi proponas al vi viziti ĝin kaj eventuale voĉdoni por iu(j) el la proponitaj artikoloj. Miaj preferataj kandidatoj estas jenaj: [[Kadavrogrifo]], [[Reformacio]], [[Registaro]], [[Pano]] kaj [[Rejno]]. Sed estas ankaŭ aliaj. Oni povas elekti ene de ampleksa gamo; kelkaj atendas delonge. Dankon pro via komprenemo kaj eventuala partopreno.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 21:24, 8 apr. 2023 (UTC) : Mi postlasis voĉon. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 02:55, 12 apr. 2023 (UTC) == Pakkoruotsi == Mi petas vin relegi la artikolon deviga instruo de la sveda lingvo en Finlandlo kaj diri al mi, ĉu ĝi estas nun neŭtrala kaj fakta. Mi scias, ke ĝia enhavo estas ĝusta, sed la fontoj plejparte mankas. Se mi korektas la informojn en la fontoj, ĉu la artikolo estas bona? Mi diferencas de la plej multaj aliaj finnaj ultranaciistoj pro tio, ke mi ne malamas svedojn aŭ la svedan lingvon. Kaj denove mi emfazas, ke nenio alia faros krom reveno al la malnova maniero: ke la blanka ĉapo postulas lerni la svedan sed la bazlerneja atestilo ne faras. Mi proponis fari pli neŭtralan version pri deviga sveda. Ĉu mi sukcesis lau vi? [[Uzanto:Tuskan parahdus|Tuskan parahdus AKK LTA PAkkoruotsi]] : Sur via uzontopaĝo mi vidas deklaron [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Uzanto:Tuskan_parahdus&oldid=8030434 Escepta ultranaciaa finno]. Temas pri paĝo [[Deviga instruo de la sveda lingvo en Finnlando]]. Tie mi vidas aserton '''vere malnormala devo'''. La paĝo ne estas neŭtrala. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 02:55, 12 apr. 2023 (UTC) :: Mi petas, ke vi legu: Uzanto-Diskuto:Jaakkolei: https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Uzanto-Diskuto:Jaakkolei&diff=prev&oldid=8050764 [[Uzanto:Tuskan parahdus|Tuskan parahdus]] ([[Uzanto-Diskuto:Tuskan parahdus|diskuto]]) 17:32, 22 apr. 2023 (UTC) ::: Temas pri diskpaĝo de forbarita uzanto. '''Ĉesu gantopupumadi'''. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 16:54, 24 apr. 2023 (UTC) :::: Rakontu vian opinion pri la artikolo pri mia favoritpolitikisto: https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Osmo_Soininvaara&stable=0#Politikaj_opinioj :::: Mi dankas vin pri tio, ke en Vikivortaro vi multe plibonigis miajn vortojn pri finnlandaj vortoj, kiuj finas -koulu. [[Uzanto:Tuskan parahdus|Tuskan parahdus AKK LTA PAkkoruotsi]] ::::: Mi aprobis viajn redaktojn post forigo de kalveco. '''Vi nepre tuj ĉesu pri viaj [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Uzanto-Diskuto%3ATaylor_49&diff=8064185&oldid=8061893 specialaj vulgaraĵoj].''' [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 08:22, 1 maj. 2023 (UTC) == Mato == Cxe la artikolo [[Mato]] vi uzis la ŝablonon <code><nowiki>{{prisupre|}}</nowiki></code> sed ĝi havas erareton, mi ne sciis kiel korekti ĝin, bonvolu plibonigi ĝin! Via aldono ja estis bona. --[[Dosiero:Flag_of_Esperanto.svg|15px]] [[Uzanto:Radioamatoro|<span style="font-family:Segoe print; color:#008000; text-shadow:gray 0.2em 0.2em 0.4em;">Radioamatoro</span>]] [[Uzanto-Diskuto:Radioamatoro|''(diskuto)'']] 22:55, 26 maj. 2023 (UTC) : {{farite}} @[[User:Radioamatoro]] Dankon pro la atentigo. [[Ŝablono:Prisupre#Malbonaj]] [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 02:30, 30 maj. 2023 (UTC) == Finna == Mi petas vin pri klarigo de la [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Finna_lingvo&diff=next&oldid=8098895 jena redakto de antaŭhieraŭ] en la teksto de la [[finna lingvo]]. Tie estis kelkaj senkulpaj enmetoj de linioj, senprobleme. Sekvis enŝovo de la de vi ŝatata vorteto ri, kiun multaj esperantistoj opinias ĉarma sed neesperanta vorto, en tekston kiu tute ne temas pri reformo de Esperanto, polemike, sed mi komprenas vian motivon premi la vorton en iujn tekstojn por ke oni alkutimiĝu al ĝi. Tamen mi ne komprenas trian ŝanĝon, ke vi re-mis-tradukis esperantajn komandojn al la usonangla lingvo, kiun la roboto de LiMr ĵus kelkajn tagojn verve tradukis al Esperanto, do ke vi ŝanĝas "eta" (="eta") al "thumb" (="dikfingro", θˈʌm kun sono kiu en Esperanto eĉ ne ekzistas). Klaras ke en multaj tekstoj vikipediaj ankoraŭ estas tiaj fremdaj vortoj kiaj "thumb" kaj "file" (fˈa͡ɪl), sed mi tre dankemas ke roboto malpliigas ilin, ĉar estas frustrige permane ŝanĝi milionojn da vortuzoj de la usonangla al normala lingvaĵo. Do mi vere ne komprenas vian motivon en tiu lasta ago. Bonvolu klarigi al mi. Amike [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 07:19, 8 jun. 2023 (UTC) Ke mi entute vidis tiun agon, estis pro tio ke mi volis scii kiu enmetis la ĉapitron: <pre> Okazis eĉ iom da purismo, do oni anstataŭigis sveddevenaj vortoj (-> sveddevenajn vortojn) per "puraj" finnaj: {{fact}} (fäkt) * kuirejo: ''kyökki'' (el la sveda kök) -> keittiö * forko: ''kahveli'' (el la sveda gaffel) -> haarukka * litero: ''pukstaavi'' aŭ ''puustavi'' (el la sveda bokstav) -> kirjain * mantuko: ''hantuuki'' (el la sveda handduk) -> käsipyyhe </pre> Mi supozis ke iu gaje enigis la klarigon kaj alia volas bremsi la klarigon kaj volas premi la unuan uzanton nepre uzi referencojn - sed ne ŝajnas ke kaj la tutan alineon kaj la kritikan ŝablonon kune enmetis vi. Aŭ ĉu vi eltranĉis la klarigon de iu alia antaŭe kaj jen nur reenigis ĝin?? Mi samopinias ke havi fonton por tiu fenomeno estus bela - por la fenomeno ja ekzistas propra artikolo [[lingva purismo]], kies ligilon oni ankaŭ povus enkonstrui en la frazon "Okazis eĉ iom da [[lingva purismo]], do oni..." Sed kiom probable ŝajnas al vi, ke oni povos trovi bonan referencon ĉi tie. Fonto en la finna mem eĉ ne tro helpus, ĉar apenaŭ iu leganto komprenus tiun fonton, do plej bone fonto en la sveda, angla, germana aŭ franca pri tiu interŝanĝoj de vortoj laŭ intenco de [[lingva purismo]]. En la teksto pri lingva purismo estas multaj nepruvitaj asertoj, ekzemple la centra frazo "Lingvo en kies evoluo purisma strebado jam dum jarcentoj ludis gravan rolon estas la islanda." Tute sen referenco! Sed la islanda tiom konatas per sia lingva purismo, ke neniu pridubas la ĝustecon de la frazo. Tiel fakte ankaŭ la supra aserto pri interŝanĝoj de pli fremdaj al pli lokaj vortoj ŝajnas al mi facile kredinde... la sama okazas ankaŭ en la germana, litova, pola, en ĉiaj malsamaj eŭropaj lingvoj, supozeble la fenomeno ankaŭ spureblas en la sveda. Do kiun ideon vi havas, kiun referencon oni praktike trovu por tiu aserto? Kaj ne forgesu ke referencoj gravas aparte por pridubeblaj asertoj: kio estus pridubebla en tiu aserto? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 07:39, 8 jun. 2023 (UTC) :Mi povus nur imagi enigi iun referencon finnlingvan al la unuopaj ekzemploj, ekzemple referencon "https://kaino.kotus.fi/vks/?p=qs-article&vks_id=VKS_8a728835f30f4154e444612ad1a8aa87&list_id=1&keyword=kahveli&word=kahveli" al la linio "forko: ''kahveli'' (el la sveda gaffel) -> haarukka", sed mi tre dubas ke tia referenco havos iun utilon por scivolema ne-finno ... ĝi estus nur "fonto por entute havi fonton"... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 07:53, 8 jun. 2023 (UTC) :: @[[Uzanto:ThomasPusch]]: ::* pri "eta" -> "thumb": mi malfaris grandan kvanton da redaktoj far LTA Pakkoruotsi, kiuj estis plejparte malbonaj, do mi ne "re-mis-tradukis" ion ::* pri ekzemploj de purismo: mi transŝovis la enhavon el vikivortaro kien LTA Pakkoruotsi enmetis ĝin fuŝkuntekste, post iometa kontrolo ke la asertoj veras :: [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 22:35, 8 jun. 2023 (UTC) ::{{re|Taylor 49}} Dankon pro l'klarigo pri "eta" -> "thumb": mi esperas ke la roboto de LiMr iam retrovas la anglajn komandojn kaj ankoraŭfoje tradukas ilin. Ĉiam povas okazi ke iu bona redakteto kunmalaperas kiam oni malaperigas lavangon da ne tiom bonaj redaktoj. Pri ekzemploj de purismo mi ankaŭ komprenas vian klarigon: ĉu do vi ĉi tie, aŭ jam en vikivortaro, aŭ ĉu iu alia en vikivortaro enigis la ŝablonon "fact"??? Ĉu hazarde vi havas ideon, kiun bonan referencon eblus trovi por kontentigi tiun ŝablonon? Certe estas naive esperi ke LTA Pakkoruotsi trovos fakan referencon, plejbone ne en la finna, pri la lingvoscience faka temo de leksika purismo en la finna... Se du spertaj vikipedianoj juĝas informon fidindan kaj banalan, sed ne sukcesas trovi fakan referencon en alia lingvo krom la finna pri la banala klarigo - tiam laŭ mi bonos formeti la kritikan indikon ke "mankas fonto", aŭ kontakti tiun kiu metis la kritikan indikon. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:15, 9 jun. 2023 (UTC) ::: @[[Uzanto:ThomasPusch]]: Estas mi kiu aldonis la ŝablonon "fact". Mi ne insistas pri porĉiama ĉeesto de ĝi, sentu vin libera forpreni ĝin. Plej probable fontoj ekzistas, en la finna lingvo kompreneble, kiun mi tro malbone regas. La ŝanĝon "thumb" -> "eta" mi pritraktas kiel purismo, sed la malfaro de ĝi en la paĝo "Finna lingvo" estis neintenca kromefiko de malfaro de malbonaj redaktoj far LTA Pakkoruotsi. Evidente LTA Pakkoruotsi posedas konojn pri Finnlando, regas Esperanton, kaj havas tempon kontribui al vikiaro. Parto de riaj redaktoj estas ja utilaj, tamen bedaŭrinde kunvenas ankaŭ tre malbonaj redaktoj kaj problemkonduto. :-( [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 08:37, 11 jun. 2023 (UTC) :::: Komprenite. Kompreneble ankaŭ mi la finnan tro malbone regas, sed eĉ se, kaj eĉ se oni trovus iun referencon en la finna lingvo, kiun mi nun neniel vidas, ankoraŭ dubindas kian utilon tia nurfinna referenco vere havos por la internacia legantaro. Mi sekve forigas la alarmigan averton "fact", kaj aldonas du liniojn pli poste la finnlingvan noton <nowiki>https://kaino.kotus.fi/vks/?p=qs-article&vks_id=VKS_8a728835f30f4154e444612ad1a8aa87&list_id=1&keyword=kahveli&word=kahveli</nowiki> pri * forko: ''kahveli'' (el la sveda gaffel) -> haarukka, kvankam pri tiu indiko mia sama dubo validas kiom utila tia nurfinna referenco vere estos por la internacia legantaro. Pri la estona lingvo mi eĉ havus paperan lernolibreton en la bretaro, sed pri la finna ne, tial ankaŭ per paperaj referencoj mia libraro ne povus helpi min. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 07:16, 12 jun. 2023 (UTC) == Elekto de nova administranto == [[Dosiero:Wikipedia Administrator.svg|eta|100px|La balailo estas simbolo de la administrantoj.]]Saluton {{BASEPAGENAME}},</br>Mi ĵus kandidatigis [[Uzanto:Kani]]-n kiel administronton. Se vi havas tempon, bonvolu partopreni la elekton de la nova administranto ĉi tie: [[Vikipedio:Administrantoj/kandidatoj/Kani]]. En tiu paĝo, vi povas legi la kialojn de la kandidatiĝo. La kandidato jam akceptis la proponon de administrantiĝo.</br>Dankon kaj ĝis baldaŭ! Amike, — <span style="background-color:LightYel;">[[User:Super nabla|<span style="font-family:Lucida Handwriting;color:LightBlue;">'''Super '''</span><span style="font-family:Lucida Console;color:LightSkyBlue">'''Nabla'''</span>]][[User talk:Super nabla|🪰]]</span> 08:32, 24 jul. 2023 (UTC) == Teknika noto == Kara, mi hodiaŭ havas preskaŭ personan teknikan noton. Dum la lastaj du semajnoj mi tre suferis je malstabila interreto, kaj hejme kaj labore, ĉar ĉie en la kvartalo oni fosas truojn ĉe la trotuaroj por meti novajn vitrofibrajn kablojn, kiuj fine servu al pli bona interreto. Tamen dum la lastaj tagoj la sekvoj estis ke la interreta konekto ofte subite malaperis, sen ajna averto kompreneble, kaj iam reaperis, eble post minuto, eble post 5 horoj. Por vikipediumado tio aparte ĝenas se oni malfermis multajn fenestrojn por duonaŭtomate krei paĝojn aŭ aldoni ion al vikidatumoj. Mi do devis tre atenti neniel fermi iun grupon da fenestroj, kaj tamen iuj redaktoj malaperis. Kaj mi miris ke tiaj interretaj malaperoj ankaŭ okazis malfruvespere kaj la tutajn sabatojn, kvankam mi dubas ke je ĉiuj tiuj tempoj vere iuj konstruistoj fosis en la stratoj. Nur hodiaŭ, dimanĉe, escepte ĉio denove bone funkcias. Ne miru do, se mi ŝajnas subite interrompi mian komencitan agadon dum horoj: ne '''mi''' ĉesas labori, sed la interreta konekto. Espereble tiu fazo rapide pasos. Sed min tiu problemo tre nervis... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:35, 17 sep. 2023 (UTC) : Eble oni nepre konservu la malnovajn (= senretejajn) metodojn por plenumi cxiutagajn farendajxojn. Mi ne volas sperti 5-horan interrompon de perreta servo por spiri. :-( [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 13:44, 17 sep. 2023 (UTC) == Peto kunvoĉdoni == En la diskutejo pri [[Vikipedio:Forigendaj artikoloj#499 redundaj paĝoj|eble forigendaj artikoloj]] diskutiĝis la bezono havi duan roboton kun administraj rajtoj, por forigi grandan kvanton da forigendaj tekstoj aŭ ĉi tie alidirektiloj, post decido de laŭorda diskuto, ĉar normala roboto ne rajtas forigi ajnan eron kaj administrantoj sen roboto bezonus tagojn da monotona forĵeto antaŭ ol la monto estus forigita. Mi publike petis LiMr, ĉu li pretus funkciigi sian roboton por tiaj petoj, sed ankoraŭ necesas [[Vikipedio:Administrantoj/kandidatoj/LiMrBot|voĉdoni pri tio]], kaj la voĉdonon ĝis nun preskaŭ neniu atentis. Tial mi petas vin pripensi kaj kunvoĉdoni. Ĉu bone? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 20:21, 21 sep. 2023 (UTC) : Mi bedaŭrinde ne sukcesas vidi mankon da partopreno. Male, multaj poraj voĉoj alvenis kaj la roboto jam ricevis la rajton. Do mi fermis la voĉdonadon anstataŭ doni voĉon. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 07:40, 23 sep. 2023 (UTC) :: Same bone tiel procedi. Mi en [[Vikipedio:Forigendaj_artikoloj/Arkivo/2023/Septembro#h-499_redundaj_paĝoj]] vidis "nur" du porajn voĉojn kaj poste sekvis nur pripensoj kiel oni bone teknike povos realigi la projekton. Tial mi por tiom granda projekto ĝojus pri iom pli da voĉoj. Sed baze ĉio estas bone finita (cetere, nur detalo, vi ne subskribis en la informkesta fermo de la voĉdonado), kaj la finiĝo estis ene de samajno, sen longa plua atendado. Tio plej gravas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:01, 7 apr. 2024 (UTC) == Forbaroj == Saluton Taylor. Mi skribas por informi vin, ke la teksto en [[Uzanto:Taylor 49|via uzanto-paĝo]] estas plurfoje erara. Pli precize, * Vi ne estas forbarata el Vikivortaro. ([https://eo.wiktionary.org/w/index.php?title=Special:Protokolo&type=block&page=User:Taylor%2049 kontrolu]) * Vi neniam estis forbarata el Vikipedio. ([https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:Protokolo&type=block&page=User:Taylor%2049 kontrolu]) Eble indas korekti/ĝisdatigi la tekston de la [[Uzanto:Taylor 49#Activity|tabelo]] por doni ĝustajn informojn al vizitontoj de via paĝo. Amike, —[[User:Super nabla|<span style="font:.8em 'Lucida Handwriting';color:#7e7a46">'''Super'''</span> • <span style="font:1em 'Century Schoolbook';color:#32CD32;text-shadow:#fdf5b4 .4em .4em .4em">'''''nabla'''''</span>]][[User talk:Super nabla|^🪰]] 11:35, 3 nov. 2023 (UTC) : @[[User:Super nabla]]: Vi pravas, mi nepre gxisdatigu gxin. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:08, 3 nov. 2023 (UTC) == File:Toronto map.svg == Hello! This file is just a container for the embedded [[:File:Toronto map.png]]. There is no single vector in it, so this ''[//eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Toronto&diff=prev&oldid=8536088 is]'' fake. I want to get this file deleted. [[Uzanto:NordNordWest|NNW]] ([[Uzanto-Diskuto:NordNordWest|diskuto]]) [[Uzanto:NordNordWest|NNW]] ([[Uzanto-Diskuto:NordNordWest|diskuto]]) 16:38, 17 dec. 2023 (UTC) : You're right. Now it's fixed on commons and the useless file is awaiting deletion. You can [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Deletion_requests/File:Toronto_map.svg give support vote]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 15:13, 18 dec. 2023 (UTC) :: @[[User:NordNordWest]]: The file is [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:Toronto_map.svg&action=edit now deleted]. La dosiero nun estas forigita. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 10:29, 29 dec. 2023 (UTC) == Gravulo == Saluton. Vi foje ŝanĝas Informkestojn al gravulo, ĉu tio havas avantaĝon?--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:20, 26 jan. 2024 (UTC) : @[[Uzanto:Kani|kani]]: Saluton ... la aliaj informkestoj estis jam [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=%C5%9Cablono%3AInformkesto_verkisto&diff=6933912&oldid=6933007 delonge alidirektitaj] al {{ŝ|Informkesto gravulo}}, do la redakto neniel ŝanĝas la aspekton de la paĝo, sed ĝi permesas ŝpari dubojn aŭ demandojn kiel "Ĉu temas pri reganto, aŭ verkisto, aŭ cetera gravulo?" aŭ "Kial A havas keston '&nbsp;'gravulo'&nbsp;' dum ke B havas keston '&nbsp;'verkisto'&nbsp;', ambaŭ ja estis verkistoj?", ĉar la ŝablono estas la sama por ĉiuj. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 14:41, 27 jan. 2024 (UTC) == Roboto == Saluton, via roboto havas la petitan rajton nun. Pardonu, mi hodiaŭ vespere ne estis ĉe la komputilo kaj tial nur tiom nokte vidis la noton ke mi povas rajtigi ĝin. Bonan elprovadon. [[Uzanto:ThomasPusch|Thomas]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|notoj]]) 23:42, 7 mar. 2024 (UTC) : @[[User:ThomasPusch]]: Saluton [[Special:Rajtoj_de_uzantoj/Taylorbot]] -> <pre> | {"error":{"code":"permissiondenied","info":"The action you have requested is | limited to users in the group: [[Vikipedio:Administrantoj|Administrantoj]] | .","*":"See https://eo.wikipedia.org/w/api.php for API usage. Subscribe to | the mediawiki-api-announce mailing list at &lt;https://lists.wikimedia.org/ | postorius/lists/mediawiki-api-announce.lists.wikimedia.org/&gt; for notice | of API deprecations and breaking changes."},"servedby":"mw-api-ext.codfw.ma | in-7d749bd56-l4x6s"} </pre> Supozeble roboto ne povas akiri rajton (krom "mover" kaj "bot") kiun la funkciigisto ne havas. Ĉu vi emas portempe doni la rajton ankaŭ al mia ĉefa konto? [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 11:05, 8 mar. 2024 (UTC) :Bone, kompreneble. Jam farite, bonan sukceson. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:09, 8 mar. 2024 (UTC) ::Cetere mi malkaŝu ke en la "rajtoj de uzanto Taylorbot" mi nun ankoraŭ povus doni rajtojn por "interfaca administranto". Mi supozas ke ia aldona rajto ne necesus, ĉar la sistemo nur plendis "The action you have requested is limited to users in the group Vikipedio:Administrantoj". Sed aliflanke mi konstatis ke mi ne povos post fino de la takso reforpreni de la roboto la administrajn rajtojn, nun ankaŭ ne de vi. Do la reforprenon devos plenumi neesperantista stevardo. Tio estas iom ĝena, sed ne evitebla, kiel mi eksciis nur nun. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:17, 8 mar. 2024 (UTC) ::: Bedaŭrinde tio ne helpis, kaj mi nun vere ne scias kial. :-( Ankaŭ mi estas tre certa ke ne estas la rajto "interfaca administranto" kiu mankas. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 11:44, 8 mar. 2024 (UTC) :::: Nun mi trarompis la fuŝon kaj la laboro progresegadas :-) . [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 11:55, 8 mar. 2024 (UTC) :Saluton, se la rajtoj estas nur por unu tasko, mi povos helpi. Mia roboto havas la administrajn rajtojn. Ankaŭ mi forigis multajn alidirektojn antaŭe. Do mia roboto povas fari tion. Ĉu vi konsentas? Ĉu vi havas liston por forigi? [[Uzanto:LiMr|LiMr]] ([[Uzanto-Diskuto:LiMr|diskuto]]) 12:22, 8 mar. 2024 (UTC) <pre> | {"delete":{"title":"Willy BRANDT","reason":"la.. [[Vikipedio:Forigendaj_arti | koloj#nuntempa_enhavo_de_la_kategorio_\"tujforigendaj_artikoloj\"]]","logid | ":4203140}} </pre> :: Mi jam sukcesis. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 12:26, 8 mar. 2024 (UTC) == Norvegio == Saluton, vi prave rimarkis ke en Norvegio oni jam remalinventis la novan provincon Viken, kiun oni nur inventis en 2020. Dankon ke vi adaptis mian artikolon pri [[Viken]], kiun mi nur kreis en somero 2023, tiam kompreneble ne sciante ke la tuta paĝo post duonjaro jam denove devos ŝanĝiĝi. Tamen la temo ne nur limiĝas al adapto de la paĝoj [[Viken]], [[Akershus]], [[Buskerud]] kaj [[Østfold]]. Ekzemple mi nun adaptis la paĝon de [[Jevnaker]], kaj estas pliaj paĝoj kiuj same devas ankoraŭ adaptiĝi, nur ke mi nun plugas tra la sufiĉe senesperaj paĝoj pri Rumanio kaj ne povas malfermi kompletan projekton pri malfaro de Viken en Norvegio. Tamen mi petas vin, se vi malkovras tian administran novaĵon, ke bonus tiam ankaŭ atentigi la precipajn aliajn pasintajn e-lingvajn uzantojn... Mi en mia vivo redaktis tiom da paĝoj, ke mi freneziĝus se mi aldonus ĉiujn al teknika atentolisto. Do mi nur plene hazarde ĵus vidis vian redakton en la paĝo [[Viken]], povus ankaŭ esti ke mi nur vidus ĝin post ses aŭ dek jaroj. Se mi sciintus pri la relative limigita ofico plene adapti la paĝojn de Norvegio al ankoraŭ unu administra reformo tie, mi ne komencintus ion pri Rumanio nun sed farintus, se vi volus kune kun vi, la adapton pri Norvegio. Do, kuraĝe sciigu viajn trafajn rimarkojn! Printempajn salutojn, [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 10:48, 7 apr. 2024 (UTC) : Dankon ... ŝajne oni plene malfaris la reformon de la administra divido post nur 4 jaroj, kaj oni do devas alifari ĉiujn paĝojn kaj ĉiujn kategoriojn pri ĉiuj novaj/malnovegaj kaj malnovaj/portempaj provincoj. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 18:14, 7 apr. 2024 (UTC) == Ne ekzistanta modulo == Saluton, Taylor 49. Mi hodiaŭ malkovris en la subredaktuja modulolisto de kelkaj artikoloj pri fervojlinioj la ne ekzistantan modulon "Modulo:Wikidata/Tools". Ĉu vi eble havas ideon, kiu ŝablono iel kaŝe enplektas ĝin? Ĉe "Ligiloj ĉi tien" ial ne aperas alia moduloj. Do, verŝajne ĝi en iu ŝablono kaŝiĝis. - Amike [[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 20:26, 12 apr. 2024 (UTC) : Jen: [[Modulo:Najbaraj stacioj]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:29, 12 apr. 2024 (UTC) ::Dankon. Mi ĵus iomete korektis kelkajn aferojn pri la dokumentado de la modulo, por ke la foje de mi proponita skemo por tio estu sekvata. Alternativa propono siatempe (2013) ja ne estis. [[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 07:24, 13 apr. 2024 (UTC) == Propono == Ĉu vi ŝatus iĝi konstanta administranto? [[Uzanto:Fenikals|Fenikals]] ([[Uzanto-Diskuto:Fenikals|diskuto]]) 12:14, 16 apr. 2024 (UTC) : Mi konsentite lastatempe portempe teknike havis la rajton nur por plenumo de limigita unuopa tasko. Tamen se vi opinias ke mi estus bona administranto, vi povas kandidatigi min. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 17:38, 17 apr. 2024 (UTC) ==Legindaj artikoloj== Saluton. Mi plibonigis novan grupon de artikoloj kandidatoj al statuso de legindaj artikoloj. Mi petas vin viziti almenaŭ kelkajn el ili, ĉu la plej allogajn al viaj plaĉoj kaj voĉdoni en la koncerna balotado. Temas pri [[Rabindranath Tagore]], [[Rasismo]], [[Abu Nuŭas]], [[Afganio]], [[Aidoso]], [[Akva ciklo]], [[Akvobaraĵo]], [[Al-Ĥorezmi]], [[Alzheimer-malsano]], [[Amfibioj]], [[Molière]], kaj [[William Shakespeare]]; kiel oni vidas, gravaj artikoloj kaj tre varia temogamo. Dankon pro via kontribuo kaj pardonu pri miaj insistoj plialtigi la nombron de legindaj artikoloj.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:41, 27 apr. 2024 (UTC) == ŝablono:Informkesto homo == Saluton. Kial vi ĵus malfaris miajn lastajn redaktojn kun tre maldetala klarigo? Estus bone mencii fuŝitan artikolon. Tiam mi pli bone povus tion korekti. - Amike [[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 12:42, 8 jun. 2024 (UTC) : Ĉiuj artikoloj (aŭ multaj almenaŭ) estas fuŝitaj. Aperas <code><nowiki>{{#if:</nowiki></code>... supre de paĝoj. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 12:44, 8 jun. 2024 (UTC) ::Post kiu el miaj redaktoj? Ĉu post la lasta? Mi kutime post ĉiu redakto kontrolas artikolojn. Sed vi estis pli kaj tro rapida per via interveno. Tia interveno ne estas en ordo. Prefere estu uzata diskutopaĝo. [[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 12:46, 8 jun. 2024 (UTC) ::: Jes post la lasta. Provu kun la paĝo [[ABBA]]. Vi intertempe redaktis aliajn paĝojn, do mi konkludis ke vi pretervidis vian eraron. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 12:49, 8 jun. 2024 (UTC) ::::Jam riparita. Mankis unu paro de malfermaj pintaj krampoj. En [[ABBA]] ĉio bonas nun. - Mi ne pretervidis ĝin. Sed Sj1mor demandis min dume pri alia problemo en alia informkesto. [[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 12:52, 8 jun. 2024 (UTC) :::::Eble hieraŭ mi trovis artikolon en unu el "viaj" zorgigaj kategorioj, kiun vi jam taksis kiel malplenan. Mi jam korektis la artikolon. Bedaŭrinde ja kelkaj informkestoj havas majuskle komencantajn parametrojn. Mi preferas tute minusklajn parametrojn sen mallongigoj (se eblas), sen substrekoj kaj laŭeble kun certa sistemeco. Do, ni ankoraŭ havas multe por fari. Ĉu ne? [[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 13:16, 8 jun. 2024 (UTC) :::::: Mi ankaŭ forte preferas tutminusklajn parametronomojn sen punktoj kaj laŭeble kun certa sistemeco (PIV: substreko=spaceto). Krom tio nur unu nomo por unu parametro (sen kromnomoj), kaj nur unu nomo por unu ŝabono (sen alidirektoj), kaj nur unu ŝablono aŭ modulo por unu tasko (do ne ekzemple 10 moduloj por ellego de WikiData). Troa kopiado el aliaj vikioj, timo ripari fuŝon aŭ forigi redundaĵon kaŭzas bontenadan hororon (unu ekzemplo el multaj: [[Beatriz Galindo]]). [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 13:26, 8 jun. 2024 (UTC) == Ŝablono:Dato kaj loko == Saluton, Taylor 49. Eĉ se vi ne kreis ĝin, mi demandas vin pri {{ŝ|dato kaj loko}}. Ĉu vi havus ideon, kiel ni povus rekrei la ŝablonon surbaze de Lua-modulo? Ĝi enhavas ja kelkajn ripetajn alvokojn de Lua-modulo kaj diversajn fuŝojn. - Amike [[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 12:56, 8 jun. 2024 (UTC) : Saluton ... tio certe eblas kaj multe indas. La nuna kodo estas rekte terura. Tamen temas pri iomete laborpostula tasko, ne io kion mi simple plenumos hodiaŭ. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 13:03, 8 jun. 2024 (UTC) ::Jes, certe tio ne urĝas kaj devos esti bone antaŭpripensata. Ĉu ne? Mi jam foje rigardis la ŝablonon. Se mi ĝuste vidis, ĝi uzas 6 Vikidatumajn erojn ripete. Krome ĝi iel kalkulas la aĝon de persono. Tio ankaŭ devos esti riparata, ĉar ĉe malkompletaj naski̍ĝdato aŭ/kaj mortodato ĝi terure fuŝas. Ĉu ni eble daŭrigu la diskuton sur la [[Ŝablono-diskuto:Dato kaj loko|diskutopaĝo de la ŝablono]]? Plia problemo ja estas, ke la kreinto de la ŝablono lastatempe apenaŭ aktivas. Do, kion fari? [[Uzanto:Tlustulimu|Tlustulimu]] ([[Uzanto-Diskuto:Tlustulimu|diskuto]]) 13:12, 8 jun. 2024 (UTC) ::: Jes, daŭrigu ĉe [[Ŝablono-diskuto:Dato kaj loko]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 13:13, 8 jun. 2024 (UTC) == Diskuto pri referencoj == Kolego, ek de la 10-a de septembro en Diskutejo estis lanĉita grava diskuto pri aspekto de referencoj en vikiaj artikoloj. Rezulto de la diskuto grave influos ĉiun (!) artikolon de vikipedio, ŝablonojn de fontoj kaj plej verŝajne regolojn de artikola dizajno. Vikia komunumo atendas vian opinion, ĉar vi estas aktiva partoprenantio de nia projekto. Mi invitas vin partopreni la diskuton kaj eldiri vian opinion, prezenti vian sperton de uzo de referencoj en eo-vikipedio kaj vikipedioj en aliaj lingvoj. Ankaŭestas interesa via sperto ekster vikio: kiel aspektas referencoj en libroj kaj revuoj en esperanto kaj aliaj lingvoj. Jen estas ligilo al la diskuto: [[Vikipedio:Diskutejo/Teknikejo#Fremdlingvaj referencoj sen traduko al Esperanto]]. == Noto (LTA-ulo) == Kara, vi ĵus skribis en mia diskutpaĝo la noton "NE menciu min kiam vi nenion havas por konigi". Vi scias, tamen, ke tion ne skribis mi, sed nia konata anonimulo. Mi povis nur reflekse forbari la novan IP-kanalon 193.210.196.213 kaj tuj faris tion kiam mi enŝaltis la komputilon (je la sesa matene mi ankoraŭ ne aktivis vikipedie). Iusence mi eĉ dankemas ke la konata anonimulo ofte rapide skribas ion en mian diskutpaĝon kaj tiel mem denuncas sin, ĉar se mi devus '''ne''' fari ion en vikipedio kaj en la vera vivo, sed nur stulte gapi ĉu en la listo "Lastaj ŝanĝoj" okazas iuj suspektaj movoj, tiam mia vivo ne plu havus enhavon, kaj mi post maksimume ses horoj redonus mian administran postenon. Mi jam ofte pripensis ĉu mi protektu mian diskutpaĝon kontraŭ redaktoj de anonimuloj, kiel mi protektis vian diskutpaĝon, sed mi kaj vi kaj ĉiu scias ke ĉiu trudanto havas mil eblecojn trudi notojn al unuigita vikipedia konto, al la germana, taja, keĉua, lingala aŭ iu-ajn-alilingva vikipedia diskuto (sendepende ĉu mi iam uzis ĝin aŭ ne) aŭ en iu lingvo al alia projekto, vikivortaro, vikiversitato, vikicitaĵoj, vikivojaĝoj ktp ktp, aŭ al iu centra plia diskutpaĝo kiel tiu de la komunejo aŭ meta. Kaj per ŝablono {{ŝ|re}} aŭ afikso @ oni krome povas krie altiri atenton al ĉiu ajn diskutpaĝo en iu ajn branĉo de vikipedio. Mi iel pensas ke se mi tuj viŝas ĉiun noton, mi dediĉas al ĝi pli da atento ol se mi simple nenion faras, eble sekundon supraĵe legas kio estas skribata, aŭ kiam temas pri finna temo en alilingva diskutpaĝo ofte ankaŭ plene ignoras la notojn. Nur ke se io estas skribata en WPEO necesas ne atendi ĝis forbaro, ĉar alikaze la nombro de poste ankoraŭ kontrolendaj, tuŝitaj paĝoj tro altiĝas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:54, 10 jan. 2025 (UTC) : Kompreneble mia mesaĝo celis nian LTA-ulon, ne vin. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 22:11, 10 jan. 2025 (UTC) == Teknikaj problemoj ĉe ThomasPusch ("Atentu") == Mi ekde la 17-a de marto 2025 havas akutan komputilan problemon, kaj krome jam ekde kelkaj semajnoj havis misfunkcian poŝtelefonon. Tial mi nur povos normale reredakti Vikipedion kiam mi anoncos tion. Dume eblas retpoŝti al mi, sed neklaras kiam mi legos retpoŝtajn mesaĝojn. Salutas [[Uzanto:ThomasPusch|Thomas]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 07:12, 17 mar. 2025 (UTC) == Simiaj temoj == Mi petas vin rigardi la arkivigitan duan referencon en la teksto [[Miĥaelo (gorilo)]] kaj testi, ĉu vi povas ion utilan vidi tie. Mi vidas nur iun fremdlingvan vorton "ruffle" - tio ne estas miraklo, ĉar ofte filmetoj en arkivigoj ne funkcias. Se ankaŭ plia uzanto per alia aparato ne sukcesas vidi ion utilan tie, necesas simple forigi la referencon... [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 12:42, 26 mar. 2025 (UTC) PS: Kiam vi hodiaŭ matene dankinde aldonis subskribon de mi kaj kaŝis bildon, vi komprenis, ĉu ne, ke mi ankoraŭ estis tajpanta kaj nur inter-savis krudan nepretsn provizoraĵon, por ne perdi ĝin. Mi kompreneble konsciis pri ambaŭ problemoj, sed pensis ke mi havos la 5 ĝis 15 minutoj por vere meti definitivan version, ankaŭ ne metante {{ŝ|redaktas}}, per kio oni kompreneble povas signi ke oni ankoraŭ ne finis kaj ne intencas lasi tiom nenaturan materialon. Sed dankon ĉiukaze ke vi tiom rapidis. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 12:51, 26 mar. 2025 (UTC) : Mi vidas ĉe [https://web.archive.org/web/20120212212035/http://www.koko.org/world/kokoflix.php?date=2008-03-23 web.archive.org/web/20120212212035/http://www.koko.org/world/kokoflix.php?date=2008-03-23] jenan tekston (partoj eltranĉitaj por eviti lezon de kopirajto): :: <small>Michael grew up with Koko; they learned ... by Koko and everyone at the Gorilla Foundation always — he was a true inspiration. Message: Gorillas can not only use language ... experienced firsthand as a baby.</small> : Do la referenco bonas. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 12:50, 26 mar. 2025 (UTC) ::Jes la apudfilman teksteton mi ankaŭ vidas, sed la esenco estis la filmo, kiu bedaŭrinde estas morta. Bone, ni povas lasi la arkivigon pro la flanka teksteto, sed mi esperis ke aliaj eble vidos pli ol mi. Do, ne. [[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 12:59, 26 mar. 2025 (UTC) ::: La video ĉe "archive.org" ne funkcias por mi. Ne eblas starti ĝin. La "fremdlingva" vorto "ruffle" foje apreas, foje ne. [[:en:Ruffle (software)]] [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 00:56, 27 mar. 2025 (UTC) == plena forigo de "lingv" == Dum la plena forigo de {{ŝ|lingv}} tamen restas iuj ruinaj paĝoj, ekz. en [[Ŝablono:Klasifiko de samea lingvo]] mi fakte bone eltranĉis ĉiujn uzojn de "lingv", sed tamen la "arbo" ne plu havas ĝustajn branĉojn. Mi havas egajn problemojn teni superrigardon pri la relative komplika formatigo, havante daŭre nur mikro-etan poŝtelefonan ekranon, kaj petas vin rigardi kaj fintrakti la paĝon. Se ne eblas aliel, vi povas deturni la tempon antaŭ miaj lastaj tranĉoj de hodiaŭ, kaj de tie denove fari la forigojn, kun pli da superrigardo. La paĝo [[Tanoa lingvaro/klasifiko]] ankaŭ bezonas revizion de granda ekrano. Salutas [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 21:28, 31 mar. 2025 (UTC) Nedezirata paneo estas ke post [[Specialaĵo:Redirect/logid/4285110|forigo de]] la ŝablono {{ŝ|lingv/Nomo de la lingvo}} [[Vikipedio:Diskutejo]] rompiĝis. Tiun paĝo necesos aparte teni sub atento: kompreneble eblos remeti la ŝablonon {{ŝ|lingv/Nomo de la lingvo}}, sed restos dubo ĉu pro la forta interplektiĝo de la multegaj ŝablonoj tio sufiĉos por refunkciigo de la diskuteja kapo, sed ankaŭ eblas vidi tie mem, kiel eblas anstataŭigi uzon de {{ŝ|lingv}} per alia, pli moderna ŝablono. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 04:23, 1 apr. 2025 (UTC) :::PS: Bone ke per la restarigo de tiu unusola ŝablono jam ja diskuteja kapo jam delonge ŝajnas perfekte funkcii... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 04:35, 1 apr. 2025 (UTC) ::::La serĉo kie la nun restarigita ŝablono estas uzata, montras 26 uzojn en aliaj ŝablonoj, plej multaj pri la diskuteja kapo. Sendube eblas faciligi tiun ekstreman interligiĝon, sed se evidente la "fadenobulo" nun bone funkcias, eblas ankaŭ rezigni pri tiu faciligo kaj lasi la nun fone komplikan situacion. Sed tamen ideo estas videble forigi tiun sendependan ŝablonon el la familio "lingv" kaj nomi ĝin {{ŝ|nomo de la lingvo}} aŭ pli simple {{ŝ|lingvonomo}}. Unue per alidirektigo, poste per robota alĝustigo de la uzoj. Tiam klaras ke la ŝabloneto ne plu estas parto de la forigata familio "lingv". [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 08:05, 1 apr. 2025 (UTC) ::::: Saluton ... mi pardonpetas se mi estigis kredon ke ĉiuj subpaĝoj de Ŝablono:lingv estas forigeblaj. Mi konfirmis nur neutilon de "Ŝablono:lingv" mem kaj certaj subpaĝoj. Mi subtenis forigon de ĉiuj subpaĝoj kiuj ne estas uzataj, post kontrolo ke ili vere estas neuzataj, unuope paĝo post paĝo. La rompo de la diskutejo estas paneo, ĝia kaŭzo estas [[Ŝablono:Diskutejo/Neesperanto/enkonduko]]. Ŝablonon [[Ŝablono:lingv/Nomo de la lingvo]] vi forigis kaj sekve malforigis. Ankaŭ mi devas konfirmi rompon de [[Ŝablono:Klasifiko de samea lingvo]] (kaj kelkaj aliaj) kie ĝuste kiel vi skribas certaj branĉoj estas rompitaj. Tamen por mi malcertas ke la ŝablono bone funkciis antaŭ la forigo de [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Speciala%C4%B5o:Protokolo&page=%C5%9Cablono%3ALingv%2Fethnologue Lingv/Fethnologue]. Ĉiuokaze ĝi estas [[Specialaĵo:Kio_ligas_ĉi_tien%3F/Ŝablono:Lingv/ethnologue|uzata]] do necesas aŭ malforigo aŭ rapida riparo. Eble neceas malforigi pliajn subpaĝojn de "Ŝablono:lingv". Dum la venontaj du semajnoj mu havos tre limigitan aliron al interreto kaj tre limigitan tempon. Ne hezitu malforigi subpaĝojn kiuj montriĝas ankoraŭ uzataj. Estonte oni reprovu forigon. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 23:22, 1 apr. 2025 (UTC) :::::: [[Ŝablono:lingv/a]] kaj [[Ŝablono:lingv/Vikipedia kodo]] ankaŭ estas uzataj. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 00:46, 2 apr. 2025 (UTC) :::::::Ankaŭ {{ŝ|Tradukita}} bezonas {{ŝ|lingv/r}} kaj {{ŝ|Tradukitaĵo}} {{ŝ|Lingv/lingva Vikipedio/teksto}}... Mi remetis tiujn, kun dokumentadoj, ĉar nenio pliboniĝis ankoraŭ remetis {{ŝ|lingv}}, sed tamen {{ŝ|Tradukita}} kaj {{ŝ|Tradukitaĵo}} ne refunkcias. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:43, 3 apr. 2025 (UTC) ::::::::Mi nun iom brutale reduktis ŝablonon {{ŝ|Tradukita}} al nur unu alilingva artikolo - tiel la plej multaj uzoj denove funkcias (estas multegaj). Sed mi ne tre kontentas pri mia brutala solvo, kiu nur estas naskita el improvizo. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:33, 3 apr. 2025 (UTC) ::::::::: La ŝablonon {{ŝ|Tradukitaĵo}} mi same brutale traktis. Tie, ĉar ŝajne ne antaŭvidiĝas pluraj lingvoversioj, eĉ relative bone funkcias, kvankam daŭre naskita el improvizo. La remetitajn subŝablonojn {{ŝ|lingv/r}}, {{ŝ|Lingv/lingva Vikipedio/teksto}} kaj {{ŝ|lingv}} mi ankoraŭ lasas, kvankam ilia remeto hodiaŭ ne estis la solvo: tiel eblos ankoraŭ eksperimenti kiel oni povas ekhavi veran solvon pri la ŝablono {{ŝ|Tradukita}}... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 16:13, 3 apr. 2025 (UTC) :::::::::: La solvo estas modulo kiu jam delonge bone funkcias cxe vikivortaro. Sed mi ne havos tempon instali gxin cxi tie hodiaux. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:56, 3 apr. 2025 (UTC) :::::::::: Kodo (antaŭ via hodiaŭa atako): <pre> [[Kategorio:Paĝoj tradukitaj el Vikipedio en la {{lingv/r|{{lc:{{{1}}}}}}}a]] </pre> :::::::::: estas fuŝa ĉar ĝi redonas nevalidan rezulton por certaj lingvokodoj kiel io, ur, sa. La modulo ĝuste traktas tiujn lingvojn. Do riparo estas survoje, sed kiel skrbite ne alvenos dum la venontaj du semajnoj. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:08, 3 apr. 2025 (UTC) == [[Modulo:Lili]] == Vi anstataŭigis la ŝablonon {{ŝ|lingvA}} per la [[Modulo:Lili]]. Mi ne scias kiel ĝi funkcias, sed mi konstatas ke en la paĝo [[Uzanto:Agloforto/Vikipediaj statistikoj]] pluraj lingvoj aperas kun la mesaĝo "Evidente nevalida lingvokodo" aŭ "Nekonata lingvokodo". Fakte en la menciita paĝo mi uzas la ŝablonon {{ŝ|Vikipediaj statistikoj/linio}} kiu baziĝas sur la lingvokodoj uzataj de la vikipediaj projektoj, kiuj ne ĉiam kongruas kun la ISO-kodoj. Kiam mi kreis tiujn ŝablonojn mi zorgis ke ĉio tamen funkciu. Vidu en [https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias#All_Wikipedias_ordered_by_number_of_articles All Wikipedias ordered by number of articles] aperas kaj la vikipediaj projektokodoj kaj la nomoj de la lingvoj. Ĉu vi povas elturniĝi por ke plu taŭge funkciu kun la modulo ? Dankas [[Uzanto:Agloforto|Agloforto]] ([[Uzanto-Diskuto:Agloforto|diskuto]]) 16:33, 14 apr. 2025 (UTC) : Ĝi dependis de jam forigita [[Ŝablono:Lingv/komento]]. Mi revenigos viajn kodojn. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 16:40, 14 apr. 2025 (UTC) ::Mi jam korektis por la kodo azb en {{ŝ|Tbllingvoj}}. Sed mi vidas ke vi jam malfaris mian redakton, kiu tamen intertempe funkciis. Mi lasas vin labori akj atendas vian respondon [[Uzanto:Agloforto|Agloforto]] ([[Uzanto-Diskuto:Agloforto|diskuto]]) 16:51, 14 apr. 2025 (UTC) ::: Mi revenigis viajn kromajn kaj specialajn kodojn. [[Uzanto:Agloforto/Vikipediaj statistikoj]] Bv ne redaktu ŝablonon {{ŝ|Tbllingvoj}} antaŭ ke mi instalis dokumentaĵon kaj memteston. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 17:15, 14 apr. 2025 (UTC) ::::Mi ĝisdatigis [[Uzanto:Agloforto/Vikipediaj statistikoj|Vikipediaj statistikoj]] laŭ [[m:List of Wikipedias]] (aldoniĝis novaj lingvoj, kaj ŝanĝiĝis la ordo de iuj el ili). Kaj nun mankas esperantonomoj (aperas "Nekonata lingvokodo") por :::: 295 knc :::: 299 btm :::: 300 syl :::: 319 igl :::: 323 rsk :::: 330 ann :::: 333 tdd :::: 338 bdr :::: dum ĉe tiuj lingvoj aperas propra lingvonomo kaj vikipedia artikolnombro. [[Uzanto:Agloforto|Agloforto]] ([[Uzanto-Diskuto:Agloforto|diskuto]]) 22:15, 14 apr. 2025 (UTC) :::::Mi aldonis ilin en {{ŝ|LingvR}} [[Uzanto:Agloforto|Agloforto]] ([[Uzanto-Diskuto:Agloforto|diskuto]]) 23:28, 14 apr. 2025 (UTC) :::::: Bone, do la problemo de statistiko estas solvita, kaj mi povas dauxrigi je forsxaltado de "Lingv/xxx". [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 11:47, 15 apr. 2025 (UTC) Mi aprobas ŝovon de [[Uzanto:Agloforto/Vikipediaj statistikoj]] al publika parto de nomspaco vikipedio. Mi nur kreis ĝin kiel subpaĝo de mia uzantopaĝo ĉar mi volis certiĝi ke ĝi bone funkcias kaj volis eviti ke ĝi estu senkompate forigita pro iu ajn kialo. La ŝablonojn {{ŝ|LingvA}} kaj {{ŝ|LingvR}} mi kreis kopie de la respektivaj ŝablonoj {{ŝ|Lingv/A}} kaj {{ŝ|Lingv/R}} kiuj estas (estis) protektitaj kontraŭ redaktado. Nun mi gratulas ke estas rekreitaj la samaj funkcioj kiujn volis plenumi la ŝablonaro lingv sur aliaj bazoj. Des pli bone se ĉio bone kaj taŭge funkcias.--[[Uzanto:Agloforto|Agloforto]] ([[Uzanto-Diskuto:Agloforto|diskuto]]) 15:42, 16 apr. 2025 (UTC) : kaj mi riparis {{ŝ|Klasifiko de tanoa lingvaro}} (enestis troaj }} )--[[Uzanto:Agloforto|Agloforto]] ([[Uzanto-Diskuto:Agloforto|diskuto]]) 15:54, 16 apr. 2025 (UTC) :: @[[User:Agloforto]] La pagxo [[Uzanto:Agloforto/Vikipediaj statistikoj]] tre similas al [[Vikipedio:Internacia Vikipedio/Artikolnombro de ĉiuj Vikipedioj]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 13:01, 17 apr. 2025 (UTC) :::Jes fakte. La kreinto estas la sama homo per du malsamaj salutnomoj. Tamen en la du lastaj aperas nur 287 lingvoj anstataŭ 341. En la unua mi antaŭ kelkaj tagoj ĝisdatigis la lingvo-(projekto-)liston, dum la aliaj estis kreitaj antaŭ kelkaj jaroj, kiam estis malpli da projektoj. La afero funkcias duone aŭtomate koncerne la artikolnombron, kaj duone malaŭtomate koncerne la lingvoliston, kiun mi ĝis nun foje ĝisdatigis laŭ la fonto en meta. Cetere mi rimarkis ke la sama lingvo aperas en vicoj 284 kaj 286. [[Uzanto:Agloforto|Agloforto]] ([[Uzanto-Diskuto:Agloforto|diskuto]]) 17:37, 24 apr. 2025 (UTC) == Plia kontraŭintenca ruiniĝo == {{re|Taylor 49}} Rerigardu la eksan tabelon [[Ŝablono:Artikolnombro de ĉiuj vikipedioj/grafiko]], kiu kontraŭintence tro draste reduktiĝis, kaj nun estas nur "ĉielarka" ruino. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 03:36, 15 maj. 2025 (UTC) : @[[User:ThomasPusch]]: Ja videblas ruiniĝo, sed: :* mi neniam redaktis ĝin antaŭe :* tio ŝajne neniel rilatas al forigo de "Lingv/xxx", sed supozeble al antaŭaj ŝanĝoj en la parsilo (ekde jaro 2012), eble eĉ tio neniam funkciis :* [[Ŝablono:Artikolnombro de ĉiuj vikipedioj/grafiko]] kaj [[Ŝablono:Vikipedio/artikolnombro]] nenie estas transkluzivigitaj :* tie uzata [[:Dosiero:Internacia Vikipedio krado.svg]] viktimiĝis je forigo jam dum jaro 2013 :* sume, [[Ŝablono:Artikolnombro de ĉiuj vikipedioj/grafiko]] [[Ŝablono:Artikolnombro de ĉiuj vikipedioj/grafiko/subst]] [[Ŝablono:Vikipedio/artikolnombro]] estas neuzata redunda forgesitaĵo, eble forigebla : [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 10:47, 15 maj. 2025 (UTC) {{farite|solvite}} {{re|Taylor 49}} Via opinio identas al tio, ke ankaŭ mi ne vidis antaŭan redakton rilate al forigo de "Lingv/xxx", kaj ne trovis iun ruĝan ligilon de eksa ŝablono de la nun forprenita ŝablonaro. Sed mi ne sufiĉe atente rigardis la grandan "fonan" bildon, pri kies viktimiĝo je forigo jam dum jaro 2013 vi atentigis: tio estis la solvo - la bildo nur transportiĝis al la komunejo, en tiu movo detale ŝanĝis sian dosieronomon ("eo" aldonata al ĉiukaze jam esperanta dosieronomo), kaj tiun detalon oni ne notis en la esperanta paĝo. Mi riparis tion, kaj la tabelo jam aspektas tute modela. Nur frapas ke la [[moldava]] kreskis pli ol atendeble en tiuj jaroj kaj la [[ĉaktaa]] malpli ol la averaĝo, sed bone, pli impresas min ke ĉiuj aliaj lingvoj ŝajne tre homogene kreskis, ne estas iuj nombroeksplodoj plu kiel antaŭe ĉe la cebua aŭ volapuka vikipedioj. Post tiu riparo mi pensas ke la tabelo nepre estas konservinda, eĉ se oni ne aldone flegas kaj aktualigas la lingvan ordiĝon al la nuna stato. Bone, tiu problemo konsidereblas solvita. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:05, 15 maj. 2025 (UTC) == Ankoraŭ plia kontraŭintenca ruiniĝo == Ankoraŭ plia kontraŭintenca ruiniĝo okazis en la ŝablono {{ŝ|Vikipedioj}}, uzata en ĉiuj teksto pri diverslingvaj branĉo de vikipedio, ne nur en [[Vikipedio en Esperanto]]. Mi antaŭe foje vidis la ŝablonon kiu laŭ mia memoro ĉiam perfekte funkciis laŭ la hodiaŭa stato. Mi proponus restarigi tiom da forigitaj kun-ŝablonoj kiom sukcesas por ne plu saboti ĝin. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:14, 4 jun. 2025 (UTC) <s>{ {Vikipedioj} }</s> Ĉu mi simple unue restarigu Ŝablono:Lingv/Vikipedioj kaj poste ni vidos ĉu tio jam funkcias. Aŭ ĉu vi havas alian proponon? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 15:16, 4 jun. 2025 (UTC) : @[[User:ThomasPusch]] Solvo estas ene de [[Ŝablono:Vikipedio laŭ artikolnombro]] kaj [[Modulo:nombro da/rank]]. Bona tamen iomete laborpostula solvo estas plena moduligo de ĉiuj ŝablonoj rilataj al aliaj vikioj, kaj forigo de la tuta konfuziga redundaĵo. :* [[Ŝablono:Artikolnombrlimo]] [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?search=insource%3A%2F%5BA%7Ca%5Drtikolnombrlimo%2F&ns10=1 uzoj] :* [[Ŝablono:ĈefPaĝo/AliajLingvoj/AL]] rompita kaj neuzata -> forigenda : <s>Bv portempe malforigu ŝablonon "Lingv/Vikipedioj"</s> sed nur ĝin. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 11:19, 6 jun. 2025 (UTC) :: {{forte kontraŭ}} malforigo de "Lingv/Vikipedioj". [[Ŝablono:Vikipedioj]] estas (provizore) riparita. [[Ŝablono:ĈefPaĝo/AliajLingvoj/AL]] estas forigenda. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 13:25, 8 jun. 2025 (UTC) {{re|Taylor 49}} Vi vidis ke mi estis for dum 5 tagoj. Fakte mi jam reestas ekde unu tago, sed japana temo tiom kaptis mian atenton ke mi vidas vian noton nur nun. Mi laŭ via propono nun forigis ŝablonon ĈefPaĝo/AliajLingvoj/AL]] rompita kaj neuzata, kaj dumtempe malforigis ŝablonon "Lingv/Vikipedioj", tiel ke vi povas plu umi. Mi estos hejme dum la sekvaj sep tagoj, tiam nur semajnfine estos for de vendredo ĝis dimanĉo. Dum la sekvaj tagoj do rapidaj respondoj garantiatas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 11:58, 12 jun. 2025 (UTC) <pre><includeonly>[[{{#ifexist:{{Lingv/lingva Vikipedio|{{{1}}}}}|{{Lingv/lingva Vikipedio|{{{1}}}}}|{{Lingv/R|{{{1}}}}}lingva_Vikipedio}}|{{Lingv/R|{{{1}}}}}a]] ([[:{{#ifeq:{{{1}}}|eo|Vikipedio:Ĉefpaĝo|{{{1}}}:}}|{{{1}}}]])</includeonly><noinclude>{{Lingv/dokumentado|Vikipedioj}}</noinclude></pre> : Reforigenda. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:30, 16 jun. 2025 (UTC) ::He? Vi forgesis "helikumi" min en via lasta noto, kaj ĉar mi ne seninvite patrolas vian diskutpaĝon, mi ne vidis ĝin en junio 2025. Nun mi jam tute ne plu estas en la temo de antaŭ 7 monatoj. Ĉu vi povas konfirmi ke ĉio intertempe estas en ordo, aŭ ĉu ankoraŭ estas imperativa neceso por ago? [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 01:10, 18 jan. 2026 (UTC) ::: He? @[[User:ThomasPusch]] Ĝi jam estas reforigita: [https://eo.wikipedia.org/wiki/%C5%9Cablono:Lingv/Vikipedioj Lingv/Vikipedioj]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 20:28, 19 jan. 2026 (UTC) ::::Dankon pro la konfirmo, ke aliulo jam solvis la temon. Se vi helikumos (@) min venontfoje samkiel vi kutime faras, mi havos ŝancon sen prokrasto reagi (kvankam foje eĉ kun la helikumoj estas pli da taskoj ol mi povas trakti, sed mi klopodas). Do, tie ĉi ĉio en ordo, ĉio {{farite}}. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 14:28, 21 jan. 2026 (UTC) == Saluton == En [[Vikipedio:Proponoj por legindaj artikoloj]] estas novaj proponoj kaj en [[Vikipedio:Proponoj por elstaraj artikoloj]] estas unu. Kiam vi havos tempon, eble indos interveni en kelkaj el ili.--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 23:16, 23 jul. 2025 (UTC) == Pakkoruotsi 2025-12 == Mi skribis pri la deviga sveda denove. Mi ne skribis pri la afero malneutrale kaj fanatike kiel en 2022. Cxu la artikolo [[sveda lingvo en Finnlando]] estas nun tauxga (speciale la parto deviga instruo de la sveda lerneje)? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:28, 26 dec. 2025 (UTC) : Legu kion mi skribis [[Vikipedio:Problemaj_uzantoj#Nova_registrita_konto_%22kun_parte_finnaj_temoj%22|ĉi tie]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 01:23, 28 dec. 2025 (UTC) == Perämeri -> "Botnia golfeto" == Cxu mi laux vi uzas bonan logikon, kiam mi supozas, ke estas logike, ke la artikolo [[Kvarken]] havas en la esperanta Vikipedio svedlingvan rubrikon sed la artikolo [[Perämeri]] finnlingvan, cxar la plejo el la bordoj kaj insuloj de Kvarken estas svedlingvaj sed la plejo de la bordo kaj insuloj de Perämeri estas finnlingvaj? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 07:41, 15 jan. 2026 (UTC) : {{farite}} [[Botnia golfeto]] [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 16:26, 15 jan. 2026 (UTC) :: Tre bonis la alinomigo al esperanta titolo, laŭ la logiko, kiam laŭ akceptitaj vortoj el oficialaj vortaroj eblas sence krei geografiajn nomojn, do sen devi "inventi" iun fantazian "vorton", oni nomu la geografiaĵon en Esperanto. Aparte se estas pluraj diversaj nacilingvaj formoj, tiu lingve neŭtrala solvo estas bona. Pri la "granda Botnia Golfo" fakte estas pluraj tre konfirmaj eksteraj referencoj: ne nur [https://vortaro.net/#Botnia_kdc en PIV], sed ankaŭ en la [[poŝatlaso de la mondo]], ĝis nun sola esperantlingva atlaso, de 1971 en la vasta dupaĝa mapo 14 dokumentiĝas la geografia nomo "[[Botnia golfo]]" (mi aldonas la du referencojn al la teksto pri la granda akvujo). Simpla aldono de sufikso -et- estas tre esperanteca solvo. Bedaŭrinde pri "Kvarken" ne ekzistas tia sen-diskute klara esperantigo, tial tiu titolo devas resti nacilingva. Bona paŝo la renomigo ĉiukaze. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 00:41, 18 jan. 2026 (UTC) == Estonta plia bildo en geografia artikolo == Saluton, kara. Por (nova) geografia artikolo, nur unusola informkesta bildo de la vikidatuma parametro p18 estas fakte malmulta ilustraĵo. Sed plian foton elekti kaj enigi en tekston kompreneble estas ekstra laboro, por kiu ne ĉiam en unua paŝo sufiĉas la tempo. En [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=R%C3%A4%C3%A4kkyl%C3%A4&diff=prev&oldid=8972772] vi simple viŝis la antaŭpreparitan kadron por estonta foto. Tion eblas fari, se garantiite neniam estos ŝanco ke dua foto aldoniĝos al la vikimedia komunejo aŭ al la loka branĉo de eo-wiki. Sed se eblas, estas pli bone lasi la antaŭpreparitan kadron por estonta foto, aŭ eĉ pli bone plenigi ĝin per dua foto, kiel ekzemple estas nun en la paĝo [[Rääkkylä]]. Ĉiukaze la teksto de [[artikola ĝermo]] de nur 3 aŭ iom pli da frazoj estas malmulto da materialo maldekstre kompare al la aŭtomate plenigebla informkesto dekstre - sed per aldona(j) foto(j) maldekstre la misproporcio jam iĝas malpli drasta, kaj kompreneble, ĉiu teksto povas plu kreski kaj iam kreskos. Tial, bonvolu ne viŝi tiajn antaŭpreparaĵojn por estontaj ampleksigoj, sed - se vi volas - bonvenas via plenigo de la spaco. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 00:57, 18 jan. 2026 (UTC) == Sveda lingvo en Finnlando == Mi skribis al spertulo pri la finna lingvopolitiko: "La lastaj spuroj de pedagogiaj pravigoj por deviga sveda lingvo, kiaj estis prezentitaj antaŭ iom da dek jaroj kaj sufiĉe multe antaŭ tridek jaroj, jam tute malaperis kaj ĝi estas nur simbola kaj oni jam ne provas silentigi kritikon per kontraŭkritiko sed per agresema akuzado kaj insultado, laux kio la malapogantoj estas faŝismaj kaj rasistoj kontraux la finnlandaj svedlingvanoj." Respondo al mi: "Ĝuste. La nuna deviga sveda lingvo tute transiris en la simbolan kaj politikan sferon, kaj ĝia legitimigo jam ne baziĝas sur iuj lernaj aŭ pedagogiaj celoj. La finnlingvanaj baz- kaj mezlernejanoj lernas la svedan ecx pli malmulte ol en viaj lernejaj jaroj, sed la apogantoj de la deviga sveda ne plu taksas tion kiel probleme. La apogantoj de la deviga sveda ne plu provas aferece diskuti pri la afero kun la malapogantoj sed asertas, ke la malapogantoj estas rasistoj kaj fasistoj." [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:18, 26 jan. 2026 (UTC) :La apogantoj ne plu zorgas pri tio, kiom la lernejanoj kaj sxtudantoj lernas la svedan, sed por ili estas grava simbolo, ke la lernejanoj kaj sxtudantoj iom la svedan lernas ecx simbole. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 08:29, 26 jan. 2026 (UTC) :: Ĉesu. Mi ne engaĝiĝas en la konflikto pri <b>pakkoruotsi</b>. Post venonta sensenca mesaĝo mi instigos globalan forbaron kontraŭ vi. (@[[User:ThomasPusch]]) [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:08, 26 jan. 2026 (UTC) ==Kiel indiki publikhavaĵajn bildojn== Ĉu vi scias kiel taŭge indiki kiam oni alŝutas bildon, ke ĝi estis liberigita en la publikan havaĵon de sia posedanto? Mi ĵus atentigis al [[Uzanto:Claudio Pistilli]] ke lia maniero indiki tion estas misgvida laŭ mi, ĉar ĝi ŝajnigas ke la alŝutanto mem estas la posedanto. Sed mi trovis, ke mi ne bone komprenas, kiu estu la ĝusta metodo - [[Ŝablono:PD]] havas averton dirantan ke ĝi estas malaktuala, kaj [[Vikipedio:Permesiloj por dosieroj]] ambicie rekomendas iun [[Ŝablono:PD-ttt]], kiu tamen neniam kreiĝis. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 19:21, 28 jan. 2026 (UTC) : @[[User:Arbarulo]]: Saluton ... la kerno de la problemo estas ke [[:c:Special:Contributions/Claudio_Pistilli|Claudio estas porĉiam forbarita]] ĉe commons ekde jaro 2019, kaj do ekde tiam alŝutas loke. Publikan havaĵon oni nepre alŝutu ĉe "commons" (krom se prezentiĝas tre speciala kaŭzo alŝuti loke). Se vi aŭ iu alia faris foton kaj mem decidis liberigi ĝin kiel publikan havaĵo, uzu ŝablonon [[:c:Template:Cc-zero]]. :* [[:c:Help:Public domain]] :* [[:c:Commons:Licensing#Material_in_the_public_domain]] :* [[:c:Template:Cc-zero]] : Loke por sufiĉe malnova bildo oni [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Dosiero%3AOmajadaj_militistoj.png&diff=9296476&oldid=9296077 uzu la ŝablonon "PD-malnova" kaj NE uzu la ŝablonon "Propra"]. :* [[Ŝablono:PD-malnova]] :* [[Ŝablono:Propra]] : La bildarego alŝutita ĉi tie far [[User:Claudio Pistilli|Claudio]] estas granda problemo kiu postulos gigantan riparlaboron: :* forigu fakte maĝustajn bildojn pri kemio :* forigu kopirajtlezajn bildojn pri kemio :* riparu maĝustajn permesilojn :* ŝovu ĉiujn bonajn bildojn al "commons" : [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 16:02, 29 jan. 2026 (UTC) ::Dankon pro tiuj malĝojigaj informoj. Mi ĵus rigardis la plendojn pri Claudio ĉe Commons. Mi apenaŭ suspektis, ke estas tiom granda problemo. Ĉu lia konduto iam diskutiĝis en Esperanta Vikipedio? ::Cetere mi ne tre kontentas pri tio, ke la kontribuantoj ĉe Commons rekte proponis al li, ke li transprenu sian agadon ĉi tien, kvazaŭ forŝovi siajn problemojn al alia komunumo estus solvo. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 17:42, 29 jan. 2026 (UTC) ::: Laŭ mia scio oni ne konsilis al Claudio translokigi sian agadon ĉi tien, sed tio (surprize?) tamen okazis. Mi ne scias pri diskuto pri Claudio ĉi tie. Mi jam forigis reklamon pri "Ŝablono:PD-ttt". [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 17:46, 29 jan. 2026 (UTC) ::::Bedaŭrinde oni konsilis lin tiel ĉe [[:Commons:User talk:Claudio Pistilli/Archive 1#eo:Specialaĵo:Alŝuti]]. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 18:33, 29 jan. 2026 (UTC) ::::: O ve ... kaj tion fifaris administranto [[:c:User:Leyo]] :-( [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 01:43, 30 jan. 2026 (UTC) :::Salutojn, mi estis forpelita de Commons fare de homo kiu misuzis Common kaj forigis multajn personojn. Ĉi tiu homo ankaŭ estis forpelita, sed lian viktimoj ne sukcesas defendiĝi pro tio ke Commons estas regiono de la angla parolantoj, malmultaj ne-anglaparolantoj sukcesas tie. Kelkaj kemiaj strukturoj de mi kreitaj estis anstataŭitaj de aliaj ne pli bonaj ol la miaj pro tio ke oni estas angloparolanto. Kaj rilate al Esperanta Vikipedio mi nur enmetas dosierojn antikvajn kaj en publika domajno. [[Uzanto:Claudio Pistilli|Claudio Pistilli]] ([[Uzanto-Diskuto:Claudio Pistilli|diskuto]]) 10:08, 30 jan. 2026 (UTC) ::::Pluraj homoj plendis pri vi ĉe Commons, ne nur tiu, kiu blokis vin. Pri viaj kemiaj strukturoj mi ne povas rapide juĝi. Tamen, se vi nur enmetas dosierojn antikvajn kaj en publika havaĵo, estas via respondeco ĉiam pruvi tion indikante la originalan fonton kaj ĝian daton. Tion vi ne faras. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 17:06, 30 jan. 2026 (UTC) ::::: @[[User:Claudio Pistilli]]: Veras ke la administranto kiu forbaris uzanton "Claudio" mem nur 14 tagoj poste estis forbarita de "commons" kaj sekve eĉ globale [[:m:Special:CentralAuth/Edgar181|pro gantopupumado]]. Kaj tio ne estas la sola administranto malsuprenpafita pro gantopupumado. Ŝajne "commons" estas azenejo. Tamen restas problemo pri "Claudio": manko da kunlaborvolo. Oni plurfoje petis uzanton "Cladio" indiki fonton de bildoj, kaj respekti kopirajton kaj licencadon. Laŭ mia scio Claudio neniam donis respondon al la simpla demado: Kiel vi kreis la bildojn de molekuloj? [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:20, 1 feb. 2026 (UTC) == Lukio == Ĉu la klarigo estas tro longa: https://eo.wiktionary.org/wiki/lukio ? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 01:29, 27 feb. 2026 (UTC) : JES ĝi estas tro longa. Enciklopedia enhavo apartenas al vikipedio. La detala historio neniel rilatas al la vorto "lukio". [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 19:54, 27 feb. 2026 (UTC) ::Mi plimallongigis. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 00:36, 3 mar. 2026 (UTC) == Fantoma mesaĝo (Saluton) == Saluton. Hieraŭ mi ricevis retmesaĝan averton, ke estas mesaĝo de vi por mi en Vikipedio, sed mi ne povis trovi ĝin. Ĉu vere vi deziris kontakti min aŭ estis eraro de la sistemo?--[[Uzanto:Kani|kani]] ([[Uzanto-Diskuto:Kani|diskuto]]) 10:42, 2 mar. 2026 (UTC) : @[[User:Kani]] Ne eraro, sed okaze de prilaboro de ŝablonoj mi redaktis vian diskpaĝon: [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Uzanto-Diskuto:Kani&diff=prev&oldid=9322549] kaj ankaŭ vian provejon: [https://eo.wikipedia.org/w/index.php?title=Uzanto:Kani/provejo&diff=prev&oldid=9322546] ... bv pardonpetu ke mi faris tion sen antaŭa demando. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 21:05, 3 mar. 2026 (UTC) == Volapuko == [[Volapuko#Iomete_da_nova_populareco]] -- Mi volis lerni Volapukon post tio, ke mi trovis libron de [[Yrjö Karilas]]. Nenie ekzistis lernolibroj, sed interrete igxis volapukovortaroj kaj tial mi povis komenci lerni la Volapukon. Pri la afero iomete rakontas ankaux la sveda Vikipedio. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 20:52, 7 mar. 2026 (UTC) == Juice == Vidu: https://youtube.com/watch?v=HnIExrwJEIU Cxu mi kreu pri la kanto artikolon? [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 05:42, 8 mar. 2026 (UTC) : Eblas se la artikolo estos bona: [[d:Q17383328]] [[Rakkauden ammattilainen]]. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 16:18, 8 mar. 2026 (UTC) == Hovimäki == Iu spertulo de la finna skribis pri [[Hovimäki]], ke haha, friherre/vapaaherra Lindhof en la 19-a jarcento parolus fluante la finnan? Oni povas diri, ke estas ankaux tiaj pri la Biblio rakontantaj filmoj, kie la personoj parolas la anglan - ne estas realisme.La serio prezentas ankaux la unua epoko de la kansakoulu/folkskola, popollernejo. Iu nobelulo en tiu lernejo demandis, el kies multaj hejme iu mortis pri la tuberkulozo kaj post la respondo konsilis, ke la lernantoj petu, ke se hejme estas iu homo tuberkuloze, oni por mangxi donu al ri propran pladon. Versxajne tio ne estus realisme, ke nobelulo do parolus finne. Eble estus ple bone, ke estus tradukanto. [[Uzanto:Urpola|Urpola]] ([[Uzanto-Diskuto:Urpola|diskuto]]) 00:12, 12 mar. 2026 (UTC) : Escepte ne malfaras pro dulitera vorto. [[Uzanto:Taylor 49|Taylor 49]] ([[Uzanto-Diskuto:Taylor 49|diskuto]]) 23:51, 16 mar. 2026 (UTC) ==Aŭtorrajta demando== Claudio Pistilli diras ke la publikigintoj de enciklopedio pri spiritismo volas permesi ĝian reuzon en Vikipedio. Se vi havas tempon, bonvolu kontroli ĉu [[Uzanto-Diskuto:Arbarulo#La aŭtodafeo de Barcelono (1861)|mia respondo]] estas ĝusta. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 20:21, 18 apr. 2026 (UTC) == Vikivortaro == Cxu mi vandalisen la esperanta Vikivortaro? https://eo.wiktionary.org/wiki/Uzanta_diskuto:N%C3%A4in_on_n%C3%A4reet. Cxu vi povu ebligi al mi diskuti en mia uzantopagxo? [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 06:55, 23 apr. 2026 (UTC) Juna Karlsberg/Karilas estis grandege soifa de scio pri multaj aferoj, kolektis sciojn pri diversaj aferoj kaj skribis pri ili en sama kajero. Tia diversa kolekto de informoj el malsamaj kampoj finfine kondukis al tio, ke Karilas kapablis verki tian diversan kaj ampleksan nefikcian verkon kiel La Eta Giganto. Kiam oni demandis, kiel li povis fari do, li menciis multfoje, ke ekde june li akiris multe da scioj pri vere multaj aferoj kaj skribis pri ili en unu kajero. Li ankaŭ kolektis vastan plantan kolekton. Li lernis siajn lernejajn fakojn pli multe ol lerneje la instruistoj instruis. Yrjö Karilas/Karlsberg estis ekstreme talenta, multe pli talenta ol liaj pli maljunaj samlernejanoj kaj tiel soifa je scio, ke la scioj instruitaj en la lernejo, kiel ekzemple la finna, la sveda kaj la germana, matematiko, historio, geografio, ktp., ne sufiĉis por li, sed li devis akiri pliajn informojn pri lernejaj fakoj ekster la lernejo. Li memlernis ankaŭ tiajn lingvojn, kiuj li ne lerneje lernis, ankaŭ planlingvoj. Rapide li movis el Volapuko al Esperanto. Mi konas Jorman, kiu tute ne ŝatas la slangan signifon de sia nomo. Li demandis sin, de kie tiu signifo maĉiĝis. Li rakontis, ke kiam li naskiĝis (1956), estis tute kutime doni al knabo la nomon Jorma; ĝi neniel estis malkonvena, kaj la uzo de la vorto por signifi penison estas posta misuzo. https://eo.wiktionary.org/wiki/Ura#finne Eraro: devas esti gemena komenca litero en la karigo de la finna vorto. Mi ne ankoraux povas ripari. Cxu vi povu ripari? Mi estas mense malsana. [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 20:44, 25 apr. 2026 (UTC) Ĉu estas vere aŭ nur urba legendo, ke se infano naskiĝas en Usono kun malgranda peniso, oni mezuras ĝin kaj se ĝi ne estas almenaŭ unu colon, oni fortranĉas ĝin kaj ĵetas ĝin en la rubujon ĉe la akuŝejo, kaj la kirurgo formas la infanon en knabinon kaj donas al ŝi virinajn hormonojn? Mi demandis finnan seksmalplimultan fakulon, kiu diris, ke bedaŭrinde ĝi ne estas ŝerco. Almenaŭ en iuj ŝtatoj, la unu-cola regulo vere aplikiĝas. Simile, konato mia demandis (post kiam mi menciis ĝin) ĉu estas vere aŭ urba legendo, ke en la malnovaj tempoj oni povis forigi la testikojn de knabo por konservi lian kantvoĉon. Mi diris al li, ke ĝi estas vera. Mi demandis, ĉu ĝi ŝokis lin. Laŭ li, jes. == Amaseto da ruĝaj teknikaj kategorioj == Kara Taylor, mi petas vin rigardi la paĝon pri la portugala urbo [[Braga]]. Tie nun estas pluraj kriptoj ruĝaj kategorioj. Mi forte suspektas ke tion kaŭzas la ŝablono {{ŝ|tradukita}}, kaj mi memoras kiam jam iam estis iu simila situacio, ke tiam vi sciis pri kio temis. Do mi petas vian konsilon, kiam atendeblas foresto de la strangaj kategorioj, aŭ (idealokaze) pri riparo. Ĉu vi havas ideon pri la strangaĵo? --[[Uzanto:Aidas|Aidas]] ([[Uzanto-Diskuto:Aidas|diskuto]]) 19:36, 30 apr. 2026 (UTC) https://eo.wiktionary.org/wiki/outokumpu == Vikivortaro == Kial mi ne rajtus aferece skribi en la esperanta Vikivortaro? Vidu: https://eo.wikipedia.org/wiki/neekeri Mi volus skribi: Nuntempe la vorto estas absolute rasisma kaj ofenda. Pre la 1990-aj jaroj la stilo de la vorto variis. La vorto aperis ankau en iuj neutralaj kontekstoj, sed jam el la 1950-aj jaroj oni trovas dokumentojn, kie oni asertas, ke gxi estas maltauxga. La fortigxon de la insulteco peras grandparte la plifortigxanta pozicio de la angla en la finnlanda socio: oni komencis automate taksi gxin sameca kiel la angla ''nigger'', kiu estas vere forte rasisma kaj ofenda vorto pri nigra homo. [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 23:18, 12 maj. 2026 (UTC) Sentu: Al mia diskutpagxo oni povas aldoni artikloesperojn pri kalvuloj (tut- aux partkalvuloj). == [[Marja-Sisko Aalto|Marja-Sisko]] == Mi markis fontojn por scioj en la artikolo [[Marja-Sisko Aalto]]. Ili estas finnlingvaj, sed cxu tio, ke ili estas markitaj pli bone ol tio, ke neniom da fontmarkajxoj ekzistus? [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 07:18, 15 maj. 2026 (UTC) Televide ri klarigis proksimume: "Jam eta infane mi sciis, ke mi ne estas kiel aliaj knaboj. 6-jare mi demandis, kial mi ne havas jupon kiel aliaj knabinoj. Puberece mi komencis kredi, ke temus pri [[transvestismo]] kaj kun tiu penso estis por mi iomete pli facile vivi, cxar kvankam ankaux gxi estas kialo por silento kaj ridado, gxi estas por multaj iomete pli facile akcepti ol transsekseco, kiu estas do etega malplimulto, ke estas por multaj vere malfacile kompreni" == Yrjö == Ĉu tio estas vera: Plej multaj Yrjöj estas biologie normalaj homoj. Yrjöj ne estas aparta biologia kategorio. Tio ne ŝanĝas la fakton, ke la vorto havas alian signifon. Ĝi ne igas Yrjöjn disvastigantoj de vomaĵmalsano, ĝi ne kaŭzas la odoron de vomaĵo. Ekzistas biologie nenormalaj Yrjöj, sed tio ne rilatas al la nomo. Yrjöj suferas de la samaj malsanoj kaj vundoj kiel homoj nomitaj Kalle, Juha, Timo kaj Matti, ekzemple. Feliĉe, la plimulto de homoj kun ĉiuj tiuj nomoj estas normalaj. La nomo Yrjö ne produktas iujn ajn specialajn biologiajn karakterizaĵojn. Ĝi kutime indikas sekson (vira), sed ĝi ankaŭ ne produktis tion, sed la afero estas, ke post kiam la sekso estas determinita, nomo estas elektita por la infano, kiu fariĝis establita kiel la nomo de la sekso, al kiu la infano apartenas. Vi ankaŭ povas preskaŭ ĝuste diveni el la nomo Yrjö pri nacieco (finna) kaj gepatra lingvo (finna), sed nek nacieco nek lingvo estas influitaj de la nomo Yrjö. La fakto, ke Yrjö preskaŭ certe estas finnaparolanto, estas kaŭzita de la fakto, ke Yrjö estas finnalingva formo de la nomo, kaj la fakto, ke Yrjö preskaŭ certe estas finnaparolanto, estas kaŭzita de la fakto, ke estas tre malmultaj finnaparolantoj, kiuj ne estas finnoj, preskaŭ nur membroj de la malgranda finnaparolanta malplimulto en norda Svedio ekzemple en Haparanda, svedia Övertorneå kaj Gällivare. == El pugo == Vidu: https://eo.wiktionary.org/wiki/perseest%C3%A4 Cxu oni povu anstatauxigi la ekzemplon pri reala dirajxo de famulo? Laux tiu teksto [[Aake Kalliala]] diris "vanheneminen on perseestä" (la plimaljunigxo estas el pugo): https://www.is.fi/viihde/art-2000011995036.html [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 05:11, 18 maj. 2026 (UTC) “Perseestä”, el pugo, ne plu estas tre markita kiel junulara slango. La generacio, nuntempe eble ĉirkaŭ 50–60-jaruloj, kiuj stabiligis ĝin, ankoraŭ uzas ĝin, kaj eĉ kelkaj reprezentantoj de ankoraŭ pli aĝaj generacioj, kiel Aake Kalliala, ĝin adoptis. [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 05:34, 18 maj. 2026 (UTC) Legu: [[Abitura ekzameno en Finnlando]]. [[Uzanto:Näin on näreet|Näin on näreet]] ([[Uzanto-Diskuto:Näin on näreet|diskuto]]) 09:41, 20 maj. 2026 (UTC) o9pypgdm92wu3iv31u1n0yzl0qbqeso 0 587142 9378269 9130507 2026-05-20T09:40:21Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9378269 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=GR-I|situo sur mapo=Centra Ateno|zomo=14}} [[Dosiero:Kerameikos 2008 - DerHexer 3.jpg|eta|260px|Keramikos]] '''Keramiko''', '''Keramikos''' aŭ '''Kerameikos''' (en [[greka]]: Κεραμεικός), konata ankaŭ laŭ sia [[Latinigo|latinigita formo]] ''Ceramicus'', estas areo de [[Ateno]], [[Grekio]], situa nordokcidente de la [[Akropolo]], kiu inkludas etendan areon kaj ene kaj ekstere de la antikvaj urbomuregoj, ĉe ambaŭ flankoj de la pordego Dipilon (Δίπυλον) kaj ĉe la bordoj de la rivero Eridanos. Ĝi estis la kvartalo de la [[ceramiko|ceramikistoj]] de la urbo, el kio la vorto "keramiko" derivas, kaj estis ankaŭ la loko de grava [[tombejo]] kaj de nombraj funebraj skulptaĵoj starigitaj laŭlonge de la ŝoseo el la urbo al [[Eleŭziso]]. == Bibliografio == * Ursula Knigge: ''Der Kerameikos von Athen. Führung durch Ausgrabungen und Geschichte''. Krene-Verl., Athen 1988. * Wolf-Dietrich Niemeier: ''Der Kuros vom Heiligen Tor. Überraschende Neufunde archaischer Skulptur im Kerameikos in Athen''. Zabern, Mainz 2002. (Zaberns Bildbände zur Archäologie) ISBN 3-8053-2956-3 * ''Akten des Internationalen Symposions Die Ausgrabungen im Kerameikos, Bilanz und Perspektiven. Athen, 27.–31. Januar 1999''. Zabern, Mainz am Rhein 2001. (Mitteilungen des Deutschen Archäologischen Instituts, Athenische Abteilung, 114) ISBN 3-8053-2808-7 == Eksteraj ligiloj == {{Commons category|Kerameikos}} * [http://odysseus.culture.gr/h/3/eh351.jsp?obj_id=2392 Kerameikos, Hellenic Ministry of Culture] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20080306131954/http://odysseus.culture.gr/h/3/eh351.jsp?obj_id=2392 |date=2008-03-06 }} * [http://www.athensinfoguide.com/gr/wtskerameikos.htm www.athensinfoguide.com Kerameikos] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180808073039/http://www.athensinfoguide.com/gr/wtskerameikos.htm |date=2018-08-08 }} * [http://www.jstor.org/stable/146495 A Mycenaean Fountain on the Athenian Acropolis] by Oscar Broneer * [http://www.jstor.org/stable/3291435 Kerameikos, Ergebnisse Der Ausgrabungen] by Wilhelm Kraiker, Karl Kubler * [http://travel.nytimes.com/travel/guides/europe/greece/athens/6089/kerameikos-cemetery/attraction-detail.html The Kerameikos Cemetery, New York Times] * [http://www.go-2-nice-places.com/2014/08/kerameikos.html Kerameikos photos] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160913135534/http://www.go-2-nice-places.com/2014/08/kerameikos.html |date=2016-09-13 }} {{Koord|37.978460|N|23.718766|E|type:landmark_region:GR_scale:1000|display=inline}} [[Kategorio:Geografio de Ateno]] [[Kategorio:Ceramiko]] [[Kategorio:Tombejoj]] arcbv67sn89ruj8weyn5nn8f1hbiq9s 0 590973 9378156 8266160 2026-05-20T06:53:42Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9378156 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = Kató Berky |dosiero = A Leányfurfang forgatásán.jpg |grandeco de dosiero = |priskribo de dosiero = Kató Berky (dekstre la dua) |naskonomo = Berki Zsófia |dato de naskiĝo = {{naskiĝtago|1889|02|5}} |loko de naskiĝo = {{Flago|Hungario}} [[Subotica|Szabadka]] ([[Hungara reĝlando]]) |dato de morto = {{mortotago|1961|07|1}} |loko de morto = {{Flago|Hungario}} [[Budapeŝto]] ([[Hungario]]) }} '''Kató Berky''' [berki], laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Berky Kató''' estis [[Hungario|hungara]] [[aktoro]], [[voĉoaktoro]]. Ŝia origina nomo estis (laŭ hungarlingve kutima nomordo) ''Berki Zsófia'', ŝiaj ge[[frato]]j estis [[József Berky]] kaj [[Lili Berky]], ŝia bofrato estis [[Gyula Gózon]], ŝia [[edzo]] estis [[Alajos Mészáros (aktoro)]]. Zsófia Berki [http://www.imdb.com/name/nm2419394/] naskiĝis la {{daton|5|februaro|1889}} en [[Hungara reĝlando]] en [[Subotica|Szabadka]] (nuntempa [[Subotica]] en [[Serbio]]), ŝi mortis la {{daton|1|julio|1961}} en [[Budapeŝto]]. == Biografio == Kató Berky komencis sian aktoran karieron en [[Ŝtata Hungara Teatro de Kluĵo|Nacia Teatro (Kolozsvár)]] en [[1908]]. En la sama jaro ŝi edziniĝis, en la sekva jaro ŝi naskis [[filino]]n. Ŝi havis rolojn ankaŭ en [[filmo]]j. Ekde [[1920]] ŝi translokiĝis al Budapeŝto, kie ŝi vidviĝis. Ŝi havis rolojn ekzemple en [[Teatro Thália (Budapeŝto)|Teatro Renaissance]] kaj [[Teatro Magyar]]. == Elektitaj filmaj roloj == * ''A szökött katona (1914) – Juliska * ''A paradicsom'' ([[skeĉo]], 1915) – servistino * ''A dolovai nábob leánya'' (1916) – S-ino Szentirmay == Fontoj == * [http://mek.niif.hu/08700/08756/html/szocikk/w/21/21304.htm hungarlingva biografio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170823121047/http://mek.niif.hu/08700/08756/html/szocikk/w/21/21304.htm |date=2017-08-23 }} * [http://www.hangosfilm.hu/filmenciklopedia/berky-kato hungarlingva biografio kun foto] {{Unua|kat=ne}} {{Projektoj}} {{Vivtempo|Berky Kato}} [[Kategorio:Hungaraj aktoroj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] qj5pz0jeh6s8738qnnrzxcol2bt46zl 0 591691 9378260 8660775 2026-05-20T09:35:54Z RG72 11847 /* Referencoj */ 9378260 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Bundesarchiv Bild 146-1985-021-09, Flüchtlinge.jpg|eta|300px|Germanoj lasante [[Silezio]]n por iri al Germanio okupita de Aliancanoj en 1945. Foto de la Germanaj Federaciaj Arkivoj (''Deutsches Bundesarchiv'').]] [[Dosiero:Former eastern territories of Germany.png|eta|Iamaj orientaj teritorioj de Germanio perditaj profite al Pollando kaj Sovetunio dum la Unua kaj Dua Mondmilitoj aperas grize kaj nigre, respektive. Nuntempa Germanio estas markita ruĝe en tiu mapo.]] Dum la lastaj etapoj de la [[Dua Mondmilito]] kaj dum la post-milita periodo, Germanaj civitanoj kaj personoj de Germana praularo estis elpelitaj el variaj Orienteŭropaj landoj kaj senditaj al la restanta teritorio de Germanio kaj Aŭstrio. Post 1950, kelkaj el ili elmigris al Usono, Aŭstralio, kaj al aliaj landoj el tie post konstato de malfacila integriĝo al siaj novaj germanaj loĝlokoj. La koncernaj areoj estis ĉefa la [[iamaj orientaj teritorioj de Germanio]], kiuj estis aneksitaj ĉefe de [[Pola Popola Respubliko|Pollando]] kaj de [[Sovetunio]] post la milito, same kiel la Germanoj kiuj estis loĝantaj trans la antaŭmilitaj limoj de [[Dua Pola Respubliko|Pollando]], Ĉeĥoslovakio, Hungario, Rumanio, Jugoslavio, kaj la [[Baltaj ŝtatoj]]. La [[Nazioj]] [[Generalplan Ost|estis farintaj planojn]] — nur parte kompletigitaj antaŭ la malvenko de Nazioj — por forigi multajn Slavajn kaj Judajn popolojn el Orienta Eŭropo kaj setligi la areon el Germanoj.<ref name="Schmuhl">Hans-Walter Schmuhl. The Kaiser Wilhelm Institute for Anthropology, Human Heredity, and Eugenics, 1927–1945: crossing boundaries. Volume 259 of Boston studies in the philosophy of science. Coutts MyiLibrary. SpringerLink Humanities, Social Science & LawAuthor. Springer, 2008. {{ISBN|1-4020-6599-X}}, 9781402065996, p. 348–349</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.yadvashem.org/odot_pdf/Microsoft%20Word%20-%206247.pdf |titolo=Yad Vashem, Generalplan Ost |alirdato=2017-09-06 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20031130012220/http://www.yadvashem.org/odot_pdf/Microsoft%20Word%20-%206247.pdf |arkivdato=2003-11-30 }}</ref> La postmilita elpelo de Germanoj formis gravan parton de la geopolitika kaj etna rekunfigurado de Orienta Eŭropo en la konsekvencoj de la [[Dua Mondmilito]], kiuj klopodis krei etne homogenajn landojn ene de redifinitaj landlimoj.<ref name="a">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=wOsSG0K8hCYC&q=%22mass+expulsions+from+Eastern+Europe%22#v=snippet&q=%22mass%20expulsions%20from%20Eastern%20Europe%22&f=false|title=Nationhood in German legislation|publisher=Cambridge University Press|work=Memory and Power in Post-War Europe: Studies in the Presence of the Past|date=2002|accessdate=30a de Januaro 2015|author=Jan-Werner Müller|pages=254–256|ISBN=052100070X}}</ref> Inter 1944 kaj 1948 ĉirkaŭ 31 milionoj da personoj, kiel etnaj Germanoj ('Volksdeutsche') same kiel la Germanaj civitanoj ('Reichsdeutsche'), estis porĉiame aŭ provizore translokigitaj el Centra kaj Orienta Eŭropo.<ref>Paul Robert Magocsi, ''[https://books.google.com/books?id=8iPa2Q1HtP8C&pg=PA281#v=onepage&q=Magocsi%2031%20million%201945&f=false Historical Atlas of East Central Europe]'', University of Washington Press (1993), pp. 164-68; {{ISBN|0295972483}}. Porter, ''The Ghosts of Europe''.</ref> Ĉirkaŭ 1950, totalo de proksimume 12 milionoj da Germanoj estis foririntaj aŭ estis elpelitaj el centr-orienta Eŭropo al Germanio kaj Aŭstrio okupitaj de Aliancanoj. La registaro de [[Okcidenta Germanio]] registris totalon de 14 milionoj, inkludante etnajn Germanajn migrantojn al Germanio post 1950 kaj la infanoj naskitaj de elpelitaj gepatroj. La plej grandaj nombroj venis el antaŭekzistantaj Germanaj teritorioj ceditaj al Pollando kaj al Sovetunio (ĉirkaŭ 7 milionoj), kaj el Ĉeĥoslovakio (ĉirkaŭ 3 milionoj). Dum la [[Malvarma Milito]], la registaro de [[Okcidenta Germanio]] kalkulis ankaŭ kiel elpelitoj 1 miliono da eksterlandaj kolonoj setlitaj en teritorioj konkeritaj de Nazia Germanio dum la [[Dua Mondmilito]]. La mortokvanto atribuebla al la luktado kaj elpeloj estas ankoraŭ disputita, kun ĉirkaŭkalkuloj game el 500,000, ĝis okcidentgermana demografia ĉirkaŭkalkulo el la 1950-aj jaroj de ĉirkaŭ 2 milionoj. Pli ĵusaj ĉirkaŭkalkuloj fare de kelkaj historiistoj metis totalon de 500-600,000 atestitaj mortoj; ili asertas ke la nombroj de la okcidentgermana registaro ne havas akuratan subtenon kaj ke dum la Malvarma Milito pli altaj nombroj estis uzitaj por politika propagando.<ref>Ingo Haar, "Herausforderung Bevölkerung: zu Entwicklungen des modernen Denkens über die Bevölkerung vor, im und nach dem Dritten Reich". ''"Bevölkerungsbilanzen" und "Vertreibungsverluste". Zur Wissenschaftsgeschichte der deutschen Opferangaben aus Flucht und Vertreibung'', Verlag für Sozialwissenschaften 2007; {{ISBN|978-3-531-15556-2}}, p. 278</ref><ref>Rüdiger Overmans, "Personelle Verluste der deutschen Bevölkerung durch Flucht und Vertreibung" (ankaŭ paralela pollingva resuma traduko estas inkludita, tiu artikolo estis prezentaĵo je akademia konferenco en Varsovio en 1994), ''Dzieje Najnowsze Rocznik, XXI'' -1994</ref> La [[Deutsches Historisches Museum|Germana Historia Muzeo]] metas la nombron de 600,000, argumente ke la nombro de 2 milionoj da mortoj en la antaŭaj studoj de la registaro ne povas esti subtenitaj.<ref name="dhm.de">[http://www.dhm.de/lemo/html/wk2/kriegsverlauf/massenflucht Die Flucht der deutschen Bevölkerung 1944/45], dhm.de; alirita la 6an de Decembro 2014.</ref> La nuna oficiala sinteno de la Germania registaro estas ke la mortokvanto rezulta el la luktado kaj elpelado gamis el 2 al 2.5 milionoj da civiluloj.<ref>[http://www.volksbund.de/fileadmin/redaktion/BereichInfo/BereichPublikationen/Reihe_Allgemeine_Reihe/Erweiterungen/0100_Band_10/0%20Band10%20Narben%20bleiben.pdf] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170611215917/http://www.volksbund.de/fileadmin/redaktion/BereichInfo/BereichPublikationen/Reihe_Allgemeine_Reihe/Erweiterungen/0100_Band_10/0%20Band10%20Narben%20bleiben.pdf |date=2017-06-11 }}|Willi Kammerer & Anja Kammerer -- Narben bleiben die Arbeit der Suchdienste - 60 Jahre nach dem Zweiten Weltkrieg Berlin Dienststelle 2005, p. 12: publikigita de la Esplora Servo de la Germana Ruĝa Kruco; enkonduko al la libro estis verkita de la Germana Prezidento [[Horst Köhler]] kaj de la Germana ministro pri eksterlandaj aferoj [[Otto Schily]]</ref><ref>Christoph Bergner, Secretary of State in Germany's Bureau for Inner Affairs, outlines the stance of the respective governmental institutions in Deutschlandfunk on 29 November 2006, [https://web.archive.org/web/20080210034644/http://www.dradio.de/dlf/sendungen/kulturheute/569560]</ref><ref name="bpb.de">[http://www.bpb.de/geschichte/nationalsozialismus/dossier-nationalsozialismus/39587/die-vertreibung-der-deutschen "Bundeszentrale für politische Bildung, Die Vertreibung der Deutschen aus den Gebieten jenseits von Oder und Neiße"], bpb.de; alirita la 6an de Decembro 2014.</ref> La forigoj okazis en tri koincidaj fazoj, el kiuj la unua estis la organizita evakuado de etnaj Germanoj fare de la Nazia registaro tuj antaŭ la antaŭeniro de la [[Ruĝa Armeo]], el la mezo de 1944 al komenco de 1945.<ref name="Gibney197198">{{Cite book|title=Immigration and Asylum: From 1900 to the Present|author1=Matthew J. Gibney |author2=Randall Hansen |year=2005|pages=197–98|isbn=1-57607-796-9|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara, Calif.}}</ref> La dua fazo estis la disorganizita fuĝo de etnaj Germanoj tuj post la malvenko de la [[Wehrmacht]]. La tria fazo estis pli organizita elpelo post la [[Potsdama Interkonsento]] fare de la estroj de la Aliancanoj,<ref name="Gibney197198"/> kio redifinis la limojn de Centra Eŭropo kaj aprobis la elpelon de etnaj Germanoj el Pollando, Ĉeĥoslovakio kaj Hungario.<ref>{{Cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/amex/truman/psources/ps_potsdam.html|title=Agreements of the Berlin (Potsdam) Conference, 17 July-2 August 1945|publisher=[[Public Broadcasting Service|PBS]]|accessdate=29a de Aŭgusto 2009|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2017-09-06|arkivurl=https://web.archive.org/web/20101031085625/http://www.pbs.org/wgbh/amex/truman/psources/ps_potsdam.html|arkivdato=2010-10-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101031085625/http://www.pbs.org/wgbh/amex/truman/psources/ps_potsdam.html|archivedate=2010-10-31}} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.pbs.org/wgbh/amex/truman/psources/ps_potsdam.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-12-30 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20101031085625/http://www.pbs.org/wgbh/amex/truman/psources/ps_potsdam.html |arkivdato=2010-10-31 }}</ref> Multaj Germanaj civiluloj estis senditaj al internejoj kaj al laborpunejoj kie ili estis uzitaj kiel devigitaj laboristoj kiel parto de la Germana kompenso al landoj de Orienta Eŭropo.<ref>{{Cite book|title=Germany: 2000 Years: Volume III: From the Nazi Era to German Unification|editor1=Gerhart Tubach|editor2=Kurt Frank Hoffmeister|editor3=Frederic Reinhardt|edition=2|publisher=Continuum International Publishing Group|year=1992|isbn=0-8264-0601-7|url=https://www.google.com/books?id=glMpTyiRXDoC&pg=PA57|accessdate=28a de Aŭgusto 2009|page=57}} * {{Citaĵo el libro|url=https://www.google.com/books?id=L-QLXnX16kAC&pg=PA131|titolo=Fires of Hatred: Ethnic Cleansing in Twentieth-century Europe|alirdato=28a de Aŭgusto 2009|aŭtoro=Norman M. Naimark|jaro=2001|eldoninto=Harvard University Press|ISBN=0-674-00994-0|paĝo=131}} * {{Cite book|title=Population resettlement in international conflicts: a comparative study|first1=Arie Marcelo|last1=Kacowicz|first2=Paweł|last2=Lutomski|publisher=Lexington Books|year=2007|page=101|isbn=073911607X|url=https://www.google.com/books?id=ovck_g0xwX0C&pg=PA101|accessdate=27a de Aŭgusto 2009}} * {{Cite web|author=Tomasz Kamusella|title=The Expulsion of the German Communities from Eastern Europe|page=28|publisher=EUI HEC|year=2004|url=http://cadmus.iue.it/dspace/bitstream/1814/2599/1/HEC04-01.pdf|accessdate=27a de Aŭgusto 2009|format=pdf|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2017-09-06|arkivurl=https://web.archive.org/web/20091001022039/http://cadmus.iue.it/dspace/bitstream/1814/2599/1/HEC04-01.pdf|arkivdato=2009-10-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091001022039/http://cadmus.iue.it/dspace/bitstream/1814/2599/1/HEC04-01.pdf|archivedate=2009-10-01}} {{Citaĵo el la reto |url=http://cadmus.iue.it/dspace/bitstream/1814/2599/1/HEC04-01.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2017-09-06 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20091001022039/http://cadmus.iue.it/dspace/bitstream/1814/2599/1/HEC04-01.pdf |arkivdato=2009-10-01 }}</ref> La ĉefaj elpeloj estis kompletigitaj en 1950.<ref name="Gibney197198"/> Ĉirkaŭkalkuloj por la totala nombro de personoj de Germana praularo ankoraŭ vivantaj en [[Mez-Orienta Eŭropo]] en 1950 gamis el 700,000 al 2.7 milionoj. == Historiistoj pri deportado == * Ingo Haar, [http://www.pism.pl/zalaczniki/PPD_39_Haar.pdf ''Straty związane z wypędzeniami: stan badań, problemy, perspektywy''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110302035633/http://www.pism.pl/zalaczniki/PPD_39_Haar.pdf |date=2011-03-02 }} Perdoj ligitaj kun [[deportado]]j: esplorstato, problemoj, perspektivoj * Ingo Haar, [http://hsozkult.geschichte.hu-berlin.de/BEITRAG/diskusio/NSZEIT/nszeit21.htm Historiker im Nationalsozialismus und die Historisierung des „Dritten Reiches” als Forschungsproblem] * Piotr Madajczyk, Paweł Popieliński (redaktoroj), ''Inżynieria społeczna. Między totalitarną utopią a cząstkowym pragmatyzmem'' (Socia [[inĝenierado]]. Inter [[totalismo|totalisma]] [[utopio]] kaj parteca [[pragmatismo]]), ISP PAN, [[Varsovio]] 2012 [http://www.isppan.waw.pl/ksiegarnia/inzynieria_spoleczna.htm] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160408034139/http://isppan.waw.pl/ksiegarnia/inzynieria_spoleczna.htm |date=2016-04-08 }} * [[Karel Kraft]]. ''Heroo de amo: la vivo de Přemysl Pitter''. Dobřichovice, 2005. ISBN 8085853817 <ref>{{citaĵo el la reto | url = http://stanobelov.blogspot.com/2020/04/heroo-de-amo-leginda-malperfektajo.html | titolo = Heroo de amo — leginda malperfektaĵo | titolo-aldono = | alirdato = 2020-04-24 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = [[Stanislavo Belov]] | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2020-04-21 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Blogger]] | paĝoj = | lingvo = eo | lingvo2= | lingvo3= | arkivurl = | arkivdato = }}</ref> == Vidu ankaŭ == * [[Volgogermanoj]], [[germanaj baltoj]], [[rusiaj germanoj]], * [[Dekretoj de Beneš]], [[ellandigo de germanoj el Ĉeĥoslovakio]], [[ekziligoj en Sovetunio]], [[Sovetunie okupita zono de postmilita Germanio]] * [[Generalplan Ost]], [[kontraŭslavismo]], [[kontraŭpolismo]], [[ribelo de Zamość]], [[Deportadoj de poloj dum la Dua Mondmilito faritaj de germanoj]], [[Regajnitaj Teritorioj]] * [[Monumento pri forpelitaj germanoj (Erfurt)]] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Forpelo de germanoj (1944–1950)| ]] [[Kategorio:Sudetio]] [[Kategorio:Malobservo de la homaj rajtoj]] [[Kategorio:Sekvoj de la Dua Mondmilito en Pollando]] [[Kategorio:Sekvoj de la Dua Mondmilito en Sovetunio]] [[Kategorio:Sekvoj de la Dua Mondmilito en Ĉeĥoslovakio]] [[Kategorio:Sekvoj de la Dua Mondmilito en Hungario]] [[Kategorio:Rifuĝintoj]] [[Kategorio:Migradoj]] [[Kategorio:Rilatoj de Germanio kaj Sovetunio]] [[Kategorio:Rilatoj de Ĉeĥoslovakio kaj Germanio]] [[Kategorio:Rilatoj de Estonio kaj Germanio]] [[Kategorio:Rilatoj de Germanio kaj Latvio]] [[Kategorio:Rilatoj de Germanio kaj Litovio]] [[Kategorio:Rilatoj de Germanio kaj Pollando]] l187imxijagsfdsp2phi7b032ol7khk 9378300 9378260 2026-05-20T10:38:30Z RG72 11847 9378300 wikitext text/x-wiki {{Redaktata|[[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 10:38, 20 maj. 2026 (UTC)}} [[Dosiero:Bundesarchiv Bild 146-1985-021-09, Flüchtlinge.jpg|eta|300px|Germanoj lasante [[Silezio]]n por iri al Germanio okupita de Aliancanoj en 1945. Foto de la Germanaj Federaciaj Arkivoj (''Deutsches Bundesarchiv'').]] [[Dosiero:Former eastern territories of Germany.png|eta|Iamaj orientaj teritorioj de Germanio perditaj profite al Pollando kaj Sovetunio dum la Unua kaj Dua Mondmilitoj aperas grize kaj nigre, respektive. Nuntempa Germanio estas markita ruĝe en tiu mapo.]] '''Forpelo de germanoj''' komenciĝis en [[Centra Eŭropo]] kaj [[Orienta Eŭropo]] post ties liberigo de nazia okupado en 1944 kaj daŭris ĝis 1950, kiam plej multaj lokaj germanoj estis forpelitaj al Germanio, plejparte al ties okcidenta parto. La forpelon akompanis amasaj perfortoj kaj rabado, foje murdoj kaj masakroj. == Historio == Dum jarcentoj en [[Centra Eŭropo]] kaj [[Orienta Eŭropo]] formiĝis granda germana diasporo, kiu etendiĝis ĝis Volgo. Granda parto de la urbanoj kaj foje kamparanoj en [[Pollando]], [[Ĉeĥoslovakio]], [[Jugoslavio]], [[Hungario]] kaj orientaj regionoj de [[Sovetunio]] estis etnaj germanoj. Dum la Dua mondmilito parto de ili subtenis la germanajn okupantojn, kio kaŭzis amasan indignon de lokanoj, fortigitan per ĝenerala kontraŭgermana humoro, delonge formiĝinta kadre de kreskantaj lokaj naciismoj. Tuj post liberigo de tiuj ĉi landoj fare de la [[Ruĝa Armeo]] helpe de lokaj rezistantoj, en ĉiuj menciitaj landoj komenciĝis spontaneaj atakoj kontraŭ lokaj germanoj, iliaj forpeloj, batado, rabado, foje murdoj kaj masakroj. Fine lokaj registaroj komencis ordigi la procezon, aranĝinte totalan deportadon de la germanoj, plejparte al Germanio. Tio daŭris ĝis 1950 kaj ebligis al la menciitaj landoj preskaŭ komplete seniĝi je germana diasporo. Dum la lastaj etapoj de la [[Dua Mondmilito]] kaj dum la post-milita periodo, Germanaj civitanoj kaj personoj de Germana praularo estis elpelitaj el variaj Orienteŭropaj landoj kaj senditaj al la restanta teritorio de Germanio kaj Aŭstrio. Post 1950, kelkaj el ili elmigris al Usono, Aŭstralio, kaj al aliaj landoj el tie post konstato de malfacila integriĝo al siaj novaj germanaj loĝlokoj. La koncernaj areoj estis ĉefa la [[iamaj orientaj teritorioj de Germanio]], kiuj estis aneksitaj ĉefe de [[Pola Popola Respubliko|Pollando]] kaj de [[Sovetunio]] post la milito, same kiel la Germanoj kiuj estis loĝantaj trans la antaŭmilitaj limoj de [[Dua Pola Respubliko|Pollando]], Ĉeĥoslovakio, Hungario, Rumanio, Jugoslavio, kaj la [[Baltaj ŝtatoj]]. La [[Nazioj]] [[Generalplan Ost|estis farintaj planojn]] — nur parte kompletigitaj antaŭ la malvenko de Nazioj — por forigi multajn Slavajn kaj Judajn popolojn el Orienta Eŭropo kaj setligi la areon el Germanoj.<ref name="Schmuhl">Hans-Walter Schmuhl. The Kaiser Wilhelm Institute for Anthropology, Human Heredity, and Eugenics, 1927–1945: crossing boundaries. Volume 259 of Boston studies in the philosophy of science. Coutts MyiLibrary. SpringerLink Humanities, Social Science & LawAuthor. Springer, 2008. {{ISBN|1-4020-6599-X}}, 9781402065996, p. 348–349</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.yadvashem.org/odot_pdf/Microsoft%20Word%20-%206247.pdf |titolo=Yad Vashem, Generalplan Ost |alirdato=2017-09-06 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20031130012220/http://www.yadvashem.org/odot_pdf/Microsoft%20Word%20-%206247.pdf |arkivdato=2003-11-30 }}</ref> La postmilita elpelo de Germanoj formis gravan parton de la geopolitika kaj etna rekunfigurado de Orienta Eŭropo en la konsekvencoj de la [[Dua Mondmilito]], kiuj klopodis krei etne homogenajn landojn ene de redifinitaj landlimoj.<ref name="a">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=wOsSG0K8hCYC&q=%22mass+expulsions+from+Eastern+Europe%22#v=snippet&q=%22mass%20expulsions%20from%20Eastern%20Europe%22&f=false|title=Nationhood in German legislation|publisher=Cambridge University Press|work=Memory and Power in Post-War Europe: Studies in the Presence of the Past|date=2002|accessdate=30a de Januaro 2015|author=Jan-Werner Müller|pages=254–256|ISBN=052100070X}}</ref> Inter 1944 kaj 1948 ĉirkaŭ 31 milionoj da personoj, kiel etnaj Germanoj ('Volksdeutsche') same kiel la Germanaj civitanoj ('Reichsdeutsche'), estis porĉiame aŭ provizore translokigitaj el Centra kaj Orienta Eŭropo.<ref>Paul Robert Magocsi, ''[https://books.google.com/books?id=8iPa2Q1HtP8C&pg=PA281#v=onepage&q=Magocsi%2031%20million%201945&f=false Historical Atlas of East Central Europe]'', University of Washington Press (1993), pp. 164-68; {{ISBN|0295972483}}. Porter, ''The Ghosts of Europe''.</ref> == Reago == La [[Aliancanoj]] priparolis la aferon dum la [[Pocdama konferenco]], okazinta de la 17-a de julio ĝis la 2-a de aŭgusto 1945. Dum la kunsido okazinta la {{daton|21|7|1945}}[[Stalin]] insistis ke [[Pola Popola Respubliko]], perdinta [[Orientaj Limregionoj|orientajn teritoriojn]], revenigitajn al [[Belorusa SSR]], [[Ukraina SSR]] kaj [[Litovia SSR]] rekompense [[egajnitaj Teritorioj|ampleksiĝu okcidenten]] koste de Germanio kaj ricevu teritoriojn oriente de la [[Odro-Niso-limo]]. Li asertis ke tiuj areoj jam estas okupitaj kaj de facto regataj de poloj dum la germanoj preskaŭ komplete forlasis ilin. [[Winston Churchill]] oponis la ideon, atentigante ke de la orientaj teritorioj foriros 3–4 milionoj da poloj dum en la priparolataj okcidentaj regionoj loĝas 8 milionoj da germanoj, do temas pri neproporcia rekompenso kaj grava ŝarĝo sur la ekonomion de Germanio devigota akcepti tiom da migrantoj. Li proponis revenigi germanajn rifuĝintojn al tiuj teritorioj kaj asertis ke laŭ liaj datumoj tie ankoraŭ restis 2–2,5 milionoj da germanoj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Запись пятого заседания глав правительств. 21 июля 1945 г. // Советский Союз на международных конференциях периода Великой Отечественной войны, 1941–1945 гг.: Сборник документов. Берлинская (Потсдамская) конференция руководителей трех союзных держав — СССР, США и Великобритании (17 июля — 2 авг. 1945 г.) |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = А. А. Громыко |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = 6 |dato = 1980 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство политической литературы |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 120–122 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. == Sekvoj == Ĉirkaŭ 1950, totalo de proksimume 12 milionoj da Germanoj estis foririntaj aŭ estis elpelitaj el centr-orienta Eŭropo al Germanio kaj Aŭstrio okupitaj de Aliancanoj. La registaro de [[Okcidenta Germanio]] registris totalon de 14 milionoj, inkludante etnajn Germanajn migrantojn al Germanio post 1950 kaj la infanoj naskitaj de elpelitaj gepatroj. La plej grandaj nombroj venis el antaŭekzistantaj Germanaj teritorioj ceditaj al Pollando kaj al Sovetunio (ĉirkaŭ 7 milionoj), kaj el Ĉeĥoslovakio (ĉirkaŭ 3 milionoj). Dum la [[Malvarma Milito]], la registaro de [[Okcidenta Germanio]] kalkulis ankaŭ kiel elpelitoj 1 miliono da eksterlandaj kolonoj setlitaj en teritorioj konkeritaj de Nazia Germanio dum la [[Dua Mondmilito]]. La mortokvanto atribuebla al la luktado kaj elpeloj estas ankoraŭ disputita, kun ĉirkaŭkalkuloj game el 500,000, ĝis okcidentgermana demografia ĉirkaŭkalkulo el la 1950-aj jaroj de ĉirkaŭ 2 milionoj. Pli ĵusaj ĉirkaŭkalkuloj fare de kelkaj historiistoj metis totalon de 500-600,000 atestitaj mortoj; ili asertas ke la nombroj de la okcidentgermana registaro ne havas akuratan subtenon kaj ke dum la Malvarma Milito pli altaj nombroj estis uzitaj por politika propagando.<ref>Ingo Haar, "Herausforderung Bevölkerung: zu Entwicklungen des modernen Denkens über die Bevölkerung vor, im und nach dem Dritten Reich". ''"Bevölkerungsbilanzen" und "Vertreibungsverluste". Zur Wissenschaftsgeschichte der deutschen Opferangaben aus Flucht und Vertreibung'', Verlag für Sozialwissenschaften 2007; {{ISBN|978-3-531-15556-2}}, p. 278</ref><ref>Rüdiger Overmans, "Personelle Verluste der deutschen Bevölkerung durch Flucht und Vertreibung" (ankaŭ paralela pollingva resuma traduko estas inkludita, tiu artikolo estis prezentaĵo je akademia konferenco en Varsovio en 1994), ''Dzieje Najnowsze Rocznik, XXI'' -1994</ref> La [[Deutsches Historisches Museum|Germana Historia Muzeo]] metas la nombron de 600,000, argumente ke la nombro de 2 milionoj da mortoj en la antaŭaj studoj de la registaro ne povas esti subtenitaj.<ref name="dhm.de">[http://www.dhm.de/lemo/html/wk2/kriegsverlauf/massenflucht Die Flucht der deutschen Bevölkerung 1944/45], dhm.de; alirita la 6an de Decembro 2014.</ref> La nuna oficiala sinteno de la Germania registaro estas ke la mortokvanto rezulta el la luktado kaj elpelado gamis el 2 al 2.5 milionoj da civiluloj.<ref>[http://www.volksbund.de/fileadmin/redaktion/BereichInfo/BereichPublikationen/Reihe_Allgemeine_Reihe/Erweiterungen/0100_Band_10/0%20Band10%20Narben%20bleiben.pdf] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170611215917/http://www.volksbund.de/fileadmin/redaktion/BereichInfo/BereichPublikationen/Reihe_Allgemeine_Reihe/Erweiterungen/0100_Band_10/0%20Band10%20Narben%20bleiben.pdf |date=2017-06-11 }}|Willi Kammerer & Anja Kammerer -- Narben bleiben die Arbeit der Suchdienste - 60 Jahre nach dem Zweiten Weltkrieg Berlin Dienststelle 2005, p. 12: publikigita de la Esplora Servo de la Germana Ruĝa Kruco; enkonduko al la libro estis verkita de la Germana Prezidento [[Horst Köhler]] kaj de la Germana ministro pri eksterlandaj aferoj [[Otto Schily]]</ref><ref>Christoph Bergner, Secretary of State in Germany's Bureau for Inner Affairs, outlines the stance of the respective governmental institutions in Deutschlandfunk on 29 November 2006, [https://web.archive.org/web/20080210034644/http://www.dradio.de/dlf/sendungen/kulturheute/569560]</ref><ref name="bpb.de">[http://www.bpb.de/geschichte/nationalsozialismus/dossier-nationalsozialismus/39587/die-vertreibung-der-deutschen "Bundeszentrale für politische Bildung, Die Vertreibung der Deutschen aus den Gebieten jenseits von Oder und Neiße"], bpb.de; alirita la 6an de Decembro 2014.</ref> La forigoj okazis en tri koincidaj fazoj, el kiuj la unua estis la organizita evakuado de etnaj Germanoj fare de la Nazia registaro tuj antaŭ la antaŭeniro de la [[Ruĝa Armeo]], el la mezo de 1944 al komenco de 1945.<ref name="Gibney197198">{{Cite book|title=Immigration and Asylum: From 1900 to the Present|author1=Matthew J. Gibney |author2=Randall Hansen |year=2005|pages=197–98|isbn=1-57607-796-9|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara, Calif.}}</ref> La dua fazo estis la disorganizita fuĝo de etnaj Germanoj tuj post la malvenko de la [[Wehrmacht]]. La tria fazo estis pli organizita elpelo post la [[Potsdama Interkonsento]] fare de la estroj de la Aliancanoj,<ref name="Gibney197198"/> kio redifinis la limojn de Centra Eŭropo kaj aprobis la elpelon de etnaj Germanoj el Pollando, Ĉeĥoslovakio kaj Hungario.<ref>{{Cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/amex/truman/psources/ps_potsdam.html|title=Agreements of the Berlin (Potsdam) Conference, 17 July-2 August 1945|publisher=[[Public Broadcasting Service|PBS]]|accessdate=29a de Aŭgusto 2009|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2017-09-06|arkivurl=https://web.archive.org/web/20101031085625/http://www.pbs.org/wgbh/amex/truman/psources/ps_potsdam.html|arkivdato=2010-10-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101031085625/http://www.pbs.org/wgbh/amex/truman/psources/ps_potsdam.html|archivedate=2010-10-31}} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.pbs.org/wgbh/amex/truman/psources/ps_potsdam.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-12-30 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20101031085625/http://www.pbs.org/wgbh/amex/truman/psources/ps_potsdam.html |arkivdato=2010-10-31 }}</ref> Multaj Germanaj civiluloj estis senditaj al internejoj kaj al laborpunejoj kie ili estis uzitaj kiel devigitaj laboristoj kiel parto de la Germana kompenso al landoj de Orienta Eŭropo.<ref>{{Cite book|title=Germany: 2000 Years: Volume III: From the Nazi Era to German Unification|editor1=Gerhart Tubach|editor2=Kurt Frank Hoffmeister|editor3=Frederic Reinhardt|edition=2|publisher=Continuum International Publishing Group|year=1992|isbn=0-8264-0601-7|url=https://www.google.com/books?id=glMpTyiRXDoC&pg=PA57|accessdate=28a de Aŭgusto 2009|page=57}} * {{Citaĵo el libro|url=https://www.google.com/books?id=L-QLXnX16kAC&pg=PA131|titolo=Fires of Hatred: Ethnic Cleansing in Twentieth-century Europe|alirdato=28a de Aŭgusto 2009|aŭtoro=Norman M. Naimark|jaro=2001|eldoninto=Harvard University Press|ISBN=0-674-00994-0|paĝo=131}} * {{Cite book|title=Population resettlement in international conflicts: a comparative study|first1=Arie Marcelo|last1=Kacowicz|first2=Paweł|last2=Lutomski|publisher=Lexington Books|year=2007|page=101|isbn=073911607X|url=https://www.google.com/books?id=ovck_g0xwX0C&pg=PA101|accessdate=27a de Aŭgusto 2009}} * {{Cite web|author=Tomasz Kamusella|title=The Expulsion of the German Communities from Eastern Europe|page=28|publisher=EUI HEC|year=2004|url=http://cadmus.iue.it/dspace/bitstream/1814/2599/1/HEC04-01.pdf|accessdate=27a de Aŭgusto 2009|format=pdf|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2017-09-06|arkivurl=https://web.archive.org/web/20091001022039/http://cadmus.iue.it/dspace/bitstream/1814/2599/1/HEC04-01.pdf|arkivdato=2009-10-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091001022039/http://cadmus.iue.it/dspace/bitstream/1814/2599/1/HEC04-01.pdf|archivedate=2009-10-01}} {{Citaĵo el la reto |url=http://cadmus.iue.it/dspace/bitstream/1814/2599/1/HEC04-01.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2017-09-06 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20091001022039/http://cadmus.iue.it/dspace/bitstream/1814/2599/1/HEC04-01.pdf |arkivdato=2009-10-01 }}</ref> La ĉefaj elpeloj estis kompletigitaj en 1950.<ref name="Gibney197198"/> Ĉirkaŭkalkuloj por la totala nombro de personoj de Germana praularo ankoraŭ vivantaj en [[Mez-Orienta Eŭropo]] en 1950 gamis el 700,000 al 2.7 milionoj. == Studaĵoj == * Ingo Haar, [http://www.pism.pl/zalaczniki/PPD_39_Haar.pdf ''Straty związane z wypędzeniami: stan badań, problemy, perspektywy''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110302035633/http://www.pism.pl/zalaczniki/PPD_39_Haar.pdf |date=2011-03-02 }} Perdoj ligitaj kun [[deportado]]j: esplorstato, problemoj, perspektivoj * Ingo Haar, [http://hsozkult.geschichte.hu-berlin.de/BEITRAG/diskusio/NSZEIT/nszeit21.htm Historiker im Nationalsozialismus und die Historisierung des „Dritten Reiches” als Forschungsproblem] * Piotr Madajczyk, Paweł Popieliński (redaktoroj), ''Inżynieria społeczna. Między totalitarną utopią a cząstkowym pragmatyzmem'' (Socia [[inĝenierado]]. Inter [[totalismo|totalisma]] [[utopio]] kaj parteca [[pragmatismo]]), ISP PAN, [[Varsovio]] 2012 [http://www.isppan.waw.pl/ksiegarnia/inzynieria_spoleczna.htm] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160408034139/http://isppan.waw.pl/ksiegarnia/inzynieria_spoleczna.htm |date=2016-04-08 }} * [[Karel Kraft]]. ''Heroo de amo: la vivo de Přemysl Pitter''. Dobřichovice, 2005. ISBN 8085853817<ref>{{citaĵo el la reto | url = http://stanobelov.blogspot.com/2020/04/heroo-de-amo-leginda-malperfektajo.html | titolo = Heroo de amo — leginda malperfektaĵo | titolo-aldono = | alirdato = 2020-04-24 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = [[Stanislavo Belov]] | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2020-04-21 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Blogger]] | paĝoj = | lingvo = eo | lingvo2= | lingvo3= | arkivurl = | arkivdato = }}</ref> == Vidu ankaŭ == * [[Volgogermanoj]], [[germanaj baltoj]], [[rusiaj germanoj]], * [[Dekretoj de Beneš]], [[ellandigo de germanoj el Ĉeĥoslovakio]], [[ekziligoj en Sovetunio]], [[Sovetunie okupita zono de postmilita Germanio]] * [[Generalplan Ost]], [[kontraŭslavismo]], [[kontraŭpolismo]], [[ribelo de Zamość]], [[Regajnitaj Teritorioj]] * [[Monumento pri forpelitaj germanoj (Erfurt)]] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Forpelo de germanoj (1944–1950)| ]] [[Kategorio:Sudetio]] [[Kategorio:Malobservo de la homaj rajtoj]] [[Kategorio:Sekvoj de la Dua Mondmilito en Pollando]] [[Kategorio:Sekvoj de la Dua Mondmilito en Sovetunio]] [[Kategorio:Sekvoj de la Dua Mondmilito en Ĉeĥoslovakio]] [[Kategorio:Sekvoj de la Dua Mondmilito en Hungario]] [[Kategorio:Rifuĝintoj]] [[Kategorio:Migradoj]] [[Kategorio:Rilatoj de Germanio kaj Sovetunio]] [[Kategorio:Rilatoj de Ĉeĥoslovakio kaj Germanio]] [[Kategorio:Rilatoj de Estonio kaj Germanio]] [[Kategorio:Rilatoj de Germanio kaj Latvio]] [[Kategorio:Rilatoj de Germanio kaj Litovio]] [[Kategorio:Rilatoj de Germanio kaj Pollando]] o665x1tf0ulrh6658qn85tlzx7ctkgk 9378309 9378300 2026-05-20T11:00:07Z RG72 11847 /* Reago */ 9378309 wikitext text/x-wiki {{Redaktata|[[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 10:38, 20 maj. 2026 (UTC)}} [[Dosiero:Bundesarchiv Bild 146-1985-021-09, Flüchtlinge.jpg|eta|300px|Germanoj lasante [[Silezio]]n por iri al Germanio okupita de Aliancanoj en 1945. Foto de la Germanaj Federaciaj Arkivoj (''Deutsches Bundesarchiv'').]] [[Dosiero:Former eastern territories of Germany.png|eta|Iamaj orientaj teritorioj de Germanio perditaj profite al Pollando kaj Sovetunio dum la Unua kaj Dua Mondmilitoj aperas grize kaj nigre, respektive. Nuntempa Germanio estas markita ruĝe en tiu mapo.]] '''Forpelo de germanoj''' komenciĝis en [[Centra Eŭropo]] kaj [[Orienta Eŭropo]] post ties liberigo de nazia okupado en 1944 kaj daŭris ĝis 1950, kiam plej multaj lokaj germanoj estis forpelitaj al Germanio, plejparte al ties okcidenta parto. La forpelon akompanis amasaj perfortoj kaj rabado, foje murdoj kaj masakroj. == Historio == Dum jarcentoj en [[Centra Eŭropo]] kaj [[Orienta Eŭropo]] formiĝis granda germana diasporo, kiu etendiĝis ĝis Volgo. Granda parto de la urbanoj kaj foje kamparanoj en [[Pollando]], [[Ĉeĥoslovakio]], [[Jugoslavio]], [[Hungario]] kaj orientaj regionoj de [[Sovetunio]] estis etnaj germanoj. Dum la Dua mondmilito parto de ili subtenis la germanajn okupantojn, kio kaŭzis amasan indignon de lokanoj, fortigitan per ĝenerala kontraŭgermana humoro, delonge formiĝinta kadre de kreskantaj lokaj naciismoj. Tuj post liberigo de tiuj ĉi landoj fare de la [[Ruĝa Armeo]] helpe de lokaj rezistantoj, en ĉiuj menciitaj landoj komenciĝis spontaneaj atakoj kontraŭ lokaj germanoj, iliaj forpeloj, batado, rabado, foje murdoj kaj masakroj. Fine lokaj registaroj komencis ordigi la procezon, aranĝinte totalan deportadon de la germanoj, plejparte al Germanio. Tio daŭris ĝis 1950 kaj ebligis al la menciitaj landoj preskaŭ komplete seniĝi je germana diasporo. Dum la lastaj etapoj de la [[Dua Mondmilito]] kaj dum la post-milita periodo, Germanaj civitanoj kaj personoj de Germana praularo estis elpelitaj el variaj Orienteŭropaj landoj kaj senditaj al la restanta teritorio de Germanio kaj Aŭstrio. Post 1950, kelkaj el ili elmigris al Usono, Aŭstralio, kaj al aliaj landoj el tie post konstato de malfacila integriĝo al siaj novaj germanaj loĝlokoj. La koncernaj areoj estis ĉefa la [[iamaj orientaj teritorioj de Germanio]], kiuj estis aneksitaj ĉefe de [[Pola Popola Respubliko|Pollando]] kaj de [[Sovetunio]] post la milito, same kiel la Germanoj kiuj estis loĝantaj trans la antaŭmilitaj limoj de [[Dua Pola Respubliko|Pollando]], Ĉeĥoslovakio, Hungario, Rumanio, Jugoslavio, kaj la [[Baltaj ŝtatoj]]. La [[Nazioj]] [[Generalplan Ost|estis farintaj planojn]] — nur parte kompletigitaj antaŭ la malvenko de Nazioj — por forigi multajn Slavajn kaj Judajn popolojn el Orienta Eŭropo kaj setligi la areon el Germanoj.<ref name="Schmuhl">Hans-Walter Schmuhl. The Kaiser Wilhelm Institute for Anthropology, Human Heredity, and Eugenics, 1927–1945: crossing boundaries. Volume 259 of Boston studies in the philosophy of science. Coutts MyiLibrary. SpringerLink Humanities, Social Science & LawAuthor. Springer, 2008. {{ISBN|1-4020-6599-X}}, 9781402065996, p. 348–349</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.yadvashem.org/odot_pdf/Microsoft%20Word%20-%206247.pdf |titolo=Yad Vashem, Generalplan Ost |alirdato=2017-09-06 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20031130012220/http://www.yadvashem.org/odot_pdf/Microsoft%20Word%20-%206247.pdf |arkivdato=2003-11-30 }}</ref> La postmilita elpelo de Germanoj formis gravan parton de la geopolitika kaj etna rekunfigurado de Orienta Eŭropo en la konsekvencoj de la [[Dua Mondmilito]], kiuj klopodis krei etne homogenajn landojn ene de redifinitaj landlimoj.<ref name="a">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=wOsSG0K8hCYC&q=%22mass+expulsions+from+Eastern+Europe%22#v=snippet&q=%22mass%20expulsions%20from%20Eastern%20Europe%22&f=false|title=Nationhood in German legislation|publisher=Cambridge University Press|work=Memory and Power in Post-War Europe: Studies in the Presence of the Past|date=2002|accessdate=30a de Januaro 2015|author=Jan-Werner Müller|pages=254–256|ISBN=052100070X}}</ref> Inter 1944 kaj 1948 ĉirkaŭ 31 milionoj da personoj, kiel etnaj Germanoj ('Volksdeutsche') same kiel la Germanaj civitanoj ('Reichsdeutsche'), estis porĉiame aŭ provizore translokigitaj el Centra kaj Orienta Eŭropo.<ref>Paul Robert Magocsi, ''[https://books.google.com/books?id=8iPa2Q1HtP8C&pg=PA281#v=onepage&q=Magocsi%2031%20million%201945&f=false Historical Atlas of East Central Europe]'', University of Washington Press (1993), pp. 164-68; {{ISBN|0295972483}}. Porter, ''The Ghosts of Europe''.</ref> == Reago == La [[Aliancanoj]] priparolis la aferon dum la [[Pocdama konferenco]], okazinta de la 17-a de julio ĝis la 2-a de aŭgusto 1945. Dum la kunsido okazinta la {{daton|21|7|1945}}[[Stalin]] insistis ke [[Pola Popola Respubliko]], perdinta [[Orientaj Limregionoj|orientajn teritoriojn]], revenigitajn al [[Belorusa SSR]], [[Ukraina SSR]] kaj [[Litovia SSR]] rekompense [[Regajnitaj Teritorioj|ampleksiĝu okcidenten]] koste de Germanio kaj ricevu teritoriojn oriente de la [[Odro-Niso-limo]]. Li asertis ke tiuj areoj jam estas okupitaj kaj de facto regataj de poloj dum la germanoj preskaŭ komplete forlasis ilin. [[Winston Churchill]] oponis la ideon, atentigante ke de la orientaj teritorioj foriros 3–4 milionoj da poloj dum en la priparolataj okcidentaj regionoj loĝas 8 milionoj da germanoj, do temas pri neproporcia rekompenso kaj grava ŝarĝo sur la ekonomion de Germanio devigota akcepti tiom da migrantoj. Li proponis revenigi germanajn rifuĝintojn al tiuj teritorioj kaj asertis ke laŭ liaj datumoj tie ankoraŭ restis 2–2,5 milionoj da germanoj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Запись пятого заседания глав правительств. 21 июля 1945 г. // Советский Союз на международных конференциях периода Великой Отечественной войны, 1941–1945 гг.: Сборник документов. Берлинская (Потсдамская) конференция руководителей трех союзных держав — СССР, США и Великобритании (17 июля — 2 авг. 1945 г.) |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = А. А. Громыко |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = 6 |dato = 1980 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство политической литературы |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 120–122 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref><ref>{{citaĵo el la reto | url = https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1945Berlinv02/d710a-54 | titolo = Foreign Relations of the United States: Diplomatic Papers, The Conference of Berlin (The Potsdam Conference), 1945, Volume II | titolo-aldono = | alirdato = 2026-05-20 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Usona ministerio pri eksterlandaj aferoj]] | paĝoj = | lingvo = en | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20200926194557/https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1945Berlinv02/d710a-54 | arkivdato = 2020-09-26 | citaĵo = }}</ref>. La {{daton|24|7}} sovetia ministro pri eksteraj aferoj [[Vjaĉeslav Molotov]] persiste postulis fordoni tiujn teritoriojn al Pollando, argumentante ke tiel ĝi iĝos unueca nacia ŝtato kaj ĉiuj poloj loĝos ene de sia patrujo<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Выступление Молотова на заседании миинстров иностранных дел [приложение к Краткой записи седьмого заседания министров иностранных дел. 24 июля 1945 г.] // Советский Союз на международных конференциях периода Великой Отечественной войны, 1941–1945 гг.: Сборник документов. Берлинская (Потсдамская) конференция руководителей трех союзных держав — СССР, США и Великобритании (17 июля — 2 авг. 1945 г.) |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = А. А. Громыко |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = 6 |dato = 1980 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство политической литературы |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 174 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Pola delegacio rekte argumentis ke tiukaze Pollando iĝus la ŝtato sen etnaj malplimultoj, prezentante tion kiel avantaĝon<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Запись восьмого заседания глав правительств. 24 июля 1945 г.] // Советский Союз на международных конференциях периода Великой Отечественной войны, 1941–1945 гг.: Сборник документов. Берлинская (Потсдамская) конференция руководителей трех союзных держав — СССР, США и Великобритании (17 июля — 2 авг. 1945 г.) |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = А. А. Громыко |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = 6 |dato = 1980 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство политической литературы |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 177 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Winston Churchill estis speciale zorgita pri problemoj, rilataj al nutrado kaj setlado de la germanaj forpelitoj. La {{daton|25|7}} dum kunsido de la registarestroj li diris ke la pola delegacio mem agnoskis ke 1,5 milionoj da germanoj plu restas en la okcidentaj teritorioj, jam regataj de pola administracio. Krome haveblas multe da germanoj, forpelataj de Ĉeĥoslovakio, laŭ liaj kalkuloj temis pri 2,5 milionoj da sudetaj germanoj kaj 150 mil germanaj civitanoj, venintaj al tiu lando de Germanio. "Ni ne deziras havi ilin en nia zono" diris li. Stalin respondis ke plejparto de la germanaj rifuĝintoj iras al la sovetia okupacia zono == Sekvoj == Ĉirkaŭ 1950, totalo de proksimume 12 milionoj da Germanoj estis foririntaj aŭ estis elpelitaj el centr-orienta Eŭropo al Germanio kaj Aŭstrio okupitaj de Aliancanoj. La registaro de [[Okcidenta Germanio]] registris totalon de 14 milionoj, inkludante etnajn Germanajn migrantojn al Germanio post 1950 kaj la infanoj naskitaj de elpelitaj gepatroj. La plej grandaj nombroj venis el antaŭekzistantaj Germanaj teritorioj ceditaj al Pollando kaj al Sovetunio (ĉirkaŭ 7 milionoj), kaj el Ĉeĥoslovakio (ĉirkaŭ 3 milionoj). Dum la [[Malvarma Milito]], la registaro de [[Okcidenta Germanio]] kalkulis ankaŭ kiel elpelitoj 1 miliono da eksterlandaj kolonoj setlitaj en teritorioj konkeritaj de Nazia Germanio dum la [[Dua Mondmilito]]. La mortokvanto atribuebla al la luktado kaj elpeloj estas ankoraŭ disputita, kun ĉirkaŭkalkuloj game el 500,000, ĝis okcidentgermana demografia ĉirkaŭkalkulo el la 1950-aj jaroj de ĉirkaŭ 2 milionoj. Pli ĵusaj ĉirkaŭkalkuloj fare de kelkaj historiistoj metis totalon de 500-600,000 atestitaj mortoj; ili asertas ke la nombroj de la okcidentgermana registaro ne havas akuratan subtenon kaj ke dum la Malvarma Milito pli altaj nombroj estis uzitaj por politika propagando.<ref>Ingo Haar, "Herausforderung Bevölkerung: zu Entwicklungen des modernen Denkens über die Bevölkerung vor, im und nach dem Dritten Reich". ''"Bevölkerungsbilanzen" und "Vertreibungsverluste". Zur Wissenschaftsgeschichte der deutschen Opferangaben aus Flucht und Vertreibung'', Verlag für Sozialwissenschaften 2007; {{ISBN|978-3-531-15556-2}}, p. 278</ref><ref>Rüdiger Overmans, "Personelle Verluste der deutschen Bevölkerung durch Flucht und Vertreibung" (ankaŭ paralela pollingva resuma traduko estas inkludita, tiu artikolo estis prezentaĵo je akademia konferenco en Varsovio en 1994), ''Dzieje Najnowsze Rocznik, XXI'' -1994</ref> La [[Deutsches Historisches Museum|Germana Historia Muzeo]] metas la nombron de 600,000, argumente ke la nombro de 2 milionoj da mortoj en la antaŭaj studoj de la registaro ne povas esti subtenitaj.<ref name="dhm.de">[http://www.dhm.de/lemo/html/wk2/kriegsverlauf/massenflucht Die Flucht der deutschen Bevölkerung 1944/45], dhm.de; alirita la 6an de Decembro 2014.</ref> La nuna oficiala sinteno de la Germania registaro estas ke la mortokvanto rezulta el la luktado kaj elpelado gamis el 2 al 2.5 milionoj da civiluloj.<ref>[http://www.volksbund.de/fileadmin/redaktion/BereichInfo/BereichPublikationen/Reihe_Allgemeine_Reihe/Erweiterungen/0100_Band_10/0%20Band10%20Narben%20bleiben.pdf] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170611215917/http://www.volksbund.de/fileadmin/redaktion/BereichInfo/BereichPublikationen/Reihe_Allgemeine_Reihe/Erweiterungen/0100_Band_10/0%20Band10%20Narben%20bleiben.pdf |date=2017-06-11 }}|Willi Kammerer & Anja Kammerer -- Narben bleiben die Arbeit der Suchdienste - 60 Jahre nach dem Zweiten Weltkrieg Berlin Dienststelle 2005, p. 12: publikigita de la Esplora Servo de la Germana Ruĝa Kruco; enkonduko al la libro estis verkita de la Germana Prezidento [[Horst Köhler]] kaj de la Germana ministro pri eksterlandaj aferoj [[Otto Schily]]</ref><ref>Christoph Bergner, Secretary of State in Germany's Bureau for Inner Affairs, outlines the stance of the respective governmental institutions in Deutschlandfunk on 29 November 2006, [https://web.archive.org/web/20080210034644/http://www.dradio.de/dlf/sendungen/kulturheute/569560]</ref><ref name="bpb.de">[http://www.bpb.de/geschichte/nationalsozialismus/dossier-nationalsozialismus/39587/die-vertreibung-der-deutschen "Bundeszentrale für politische Bildung, Die Vertreibung der Deutschen aus den Gebieten jenseits von Oder und Neiße"], bpb.de; alirita la 6an de Decembro 2014.</ref> La forigoj okazis en tri koincidaj fazoj, el kiuj la unua estis la organizita evakuado de etnaj Germanoj fare de la Nazia registaro tuj antaŭ la antaŭeniro de la [[Ruĝa Armeo]], el la mezo de 1944 al komenco de 1945.<ref name="Gibney197198">{{Cite book|title=Immigration and Asylum: From 1900 to the Present|author1=Matthew J. Gibney |author2=Randall Hansen |year=2005|pages=197–98|isbn=1-57607-796-9|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara, Calif.}}</ref> La dua fazo estis la disorganizita fuĝo de etnaj Germanoj tuj post la malvenko de la [[Wehrmacht]]. La tria fazo estis pli organizita elpelo post la [[Potsdama Interkonsento]] fare de la estroj de la Aliancanoj,<ref name="Gibney197198"/> kio redifinis la limojn de Centra Eŭropo kaj aprobis la elpelon de etnaj Germanoj el Pollando, Ĉeĥoslovakio kaj Hungario.<ref>{{Cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/amex/truman/psources/ps_potsdam.html|title=Agreements of the Berlin (Potsdam) Conference, 17 July-2 August 1945|publisher=[[Public Broadcasting Service|PBS]]|accessdate=29a de Aŭgusto 2009|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2017-09-06|arkivurl=https://web.archive.org/web/20101031085625/http://www.pbs.org/wgbh/amex/truman/psources/ps_potsdam.html|arkivdato=2010-10-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101031085625/http://www.pbs.org/wgbh/amex/truman/psources/ps_potsdam.html|archivedate=2010-10-31}} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.pbs.org/wgbh/amex/truman/psources/ps_potsdam.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-12-30 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20101031085625/http://www.pbs.org/wgbh/amex/truman/psources/ps_potsdam.html |arkivdato=2010-10-31 }}</ref> Multaj Germanaj civiluloj estis senditaj al internejoj kaj al laborpunejoj kie ili estis uzitaj kiel devigitaj laboristoj kiel parto de la Germana kompenso al landoj de Orienta Eŭropo.<ref>{{Cite book|title=Germany: 2000 Years: Volume III: From the Nazi Era to German Unification|editor1=Gerhart Tubach|editor2=Kurt Frank Hoffmeister|editor3=Frederic Reinhardt|edition=2|publisher=Continuum International Publishing Group|year=1992|isbn=0-8264-0601-7|url=https://www.google.com/books?id=glMpTyiRXDoC&pg=PA57|accessdate=28a de Aŭgusto 2009|page=57}} * {{Citaĵo el libro|url=https://www.google.com/books?id=L-QLXnX16kAC&pg=PA131|titolo=Fires of Hatred: Ethnic Cleansing in Twentieth-century Europe|alirdato=28a de Aŭgusto 2009|aŭtoro=Norman M. Naimark|jaro=2001|eldoninto=Harvard University Press|ISBN=0-674-00994-0|paĝo=131}} * {{Cite book|title=Population resettlement in international conflicts: a comparative study|first1=Arie Marcelo|last1=Kacowicz|first2=Paweł|last2=Lutomski|publisher=Lexington Books|year=2007|page=101|isbn=073911607X|url=https://www.google.com/books?id=ovck_g0xwX0C&pg=PA101|accessdate=27a de Aŭgusto 2009}} * {{Cite web|author=Tomasz Kamusella|title=The Expulsion of the German Communities from Eastern Europe|page=28|publisher=EUI HEC|year=2004|url=http://cadmus.iue.it/dspace/bitstream/1814/2599/1/HEC04-01.pdf|accessdate=27a de Aŭgusto 2009|format=pdf|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2017-09-06|arkivurl=https://web.archive.org/web/20091001022039/http://cadmus.iue.it/dspace/bitstream/1814/2599/1/HEC04-01.pdf|arkivdato=2009-10-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091001022039/http://cadmus.iue.it/dspace/bitstream/1814/2599/1/HEC04-01.pdf|archivedate=2009-10-01}} {{Citaĵo el la reto |url=http://cadmus.iue.it/dspace/bitstream/1814/2599/1/HEC04-01.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2017-09-06 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20091001022039/http://cadmus.iue.it/dspace/bitstream/1814/2599/1/HEC04-01.pdf |arkivdato=2009-10-01 }}</ref> La ĉefaj elpeloj estis kompletigitaj en 1950.<ref name="Gibney197198"/> Ĉirkaŭkalkuloj por la totala nombro de personoj de Germana praularo ankoraŭ vivantaj en [[Mez-Orienta Eŭropo]] en 1950 gamis el 700,000 al 2.7 milionoj. == Studaĵoj == * Ingo Haar, [http://www.pism.pl/zalaczniki/PPD_39_Haar.pdf ''Straty związane z wypędzeniami: stan badań, problemy, perspektywy''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110302035633/http://www.pism.pl/zalaczniki/PPD_39_Haar.pdf |date=2011-03-02 }} Perdoj ligitaj kun [[deportado]]j: esplorstato, problemoj, perspektivoj * Ingo Haar, [http://hsozkult.geschichte.hu-berlin.de/BEITRAG/diskusio/NSZEIT/nszeit21.htm Historiker im Nationalsozialismus und die Historisierung des „Dritten Reiches” als Forschungsproblem] * Piotr Madajczyk, Paweł Popieliński (redaktoroj), ''Inżynieria społeczna. Między totalitarną utopią a cząstkowym pragmatyzmem'' (Socia [[inĝenierado]]. Inter [[totalismo|totalisma]] [[utopio]] kaj parteca [[pragmatismo]]), ISP PAN, [[Varsovio]] 2012 [http://www.isppan.waw.pl/ksiegarnia/inzynieria_spoleczna.htm] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160408034139/http://isppan.waw.pl/ksiegarnia/inzynieria_spoleczna.htm |date=2016-04-08 }} * [[Karel Kraft]]. ''Heroo de amo: la vivo de Přemysl Pitter''. Dobřichovice, 2005. ISBN 8085853817<ref>{{citaĵo el la reto | url = http://stanobelov.blogspot.com/2020/04/heroo-de-amo-leginda-malperfektajo.html | titolo = Heroo de amo — leginda malperfektaĵo | titolo-aldono = | alirdato = 2020-04-24 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = [[Stanislavo Belov]] | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2020-04-21 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Blogger]] | paĝoj = | lingvo = eo | lingvo2= | lingvo3= | arkivurl = | arkivdato = }}</ref> == Vidu ankaŭ == * [[Volgogermanoj]], [[germanaj baltoj]], [[rusiaj germanoj]], * [[Dekretoj de Beneš]], [[ellandigo de germanoj el Ĉeĥoslovakio]], [[ekziligoj en Sovetunio]], [[Sovetunie okupita zono de postmilita Germanio]] * [[Generalplan Ost]], [[kontraŭslavismo]], [[kontraŭpolismo]], [[ribelo de Zamość]], [[Regajnitaj Teritorioj]] * [[Monumento pri forpelitaj germanoj (Erfurt)]] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Forpelo de germanoj (1944–1950)| ]] [[Kategorio:Sudetio]] [[Kategorio:Malobservo de la homaj rajtoj]] [[Kategorio:Sekvoj de la Dua Mondmilito en Pollando]] [[Kategorio:Sekvoj de la Dua Mondmilito en Sovetunio]] [[Kategorio:Sekvoj de la Dua Mondmilito en Ĉeĥoslovakio]] [[Kategorio:Sekvoj de la Dua Mondmilito en Hungario]] [[Kategorio:Rifuĝintoj]] [[Kategorio:Migradoj]] [[Kategorio:Rilatoj de Germanio kaj Sovetunio]] [[Kategorio:Rilatoj de Ĉeĥoslovakio kaj Germanio]] [[Kategorio:Rilatoj de Estonio kaj Germanio]] [[Kategorio:Rilatoj de Germanio kaj Latvio]] [[Kategorio:Rilatoj de Germanio kaj Litovio]] [[Kategorio:Rilatoj de Germanio kaj Pollando]] 8cegq5644b8lo2vun5cnmybfo3flxiu 9378334 9378309 2026-05-20T11:31:10Z RG72 11847 9378334 wikitext text/x-wiki {{Redaktata|[[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 10:38, 20 maj. 2026 (UTC)}} [[Dosiero:Bundesarchiv Bild 146-1985-021-09, Flüchtlinge.jpg|eta|300px|Germanoj lasante [[Silezio]]n por iri al Germanio okupita de Aliancanoj en 1945. Foto de la Germanaj Federaciaj Arkivoj (''Deutsches Bundesarchiv'').]] [[Dosiero:Former eastern territories of Germany.png|eta|Iamaj orientaj teritorioj de Germanio perditaj profite al Pollando kaj Sovetunio dum la Unua kaj Dua Mondmilitoj aperas grize kaj nigre, respektive. Nuntempa Germanio estas markita ruĝe en tiu mapo.]] '''Forpelo de germanoj''' komenciĝis en [[Centra Eŭropo]] kaj [[Orienta Eŭropo]] post ties liberigo de nazia okupado en 1944 kaj daŭris ĝis 1950, kiam plej multaj lokaj germanoj estis forpelitaj al Germanio, plejparte al ties okcidenta parto. La forpelon akompanis amasaj perfortoj kaj rabado, foje murdoj kaj masakroj. == Historio == Dum jarcentoj en [[Centra Eŭropo]] kaj [[Orienta Eŭropo]] formiĝis granda germana diasporo, kiu etendiĝis ĝis Volgo. Granda parto de la urbanoj kaj foje kamparanoj en [[Pollando]], [[Ĉeĥoslovakio]], [[Jugoslavio]], [[Hungario]] kaj orientaj regionoj de [[Sovetunio]] estis etnaj germanoj. Dum la Dua mondmilito parto de ili subtenis la germanajn okupantojn, kio kaŭzis amasan indignon de lokanoj, fortigitan per ĝenerala kontraŭgermana humoro, delonge formiĝinta kadre de kreskantaj lokaj naciismoj. Tuj post liberigo de tiuj ĉi landoj fare de la [[Ruĝa Armeo]] helpe de lokaj rezistantoj, en ĉiuj menciitaj landoj komenciĝis spontaneaj atakoj kontraŭ lokaj germanoj, iliaj forpeloj, batado, rabado, foje murdoj kaj masakroj. Fine lokaj registaroj komencis ordigi la procezon, aranĝinte totalan deportadon de la germanoj, plejparte al Germanio. Tio daŭris ĝis 1950 kaj ebligis al la menciitaj landoj preskaŭ komplete seniĝi je germana diasporo. Dum la lastaj etapoj de la [[Dua Mondmilito]] kaj dum la post-milita periodo, Germanaj civitanoj kaj personoj de Germana praularo estis elpelitaj el variaj Orienteŭropaj landoj kaj senditaj al la restanta teritorio de Germanio kaj Aŭstrio. Post 1950, kelkaj el ili elmigris al Usono, Aŭstralio, kaj al aliaj landoj el tie post konstato de malfacila integriĝo al siaj novaj germanaj loĝlokoj. La koncernaj areoj estis ĉefa la [[iamaj orientaj teritorioj de Germanio]], kiuj estis aneksitaj ĉefe de [[Pola Popola Respubliko|Pollando]] kaj de [[Sovetunio]] post la milito, same kiel la Germanoj kiuj estis loĝantaj trans la antaŭmilitaj limoj de [[Dua Pola Respubliko|Pollando]], Ĉeĥoslovakio, Hungario, Rumanio, Jugoslavio, kaj la [[Baltaj ŝtatoj]]. La [[Nazioj]] [[Generalplan Ost|estis farintaj planojn]] — nur parte kompletigitaj antaŭ la malvenko de Nazioj — por forigi multajn Slavajn kaj Judajn popolojn el Orienta Eŭropo kaj setligi la areon el Germanoj.<ref name="Schmuhl">Hans-Walter Schmuhl. The Kaiser Wilhelm Institute for Anthropology, Human Heredity, and Eugenics, 1927–1945: crossing boundaries. Volume 259 of Boston studies in the philosophy of science. Coutts MyiLibrary. SpringerLink Humanities, Social Science & LawAuthor. Springer, 2008. {{ISBN|1-4020-6599-X}}, 9781402065996, p. 348–349</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.yadvashem.org/odot_pdf/Microsoft%20Word%20-%206247.pdf |titolo=Yad Vashem, Generalplan Ost |alirdato=2017-09-06 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20031130012220/http://www.yadvashem.org/odot_pdf/Microsoft%20Word%20-%206247.pdf |arkivdato=2003-11-30 }}</ref> La postmilita elpelo de Germanoj formis gravan parton de la geopolitika kaj etna rekunfigurado de Orienta Eŭropo en la konsekvencoj de la [[Dua Mondmilito]], kiuj klopodis krei etne homogenajn landojn ene de redifinitaj landlimoj.<ref name="a">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=wOsSG0K8hCYC&q=%22mass+expulsions+from+Eastern+Europe%22#v=snippet&q=%22mass%20expulsions%20from%20Eastern%20Europe%22&f=false|title=Nationhood in German legislation|publisher=Cambridge University Press|work=Memory and Power in Post-War Europe: Studies in the Presence of the Past|date=2002|accessdate=30a de Januaro 2015|author=Jan-Werner Müller|pages=254–256|ISBN=052100070X}}</ref> Inter 1944 kaj 1948 ĉirkaŭ 31 milionoj da personoj, kiel etnaj Germanoj ('Volksdeutsche') same kiel la Germanaj civitanoj ('Reichsdeutsche'), estis porĉiame aŭ provizore translokigitaj el Centra kaj Orienta Eŭropo.<ref>Paul Robert Magocsi, ''[https://books.google.com/books?id=8iPa2Q1HtP8C&pg=PA281#v=onepage&q=Magocsi%2031%20million%201945&f=false Historical Atlas of East Central Europe]'', University of Washington Press (1993), pp. 164-68; {{ISBN|0295972483}}. Porter, ''The Ghosts of Europe''.</ref> == Internacia reago == La [[Aliancanoj]] priparolis la aferon dum la [[Pocdama konferenco]], okazinta de la 17-a de julio ĝis la 2-a de aŭgusto 1945. Dum la kunsido okazinta la {{daton|21|7|1945}}[[Stalin]] insistis ke [[Pola Popola Respubliko]], perdinta [[Orientaj Limregionoj|orientajn teritoriojn]], revenigitajn al [[Belorusa SSR]], [[Ukraina SSR]] kaj [[Litovia SSR]] rekompense [[Regajnitaj Teritorioj|ampleksiĝu okcidenten]] koste de Germanio kaj ricevu teritoriojn oriente de la [[Odro-Niso-limo]]. Li asertis ke tiuj areoj jam estas okupitaj kaj de facto regataj de poloj dum la germanoj preskaŭ komplete forlasis ilin. [[Winston Churchill]] oponis la ideon, atentigante ke de la orientaj teritorioj foriros 3–4 milionoj da poloj dum en la priparolataj okcidentaj regionoj loĝas 8 milionoj da germanoj, do temas pri neproporcia rekompenso kaj grava ŝarĝo sur la ekonomion de Germanio devigota akcepti tiom da migrantoj. Li proponis revenigi germanajn rifuĝintojn al tiuj teritorioj kaj asertis ke laŭ liaj datumoj tie ankoraŭ restis 2–2,5 milionoj da germanoj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Запись пятого заседания глав правительств. 21 июля 1945 г. // Советский Союз на международных конференциях периода Великой Отечественной войны, 1941–1945 гг.: Сборник документов. Берлинская (Потсдамская) конференция руководителей трех союзных держав — СССР, США и Великобритании (17 июля — 2 авг. 1945 г.) |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = А. А. Громыко |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = 6 |dato = 1980 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство политической литературы |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 120–122 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref><ref>{{citaĵo el la reto | url = https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1945Berlinv02/d710a-54 | titolo = Foreign Relations of the United States: Diplomatic Papers, The Conference of Berlin (The Potsdam Conference), 1945, Volume II | titolo-aldono = | alirdato = 2026-05-20 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Usona ministerio pri eksterlandaj aferoj]] | paĝoj = | lingvo = en | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20200926194557/https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1945Berlinv02/d710a-54 | arkivdato = 2020-09-26 | citaĵo = }}</ref>. La {{daton|24|7}} sovetia ministro pri eksteraj aferoj [[Vjaĉeslav Molotov]] persiste postulis fordoni tiujn teritoriojn al Pollando, argumentante ke tiel ĝi iĝos unueca nacia ŝtato kaj ĉiuj poloj loĝos ene de sia patrujo<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Выступление Молотова на заседании миинстров иностранных дел [приложение к Краткой записи седьмого заседания министров иностранных дел. 24 июля 1945 г.] // Советский Союз на международных конференциях периода Великой Отечественной войны, 1941–1945 гг.: Сборник документов. Берлинская (Потсдамская) конференция руководителей трех союзных держав — СССР, США и Великобритании (17 июля — 2 авг. 1945 г.) |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = А. А. Громыко |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = 6 |dato = 1980 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство политической литературы |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 174 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Pola delegacio rekte argumentis ke tiukaze Pollando iĝus la ŝtato sen etnaj malplimultoj, prezentante tion kiel avantaĝon<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Запись восьмого заседания глав правительств. 24 июля 1945 г.] // Советский Союз на международных конференциях периода Великой Отечественной войны, 1941–1945 гг.: Сборник документов. Берлинская (Потсдамская) конференция руководителей трех союзных держав — СССР, США и Великобритании (17 июля — 2 авг. 1945 г.) |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = А. А. Громыко |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = 6 |dato = 1980 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство политической литературы |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 177 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Winston Churchill estis speciale zorgita pri problemoj, rilataj al nutrado kaj setlado de la germanaj forpelitoj. La {{daton|25|7}} dum kunsido de la registarestroj li diris ke la pola delegacio mem agnoskis ke 1,5 milionoj da germanoj plu restas en la okcidentaj teritorioj, jam regataj de pola administracio. Krome haveblas multe da germanoj, forpelataj de Ĉeĥoslovakio, laŭ liaj kalkuloj temis pri 2,5 milionoj da sudetaj germanoj kaj 150 mil germanaj civitanoj, venintaj al tiu lando de Germanio. "Ni ne deziras havi ilin en nia zono" diris li. Stalin respondis ke plejparto de la germanaj rifuĝintoj iras al la sovetia okupacia zono kaj ke germanoj ankoraŭ restintaj en la okcidentaj teritorioj estis detenitaj de poloj sole por rikoltado post kio ili estos evakuitaj. Li ĉiam petis kompreni la polojn, al kiuj germanoj faris plurajn ofendojn kaj ĝenojn<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Запись девятого заседания глав правительств. 25 июля 1945 г.] // Советский Союз на международных конференциях периода Великой Отечественной войны, 1941–1945 гг.: Сборник документов. Берлинская (Потсдамская) конференция руководителей трех союзных держав — СССР, США и Великобритании (17 июля — 2 авг. 1945 г.) |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = А. А. Громыко |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = 6 |dato = 1980 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство политической литературы |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 193–194 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Brita vic-ministro pri eksteraj aferoj [[Alexander Cadogan]] dum kunsido okazinta la {{daton|25|7}} agnoskis ke plejparto de la germanoj forlasis teritoriojn okupitajn de poloj, tamen la problemo kie setli tiujn ĉi migrintojn plu estas aktuala. Li atentigis ke ankaŭ registaro de Hungario deziras transloki siajn germanojn al Germenio, do necesas decidi kien kaj kiel<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Запись восьмого заседания министров иностранных дел. 25 июля 1945 г.] // Советский Союз на международных конференциях периода Великой Отечественной войны, 1941–1945 гг.: Сборник документов. Берлинская (Потсдамская) конференция руководителей трех союзных держав — СССР, США и Великобритании (17 июля — 2 авг. 1945 г.) |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = А. А. Громыко |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = 6 |dato = 1980 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство политической литературы |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 199 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Fine la {{daton|31|7}} estis ellaborita peto al la registaroj de respektivaj landoj transloki la germanojn humane kaj organizite, konsultante okupaciajn fortojn en Germanio pri ties eblecoj akcepti ilin. Stalin esprimis fortan dubon pri efikeco de tiu ĉi peto: {{Citaĵo |teksto = Sed mi timas ke tia decido ne donos seriozajn rezultojn. La problemo estas ne tio kee oni rekte forpelas la germanojn el tiuj ĉi landoj. Ne tiel simple statas la afero. Sed oni metas ilin je tia situacio, ke por ili pli bone estus foriri de tiuj ĉi areoj. Formale ĉeĥoj kaj poloj povus diri, ke mankas malpermeso al la germanoj loĝi tie, sed efektive la germanoj estas metitaj je tia situacio, ĉe kiu loĝi tie por ili iĝas neeble. Mi timas ke se ni akceptos tian decidon, ĝi ne donos rimarkindajn rezultojn. |aŭtoro = [[Josif Stalin]] |verko = Stenografiaĵo de la 11-a kunsido de la registarestroj. La {{dato|31|7|1945}}<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Запись одиннадцатого заседания глав правительств. 31 июля 1945 г.] // Советский Союз на международных конференциях периода Великой Отечественной войны, 1941–1945 гг.: Сборник документов. Берлинская (Потсдамская) конференция руководителей трех союзных держав — СССР, США и Великобритании (17 июля — 2 авг. 1945 г.) |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = А. А. Громыко |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = 6 |dato = 1980 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство политической литературы |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 261 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref> |origina teksto = А я боюсь того, что такое решение не даст серьезных результатов. Дело не в том, что немцев прямо берут и выгоняют из этих стран. Не так просто обстоит дело. Но их ставят в такое положение, при котором им лучше уйти из этих районов. Формально чехи и поляки могут сказать, что нет запрещения немцам жить там, но на деле немцы ставятся в такое положение, при котором жить им там становится невозможно. Я боюсь, что если мы примем такое решение, оно не даст сколько-нибудь серьезных результатов. }} Sekvintaj eventoj konfirmis lian pravecon — preskaŭ ĉiuj germanoj estis forpelitaj de Pollando, Hungario, Ĉeĥoslovakio kaj Jugoslavio, do la sola lando en Orienta Eŭropo, ne forpelinta siajn germanojn estis Sovetunio, kie ili estis nur translokitaj de okcidentaj areoj de Sovetunio al tiuj orientaj en 1941 kaj ricevis reen ĉiujn civitanajn rajtojn en 1956. == Sekvoj == Ĉirkaŭ 1950, totalo de proksimume 12 milionoj da Germanoj estis foririntaj aŭ estis elpelitaj el centr-orienta Eŭropo al Germanio kaj Aŭstrio okupitaj de Aliancanoj. La registaro de [[Okcidenta Germanio]] registris totalon de 14 milionoj, inkludante etnajn Germanajn migrantojn al Germanio post 1950 kaj la infanoj naskitaj de elpelitaj gepatroj. La plej grandaj nombroj venis el antaŭekzistantaj Germanaj teritorioj ceditaj al Pollando kaj al Sovetunio (ĉirkaŭ 7 milionoj), kaj el Ĉeĥoslovakio (ĉirkaŭ 3 milionoj). Dum la [[Malvarma Milito]], la registaro de [[Okcidenta Germanio]] kalkulis ankaŭ kiel elpelitoj 1 miliono da eksterlandaj kolonoj setlitaj en teritorioj konkeritaj de Nazia Germanio dum la [[Dua Mondmilito]]. La mortokvanto atribuebla al la luktado kaj elpeloj estas ankoraŭ disputita, kun ĉirkaŭkalkuloj game el 500,000, ĝis okcidentgermana demografia ĉirkaŭkalkulo el la 1950-aj jaroj de ĉirkaŭ 2 milionoj. Pli ĵusaj ĉirkaŭkalkuloj fare de kelkaj historiistoj metis totalon de 500-600,000 atestitaj mortoj; ili asertas ke la nombroj de la okcidentgermana registaro ne havas akuratan subtenon kaj ke dum la Malvarma Milito pli altaj nombroj estis uzitaj por politika propagando.<ref>Ingo Haar, "Herausforderung Bevölkerung: zu Entwicklungen des modernen Denkens über die Bevölkerung vor, im und nach dem Dritten Reich". ''"Bevölkerungsbilanzen" und "Vertreibungsverluste". Zur Wissenschaftsgeschichte der deutschen Opferangaben aus Flucht und Vertreibung'', Verlag für Sozialwissenschaften 2007; {{ISBN|978-3-531-15556-2}}, p. 278</ref><ref>Rüdiger Overmans, "Personelle Verluste der deutschen Bevölkerung durch Flucht und Vertreibung" (ankaŭ paralela pollingva resuma traduko estas inkludita, tiu artikolo estis prezentaĵo je akademia konferenco en Varsovio en 1994), ''Dzieje Najnowsze Rocznik, XXI'' -1994</ref> La [[Deutsches Historisches Museum|Germana Historia Muzeo]] metas la nombron de 600,000, argumente ke la nombro de 2 milionoj da mortoj en la antaŭaj studoj de la registaro ne povas esti subtenitaj.<ref name="dhm.de">[http://www.dhm.de/lemo/html/wk2/kriegsverlauf/massenflucht Die Flucht der deutschen Bevölkerung 1944/45], dhm.de; alirita la 6an de Decembro 2014.</ref> La nuna oficiala sinteno de la Germania registaro estas ke la mortokvanto rezulta el la luktado kaj elpelado gamis el 2 al 2.5 milionoj da civiluloj.<ref>[http://www.volksbund.de/fileadmin/redaktion/BereichInfo/BereichPublikationen/Reihe_Allgemeine_Reihe/Erweiterungen/0100_Band_10/0%20Band10%20Narben%20bleiben.pdf] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170611215917/http://www.volksbund.de/fileadmin/redaktion/BereichInfo/BereichPublikationen/Reihe_Allgemeine_Reihe/Erweiterungen/0100_Band_10/0%20Band10%20Narben%20bleiben.pdf |date=2017-06-11 }}|Willi Kammerer & Anja Kammerer -- Narben bleiben die Arbeit der Suchdienste - 60 Jahre nach dem Zweiten Weltkrieg Berlin Dienststelle 2005, p. 12: publikigita de la Esplora Servo de la Germana Ruĝa Kruco; enkonduko al la libro estis verkita de la Germana Prezidento [[Horst Köhler]] kaj de la Germana ministro pri eksterlandaj aferoj [[Otto Schily]]</ref><ref>Christoph Bergner, Secretary of State in Germany's Bureau for Inner Affairs, outlines the stance of the respective governmental institutions in Deutschlandfunk on 29 November 2006, [https://web.archive.org/web/20080210034644/http://www.dradio.de/dlf/sendungen/kulturheute/569560]</ref><ref name="bpb.de">[http://www.bpb.de/geschichte/nationalsozialismus/dossier-nationalsozialismus/39587/die-vertreibung-der-deutschen "Bundeszentrale für politische Bildung, Die Vertreibung der Deutschen aus den Gebieten jenseits von Oder und Neiße"], bpb.de; alirita la 6an de Decembro 2014.</ref> La forigoj okazis en tri koincidaj fazoj, el kiuj la unua estis la organizita evakuado de etnaj Germanoj fare de la Nazia registaro tuj antaŭ la antaŭeniro de la [[Ruĝa Armeo]], el la mezo de 1944 al komenco de 1945.<ref name="Gibney197198">{{Cite book|title=Immigration and Asylum: From 1900 to the Present|author1=Matthew J. Gibney |author2=Randall Hansen |year=2005|pages=197–98|isbn=1-57607-796-9|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara, Calif.}}</ref> La dua fazo estis la disorganizita fuĝo de etnaj Germanoj tuj post la malvenko de la [[Wehrmacht]]. La tria fazo estis pli organizita elpelo post la [[Potsdama Interkonsento]] fare de la estroj de la Aliancanoj,<ref name="Gibney197198"/> kio redifinis la limojn de Centra Eŭropo kaj aprobis la elpelon de etnaj Germanoj el Pollando, Ĉeĥoslovakio kaj Hungario.<ref>{{Cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/amex/truman/psources/ps_potsdam.html|title=Agreements of the Berlin (Potsdam) Conference, 17 July-2 August 1945|publisher=[[Public Broadcasting Service|PBS]]|accessdate=29a de Aŭgusto 2009|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2017-09-06|arkivurl=https://web.archive.org/web/20101031085625/http://www.pbs.org/wgbh/amex/truman/psources/ps_potsdam.html|arkivdato=2010-10-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101031085625/http://www.pbs.org/wgbh/amex/truman/psources/ps_potsdam.html|archivedate=2010-10-31}} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.pbs.org/wgbh/amex/truman/psources/ps_potsdam.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-12-30 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20101031085625/http://www.pbs.org/wgbh/amex/truman/psources/ps_potsdam.html |arkivdato=2010-10-31 }}</ref> Multaj Germanaj civiluloj estis senditaj al internejoj kaj al laborpunejoj kie ili estis uzitaj kiel devigitaj laboristoj kiel parto de la Germana kompenso al landoj de Orienta Eŭropo.<ref>{{Cite book|title=Germany: 2000 Years: Volume III: From the Nazi Era to German Unification|editor1=Gerhart Tubach|editor2=Kurt Frank Hoffmeister|editor3=Frederic Reinhardt|edition=2|publisher=Continuum International Publishing Group|year=1992|isbn=0-8264-0601-7|url=https://www.google.com/books?id=glMpTyiRXDoC&pg=PA57|accessdate=28a de Aŭgusto 2009|page=57}} * {{Citaĵo el libro|url=https://www.google.com/books?id=L-QLXnX16kAC&pg=PA131|titolo=Fires of Hatred: Ethnic Cleansing in Twentieth-century Europe|alirdato=28a de Aŭgusto 2009|aŭtoro=Norman M. Naimark|jaro=2001|eldoninto=Harvard University Press|ISBN=0-674-00994-0|paĝo=131}} * {{Cite book|title=Population resettlement in international conflicts: a comparative study|first1=Arie Marcelo|last1=Kacowicz|first2=Paweł|last2=Lutomski|publisher=Lexington Books|year=2007|page=101|isbn=073911607X|url=https://www.google.com/books?id=ovck_g0xwX0C&pg=PA101|accessdate=27a de Aŭgusto 2009}} * {{Cite web|author=Tomasz Kamusella|title=The Expulsion of the German Communities from Eastern Europe|page=28|publisher=EUI HEC|year=2004|url=http://cadmus.iue.it/dspace/bitstream/1814/2599/1/HEC04-01.pdf|accessdate=27a de Aŭgusto 2009|format=pdf|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2017-09-06|arkivurl=https://web.archive.org/web/20091001022039/http://cadmus.iue.it/dspace/bitstream/1814/2599/1/HEC04-01.pdf|arkivdato=2009-10-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091001022039/http://cadmus.iue.it/dspace/bitstream/1814/2599/1/HEC04-01.pdf|archivedate=2009-10-01}} {{Citaĵo el la reto |url=http://cadmus.iue.it/dspace/bitstream/1814/2599/1/HEC04-01.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2017-09-06 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20091001022039/http://cadmus.iue.it/dspace/bitstream/1814/2599/1/HEC04-01.pdf |arkivdato=2009-10-01 }}</ref> La ĉefaj elpeloj estis kompletigitaj en 1950.<ref name="Gibney197198"/> Ĉirkaŭkalkuloj por la totala nombro de personoj de Germana praularo ankoraŭ vivantaj en [[Mez-Orienta Eŭropo]] en 1950 gamis el 700,000 al 2.7 milionoj. == Studaĵoj == * Ingo Haar, [http://www.pism.pl/zalaczniki/PPD_39_Haar.pdf ''Straty związane z wypędzeniami: stan badań, problemy, perspektywy''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110302035633/http://www.pism.pl/zalaczniki/PPD_39_Haar.pdf |date=2011-03-02 }} Perdoj ligitaj kun [[deportado]]j: esplorstato, problemoj, perspektivoj * Ingo Haar, [http://hsozkult.geschichte.hu-berlin.de/BEITRAG/diskusio/NSZEIT/nszeit21.htm Historiker im Nationalsozialismus und die Historisierung des „Dritten Reiches” als Forschungsproblem] * Piotr Madajczyk, Paweł Popieliński (redaktoroj), ''Inżynieria społeczna. Między totalitarną utopią a cząstkowym pragmatyzmem'' (Socia [[inĝenierado]]. Inter [[totalismo|totalisma]] [[utopio]] kaj parteca [[pragmatismo]]), ISP PAN, [[Varsovio]] 2012 [http://www.isppan.waw.pl/ksiegarnia/inzynieria_spoleczna.htm] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160408034139/http://isppan.waw.pl/ksiegarnia/inzynieria_spoleczna.htm |date=2016-04-08 }} * [[Karel Kraft]]. ''Heroo de amo: la vivo de Přemysl Pitter''. Dobřichovice, 2005. ISBN 8085853817<ref>{{citaĵo el la reto | url = http://stanobelov.blogspot.com/2020/04/heroo-de-amo-leginda-malperfektajo.html | titolo = Heroo de amo — leginda malperfektaĵo | titolo-aldono = | alirdato = 2020-04-24 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = [[Stanislavo Belov]] | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2020-04-21 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Blogger]] | paĝoj = | lingvo = eo | lingvo2= | lingvo3= | arkivurl = | arkivdato = }}</ref> == Vidu ankaŭ == * [[Volgogermanoj]], [[germanaj baltoj]], [[rusiaj germanoj]], * [[Dekretoj de Beneš]], [[ellandigo de germanoj el Ĉeĥoslovakio]], [[ekziligoj en Sovetunio]], [[Sovetunie okupita zono de postmilita Germanio]] * [[Generalplan Ost]], [[kontraŭslavismo]], [[kontraŭpolismo]], [[ribelo de Zamość]], [[Regajnitaj Teritorioj]] * [[Monumento pri forpelitaj germanoj (Erfurt)]] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Forpelo de germanoj (1944–1950)| ]] [[Kategorio:Sudetio]] [[Kategorio:Malobservo de la homaj rajtoj]] [[Kategorio:Sekvoj de la Dua Mondmilito en Pollando]] [[Kategorio:Sekvoj de la Dua Mondmilito en Sovetunio]] [[Kategorio:Sekvoj de la Dua Mondmilito en Ĉeĥoslovakio]] [[Kategorio:Sekvoj de la Dua Mondmilito en Hungario]] [[Kategorio:Rifuĝintoj]] [[Kategorio:Migradoj]] [[Kategorio:Rilatoj de Germanio kaj Sovetunio]] [[Kategorio:Rilatoj de Ĉeĥoslovakio kaj Germanio]] [[Kategorio:Rilatoj de Estonio kaj Germanio]] [[Kategorio:Rilatoj de Germanio kaj Latvio]] [[Kategorio:Rilatoj de Germanio kaj Litovio]] [[Kategorio:Rilatoj de Germanio kaj Pollando]] bnfyjqvbe279urrn1niqu5mf0ni0auw 9378338 9378334 2026-05-20T11:39:27Z RG72 11847 /* Internacia reago */ 9378338 wikitext text/x-wiki {{Redaktata|[[Uzanto:RG72|RG72]] ([[Uzanto-Diskuto:RG72|diskuto]]) 10:38, 20 maj. 2026 (UTC)}} [[Dosiero:Bundesarchiv Bild 146-1985-021-09, Flüchtlinge.jpg|eta|300px|Germanoj lasante [[Silezio]]n por iri al Germanio okupita de Aliancanoj en 1945. Foto de la Germanaj Federaciaj Arkivoj (''Deutsches Bundesarchiv'').]] [[Dosiero:Former eastern territories of Germany.png|eta|Iamaj orientaj teritorioj de Germanio perditaj profite al Pollando kaj Sovetunio dum la Unua kaj Dua Mondmilitoj aperas grize kaj nigre, respektive. Nuntempa Germanio estas markita ruĝe en tiu mapo.]] '''Forpelo de germanoj''' komenciĝis en [[Centra Eŭropo]] kaj [[Orienta Eŭropo]] post ties liberigo de nazia okupado en 1944 kaj daŭris ĝis 1950, kiam plej multaj lokaj germanoj estis forpelitaj al Germanio, plejparte al ties okcidenta parto. La forpelon akompanis amasaj perfortoj kaj rabado, foje murdoj kaj masakroj. == Historio == Dum jarcentoj en [[Centra Eŭropo]] kaj [[Orienta Eŭropo]] formiĝis granda germana diasporo, kiu etendiĝis ĝis Volgo. Granda parto de la urbanoj kaj foje kamparanoj en [[Pollando]], [[Ĉeĥoslovakio]], [[Jugoslavio]], [[Hungario]] kaj orientaj regionoj de [[Sovetunio]] estis etnaj germanoj. Dum la Dua mondmilito parto de ili subtenis la germanajn okupantojn, kio kaŭzis amasan indignon de lokanoj, fortigitan per ĝenerala kontraŭgermana humoro, delonge formiĝinta kadre de kreskantaj lokaj naciismoj. Tuj post liberigo de tiuj ĉi landoj fare de la [[Ruĝa Armeo]] helpe de lokaj rezistantoj, en ĉiuj menciitaj landoj komenciĝis spontaneaj atakoj kontraŭ lokaj germanoj, iliaj forpeloj, batado, rabado, foje murdoj kaj masakroj. Fine lokaj registaroj komencis ordigi la procezon, aranĝinte totalan deportadon de la germanoj, plejparte al Germanio. Tio daŭris ĝis 1950 kaj ebligis al la menciitaj landoj preskaŭ komplete seniĝi je germana diasporo. Dum la lastaj etapoj de la [[Dua Mondmilito]] kaj dum la post-milita periodo, Germanaj civitanoj kaj personoj de Germana praularo estis elpelitaj el variaj Orienteŭropaj landoj kaj senditaj al la restanta teritorio de Germanio kaj Aŭstrio. Post 1950, kelkaj el ili elmigris al Usono, Aŭstralio, kaj al aliaj landoj el tie post konstato de malfacila integriĝo al siaj novaj germanaj loĝlokoj. La koncernaj areoj estis ĉefa la [[iamaj orientaj teritorioj de Germanio]], kiuj estis aneksitaj ĉefe de [[Pola Popola Respubliko|Pollando]] kaj de [[Sovetunio]] post la milito, same kiel la Germanoj kiuj estis loĝantaj trans la antaŭmilitaj limoj de [[Dua Pola Respubliko|Pollando]], Ĉeĥoslovakio, Hungario, Rumanio, Jugoslavio, kaj la [[Baltaj ŝtatoj]]. La [[Nazioj]] [[Generalplan Ost|estis farintaj planojn]] — nur parte kompletigitaj antaŭ la malvenko de Nazioj — por forigi multajn Slavajn kaj Judajn popolojn el Orienta Eŭropo kaj setligi la areon el Germanoj.<ref name="Schmuhl">Hans-Walter Schmuhl. The Kaiser Wilhelm Institute for Anthropology, Human Heredity, and Eugenics, 1927–1945: crossing boundaries. Volume 259 of Boston studies in the philosophy of science. Coutts MyiLibrary. SpringerLink Humanities, Social Science & LawAuthor. Springer, 2008. {{ISBN|1-4020-6599-X}}, 9781402065996, p. 348–349</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.yadvashem.org/odot_pdf/Microsoft%20Word%20-%206247.pdf |titolo=Yad Vashem, Generalplan Ost |alirdato=2017-09-06 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20031130012220/http://www.yadvashem.org/odot_pdf/Microsoft%20Word%20-%206247.pdf |arkivdato=2003-11-30 }}</ref> La postmilita elpelo de Germanoj formis gravan parton de la geopolitika kaj etna rekunfigurado de Orienta Eŭropo en la konsekvencoj de la [[Dua Mondmilito]], kiuj klopodis krei etne homogenajn landojn ene de redifinitaj landlimoj.<ref name="a">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=wOsSG0K8hCYC&q=%22mass+expulsions+from+Eastern+Europe%22#v=snippet&q=%22mass%20expulsions%20from%20Eastern%20Europe%22&f=false|title=Nationhood in German legislation|publisher=Cambridge University Press|work=Memory and Power in Post-War Europe: Studies in the Presence of the Past|date=2002|accessdate=30a de Januaro 2015|author=Jan-Werner Müller|pages=254–256|ISBN=052100070X}}</ref> Inter 1944 kaj 1948 ĉirkaŭ 31 milionoj da personoj, kiel etnaj Germanoj ('Volksdeutsche') same kiel la Germanaj civitanoj ('Reichsdeutsche'), estis porĉiame aŭ provizore translokigitaj el Centra kaj Orienta Eŭropo.<ref>Paul Robert Magocsi, ''[https://books.google.com/books?id=8iPa2Q1HtP8C&pg=PA281#v=onepage&q=Magocsi%2031%20million%201945&f=false Historical Atlas of East Central Europe]'', University of Washington Press (1993), pp. 164-68; {{ISBN|0295972483}}. Porter, ''The Ghosts of Europe''.</ref> == Internacia reago == La [[Aliancanoj]] priparolis la aferon dum la [[Pocdama konferenco]], okazinta de la [[17-a de julio]] ĝis la {{dato|2|8|1945}}. Dum la kunsido okazinta la {{daton|21|7|1945}}[[Stalin]] insistis ke [[Pola Popola Respubliko]], perdinta [[Orientaj Limregionoj|orientajn teritoriojn]], revenigitajn al [[Belorusa SSR]], [[Ukraina SSR]] kaj [[Litovia SSR]] rekompense [[Regajnitaj Teritorioj|ampleksiĝu okcidenten]] koste de Germanio kaj ricevu teritoriojn oriente de la [[Odro-Niso-limo]]. Li asertis ke tiuj areoj jam estas okupitaj kaj fakte regataj de poloj dum la germanoj preskaŭ komplete forlasis ilin. [[Winston Churchill]] oponis la ideon, atentigante ke de la orientaj teritorioj foriros 3–4 milionoj da poloj dum en la priparolataj okcidentaj regionoj loĝas 8 milionoj da germanoj, do temas pri neproporcia rekompenso kaj grava ŝarĝo sur la ekonomion de Germanio devigota akcepti tiom da enmigrintoj. Li proponis revenigi germanajn rifuĝintojn al tiuj teritorioj kaj asertis ke laŭ liaj datumoj tie ankoraŭ restis 2–2,5 milionoj da germanoj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Запись пятого заседания глав правительств. 21 июля 1945 г. // Советский Союз на международных конференциях периода Великой Отечественной войны, 1941–1945 гг.: Сборник документов. Берлинская (Потсдамская) конференция руководителей трех союзных держав — СССР, США и Великобритании (17 июля — 2 авг. 1945 г.) |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = А. А. Громыко |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = 6 |dato = 1980 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство политической литературы |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 120–122 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref><ref>{{citaĵo el la reto | url = https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1945Berlinv02/d710a-54 | titolo = Foreign Relations of the United States: Diplomatic Papers, The Conference of Berlin (The Potsdam Conference), 1945, Volume II | titolo-aldono = | alirdato = 2026-05-20 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Usona ministerio pri eksterlandaj aferoj]] | paĝoj = | lingvo = en | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20200926194557/https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1945Berlinv02/d710a-54 | arkivdato = 2020-09-26 | citaĵo = }}</ref>. La {{daton|24|7}} sovetia ministro pri eksteraj aferoj [[Vjaĉeslav Molotov]] persiste postulis fordoni tiujn teritoriojn al Pollando, argumentante ke tiel ĝi iĝos unueca nacia ŝtato kaj ĉiuj poloj loĝos ene de sia patrujo<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Выступление Молотова на заседании миинстров иностранных дел [приложение к Краткой записи седьмого заседания министров иностранных дел. 24 июля 1945 г.] // Советский Союз на международных конференциях периода Великой Отечественной войны, 1941–1945 гг.: Сборник документов. Берлинская (Потсдамская) конференция руководителей трех союзных держав — СССР, США и Великобритании (17 июля — 2 авг. 1945 г.) |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = А. А. Громыко |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = 6 |dato = 1980 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство политической литературы |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 174 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Pola delegacio rekte argumentis ke danke al forpelo de la germanoj Pollando iĝus la ŝtato sen etnaj malplimultoj, prezentante tion kiel avantaĝon<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Запись восьмого заседания глав правительств. 24 июля 1945 г.] // Советский Союз на международных конференциях периода Великой Отечественной войны, 1941–1945 гг.: Сборник документов. Берлинская (Потсдамская) конференция руководителей трех союзных держав — СССР, США и Великобритании (17 июля — 2 авг. 1945 г.) |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = А. А. Громыко |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = 6 |dato = 1980 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство политической литературы |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 177 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Winston Churchill estis speciale zorgita pri problemoj, rilataj al nutrado kaj setlado de la germanaj forpelitoj. La {{daton|25|7}} dum kunsido de la registarestroj li diris ke dum renkontiĝo kun li la pola delegacio agnoskis ke 1,5 milionoj da germanoj plu restas en la okcidentaj teritorioj, jam regataj de pola administracio. Krome estis multe da germanoj, forpelataj de Ĉeĥoslovakio, laŭ liaj kalkuloj temis pri 2,5 milionoj da [[sudetaj germanoj]] kaj 150 mil germanaj civitanoj, venintaj al tiu lando de Germanio. "Ni ne deziras havi ilin en nia zono" diris Winston Churchill. Stalin respondis ke plejparto de la germanaj rifuĝintoj iras al la sovetia okupacia zono kaj ke germanoj ankoraŭ restintaj en la okcidentaj teritorioj estis detenitaj de poloj sole por rikoltado, post kio ili estos evakuitaj. Li persiste petis kompreni la polojn, al kiuj germanoj "faris plurajn ofendojn kaj ĝenojn dum kvin jaroj"<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Запись девятого заседания глав правительств. 25 июля 1945 г.] // Советский Союз на международных конференциях периода Великой Отечественной войны, 1941–1945 гг.: Сборник документов. Берлинская (Потсдамская) конференция руководителей трех союзных держав — СССР, США и Великобритании (17 июля — 2 авг. 1945 г.) |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = А. А. Громыко |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = 6 |dato = 1980 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство политической литературы |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 193–194 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Brita vic-ministro pri eksteraj aferoj [[Alexander Cadogan]] dum kunsido okazinta la {{daton|25|7}} agnoskis ke plejparto de la germanoj forlasis teritoriojn okupitajn de poloj, tamen la problemo kie setli tiujn ĉi enmigrintojn plu estas aktuala. Li atentigis ke ankaŭ registaro de Hungario deziras transloki siajn germanojn al Germanio, do necesas decidi kien kaj kiel<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Запись восьмого заседания министров иностранных дел. 25 июля 1945 г.] // Советский Союз на международных конференциях периода Великой Отечественной войны, 1941–1945 гг.: Сборник документов. Берлинская (Потсдамская) конференция руководителей трех союзных держав — СССР, США и Великобритании (17 июля — 2 авг. 1945 г.) |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = А. А. Громыко |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = 6 |dato = 1980 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство политической литературы |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 199 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Fine la {{daton|31|7}} estis ellaborita peto al la registaroj de respektivaj landoj ke ili transloku la germanojn humane kaj organizite, konsultante okupaciajn fortojn en Germanio pri ties eblecoj akcepti ilin. Stalin esprimis fortan dubon pri efikeco de tiu ĉi peto: {{Citaĵo |teksto = Sed mi timas ke tia decido ne donos seriozajn rezultojn. La problemo estas ne tio ke oni rekte forpelas la germanojn el tiuj ĉi landoj. Ne tiel simple statas la afero. Sed oni metas ilin je tia situacio, ke por ili pli bone estus foriri de tiuj ĉi areoj. Formale ĉeĥoj kaj poloj povus diri, ke mankas malpermeso al la germanoj loĝi tie, sed efektive la germanoj estas metitaj je tia situacio, ĉe kiu loĝi tie por ili iĝas neeble. Mi timas ke se ni akceptos tian decidon, ĝi ne donos rimarkindajn rezultojn. |aŭtoro = [[Josif Stalin]] |verko = Stenografiaĵo de la 11-a kunsido de la registarestroj. La {{dato|31|7|1945}}<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Запись одиннадцатого заседания глав правительств. 31 июля 1945 г.] // Советский Союз на международных конференциях периода Великой Отечественной войны, 1941–1945 гг.: Сборник документов. Берлинская (Потсдамская) конференция руководителей трех союзных держав — СССР, США и Великобритании (17 июля — 2 авг. 1945 г.) |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = А. А. Громыко |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = 6 |dato = 1980 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство политической литературы |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 261 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref> |origina teksto = А я боюсь того, что такое решение не даст серьезных результатов. Дело не в том, что немцев прямо берут и выгоняют из этих стран. Не так просто обстоит дело. Но их ставят в такое положение, при котором им лучше уйти из этих районов. Формально чехи и поляки могут сказать, что нет запрещения немцам жить там, но на деле немцы ставятся в такое положение, при котором жить им там становится невозможно. Я боюсь, что если мы примем такое решение, оно не даст сколько-нибудь серьезных результатов. }} Sekvintaj eventoj konfirmis lian pravecon — preskaŭ ĉiuj germanoj estis forpelitaj de Pollando, Hungario, Ĉeĥoslovakio kaj Jugoslavio. La sola lando en Orienta Eŭropo, ne forpelinta siajn germanojn, estis Sovetunio, kie ili estis nur translokitaj de okcidentaj areoj de Sovetunio al tiuj orientaj en 1941 kaj ricevis denove ĉiujn civitanajn rajtojn en 1956. == Sekvoj == Ĉirkaŭ 1950, totalo de proksimume 12 milionoj da Germanoj estis foririntaj aŭ estis elpelitaj el centr-orienta Eŭropo al Germanio kaj Aŭstrio okupitaj de Aliancanoj. La registaro de [[Okcidenta Germanio]] registris totalon de 14 milionoj, inkludante etnajn Germanajn migrantojn al Germanio post 1950 kaj la infanoj naskitaj de elpelitaj gepatroj. La plej grandaj nombroj venis el antaŭekzistantaj Germanaj teritorioj ceditaj al Pollando kaj al Sovetunio (ĉirkaŭ 7 milionoj), kaj el Ĉeĥoslovakio (ĉirkaŭ 3 milionoj). Dum la [[Malvarma Milito]], la registaro de [[Okcidenta Germanio]] kalkulis ankaŭ kiel elpelitoj 1 miliono da eksterlandaj kolonoj setlitaj en teritorioj konkeritaj de Nazia Germanio dum la [[Dua Mondmilito]]. La mortokvanto atribuebla al la luktado kaj elpeloj estas ankoraŭ disputita, kun ĉirkaŭkalkuloj game el 500,000, ĝis okcidentgermana demografia ĉirkaŭkalkulo el la 1950-aj jaroj de ĉirkaŭ 2 milionoj. Pli ĵusaj ĉirkaŭkalkuloj fare de kelkaj historiistoj metis totalon de 500-600,000 atestitaj mortoj; ili asertas ke la nombroj de la okcidentgermana registaro ne havas akuratan subtenon kaj ke dum la Malvarma Milito pli altaj nombroj estis uzitaj por politika propagando.<ref>Ingo Haar, "Herausforderung Bevölkerung: zu Entwicklungen des modernen Denkens über die Bevölkerung vor, im und nach dem Dritten Reich". ''"Bevölkerungsbilanzen" und "Vertreibungsverluste". Zur Wissenschaftsgeschichte der deutschen Opferangaben aus Flucht und Vertreibung'', Verlag für Sozialwissenschaften 2007; {{ISBN|978-3-531-15556-2}}, p. 278</ref><ref>Rüdiger Overmans, "Personelle Verluste der deutschen Bevölkerung durch Flucht und Vertreibung" (ankaŭ paralela pollingva resuma traduko estas inkludita, tiu artikolo estis prezentaĵo je akademia konferenco en Varsovio en 1994), ''Dzieje Najnowsze Rocznik, XXI'' -1994</ref> La [[Deutsches Historisches Museum|Germana Historia Muzeo]] metas la nombron de 600,000, argumente ke la nombro de 2 milionoj da mortoj en la antaŭaj studoj de la registaro ne povas esti subtenitaj.<ref name="dhm.de">[http://www.dhm.de/lemo/html/wk2/kriegsverlauf/massenflucht Die Flucht der deutschen Bevölkerung 1944/45], dhm.de; alirita la 6an de Decembro 2014.</ref> La nuna oficiala sinteno de la Germania registaro estas ke la mortokvanto rezulta el la luktado kaj elpelado gamis el 2 al 2.5 milionoj da civiluloj.<ref>[http://www.volksbund.de/fileadmin/redaktion/BereichInfo/BereichPublikationen/Reihe_Allgemeine_Reihe/Erweiterungen/0100_Band_10/0%20Band10%20Narben%20bleiben.pdf] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170611215917/http://www.volksbund.de/fileadmin/redaktion/BereichInfo/BereichPublikationen/Reihe_Allgemeine_Reihe/Erweiterungen/0100_Band_10/0%20Band10%20Narben%20bleiben.pdf |date=2017-06-11 }}|Willi Kammerer & Anja Kammerer -- Narben bleiben die Arbeit der Suchdienste - 60 Jahre nach dem Zweiten Weltkrieg Berlin Dienststelle 2005, p. 12: publikigita de la Esplora Servo de la Germana Ruĝa Kruco; enkonduko al la libro estis verkita de la Germana Prezidento [[Horst Köhler]] kaj de la Germana ministro pri eksterlandaj aferoj [[Otto Schily]]</ref><ref>Christoph Bergner, Secretary of State in Germany's Bureau for Inner Affairs, outlines the stance of the respective governmental institutions in Deutschlandfunk on 29 November 2006, [https://web.archive.org/web/20080210034644/http://www.dradio.de/dlf/sendungen/kulturheute/569560]</ref><ref name="bpb.de">[http://www.bpb.de/geschichte/nationalsozialismus/dossier-nationalsozialismus/39587/die-vertreibung-der-deutschen "Bundeszentrale für politische Bildung, Die Vertreibung der Deutschen aus den Gebieten jenseits von Oder und Neiße"], bpb.de; alirita la 6an de Decembro 2014.</ref> La forigoj okazis en tri koincidaj fazoj, el kiuj la unua estis la organizita evakuado de etnaj Germanoj fare de la Nazia registaro tuj antaŭ la antaŭeniro de la [[Ruĝa Armeo]], el la mezo de 1944 al komenco de 1945.<ref name="Gibney197198">{{Cite book|title=Immigration and Asylum: From 1900 to the Present|author1=Matthew J. Gibney |author2=Randall Hansen |year=2005|pages=197–98|isbn=1-57607-796-9|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara, Calif.}}</ref> La dua fazo estis la disorganizita fuĝo de etnaj Germanoj tuj post la malvenko de la [[Wehrmacht]]. La tria fazo estis pli organizita elpelo post la [[Potsdama Interkonsento]] fare de la estroj de la Aliancanoj,<ref name="Gibney197198"/> kio redifinis la limojn de Centra Eŭropo kaj aprobis la elpelon de etnaj Germanoj el Pollando, Ĉeĥoslovakio kaj Hungario.<ref>{{Cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/amex/truman/psources/ps_potsdam.html|title=Agreements of the Berlin (Potsdam) Conference, 17 July-2 August 1945|publisher=[[Public Broadcasting Service|PBS]]|accessdate=29a de Aŭgusto 2009|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2017-09-06|arkivurl=https://web.archive.org/web/20101031085625/http://www.pbs.org/wgbh/amex/truman/psources/ps_potsdam.html|arkivdato=2010-10-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101031085625/http://www.pbs.org/wgbh/amex/truman/psources/ps_potsdam.html|archivedate=2010-10-31}} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.pbs.org/wgbh/amex/truman/psources/ps_potsdam.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-12-30 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20101031085625/http://www.pbs.org/wgbh/amex/truman/psources/ps_potsdam.html |arkivdato=2010-10-31 }}</ref> Multaj Germanaj civiluloj estis senditaj al internejoj kaj al laborpunejoj kie ili estis uzitaj kiel devigitaj laboristoj kiel parto de la Germana kompenso al landoj de Orienta Eŭropo.<ref>{{Cite book|title=Germany: 2000 Years: Volume III: From the Nazi Era to German Unification|editor1=Gerhart Tubach|editor2=Kurt Frank Hoffmeister|editor3=Frederic Reinhardt|edition=2|publisher=Continuum International Publishing Group|year=1992|isbn=0-8264-0601-7|url=https://www.google.com/books?id=glMpTyiRXDoC&pg=PA57|accessdate=28a de Aŭgusto 2009|page=57}} * {{Citaĵo el libro|url=https://www.google.com/books?id=L-QLXnX16kAC&pg=PA131|titolo=Fires of Hatred: Ethnic Cleansing in Twentieth-century Europe|alirdato=28a de Aŭgusto 2009|aŭtoro=Norman M. Naimark|jaro=2001|eldoninto=Harvard University Press|ISBN=0-674-00994-0|paĝo=131}} * {{Cite book|title=Population resettlement in international conflicts: a comparative study|first1=Arie Marcelo|last1=Kacowicz|first2=Paweł|last2=Lutomski|publisher=Lexington Books|year=2007|page=101|isbn=073911607X|url=https://www.google.com/books?id=ovck_g0xwX0C&pg=PA101|accessdate=27a de Aŭgusto 2009}} * {{Cite web|author=Tomasz Kamusella|title=The Expulsion of the German Communities from Eastern Europe|page=28|publisher=EUI HEC|year=2004|url=http://cadmus.iue.it/dspace/bitstream/1814/2599/1/HEC04-01.pdf|accessdate=27a de Aŭgusto 2009|format=pdf|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2017-09-06|arkivurl=https://web.archive.org/web/20091001022039/http://cadmus.iue.it/dspace/bitstream/1814/2599/1/HEC04-01.pdf|arkivdato=2009-10-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091001022039/http://cadmus.iue.it/dspace/bitstream/1814/2599/1/HEC04-01.pdf|archivedate=2009-10-01}} {{Citaĵo el la reto |url=http://cadmus.iue.it/dspace/bitstream/1814/2599/1/HEC04-01.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2017-09-06 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20091001022039/http://cadmus.iue.it/dspace/bitstream/1814/2599/1/HEC04-01.pdf |arkivdato=2009-10-01 }}</ref> La ĉefaj elpeloj estis kompletigitaj en 1950.<ref name="Gibney197198"/> Ĉirkaŭkalkuloj por la totala nombro de personoj de Germana praularo ankoraŭ vivantaj en [[Mez-Orienta Eŭropo]] en 1950 gamis el 700,000 al 2.7 milionoj. == Studaĵoj == * Ingo Haar, [http://www.pism.pl/zalaczniki/PPD_39_Haar.pdf ''Straty związane z wypędzeniami: stan badań, problemy, perspektywy''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110302035633/http://www.pism.pl/zalaczniki/PPD_39_Haar.pdf |date=2011-03-02 }} Perdoj ligitaj kun [[deportado]]j: esplorstato, problemoj, perspektivoj * Ingo Haar, [http://hsozkult.geschichte.hu-berlin.de/BEITRAG/diskusio/NSZEIT/nszeit21.htm Historiker im Nationalsozialismus und die Historisierung des „Dritten Reiches” als Forschungsproblem] * Piotr Madajczyk, Paweł Popieliński (redaktoroj), ''Inżynieria społeczna. Między totalitarną utopią a cząstkowym pragmatyzmem'' (Socia [[inĝenierado]]. Inter [[totalismo|totalisma]] [[utopio]] kaj parteca [[pragmatismo]]), ISP PAN, [[Varsovio]] 2012 [http://www.isppan.waw.pl/ksiegarnia/inzynieria_spoleczna.htm] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160408034139/http://isppan.waw.pl/ksiegarnia/inzynieria_spoleczna.htm |date=2016-04-08 }} * [[Karel Kraft]]. ''Heroo de amo: la vivo de Přemysl Pitter''. Dobřichovice, 2005. ISBN 8085853817<ref>{{citaĵo el la reto | url = http://stanobelov.blogspot.com/2020/04/heroo-de-amo-leginda-malperfektajo.html | titolo = Heroo de amo — leginda malperfektaĵo | titolo-aldono = | alirdato = 2020-04-24 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = [[Stanislavo Belov]] | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2020-04-21 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Blogger]] | paĝoj = | lingvo = eo | lingvo2= | lingvo3= | arkivurl = | arkivdato = }}</ref> == Vidu ankaŭ == * [[Volgogermanoj]], [[germanaj baltoj]], [[rusiaj germanoj]], * [[Dekretoj de Beneš]], [[ellandigo de germanoj el Ĉeĥoslovakio]], [[ekziligoj en Sovetunio]], [[Sovetunie okupita zono de postmilita Germanio]] * [[Generalplan Ost]], [[kontraŭslavismo]], [[kontraŭpolismo]], [[ribelo de Zamość]], [[Regajnitaj Teritorioj]] * [[Monumento pri forpelitaj germanoj (Erfurt)]] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Forpelo de germanoj (1944–1950)| ]] [[Kategorio:Sudetio]] [[Kategorio:Malobservo de la homaj rajtoj]] [[Kategorio:Sekvoj de la Dua Mondmilito en Pollando]] [[Kategorio:Sekvoj de la Dua Mondmilito en Sovetunio]] [[Kategorio:Sekvoj de la Dua Mondmilito en Ĉeĥoslovakio]] [[Kategorio:Sekvoj de la Dua Mondmilito en Hungario]] [[Kategorio:Rifuĝintoj]] [[Kategorio:Migradoj]] [[Kategorio:Rilatoj de Germanio kaj Sovetunio]] [[Kategorio:Rilatoj de Ĉeĥoslovakio kaj Germanio]] [[Kategorio:Rilatoj de Estonio kaj Germanio]] [[Kategorio:Rilatoj de Germanio kaj Latvio]] [[Kategorio:Rilatoj de Germanio kaj Litovio]] [[Kategorio:Rilatoj de Germanio kaj Pollando]] i6t8l4jjcfyvjoa6jygsotyuswi90xw 9378339 9378338 2026-05-20T11:39:38Z RG72 11847 9378339 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Bundesarchiv Bild 146-1985-021-09, Flüchtlinge.jpg|eta|300px|Germanoj lasante [[Silezio]]n por iri al Germanio okupita de Aliancanoj en 1945. Foto de la Germanaj Federaciaj Arkivoj (''Deutsches Bundesarchiv'').]] [[Dosiero:Former eastern territories of Germany.png|eta|Iamaj orientaj teritorioj de Germanio perditaj profite al Pollando kaj Sovetunio dum la Unua kaj Dua Mondmilitoj aperas grize kaj nigre, respektive. Nuntempa Germanio estas markita ruĝe en tiu mapo.]] '''Forpelo de germanoj''' komenciĝis en [[Centra Eŭropo]] kaj [[Orienta Eŭropo]] post ties liberigo de nazia okupado en 1944 kaj daŭris ĝis 1950, kiam plej multaj lokaj germanoj estis forpelitaj al Germanio, plejparte al ties okcidenta parto. La forpelon akompanis amasaj perfortoj kaj rabado, foje murdoj kaj masakroj. == Historio == Dum jarcentoj en [[Centra Eŭropo]] kaj [[Orienta Eŭropo]] formiĝis granda germana diasporo, kiu etendiĝis ĝis Volgo. Granda parto de la urbanoj kaj foje kamparanoj en [[Pollando]], [[Ĉeĥoslovakio]], [[Jugoslavio]], [[Hungario]] kaj orientaj regionoj de [[Sovetunio]] estis etnaj germanoj. Dum la Dua mondmilito parto de ili subtenis la germanajn okupantojn, kio kaŭzis amasan indignon de lokanoj, fortigitan per ĝenerala kontraŭgermana humoro, delonge formiĝinta kadre de kreskantaj lokaj naciismoj. Tuj post liberigo de tiuj ĉi landoj fare de la [[Ruĝa Armeo]] helpe de lokaj rezistantoj, en ĉiuj menciitaj landoj komenciĝis spontaneaj atakoj kontraŭ lokaj germanoj, iliaj forpeloj, batado, rabado, foje murdoj kaj masakroj. Fine lokaj registaroj komencis ordigi la procezon, aranĝinte totalan deportadon de la germanoj, plejparte al Germanio. Tio daŭris ĝis 1950 kaj ebligis al la menciitaj landoj preskaŭ komplete seniĝi je germana diasporo. Dum la lastaj etapoj de la [[Dua Mondmilito]] kaj dum la post-milita periodo, Germanaj civitanoj kaj personoj de Germana praularo estis elpelitaj el variaj Orienteŭropaj landoj kaj senditaj al la restanta teritorio de Germanio kaj Aŭstrio. Post 1950, kelkaj el ili elmigris al Usono, Aŭstralio, kaj al aliaj landoj el tie post konstato de malfacila integriĝo al siaj novaj germanaj loĝlokoj. La koncernaj areoj estis ĉefa la [[iamaj orientaj teritorioj de Germanio]], kiuj estis aneksitaj ĉefe de [[Pola Popola Respubliko|Pollando]] kaj de [[Sovetunio]] post la milito, same kiel la Germanoj kiuj estis loĝantaj trans la antaŭmilitaj limoj de [[Dua Pola Respubliko|Pollando]], Ĉeĥoslovakio, Hungario, Rumanio, Jugoslavio, kaj la [[Baltaj ŝtatoj]]. La [[Nazioj]] [[Generalplan Ost|estis farintaj planojn]] — nur parte kompletigitaj antaŭ la malvenko de Nazioj — por forigi multajn Slavajn kaj Judajn popolojn el Orienta Eŭropo kaj setligi la areon el Germanoj.<ref name="Schmuhl">Hans-Walter Schmuhl. The Kaiser Wilhelm Institute for Anthropology, Human Heredity, and Eugenics, 1927–1945: crossing boundaries. Volume 259 of Boston studies in the philosophy of science. Coutts MyiLibrary. SpringerLink Humanities, Social Science & LawAuthor. Springer, 2008. {{ISBN|1-4020-6599-X}}, 9781402065996, p. 348–349</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.yadvashem.org/odot_pdf/Microsoft%20Word%20-%206247.pdf |titolo=Yad Vashem, Generalplan Ost |alirdato=2017-09-06 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20031130012220/http://www.yadvashem.org/odot_pdf/Microsoft%20Word%20-%206247.pdf |arkivdato=2003-11-30 }}</ref> La postmilita elpelo de Germanoj formis gravan parton de la geopolitika kaj etna rekunfigurado de Orienta Eŭropo en la konsekvencoj de la [[Dua Mondmilito]], kiuj klopodis krei etne homogenajn landojn ene de redifinitaj landlimoj.<ref name="a">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=wOsSG0K8hCYC&q=%22mass+expulsions+from+Eastern+Europe%22#v=snippet&q=%22mass%20expulsions%20from%20Eastern%20Europe%22&f=false|title=Nationhood in German legislation|publisher=Cambridge University Press|work=Memory and Power in Post-War Europe: Studies in the Presence of the Past|date=2002|accessdate=30a de Januaro 2015|author=Jan-Werner Müller|pages=254–256|ISBN=052100070X}}</ref> Inter 1944 kaj 1948 ĉirkaŭ 31 milionoj da personoj, kiel etnaj Germanoj ('Volksdeutsche') same kiel la Germanaj civitanoj ('Reichsdeutsche'), estis porĉiame aŭ provizore translokigitaj el Centra kaj Orienta Eŭropo.<ref>Paul Robert Magocsi, ''[https://books.google.com/books?id=8iPa2Q1HtP8C&pg=PA281#v=onepage&q=Magocsi%2031%20million%201945&f=false Historical Atlas of East Central Europe]'', University of Washington Press (1993), pp. 164-68; {{ISBN|0295972483}}. Porter, ''The Ghosts of Europe''.</ref> == Internacia reago == La [[Aliancanoj]] priparolis la aferon dum la [[Pocdama konferenco]], okazinta de la [[17-a de julio]] ĝis la {{dato|2|8|1945}}. Dum la kunsido okazinta la {{daton|21|7|1945}}[[Stalin]] insistis ke [[Pola Popola Respubliko]], perdinta [[Orientaj Limregionoj|orientajn teritoriojn]], revenigitajn al [[Belorusa SSR]], [[Ukraina SSR]] kaj [[Litovia SSR]] rekompense [[Regajnitaj Teritorioj|ampleksiĝu okcidenten]] koste de Germanio kaj ricevu teritoriojn oriente de la [[Odro-Niso-limo]]. Li asertis ke tiuj areoj jam estas okupitaj kaj fakte regataj de poloj dum la germanoj preskaŭ komplete forlasis ilin. [[Winston Churchill]] oponis la ideon, atentigante ke de la orientaj teritorioj foriros 3–4 milionoj da poloj dum en la priparolataj okcidentaj regionoj loĝas 8 milionoj da germanoj, do temas pri neproporcia rekompenso kaj grava ŝarĝo sur la ekonomion de Germanio devigota akcepti tiom da enmigrintoj. Li proponis revenigi germanajn rifuĝintojn al tiuj teritorioj kaj asertis ke laŭ liaj datumoj tie ankoraŭ restis 2–2,5 milionoj da germanoj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Запись пятого заседания глав правительств. 21 июля 1945 г. // Советский Союз на международных конференциях периода Великой Отечественной войны, 1941–1945 гг.: Сборник документов. Берлинская (Потсдамская) конференция руководителей трех союзных держав — СССР, США и Великобритании (17 июля — 2 авг. 1945 г.) |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = А. А. Громыко |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = 6 |dato = 1980 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство политической литературы |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 120–122 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref><ref>{{citaĵo el la reto | url = https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1945Berlinv02/d710a-54 | titolo = Foreign Relations of the United States: Diplomatic Papers, The Conference of Berlin (The Potsdam Conference), 1945, Volume II | titolo-aldono = | alirdato = 2026-05-20 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Usona ministerio pri eksterlandaj aferoj]] | paĝoj = | lingvo = en | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20200926194557/https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1945Berlinv02/d710a-54 | arkivdato = 2020-09-26 | citaĵo = }}</ref>. La {{daton|24|7}} sovetia ministro pri eksteraj aferoj [[Vjaĉeslav Molotov]] persiste postulis fordoni tiujn teritoriojn al Pollando, argumentante ke tiel ĝi iĝos unueca nacia ŝtato kaj ĉiuj poloj loĝos ene de sia patrujo<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Выступление Молотова на заседании миинстров иностранных дел [приложение к Краткой записи седьмого заседания министров иностранных дел. 24 июля 1945 г.] // Советский Союз на международных конференциях периода Великой Отечественной войны, 1941–1945 гг.: Сборник документов. Берлинская (Потсдамская) конференция руководителей трех союзных держав — СССР, США и Великобритании (17 июля — 2 авг. 1945 г.) |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = А. А. Громыко |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = 6 |dato = 1980 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство политической литературы |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 174 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Pola delegacio rekte argumentis ke danke al forpelo de la germanoj Pollando iĝus la ŝtato sen etnaj malplimultoj, prezentante tion kiel avantaĝon<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Запись восьмого заседания глав правительств. 24 июля 1945 г.] // Советский Союз на международных конференциях периода Великой Отечественной войны, 1941–1945 гг.: Сборник документов. Берлинская (Потсдамская) конференция руководителей трех союзных держав — СССР, США и Великобритании (17 июля — 2 авг. 1945 г.) |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = А. А. Громыко |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = 6 |dato = 1980 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство политической литературы |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 177 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Winston Churchill estis speciale zorgita pri problemoj, rilataj al nutrado kaj setlado de la germanaj forpelitoj. La {{daton|25|7}} dum kunsido de la registarestroj li diris ke dum renkontiĝo kun li la pola delegacio agnoskis ke 1,5 milionoj da germanoj plu restas en la okcidentaj teritorioj, jam regataj de pola administracio. Krome estis multe da germanoj, forpelataj de Ĉeĥoslovakio, laŭ liaj kalkuloj temis pri 2,5 milionoj da [[sudetaj germanoj]] kaj 150 mil germanaj civitanoj, venintaj al tiu lando de Germanio. "Ni ne deziras havi ilin en nia zono" diris Winston Churchill. Stalin respondis ke plejparto de la germanaj rifuĝintoj iras al la sovetia okupacia zono kaj ke germanoj ankoraŭ restintaj en la okcidentaj teritorioj estis detenitaj de poloj sole por rikoltado, post kio ili estos evakuitaj. Li persiste petis kompreni la polojn, al kiuj germanoj "faris plurajn ofendojn kaj ĝenojn dum kvin jaroj"<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Запись девятого заседания глав правительств. 25 июля 1945 г.] // Советский Союз на международных конференциях периода Великой Отечественной войны, 1941–1945 гг.: Сборник документов. Берлинская (Потсдамская) конференция руководителей трех союзных держав — СССР, США и Великобритании (17 июля — 2 авг. 1945 г.) |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = А. А. Громыко |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = 6 |dato = 1980 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство политической литературы |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 193–194 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Brita vic-ministro pri eksteraj aferoj [[Alexander Cadogan]] dum kunsido okazinta la {{daton|25|7}} agnoskis ke plejparto de la germanoj forlasis teritoriojn okupitajn de poloj, tamen la problemo kie setli tiujn ĉi enmigrintojn plu estas aktuala. Li atentigis ke ankaŭ registaro de Hungario deziras transloki siajn germanojn al Germanio, do necesas decidi kien kaj kiel<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Запись восьмого заседания министров иностранных дел. 25 июля 1945 г.] // Советский Союз на международных конференциях периода Великой Отечественной войны, 1941–1945 гг.: Сборник документов. Берлинская (Потсдамская) конференция руководителей трех союзных держав — СССР, США и Великобритании (17 июля — 2 авг. 1945 г.) |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = А. А. Громыко |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = 6 |dato = 1980 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство политической литературы |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 199 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Fine la {{daton|31|7}} estis ellaborita peto al la registaroj de respektivaj landoj ke ili transloku la germanojn humane kaj organizite, konsultante okupaciajn fortojn en Germanio pri ties eblecoj akcepti ilin. Stalin esprimis fortan dubon pri efikeco de tiu ĉi peto: {{Citaĵo |teksto = Sed mi timas ke tia decido ne donos seriozajn rezultojn. La problemo estas ne tio ke oni rekte forpelas la germanojn el tiuj ĉi landoj. Ne tiel simple statas la afero. Sed oni metas ilin je tia situacio, ke por ili pli bone estus foriri de tiuj ĉi areoj. Formale ĉeĥoj kaj poloj povus diri, ke mankas malpermeso al la germanoj loĝi tie, sed efektive la germanoj estas metitaj je tia situacio, ĉe kiu loĝi tie por ili iĝas neeble. Mi timas ke se ni akceptos tian decidon, ĝi ne donos rimarkindajn rezultojn. |aŭtoro = [[Josif Stalin]] |verko = Stenografiaĵo de la 11-a kunsido de la registarestroj. La {{dato|31|7|1945}}<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Запись одиннадцатого заседания глав правительств. 31 июля 1945 г.] // Советский Союз на международных конференциях периода Великой Отечественной войны, 1941–1945 гг.: Сборник документов. Берлинская (Потсдамская) конференция руководителей трех союзных держав — СССР, США и Великобритании (17 июля — 2 авг. 1945 г.) |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = А. А. Громыко |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = 6 |dato = 1980 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство политической литературы |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 261 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref> |origina teksto = А я боюсь того, что такое решение не даст серьезных результатов. Дело не в том, что немцев прямо берут и выгоняют из этих стран. Не так просто обстоит дело. Но их ставят в такое положение, при котором им лучше уйти из этих районов. Формально чехи и поляки могут сказать, что нет запрещения немцам жить там, но на деле немцы ставятся в такое положение, при котором жить им там становится невозможно. Я боюсь, что если мы примем такое решение, оно не даст сколько-нибудь серьезных результатов. }} Sekvintaj eventoj konfirmis lian pravecon — preskaŭ ĉiuj germanoj estis forpelitaj de Pollando, Hungario, Ĉeĥoslovakio kaj Jugoslavio. La sola lando en Orienta Eŭropo, ne forpelinta siajn germanojn, estis Sovetunio, kie ili estis nur translokitaj de okcidentaj areoj de Sovetunio al tiuj orientaj en 1941 kaj ricevis denove ĉiujn civitanajn rajtojn en 1956. == Sekvoj == Ĉirkaŭ 1950, totalo de proksimume 12 milionoj da Germanoj estis foririntaj aŭ estis elpelitaj el centr-orienta Eŭropo al Germanio kaj Aŭstrio okupitaj de Aliancanoj. La registaro de [[Okcidenta Germanio]] registris totalon de 14 milionoj, inkludante etnajn Germanajn migrantojn al Germanio post 1950 kaj la infanoj naskitaj de elpelitaj gepatroj. La plej grandaj nombroj venis el antaŭekzistantaj Germanaj teritorioj ceditaj al Pollando kaj al Sovetunio (ĉirkaŭ 7 milionoj), kaj el Ĉeĥoslovakio (ĉirkaŭ 3 milionoj). Dum la [[Malvarma Milito]], la registaro de [[Okcidenta Germanio]] kalkulis ankaŭ kiel elpelitoj 1 miliono da eksterlandaj kolonoj setlitaj en teritorioj konkeritaj de Nazia Germanio dum la [[Dua Mondmilito]]. La mortokvanto atribuebla al la luktado kaj elpeloj estas ankoraŭ disputita, kun ĉirkaŭkalkuloj game el 500,000, ĝis okcidentgermana demografia ĉirkaŭkalkulo el la 1950-aj jaroj de ĉirkaŭ 2 milionoj. Pli ĵusaj ĉirkaŭkalkuloj fare de kelkaj historiistoj metis totalon de 500-600,000 atestitaj mortoj; ili asertas ke la nombroj de la okcidentgermana registaro ne havas akuratan subtenon kaj ke dum la Malvarma Milito pli altaj nombroj estis uzitaj por politika propagando.<ref>Ingo Haar, "Herausforderung Bevölkerung: zu Entwicklungen des modernen Denkens über die Bevölkerung vor, im und nach dem Dritten Reich". ''"Bevölkerungsbilanzen" und "Vertreibungsverluste". Zur Wissenschaftsgeschichte der deutschen Opferangaben aus Flucht und Vertreibung'', Verlag für Sozialwissenschaften 2007; {{ISBN|978-3-531-15556-2}}, p. 278</ref><ref>Rüdiger Overmans, "Personelle Verluste der deutschen Bevölkerung durch Flucht und Vertreibung" (ankaŭ paralela pollingva resuma traduko estas inkludita, tiu artikolo estis prezentaĵo je akademia konferenco en Varsovio en 1994), ''Dzieje Najnowsze Rocznik, XXI'' -1994</ref> La [[Deutsches Historisches Museum|Germana Historia Muzeo]] metas la nombron de 600,000, argumente ke la nombro de 2 milionoj da mortoj en la antaŭaj studoj de la registaro ne povas esti subtenitaj.<ref name="dhm.de">[http://www.dhm.de/lemo/html/wk2/kriegsverlauf/massenflucht Die Flucht der deutschen Bevölkerung 1944/45], dhm.de; alirita la 6an de Decembro 2014.</ref> La nuna oficiala sinteno de la Germania registaro estas ke la mortokvanto rezulta el la luktado kaj elpelado gamis el 2 al 2.5 milionoj da civiluloj.<ref>[http://www.volksbund.de/fileadmin/redaktion/BereichInfo/BereichPublikationen/Reihe_Allgemeine_Reihe/Erweiterungen/0100_Band_10/0%20Band10%20Narben%20bleiben.pdf] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170611215917/http://www.volksbund.de/fileadmin/redaktion/BereichInfo/BereichPublikationen/Reihe_Allgemeine_Reihe/Erweiterungen/0100_Band_10/0%20Band10%20Narben%20bleiben.pdf |date=2017-06-11 }}|Willi Kammerer & Anja Kammerer -- Narben bleiben die Arbeit der Suchdienste - 60 Jahre nach dem Zweiten Weltkrieg Berlin Dienststelle 2005, p. 12: publikigita de la Esplora Servo de la Germana Ruĝa Kruco; enkonduko al la libro estis verkita de la Germana Prezidento [[Horst Köhler]] kaj de la Germana ministro pri eksterlandaj aferoj [[Otto Schily]]</ref><ref>Christoph Bergner, Secretary of State in Germany's Bureau for Inner Affairs, outlines the stance of the respective governmental institutions in Deutschlandfunk on 29 November 2006, [https://web.archive.org/web/20080210034644/http://www.dradio.de/dlf/sendungen/kulturheute/569560]</ref><ref name="bpb.de">[http://www.bpb.de/geschichte/nationalsozialismus/dossier-nationalsozialismus/39587/die-vertreibung-der-deutschen "Bundeszentrale für politische Bildung, Die Vertreibung der Deutschen aus den Gebieten jenseits von Oder und Neiße"], bpb.de; alirita la 6an de Decembro 2014.</ref> La forigoj okazis en tri koincidaj fazoj, el kiuj la unua estis la organizita evakuado de etnaj Germanoj fare de la Nazia registaro tuj antaŭ la antaŭeniro de la [[Ruĝa Armeo]], el la mezo de 1944 al komenco de 1945.<ref name="Gibney197198">{{Cite book|title=Immigration and Asylum: From 1900 to the Present|author1=Matthew J. Gibney |author2=Randall Hansen |year=2005|pages=197–98|isbn=1-57607-796-9|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara, Calif.}}</ref> La dua fazo estis la disorganizita fuĝo de etnaj Germanoj tuj post la malvenko de la [[Wehrmacht]]. La tria fazo estis pli organizita elpelo post la [[Potsdama Interkonsento]] fare de la estroj de la Aliancanoj,<ref name="Gibney197198"/> kio redifinis la limojn de Centra Eŭropo kaj aprobis la elpelon de etnaj Germanoj el Pollando, Ĉeĥoslovakio kaj Hungario.<ref>{{Cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/amex/truman/psources/ps_potsdam.html|title=Agreements of the Berlin (Potsdam) Conference, 17 July-2 August 1945|publisher=[[Public Broadcasting Service|PBS]]|accessdate=29a de Aŭgusto 2009|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2017-09-06|arkivurl=https://web.archive.org/web/20101031085625/http://www.pbs.org/wgbh/amex/truman/psources/ps_potsdam.html|arkivdato=2010-10-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101031085625/http://www.pbs.org/wgbh/amex/truman/psources/ps_potsdam.html|archivedate=2010-10-31}} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.pbs.org/wgbh/amex/truman/psources/ps_potsdam.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-12-30 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20101031085625/http://www.pbs.org/wgbh/amex/truman/psources/ps_potsdam.html |arkivdato=2010-10-31 }}</ref> Multaj Germanaj civiluloj estis senditaj al internejoj kaj al laborpunejoj kie ili estis uzitaj kiel devigitaj laboristoj kiel parto de la Germana kompenso al landoj de Orienta Eŭropo.<ref>{{Cite book|title=Germany: 2000 Years: Volume III: From the Nazi Era to German Unification|editor1=Gerhart Tubach|editor2=Kurt Frank Hoffmeister|editor3=Frederic Reinhardt|edition=2|publisher=Continuum International Publishing Group|year=1992|isbn=0-8264-0601-7|url=https://www.google.com/books?id=glMpTyiRXDoC&pg=PA57|accessdate=28a de Aŭgusto 2009|page=57}} * {{Citaĵo el libro|url=https://www.google.com/books?id=L-QLXnX16kAC&pg=PA131|titolo=Fires of Hatred: Ethnic Cleansing in Twentieth-century Europe|alirdato=28a de Aŭgusto 2009|aŭtoro=Norman M. Naimark|jaro=2001|eldoninto=Harvard University Press|ISBN=0-674-00994-0|paĝo=131}} * {{Cite book|title=Population resettlement in international conflicts: a comparative study|first1=Arie Marcelo|last1=Kacowicz|first2=Paweł|last2=Lutomski|publisher=Lexington Books|year=2007|page=101|isbn=073911607X|url=https://www.google.com/books?id=ovck_g0xwX0C&pg=PA101|accessdate=27a de Aŭgusto 2009}} * {{Cite web|author=Tomasz Kamusella|title=The Expulsion of the German Communities from Eastern Europe|page=28|publisher=EUI HEC|year=2004|url=http://cadmus.iue.it/dspace/bitstream/1814/2599/1/HEC04-01.pdf|accessdate=27a de Aŭgusto 2009|format=pdf|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2017-09-06|arkivurl=https://web.archive.org/web/20091001022039/http://cadmus.iue.it/dspace/bitstream/1814/2599/1/HEC04-01.pdf|arkivdato=2009-10-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091001022039/http://cadmus.iue.it/dspace/bitstream/1814/2599/1/HEC04-01.pdf|archivedate=2009-10-01}} {{Citaĵo el la reto |url=http://cadmus.iue.it/dspace/bitstream/1814/2599/1/HEC04-01.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2017-09-06 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20091001022039/http://cadmus.iue.it/dspace/bitstream/1814/2599/1/HEC04-01.pdf |arkivdato=2009-10-01 }}</ref> La ĉefaj elpeloj estis kompletigitaj en 1950.<ref name="Gibney197198"/> Ĉirkaŭkalkuloj por la totala nombro de personoj de Germana praularo ankoraŭ vivantaj en [[Mez-Orienta Eŭropo]] en 1950 gamis el 700,000 al 2.7 milionoj. == Studaĵoj == * Ingo Haar, [http://www.pism.pl/zalaczniki/PPD_39_Haar.pdf ''Straty związane z wypędzeniami: stan badań, problemy, perspektywy''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110302035633/http://www.pism.pl/zalaczniki/PPD_39_Haar.pdf |date=2011-03-02 }} Perdoj ligitaj kun [[deportado]]j: esplorstato, problemoj, perspektivoj * Ingo Haar, [http://hsozkult.geschichte.hu-berlin.de/BEITRAG/diskusio/NSZEIT/nszeit21.htm Historiker im Nationalsozialismus und die Historisierung des „Dritten Reiches” als Forschungsproblem] * Piotr Madajczyk, Paweł Popieliński (redaktoroj), ''Inżynieria społeczna. Między totalitarną utopią a cząstkowym pragmatyzmem'' (Socia [[inĝenierado]]. Inter [[totalismo|totalisma]] [[utopio]] kaj parteca [[pragmatismo]]), ISP PAN, [[Varsovio]] 2012 [http://www.isppan.waw.pl/ksiegarnia/inzynieria_spoleczna.htm] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160408034139/http://isppan.waw.pl/ksiegarnia/inzynieria_spoleczna.htm |date=2016-04-08 }} * [[Karel Kraft]]. ''Heroo de amo: la vivo de Přemysl Pitter''. Dobřichovice, 2005. ISBN 8085853817<ref>{{citaĵo el la reto | url = http://stanobelov.blogspot.com/2020/04/heroo-de-amo-leginda-malperfektajo.html | titolo = Heroo de amo — leginda malperfektaĵo | titolo-aldono = | alirdato = 2020-04-24 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = [[Stanislavo Belov]] | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2020-04-21 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Blogger]] | paĝoj = | lingvo = eo | lingvo2= | lingvo3= | arkivurl = | arkivdato = }}</ref> == Vidu ankaŭ == * [[Volgogermanoj]], [[germanaj baltoj]], [[rusiaj germanoj]], * [[Dekretoj de Beneš]], [[ellandigo de germanoj el Ĉeĥoslovakio]], [[ekziligoj en Sovetunio]], [[Sovetunie okupita zono de postmilita Germanio]] * [[Generalplan Ost]], [[kontraŭslavismo]], [[kontraŭpolismo]], [[ribelo de Zamość]], [[Regajnitaj Teritorioj]] * [[Monumento pri forpelitaj germanoj (Erfurt)]] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Forpelo de germanoj (1944–1950)| ]] [[Kategorio:Sudetio]] [[Kategorio:Malobservo de la homaj rajtoj]] [[Kategorio:Sekvoj de la Dua Mondmilito en Pollando]] [[Kategorio:Sekvoj de la Dua Mondmilito en Sovetunio]] [[Kategorio:Sekvoj de la Dua Mondmilito en Ĉeĥoslovakio]] [[Kategorio:Sekvoj de la Dua Mondmilito en Hungario]] [[Kategorio:Rifuĝintoj]] [[Kategorio:Migradoj]] [[Kategorio:Rilatoj de Germanio kaj Sovetunio]] [[Kategorio:Rilatoj de Ĉeĥoslovakio kaj Germanio]] [[Kategorio:Rilatoj de Estonio kaj Germanio]] [[Kategorio:Rilatoj de Germanio kaj Latvio]] [[Kategorio:Rilatoj de Germanio kaj Litovio]] [[Kategorio:Rilatoj de Germanio kaj Pollando]] ms7c24xljcxl89leg8i3k98a2y1nfns 9378343 9378339 2026-05-20T11:43:57Z RG72 11847 /* Internacia reago */ 9378343 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Bundesarchiv Bild 146-1985-021-09, Flüchtlinge.jpg|eta|300px|Germanoj lasante [[Silezio]]n por iri al Germanio okupita de Aliancanoj en 1945. Foto de la Germanaj Federaciaj Arkivoj (''Deutsches Bundesarchiv'').]] [[Dosiero:Former eastern territories of Germany.png|eta|Iamaj orientaj teritorioj de Germanio perditaj profite al Pollando kaj Sovetunio dum la Unua kaj Dua Mondmilitoj aperas grize kaj nigre, respektive. Nuntempa Germanio estas markita ruĝe en tiu mapo.]] '''Forpelo de germanoj''' komenciĝis en [[Centra Eŭropo]] kaj [[Orienta Eŭropo]] post ties liberigo de nazia okupado en 1944 kaj daŭris ĝis 1950, kiam plej multaj lokaj germanoj estis forpelitaj al Germanio, plejparte al ties okcidenta parto. La forpelon akompanis amasaj perfortoj kaj rabado, foje murdoj kaj masakroj. == Historio == Dum jarcentoj en [[Centra Eŭropo]] kaj [[Orienta Eŭropo]] formiĝis granda germana diasporo, kiu etendiĝis ĝis Volgo. Granda parto de la urbanoj kaj foje kamparanoj en [[Pollando]], [[Ĉeĥoslovakio]], [[Jugoslavio]], [[Hungario]] kaj orientaj regionoj de [[Sovetunio]] estis etnaj germanoj. Dum la Dua mondmilito parto de ili subtenis la germanajn okupantojn, kio kaŭzis amasan indignon de lokanoj, fortigitan per ĝenerala kontraŭgermana humoro, delonge formiĝinta kadre de kreskantaj lokaj naciismoj. Tuj post liberigo de tiuj ĉi landoj fare de la [[Ruĝa Armeo]] helpe de lokaj rezistantoj, en ĉiuj menciitaj landoj komenciĝis spontaneaj atakoj kontraŭ lokaj germanoj, iliaj forpeloj, batado, rabado, foje murdoj kaj masakroj. Fine lokaj registaroj komencis ordigi la procezon, aranĝinte totalan deportadon de la germanoj, plejparte al Germanio. Tio daŭris ĝis 1950 kaj ebligis al la menciitaj landoj preskaŭ komplete seniĝi je germana diasporo. Dum la lastaj etapoj de la [[Dua Mondmilito]] kaj dum la post-milita periodo, Germanaj civitanoj kaj personoj de Germana praularo estis elpelitaj el variaj Orienteŭropaj landoj kaj senditaj al la restanta teritorio de Germanio kaj Aŭstrio. Post 1950, kelkaj el ili elmigris al Usono, Aŭstralio, kaj al aliaj landoj el tie post konstato de malfacila integriĝo al siaj novaj germanaj loĝlokoj. La koncernaj areoj estis ĉefa la [[iamaj orientaj teritorioj de Germanio]], kiuj estis aneksitaj ĉefe de [[Pola Popola Respubliko|Pollando]] kaj de [[Sovetunio]] post la milito, same kiel la Germanoj kiuj estis loĝantaj trans la antaŭmilitaj limoj de [[Dua Pola Respubliko|Pollando]], Ĉeĥoslovakio, Hungario, Rumanio, Jugoslavio, kaj la [[Baltaj ŝtatoj]]. La [[Nazioj]] [[Generalplan Ost|estis farintaj planojn]] — nur parte kompletigitaj antaŭ la malvenko de Nazioj — por forigi multajn Slavajn kaj Judajn popolojn el Orienta Eŭropo kaj setligi la areon el Germanoj.<ref name="Schmuhl">Hans-Walter Schmuhl. The Kaiser Wilhelm Institute for Anthropology, Human Heredity, and Eugenics, 1927–1945: crossing boundaries. Volume 259 of Boston studies in the philosophy of science. Coutts MyiLibrary. SpringerLink Humanities, Social Science & LawAuthor. Springer, 2008. {{ISBN|1-4020-6599-X}}, 9781402065996, p. 348–349</ref><ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.yadvashem.org/odot_pdf/Microsoft%20Word%20-%206247.pdf |titolo=Yad Vashem, Generalplan Ost |alirdato=2017-09-06 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20031130012220/http://www.yadvashem.org/odot_pdf/Microsoft%20Word%20-%206247.pdf |arkivdato=2003-11-30 }}</ref> La postmilita elpelo de Germanoj formis gravan parton de la geopolitika kaj etna rekunfigurado de Orienta Eŭropo en la konsekvencoj de la [[Dua Mondmilito]], kiuj klopodis krei etne homogenajn landojn ene de redifinitaj landlimoj.<ref name="a">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=wOsSG0K8hCYC&q=%22mass+expulsions+from+Eastern+Europe%22#v=snippet&q=%22mass%20expulsions%20from%20Eastern%20Europe%22&f=false|title=Nationhood in German legislation|publisher=Cambridge University Press|work=Memory and Power in Post-War Europe: Studies in the Presence of the Past|date=2002|accessdate=30a de Januaro 2015|author=Jan-Werner Müller|pages=254–256|ISBN=052100070X}}</ref> Inter 1944 kaj 1948 ĉirkaŭ 31 milionoj da personoj, kiel etnaj Germanoj ('Volksdeutsche') same kiel la Germanaj civitanoj ('Reichsdeutsche'), estis porĉiame aŭ provizore translokigitaj el Centra kaj Orienta Eŭropo.<ref>Paul Robert Magocsi, ''[https://books.google.com/books?id=8iPa2Q1HtP8C&pg=PA281#v=onepage&q=Magocsi%2031%20million%201945&f=false Historical Atlas of East Central Europe]'', University of Washington Press (1993), pp. 164-68; {{ISBN|0295972483}}. Porter, ''The Ghosts of Europe''.</ref> == Internacia reago == La [[Aliancanoj]] priparolis la aferon dum la [[Pocdama konferenco]], okazinta de la [[17-a de julio]] ĝis la {{dato|2|8|1945}}. Dum la kunsido okazinta la {{daton|21|7|1945}} [[Stalin]] insistis ke [[Pola Popola Respubliko]], perdinta [[Orientaj Limregionoj|orientajn teritoriojn]], revenigitajn al [[Belorusa SSR]], [[Ukraina SSR]] kaj [[Litovia SSR]] rekompense [[Regajnitaj Teritorioj|ampleksiĝu okcidenten]] koste de Germanio kaj ricevu teritoriojn oriente de la [[Odro-Niso-limo]]. Li asertis ke tiuj areoj jam estas okupitaj kaj fakte regataj de poloj dum la germanoj preskaŭ komplete forlasis ilin. [[Winston Churchill]] oponis la ideon, atentigante ke de la orientaj teritorioj foriros 3–4 milionoj da poloj dum en la priparolataj okcidentaj regionoj loĝas 8 milionoj da germanoj, do temas pri neproporcia rekompenso kaj grava ŝarĝo sur la ekonomion de Germanio devigota akcepti tiom da enmigrintoj. Li proponis revenigi germanajn rifuĝintojn al tiuj teritorioj kaj asertis ke laŭ liaj datumoj tie ankoraŭ restis 2–2,5 milionoj da germanoj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Запись пятого заседания глав правительств. 21 июля 1945 г. // Советский Союз на международных конференциях периода Великой Отечественной войны, 1941–1945 гг.: Сборник документов. Берлинская (Потсдамская) конференция руководителей трех союзных держав — СССР, США и Великобритании (17 июля — 2 авг. 1945 г.) |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = А. А. Громыко |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = 6 |dato = 1980 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство политической литературы |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 120–122 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref><ref>{{citaĵo el la reto | url = https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1945Berlinv02/d710a-54 | titolo = Foreign Relations of the United States: Diplomatic Papers, The Conference of Berlin (The Potsdam Conference), 1945, Volume II | titolo-aldono = | alirdato = 2026-05-20 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Usona ministerio pri eksterlandaj aferoj]] | paĝoj = | lingvo = en | lingvo2= | lingvo3= <!-- ĝis 26 lingvoj samtempe --> | arkivurl = https://web.archive.org/web/20200926194557/https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1945Berlinv02/d710a-54 | arkivdato = 2020-09-26 | citaĵo = }}</ref>. La {{daton|24|7}} sovetia ministro pri eksteraj aferoj [[Vjaĉeslav Molotov]] persiste postulis fordoni tiujn teritoriojn al Pollando, argumentante ke tiel ĝi iĝos unueca nacia ŝtato kaj ĉiuj poloj loĝos ene de sia patrujo<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Выступление Молотова на заседании миинстров иностранных дел [приложение к Краткой записи седьмого заседания министров иностранных дел. 24 июля 1945 г.] // Советский Союз на международных конференциях периода Великой Отечественной войны, 1941–1945 гг.: Сборник документов. Берлинская (Потсдамская) конференция руководителей трех союзных держав — СССР, США и Великобритании (17 июля — 2 авг. 1945 г.) |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = А. А. Громыко |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = 6 |dato = 1980 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство политической литературы |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 174 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Pola delegacio rekte argumentis ke danke al forpelo de la germanoj Pollando iĝus la ŝtato sen etnaj malplimultoj, prezentante tion kiel avantaĝon<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Запись восьмого заседания глав правительств. 24 июля 1945 г.] // Советский Союз на международных конференциях периода Великой Отечественной войны, 1941–1945 гг.: Сборник документов. Берлинская (Потсдамская) конференция руководителей трех союзных держав — СССР, США и Великобритании (17 июля — 2 авг. 1945 г.) |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = А. А. Громыко |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = 6 |dato = 1980 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство политической литературы |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 177 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Winston Churchill estis speciale zorgita pri problemoj, rilataj al nutrado kaj setlado de la germanaj forpelitoj. La {{daton|25|7}} dum kunsido de la registarestroj li diris ke dum renkontiĝo kun li la pola delegacio agnoskis ke 1,5 milionoj da germanoj plu restas en la okcidentaj teritorioj, jam regataj de pola administracio. Krome estis multe da germanoj, forpelataj de Ĉeĥoslovakio, laŭ liaj kalkuloj temis pri 2,5 milionoj da [[sudetaj germanoj]] kaj 150 mil germanaj civitanoj, venintaj al tiu lando de Germanio. "Ni ne deziras havi ilin en nia zono" diris Winston Churchill. Stalin respondis ke plejparto de la germanaj rifuĝintoj iras al la sovetia okupacia zono kaj ke germanoj ankoraŭ restintaj en la okcidentaj teritorioj estis detenitaj de poloj sole por rikoltado, post kio ili estos evakuitaj. Li persiste petis kompreni la polojn, al kiuj germanoj "faris plurajn ofendojn kaj ĝenojn dum kvin jaroj"<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Запись девятого заседания глав правительств. 25 июля 1945 г.] // Советский Союз на международных конференциях периода Великой Отечественной войны, 1941–1945 гг.: Сборник документов. Берлинская (Потсдамская) конференция руководителей трех союзных держав — СССР, США и Великобритании (17 июля — 2 авг. 1945 г.) |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = А. А. Громыко |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = 6 |dato = 1980 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство политической литературы |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 193–194 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Brita vic-ministro pri eksteraj aferoj [[Alexander Cadogan]] dum kunsido okazinta la {{daton|25|7}} agnoskis ke plejparto de la germanoj forlasis teritoriojn okupitajn de poloj, tamen la problemo kie setli tiujn ĉi enmigrintojn plu estas aktuala. Li atentigis ke ankaŭ registaro de Hungario deziras transloki siajn germanojn al Germanio, do necesas decidi kien kaj kiel<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Запись восьмого заседания министров иностранных дел. 25 июля 1945 г.] // Советский Союз на международных конференциях периода Великой Отечественной войны, 1941–1945 гг.: Сборник документов. Берлинская (Потсдамская) конференция руководителей трех союзных держав — СССР, США и Великобритании (17 июля — 2 авг. 1945 г.) |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = А. А. Громыко |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = 6 |dato = 1980 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство политической литературы |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 199 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Fine la {{daton|31|7}} estis ellaborita peto al la registaroj de respektivaj landoj ke ili transloku la germanojn humane kaj organizite, konsultante okupaciajn fortojn en Germanio pri ties eblecoj akcepti ilin. Stalin esprimis fortan dubon pri efikeco de tiu ĉi peto: {{Citaĵo |teksto = Sed mi timas ke tia decido ne donos seriozajn rezultojn. La problemo estas ne tio ke oni rekte forpelas la germanojn el tiuj ĉi landoj. Ne tiel simple statas la afero. Sed oni metas ilin je tia situacio, ke por ili pli bone estus foriri de tiuj ĉi areoj. Formale ĉeĥoj kaj poloj povus diri, ke mankas malpermeso al la germanoj loĝi tie, sed efektive la germanoj estas metitaj je tia situacio, ĉe kiu loĝi tie por ili iĝas neeble. Mi timas ke se ni akceptos tian decidon, ĝi ne donos rimarkindajn rezultojn. |aŭtoro = [[Josif Stalin]] |verko = Stenografiaĵo de la 11-a kunsido de la registarestroj. La {{dato|31|7|1945}}<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Запись одиннадцатого заседания глав правительств. 31 июля 1945 г.] // Советский Союз на международных конференциях периода Великой Отечественной войны, 1941–1945 гг.: Сборник документов. Берлинская (Потсдамская) конференция руководителей трех союзных держав — СССР, США и Великобритании (17 июля — 2 авг. 1945 г.) |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = А. А. Громыко |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = 6 |dato = 1980 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство политической литературы |loko = Москва |lingvo = ru |isbn= = |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 261 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref> |origina teksto = А я боюсь того, что такое решение не даст серьезных результатов. Дело не в том, что немцев прямо берут и выгоняют из этих стран. Не так просто обстоит дело. Но их ставят в такое положение, при котором им лучше уйти из этих районов. Формально чехи и поляки могут сказать, что нет запрещения немцам жить там, но на деле немцы ставятся в такое положение, при котором жить им там становится невозможно. Я боюсь, что если мы примем такое решение, оно не даст сколько-нибудь серьезных результатов. }} Sekvintaj eventoj konfirmis lian pravecon — preskaŭ ĉiuj germanoj estis forpelitaj de Pollando, Hungario, Ĉeĥoslovakio kaj Jugoslavio. La sola lando en Orienta Eŭropo, ne forpelinta siajn germanojn, estis Sovetunio, kie ili estis nur translokitaj de okcidentaj areoj de Sovetunio al tiuj orientaj en 1941 kaj ricevis denove ĉiujn civitanajn rajtojn en 1956. == Sekvoj == Ĉirkaŭ 1950, totalo de proksimume 12 milionoj da Germanoj estis foririntaj aŭ estis elpelitaj el centr-orienta Eŭropo al Germanio kaj Aŭstrio okupitaj de Aliancanoj. La registaro de [[Okcidenta Germanio]] registris totalon de 14 milionoj, inkludante etnajn Germanajn migrantojn al Germanio post 1950 kaj la infanoj naskitaj de elpelitaj gepatroj. La plej grandaj nombroj venis el antaŭekzistantaj Germanaj teritorioj ceditaj al Pollando kaj al Sovetunio (ĉirkaŭ 7 milionoj), kaj el Ĉeĥoslovakio (ĉirkaŭ 3 milionoj). Dum la [[Malvarma Milito]], la registaro de [[Okcidenta Germanio]] kalkulis ankaŭ kiel elpelitoj 1 miliono da eksterlandaj kolonoj setlitaj en teritorioj konkeritaj de Nazia Germanio dum la [[Dua Mondmilito]]. La mortokvanto atribuebla al la luktado kaj elpeloj estas ankoraŭ disputita, kun ĉirkaŭkalkuloj game el 500,000, ĝis okcidentgermana demografia ĉirkaŭkalkulo el la 1950-aj jaroj de ĉirkaŭ 2 milionoj. Pli ĵusaj ĉirkaŭkalkuloj fare de kelkaj historiistoj metis totalon de 500-600,000 atestitaj mortoj; ili asertas ke la nombroj de la okcidentgermana registaro ne havas akuratan subtenon kaj ke dum la Malvarma Milito pli altaj nombroj estis uzitaj por politika propagando.<ref>Ingo Haar, "Herausforderung Bevölkerung: zu Entwicklungen des modernen Denkens über die Bevölkerung vor, im und nach dem Dritten Reich". ''"Bevölkerungsbilanzen" und "Vertreibungsverluste". Zur Wissenschaftsgeschichte der deutschen Opferangaben aus Flucht und Vertreibung'', Verlag für Sozialwissenschaften 2007; {{ISBN|978-3-531-15556-2}}, p. 278</ref><ref>Rüdiger Overmans, "Personelle Verluste der deutschen Bevölkerung durch Flucht und Vertreibung" (ankaŭ paralela pollingva resuma traduko estas inkludita, tiu artikolo estis prezentaĵo je akademia konferenco en Varsovio en 1994), ''Dzieje Najnowsze Rocznik, XXI'' -1994</ref> La [[Deutsches Historisches Museum|Germana Historia Muzeo]] metas la nombron de 600,000, argumente ke la nombro de 2 milionoj da mortoj en la antaŭaj studoj de la registaro ne povas esti subtenitaj.<ref name="dhm.de">[http://www.dhm.de/lemo/html/wk2/kriegsverlauf/massenflucht Die Flucht der deutschen Bevölkerung 1944/45], dhm.de; alirita la 6an de Decembro 2014.</ref> La nuna oficiala sinteno de la Germania registaro estas ke la mortokvanto rezulta el la luktado kaj elpelado gamis el 2 al 2.5 milionoj da civiluloj.<ref>[http://www.volksbund.de/fileadmin/redaktion/BereichInfo/BereichPublikationen/Reihe_Allgemeine_Reihe/Erweiterungen/0100_Band_10/0%20Band10%20Narben%20bleiben.pdf] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170611215917/http://www.volksbund.de/fileadmin/redaktion/BereichInfo/BereichPublikationen/Reihe_Allgemeine_Reihe/Erweiterungen/0100_Band_10/0%20Band10%20Narben%20bleiben.pdf |date=2017-06-11 }}|Willi Kammerer & Anja Kammerer -- Narben bleiben die Arbeit der Suchdienste - 60 Jahre nach dem Zweiten Weltkrieg Berlin Dienststelle 2005, p. 12: publikigita de la Esplora Servo de la Germana Ruĝa Kruco; enkonduko al la libro estis verkita de la Germana Prezidento [[Horst Köhler]] kaj de la Germana ministro pri eksterlandaj aferoj [[Otto Schily]]</ref><ref>Christoph Bergner, Secretary of State in Germany's Bureau for Inner Affairs, outlines the stance of the respective governmental institutions in Deutschlandfunk on 29 November 2006, [https://web.archive.org/web/20080210034644/http://www.dradio.de/dlf/sendungen/kulturheute/569560]</ref><ref name="bpb.de">[http://www.bpb.de/geschichte/nationalsozialismus/dossier-nationalsozialismus/39587/die-vertreibung-der-deutschen "Bundeszentrale für politische Bildung, Die Vertreibung der Deutschen aus den Gebieten jenseits von Oder und Neiße"], bpb.de; alirita la 6an de Decembro 2014.</ref> La forigoj okazis en tri koincidaj fazoj, el kiuj la unua estis la organizita evakuado de etnaj Germanoj fare de la Nazia registaro tuj antaŭ la antaŭeniro de la [[Ruĝa Armeo]], el la mezo de 1944 al komenco de 1945.<ref name="Gibney197198">{{Cite book|title=Immigration and Asylum: From 1900 to the Present|author1=Matthew J. Gibney |author2=Randall Hansen |year=2005|pages=197–98|isbn=1-57607-796-9|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara, Calif.}}</ref> La dua fazo estis la disorganizita fuĝo de etnaj Germanoj tuj post la malvenko de la [[Wehrmacht]]. La tria fazo estis pli organizita elpelo post la [[Potsdama Interkonsento]] fare de la estroj de la Aliancanoj,<ref name="Gibney197198"/> kio redifinis la limojn de Centra Eŭropo kaj aprobis la elpelon de etnaj Germanoj el Pollando, Ĉeĥoslovakio kaj Hungario.<ref>{{Cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/amex/truman/psources/ps_potsdam.html|title=Agreements of the Berlin (Potsdam) Conference, 17 July-2 August 1945|publisher=[[Public Broadcasting Service|PBS]]|accessdate=29a de Aŭgusto 2009|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2017-09-06|arkivurl=https://web.archive.org/web/20101031085625/http://www.pbs.org/wgbh/amex/truman/psources/ps_potsdam.html|arkivdato=2010-10-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101031085625/http://www.pbs.org/wgbh/amex/truman/psources/ps_potsdam.html|archivedate=2010-10-31}} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.pbs.org/wgbh/amex/truman/psources/ps_potsdam.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-12-30 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20101031085625/http://www.pbs.org/wgbh/amex/truman/psources/ps_potsdam.html |arkivdato=2010-10-31 }}</ref> Multaj Germanaj civiluloj estis senditaj al internejoj kaj al laborpunejoj kie ili estis uzitaj kiel devigitaj laboristoj kiel parto de la Germana kompenso al landoj de Orienta Eŭropo.<ref>{{Cite book|title=Germany: 2000 Years: Volume III: From the Nazi Era to German Unification|editor1=Gerhart Tubach|editor2=Kurt Frank Hoffmeister|editor3=Frederic Reinhardt|edition=2|publisher=Continuum International Publishing Group|year=1992|isbn=0-8264-0601-7|url=https://www.google.com/books?id=glMpTyiRXDoC&pg=PA57|accessdate=28a de Aŭgusto 2009|page=57}} * {{Citaĵo el libro|url=https://www.google.com/books?id=L-QLXnX16kAC&pg=PA131|titolo=Fires of Hatred: Ethnic Cleansing in Twentieth-century Europe|alirdato=28a de Aŭgusto 2009|aŭtoro=Norman M. Naimark|jaro=2001|eldoninto=Harvard University Press|ISBN=0-674-00994-0|paĝo=131}} * {{Cite book|title=Population resettlement in international conflicts: a comparative study|first1=Arie Marcelo|last1=Kacowicz|first2=Paweł|last2=Lutomski|publisher=Lexington Books|year=2007|page=101|isbn=073911607X|url=https://www.google.com/books?id=ovck_g0xwX0C&pg=PA101|accessdate=27a de Aŭgusto 2009}} * {{Cite web|author=Tomasz Kamusella|title=The Expulsion of the German Communities from Eastern Europe|page=28|publisher=EUI HEC|year=2004|url=http://cadmus.iue.it/dspace/bitstream/1814/2599/1/HEC04-01.pdf|accessdate=27a de Aŭgusto 2009|format=pdf|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2017-09-06|arkivurl=https://web.archive.org/web/20091001022039/http://cadmus.iue.it/dspace/bitstream/1814/2599/1/HEC04-01.pdf|arkivdato=2009-10-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091001022039/http://cadmus.iue.it/dspace/bitstream/1814/2599/1/HEC04-01.pdf|archivedate=2009-10-01}} {{Citaĵo el la reto |url=http://cadmus.iue.it/dspace/bitstream/1814/2599/1/HEC04-01.pdf |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2017-09-06 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20091001022039/http://cadmus.iue.it/dspace/bitstream/1814/2599/1/HEC04-01.pdf |arkivdato=2009-10-01 }}</ref> La ĉefaj elpeloj estis kompletigitaj en 1950.<ref name="Gibney197198"/> Ĉirkaŭkalkuloj por la totala nombro de personoj de Germana praularo ankoraŭ vivantaj en [[Mez-Orienta Eŭropo]] en 1950 gamis el 700,000 al 2.7 milionoj. == Studaĵoj == * Ingo Haar, [http://www.pism.pl/zalaczniki/PPD_39_Haar.pdf ''Straty związane z wypędzeniami: stan badań, problemy, perspektywy''] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110302035633/http://www.pism.pl/zalaczniki/PPD_39_Haar.pdf |date=2011-03-02 }} Perdoj ligitaj kun [[deportado]]j: esplorstato, problemoj, perspektivoj * Ingo Haar, [http://hsozkult.geschichte.hu-berlin.de/BEITRAG/diskusio/NSZEIT/nszeit21.htm Historiker im Nationalsozialismus und die Historisierung des „Dritten Reiches” als Forschungsproblem] * Piotr Madajczyk, Paweł Popieliński (redaktoroj), ''Inżynieria społeczna. Między totalitarną utopią a cząstkowym pragmatyzmem'' (Socia [[inĝenierado]]. Inter [[totalismo|totalisma]] [[utopio]] kaj parteca [[pragmatismo]]), ISP PAN, [[Varsovio]] 2012 [http://www.isppan.waw.pl/ksiegarnia/inzynieria_spoleczna.htm] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160408034139/http://isppan.waw.pl/ksiegarnia/inzynieria_spoleczna.htm |date=2016-04-08 }} * [[Karel Kraft]]. ''Heroo de amo: la vivo de Přemysl Pitter''. Dobřichovice, 2005. ISBN 8085853817<ref>{{citaĵo el la reto | url = http://stanobelov.blogspot.com/2020/04/heroo-de-amo-leginda-malperfektajo.html | titolo = Heroo de amo — leginda malperfektaĵo | titolo-aldono = | alirdato = 2020-04-24 | alirmonatotago = | alirjaro = | aŭtoro = [[Stanislavo Belov]] | familia nomo = | persona nomo = | aŭtoroligilo = | kunaŭtoroj = | redaktinto = | dato = 2020-04-21 | jaro = | monato = | formato = | verko = | eldoninto = [[Blogger]] | paĝoj = | lingvo = eo | lingvo2= | lingvo3= | arkivurl = | arkivdato = }}</ref> == Vidu ankaŭ == * [[Volgogermanoj]], [[germanaj baltoj]], [[rusiaj germanoj]], * [[Dekretoj de Beneš]], [[ellandigo de germanoj el Ĉeĥoslovakio]], [[ekziligoj en Sovetunio]], [[Sovetunie okupita zono de postmilita Germanio]] * [[Generalplan Ost]], [[kontraŭslavismo]], [[kontraŭpolismo]], [[ribelo de Zamość]], [[Regajnitaj Teritorioj]] * [[Monumento pri forpelitaj germanoj (Erfurt)]] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Forpelo de germanoj (1944–1950)| ]] [[Kategorio:Sudetio]] [[Kategorio:Malobservo de la homaj rajtoj]] [[Kategorio:Sekvoj de la Dua Mondmilito en Pollando]] [[Kategorio:Sekvoj de la Dua Mondmilito en Sovetunio]] [[Kategorio:Sekvoj de la Dua Mondmilito en Ĉeĥoslovakio]] [[Kategorio:Sekvoj de la Dua Mondmilito en Hungario]] [[Kategorio:Rifuĝintoj]] [[Kategorio:Migradoj]] [[Kategorio:Rilatoj de Germanio kaj Sovetunio]] [[Kategorio:Rilatoj de Ĉeĥoslovakio kaj Germanio]] [[Kategorio:Rilatoj de Estonio kaj Germanio]] [[Kategorio:Rilatoj de Germanio kaj Latvio]] [[Kategorio:Rilatoj de Germanio kaj Litovio]] [[Kategorio:Rilatoj de Germanio kaj Pollando]] qc45fdg9ksko621ibtphgp6v13lm2d5 0 594184 9378340 8822816 2026-05-20T11:39:55Z Ksh05 257211 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 9378340 wikitext text/x-wiki {{Informkesto libro}} [[Dosiero:Piramo kaj Tisbe, oleo-sur-tosa pentraĵo de Antoni Landorio, 1652-1690.jpg|250×250px|eta|Piramo kaj Tisbe, oleo-sur-tosa pentraĵo de Antoni Landorio, 1652-1690.]] '''Piramo kaj Tisbe''' (Greke: ''Πύραμος καὶ Θίσβη'') estas duo da fuŝ-destinaj legendaj amantoj el du kverelaj familioj babiloniaj, devenantaj el la Latin-Greka mitologiaro. Pro malfeliĉa miskompreno ili ambaŭ memmortigis. Ilia historio, devenanta el Orienta inspiracio, troviĝas vere inter mito kaj literaturo. Ĉi tiu fabelo estis unue menciita de Higino en ''Fabulae 142-143'' kiu nur priparolis ilian memmortigon. Estos [[Ovidio]] kiu en ''La Kvara Metamorfozo'' el la [[Metamorfozoj]] rakontos ilian legendon. En sia teatraĵeto [[William George Adams|W. Adams]] nomis ilin ''Piramo kaj Tisbeo''. La mitologia historio de la babiloniaj geamantoj igis bazo por fama [[Ŝekspiro|ŝekspira]] teatraĵo ''[[Romeo kaj Julieta]]''. == Rakont-intrigo == Piramo kaj Tisbe estis du babiloniaj gejunuloj kiuj loĝis dum la reĝineco de Semiramis. Ili loĝis en du kunlimaj loĝejoj, kaj amis sin reciproke malgraŭ ilia gepatra malpermeso, streĉita pro la rivaleco el la du familioj. [[Dosiero:Tisbe, de J. W. Watterhouse, 1909.jpg|eta|Tisbe, romantikisma pentraĵo de [[J.W. Watterhouse]], 1909.]] [[Dosiero:Hans Baldung 023.jpg|eta|220px|Hans Baldung Grien, ''Piramo kaj Tizba'', ĉ. 1530-1531]] Ili komunikis sin per ekvidojn, mansignojn aŭ grimacojn, ĝis ili malkovris breĉon en la muro kiu separis iliajn hejmojn. Nur voĉo trapasis tian mallarĝan breĉon kaj la dolĉaj am-mesaĝoj kaj flustroj trapasis ree la fendon. Tiel, ili kapablis paroli, enamiĝi al la alia, deziri sin reciproke ĉiun sekundon pli intense. Ĝis nokto; kiam ili determinis ke la venonta noktiĝo, kiam jam ĉio kuŝis silente, ili forkurus neviditaj kaj renkontis apud la monumento de Nino, subŝirme de blankberujo, kiu tie staris, apud la fonto. Tisbe alvenis unua, sed leonino kiu alvenis ĉasinte por trinki akvon el la fonto timigis ŝin, kaj Tisbe ekforkuris tuj kiam ŝi rigardetis la faŭkojn el la ĉi-fojo trankvila besto, serĉante ŝirmon sub la truo el ŝtono. Forkurante, ŝi lasis sian vualon. La leonino kvazaŭ infanludis per la [[vualo]], tinkturante ĝin per sango. Kiam Piramo alvenis, li malkovris la piedsignojn kaj la nun-ruĝan vualon, kaj pensanta ke la leonino mortigis sian karulinon, elprenis sian ponardon kaj trapikis sian bruston per ĝi. Lia sango tinkturis violkolore la fruktojn el la arbo, kaj el tio devenas la koloro el la morusbero, laŭ Ovidio. Fakte, ene de Latina tradicio, la terminon ''Pyramea arbor'' (''Arbo de Piramo'') oni uzis por nomi la morusberon. Tisbe, timema, eliris el ŝia kaŝejo, kaj kiam ŝi alvenis al la ejon, kaj rigardis kiel la morusberoj ŝanĝis siajn kolorojn, dubinte ĉu ĝi estis la determinita ejo aŭ ne, ekrigardis sian fianĉon, kun la ponardo ene de la brusto, kaj ĉie-tegita per sango. Ŝi brakumis lin, elprenis la ponardon, kaj memmortigis sin tuj, memponardante sin. La gedioj, malĝojiĝitaj pro tia [[tragedio]], permesis ke iliaj gepatroj cindrigis iliajn kadavrojn kaj savu iliajn cindrojn ene de la sama ujo, kaj ekde tiun tagon la fruktoj el la morusbero restis tinkturitaj violkolore. == Aliaŭtoraj adaptaĵoj == •Aliaj aŭtoroj el la malfrua Antikveco (elstaras '''Nono''', poeto, kiu verkis greke) rakontis version iom malsimila al tiu, el Ovidio. Ili lokigas la scenaron en Cilicio, kaj montras kiel Tisbe memmortigas sin unua, malkovrinte ke ŝi gravediĝis (pro timo kontraŭ ŝiaj gepatroj), kaj sekve al tio, Piramo agas same; do la gejunuloj metamorfoziĝas tiam: Piramo iĝas rivero; kaj Tisbe iĝas fonto. Fakte, rivero nomita Piramo trafluas Cilicion. •La intrigo de Piramo kaj Tisbe aperas dufoje en [[Ŝekspiro]]. La ĉefintrigo el ''Romeo kaj Julieta'' (1595) estis elprenita, ĉu el la Latina rakonto el Ovidio el la ''Metamorfozoj'', ĉu el la tradukaĵo de tiu verko farita de Goldingen, en 1567. Kaj, ankaŭ aperas en la komedio ''La revo el somera nokto'' (Akto V, sceno I), rolita de duopo da kamparanoj. [[Dosiero:Piramo kaj Tisbe, de Gongora.jpg|eta|Piramo kaj Tisbeo, de Gongora.]] •En la Hispana lingvo, '''Luis de Góngora y Argote''' verkis romancon, kiu devenas el la burleska imitado de la klasika Latina fabelo, el la [[Metamorfozoj]], IV, 51-166, de Publio [[Ovidio]], kvankam kune kun iuj ''Gongoraj'' aldonaĵoj, kiel la ĉeesto de nigrulino en la amaĵoj el la gejunuloj aŭ en la elpensitaj dialogoj de la Kordobesa ĝeniulo inter Piramo kaj Tisbe. Krome, la verko de ''Góngora'' posedas ĝisfundan senmitigan intencon, kiu malaltegigas la heroojn al la groteska medio, refreŝiganta, pere de la [[ironio]] kaj la kritika distanco, la trouzitajn Grek-Latinajn mitojn. •En la franca lingvo, Théophile de Viau verkis tragedion pri ĉi-afero, nome ''Les Amours tragiques de Pyrame et Thisbé'' (1621), tre estimita dum ĝia tempo. ===En Esperanto=== [[William George Adams]] publikiĝis version en Esperantaj versoj en 1934<ref>''Piramo kaj Tizbeo'''. Eld. Presejo Esperantista de Seattle, Seatle</ref>. {{citaĵo|Versoj sufiĉe simplaj kaj fluaj : burleska prezento de la drameto en [[Somermeznokta sonĝo|Sonĝo de Someromeza Nokto]] : tute taŭga por prezento en grupkunveno. |[[La Brita Esperantisto]] - Numero 350, Junio (1934)}} ==Referencoj== <references/> {{Projektoj}} [[Kategorio:Romia mitologio]] [[Kategorio:Helena mitologio]] 8rudsk9ygs91jq2upd4kkvz4tldtw9z 100 594249 9378119 6220957 2026-05-20T05:20:47Z 解浪 253594 Riparita lint-eraro: malvalida dosier-opcio 9378119 wikitext text/x-wiki <center>'''[[Portalo:Budhismo/Bildo_de_la_monato/aŭgusto|Bildo de Aŭgusto]]'''</center> [[Dosiero:20100719_Dazaifu_Komyozenji_Temple_3230.jpg|eta|center|Ŝtonĝardeno ĉe la templo Kōmyōzenji, [[Japanio]].]] odyf2i8kblf7g8ki614se639c9q9z97 0 597797 9378157 7648150 2026-05-20T06:55:55Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9378157 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = Kató Bárczy |dosiero = |grandeco de dosiero = |priskribo de dosiero = Bárczy Kató en filmo en 1942 |naskonomo = |dato de naskiĝo = {{naskiĝtago|1921|01|24}} |loko de naskiĝo = {{Flago|Italio}} [[Opatija|Abbazia]] ([[Italio]]) |dato de morto = {{mortotago|1989|06|20}} |loko de morto = {{Flago|Hungario}} [[Budapeŝto]] ([[Hungario]]) }} '''Kató Bárczy''' [bArci], laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Bárczy Kató''' estis [[Hungario|hungara]] [[aktoro]]. Ŝia nomvarianto estis (laŭ hungarlingve kutima nomordo) ''Radó Kató'', ŝia geedziĝa nomo estis ''Szabó Sándorné'', ŝia eduk[[patro]] estis [[László Radó]], ŝia tria [[edzo]] estis [[Sándor Szabó (aktoro)]]. Kató Bárczy [http://www.imdb.com/name/nm0054131/] naskiĝis la {{daton|24|januaro|1922}} (laŭ alia informo la naskiĝjaro estas [[1921]]) en [[Opatija|Abbazia]] ([[Italio]], nuntempa [[Opatija]] en [[Kroatio]]), ŝi mortis la {{daton|20|junio|1989}} en [[Budapeŝto]]. == Biografio == Kató Bárczy devenis el hungara [[familio]]. Ŝia edukpatro instruis ŝin hejme al la aktorado. Ŝi debutis en [[Kispest]] en [[trupo]] de sia edukpatro en [[1935]]. Post 4 jaroj ŝi edziniĝis (denove en 1943 kaj 1949), tiutempe ŝi havis ankaŭ filmajn rolojn. En la sekvaj jaroj ŝi apartenis ekzemple al pluraj [[kabaredo]]j, [[Gaja Teatro]] (1948), [[Nacia Teatro (Miskolc)]] (1949), [[Teatro Madách]] (1950–1956). Post falo de la [[Hungara revolucio de 1956]] la geedza paro disidis al [[Usono]]. Ŝi komence estis hungarlingva aktoro en [[Novjorko]], poste hararisto. Hejmenvenintaj en [[1976]] ŝi forlasis la aktoradon, escepte ŝi havis televizian filman rolon. == Elektitaj teatraj roloj == * [[William Shakespeare]]: [[La komedio de eraroj]] - Adriana * [[Molière]]: [[La malsanulo pro imago]] - Béline * [[Lope de Vega]]: ''A hős falu'' - Jacinta * [[János Bókay]]: ''Feleség'' - Helén == Elektitaj filmaj roloj == * ''Úrilány szobát keres'' (1937) * ''Az utolsó dal'' (1942) * ''A tanítónő'' (1945) * ''Ami megérthetetlen'' (1954) * ''Szomszédok'' (televizia serio, 1988) == Dubladaj roloj == * en eksterlanda filmo hungaraj voĉoj de [[Gina Lollobrigida]] [http://iszdb.hu/?szemely=86486] == Fontoj == * [http://mek.niif.hu/02100/02139/html/sz02/214.html hungarlingva biografio kun foto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160303213555/http://mek.niif.hu/02100/02139/html/sz02/214.html |date=2016-03-03 }} * [http://www.hangosfilm.hu/filmenciklopedia/barczy-kato hungarlingva biografio kun foto] * [http://blog.xfree.hu/myblog.tvn?n=ronix&pid=88711&blog_cim=%2093%20%E9ve%20sz%FCletett%20B%E1rczy%20Kat%F3%20sz%EDn%E9szn%F5 hungarlingva biografio] * [http://mek.oszk.hu/02100/02139/html/sz02/214.html hungarlingva biografio] {{Vivtempo|Barczy Kato}} [[Kategorio:Hungaraj aktoroj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] absmrgk2lt3i2pmhp0l2lpadbtfw00o 0 602596 9377927 8516503 2026-05-19T19:39:39Z Sj1mor 12103 /* Eksteraj ligiloj */ 9377927 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Erwin WITTSTOCK''' (naskiĝinta la {{daton|25|2|1899}} en [[Sibio]], mortinta la {{daton|27|12|1962}} en [[Brașov]]) estis [[verkisto]] germanlingva el [[Rumanio]] kaj juristo apartenanta al la malplimulto de la [[transilvaniaj saksoj]]. ==Vivo== Estante filo de evangelia paroĥestro li frekventis la [[Monta lernejo (Sighișoara)|gimnaziojn en Sighișoara]] kaj [[Mediaș]]; post la trapasita abiturienta ekzameno li soldatis dum la [[Unua mondmilito]], i.a. ĉe la fronto itala. Inter 1919 kaj 1922 li studis jursciencojn ĉe la [[Universitato de Kluĵo]]. Ĝis 1936 li deĵoris kiel oficisto ĉe la magistrato urba de Sibio. Paralele li estis jam publikiganta la unuajn verkojn. Inter 1936 kaj 1944 li vivis kiel liberprofesia verkisto en Sibio, [[Berlino]] kaj [[Hamr na Jezeře]] ([[Distrikto Česká Lípa]]). Post la [[Dua mondmilito]] Wittstock estis instruisto kaj ekde 1957 advokato en Sibio kaj [[Brașov]], antaŭ ol rekomenci verkistadon. Unu lia filo [[Joachim Wittstock]] ankaŭ fariĝis verkisto, dume [[Wolfgang Wittstock]] iĝis politikisto kaj ĵurnalisto. ==Graveco== Lia verkaro enhavas ĉefe romanojn kaj rakontojn pli malpli trivialajn. Dum la fruaj rakontoj pri personaj spertoj el lerneja kaj militista tempoj Wittstock iomete alproksimiĝis al ŝovinismaj tendencoj germanaĵglorigantaj kaj sekve ankaŭ eluzitis fare de la [[naziismo|naziisma]] kulturpolitiko. Post 1945 li koncentriĝis pri socialiaj temoj, kio eksplikas oftan eldonadon en eldonejoj de komunisma [[Germana Demokratia Respubliko|Orienta Germanio]]. Ekde 1950 li estis membro de la Rumania ligo porverkista. En 1936 li ricevis la Porgerman-gentana premion literaturan (Volksdeutscher Schrifttumspreis) de la urbo [[Stuttgart]] kaj deklaritis honora doktoro de la [[Universitato de Hajdelbergo]]. ==Verkoj== * ''Jesus vor dem Hohen Rat'', Hermannstadt 1926 * ''Zineborn'', Hermannstadt 1927 * ''Die Liquidierung des sächsischen Nationalvermögens und die Enteignung der Sieben-Richter-Waldungen'', Schäßburg 1931 * ''Bruder, nimm die Brüder mit'', München 1933 * ''Entwurf zu einem Organisationsstatut der sächsischen Volksgemeinschaft'', Schäßburg 1933 * ''Die Freundschaft von Kockelburg'', München 1935 * ''Station Onefreit. Herz an der Grenze'', München 1936 * ''Das Begräbnis der Maio'', Leipzig 1937 * ''Miesken und Riesken'', München 1937 * ''… abends Gäste …'', München 1938 * ''Der Hochzeitsschmuck'', Munkeno 1941 * ''Königsboden'', Munkeno 1941 * ''Wäschestrick und Friedenspfeife'', Prago [i.a.] 1944 * ''Die Schiffbrüchigen'', Hamburgo 1949 * ''Die Töpfer von Agnethendorf'', Bukareŝto 1954 * ''Freunde'', Bukareŝto 1956 * ''Die Begegnung'', Bukareŝto 1957 * ''Einkehr'', Berlino 1958 * ''Der verlorene Freund'', Berlino 1958 * ''Der Viehmarkt von Wängertsthuel'', Berlino 1958 * ''Der Hochzeitsschmuck und andere Erzählungen'', Berlino 1962 * ''Der Sohn des Kutschers und andere Erzählungen'', Bukareŝto 1964 * ''Die Freundschaft von Kockelburg und andere Erzählungen'', Berlin 1965 * ''Der falsche Malvasier'', Bukareŝto 1970 * ''Ein Ausflug mit Onkel Flieha'', Berlino 1971 * ''Das Jüngste Gericht in Altbirk'', Bukareŝto 1971 * ''Der Hund und der Fuchs und andere Geschichten'', Bukareŝto 1988 * ''Das letzte Fest'', Bukareŝto 1991 * ''Januar '45 oder Die höhere Pflicht'', Bukareŝto 1998 * ''Einkehr'', Munkeno 1999 == Eldonisteco == * ''Siebenbürgische Novellen und Erzählungen'', Bukareŝto 1955 == Literaturo == * Joachim Wittstock: ''Erwin Wittstock, das erzählerische Werk'', Cluj-Napoca 1974 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{DNB-Portal|117429899}} *[http://www.academia.edu/1944792/Herta_Müller_und_Erwin_Wittstock_Tradition_und_Gegentradition_in_der_rumäniendeutschen_Literatur Elŝutebla fakeseo pri Herta Müller kaj Erwin Wittstock fare de Veronica Buciuman]{{404|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.cultura.sibiu.ro/personalitati/details/wittstock_erwin Etbiografio sur paĝaro kultura sibia] {{Bibliotekoj}}{{Vivtempo|Wittstock, Erwin}} [[kategorio:Rumanaj advokatoj]] [[kategorio:Rumanaj verkistoj]] [[kategorio:Transilvaniaj saksoj]] [[kategorio:Sibiu]] [[kategorio:Germanlingvaj verkistoj]] gksoh280ctrnxap777caydcvb0ku9py 0 606867 9377968 9376613 2026-05-19T20:53:44Z Alifono 114488 /* Avantaĝoj por plurlingva scienca agado */ Vidu ankaŭ Suresh Canagarajah kaj lingva justeco en instruado de 'World Englishes' 9377968 wikitext text/x-wiki '''Lingva justeco''' estas interfaka esplorkampo konsistanta el la kampoj [[politika filozofio]], [[Sociolingvistiko|socilingvistiko]], [[ekonomiko]], [[ekolingvistiko]], [[interlingvistiko]], [[esperantologio]], [[lingvaj rajtoj]] kaj [[Instruado de lingvoj|lingvopedagogio]]. Dum kelkaj esploraj teorioj interesiĝas pri subteno de lingvodiverseco, aliaj pli atentas aliajn aferojn, kiel egalecon de ŝancoj. Socia kaj lingva justeco estas rekte ligitaj al [[lingvaj rajtoj]] ([[Ingrid Piller]], 2016)<ref>(en) ''[https://www.coalitionforlanguagerights.org/post/we-maximia-have-linguistic-rights We Maximia* have (linguistic) rights!]'' (Ni infanoj havas (lingvajn) rajtojn, Global Coalition for Language Rights (Tutmonda Koalicio por lingvaj rajtoj), la 22-an de februaro 2024. * 'infanoj' en la romma lingvo</ref>. Iuj fakuloj argumentas, ke [[malkoloniigo]]<ref>(eo) [[Malkoloniigi la menson#La lingva debato en postkoloniaj studoj|La lingva debato en postkoloniaj studoj]]</ref> reprezentas necesan kondiĉon por lingva justeco. Malfari ĉi tiun (lingvan maljustecon kaj krei kondiĉojn kie lingva elekto eblas fari libere, implicas krei pli justajn distribuojn de rimedoj kaj respekto<ref>(en) ''[https://www.researchgate.net/publication/351782076_Linguistic_Injustice_Decolonization_and_Language_Endangerment Linguistic injustice, Deolonization and Language Endangerment],'' Gerald Roche, 2019; ''Decolonisation of language education and (linguistic) rights,'' Abebe & Biswas, 2021.</ref>. Lingva justeco postulas ankaŭ kreadon de medioj, kie ĉiuj lingvoj kaj voĉoj estas valoraj kaj havas spacon por ekzisti kaj prosperi, en digno kaj egaleco<ref>(eo) ''[https://uea.org/gk/1282 Mesaĝo de UEA okaze de la Internacia Tago de la Gepatra Lingvo, la 21-an de februaro 2026],'' Gazetaraj Komunikoj de UEA, n-ro 1282 (2026-02-13)</ref>. == Difino de lingva justeco == Ne ekzistas en la scienca literaturo iu ĝenerala difino de 'lingva justeco'. Ĉar neniu normiga teorio de justeco ekzistas, la kampo de lingva justeco ankaŭ restas dividita rilate al la difinaro de normigaj gvidlinioj kiuj konsistigus justecon inter parolantoj de malsamaj lingvoj<ref name=":0">(fr, en) Laudan Vaezmir, [https://padl-lrsp.uottawa.ca/sites/default/files/images/stories/Publications_and_Media/LinguisticJustice.pdf Langues et justice] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190115075905/https://padl-lrsp.uottawa.ca/sites/default/files/images/stories/Publications_and_Media/LinguisticJustice.pdf|date=2019-01-15}} p. 4, 30 (pdf).</ref>. La belga filozofo [[Philippe Van Parijs]] evoluigis la koncepton de "lingva justeco" por ekvilibrigi la privilegion kiun havas la anglan lingvon per diversaj iniciatoj inkluzive de [[lingva imposto]] pagita de anglalingvaj landoj, kune kun teritoriaj principoj por protekti pli malfortajn lingvojn<ref>(en, nl, fr) [http://monoculture.ensembles.org/menu_items/267?locale=en Monokulturo - moderna historio] → Language/Lingvo</ref>. En la raporto "''Linguistic Justice: An Interdisciplinary Overview of the Literature''"<ref>Alcalde, Javier. Linguistic Justice: An Interdisciplinary Overview of the Literature (2015). Amsterdam Working Papers in Multilingualism #3. 2015, 27-96. [http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.2630104 SSRN].</ref>, [[Javier Alcalde]] celas doni interdisciplinan analizan superrigardon al la nocio de “lingva justeco” kaj pli ĝenerale al justeco en multlingvaj kuntekstoj. Ĝi plej forte fokusiĝas je politika filozofio, sed ĝi ankaŭ prezentas plurajn kontribuojn el [[ekonomiko]], [[Sociolingvistiko|socilingvistiko]], [[interlingvistiko]] kaj [[juro]]. La celo de la raporto estas nek pritraksi la internan konsekvencecon de alternativaj (ofte kontrastaj) teorioj, nek peni trovi komunan grundon inter ili. Ĝia celo estas emfazi la politikajn rekomendojn kiuj fontas el diversaj aliroj. La raporto ankaŭ pridiskutas kiel diversaj teorioj aŭ aliroj al lingva justeco aplikiĝis al la kazo de la mastrumado de [[Plurlingveco|multlingvismo]] en la [[Eŭropa Unio]]<ref>Lastatempaj publikigaĵoj, [https://www.esperantic.org/wp-content/uploads/2018/12/IpI_106_Final.pdf Informilo por interlingvistoj], p. 14, 28-a jaro (tria serio) | n-ro 106 (1/2019) | ISSN 1385-2191.</ref>. === Diversaj interpretadoj === Koncerne politikan filozofion (aŭ normigan politikan teorion), la du ĉefaj skoloj estas * unuflanke: [[Multkulturismo|multkultura socio]] kun aŭtoroj kiel [[Will Kymlicka]] kaj * aliflanke: liberalismo kiu kontraŭas tro da ŝtata interveno por realigi faktan egalecon de civitanoj, kun aŭtoroj kiel [[Philippe Van Parijs]]. Ĉiu el ili komprenas la koncepton de lingva justeco alimaniere. Ĝenerale, la multkulturistoj kiel [[Will Kymlicka]] estas tiuj kiuj defendas la lingvajn rajtojn de malplimultoj, dum aliaj kiel la sekvantoj de [[John Rawls]], defendas komunan lingvon aŭ egalajn sociekonomiajn ŝancojn por ĉiuj membroj de la sama politika komunumo. ==== Kritiko ==== Sociolingvistoj kritikas politikajn filozofojn pro tio, ke ili emas pensi, ke la mondo estas dividita en homogenaj komunumoj formitaj de unulingvaj individuoj, kiam fakte la kazoj, en kiuj tio okazas, estas sufiĉe esceptaj. Tiuj aŭtoroj de kiu [[Robert Phillipson]] kaj [[Tove Skutnabb-Kangas]] estus la plej rimarkindaj eksponentoj, enkondukas konceptojn kiel [[lingvocido]] (lingva genocido) aŭ [[lingva imperiismo]] kaj kutime estas favoraj al la defendo de la supervivo de ĉiuj lingvoj de la planedo. La interfaka debato pri lingva justeco ankaŭ implikas esploristojn pri lingvajn rajtojn kiel [[Fernand de Varennes]], same kiel esploristojn pri [[pacedukado]] aŭ fakulojn pri [[konfliktmediacio]]. == Celoj == Lingva justeco klopodas ke ĉiuj komunumoj havu la samajn ŝancojn kompreni kaj partopreni nian socion, pledante por diversa kaj vere inkluziva socio, kie plurlingvaj komunumoj ricevas la ilaron por partopreni kaj kompreni samrajte. La ideo estas ke ĉiu faras sian parton de lingvolerna penado, centra normo en la koncepto de reciprokeco<ref>(en) [[John Rawls]], ''A Theory of Justice.''</ref>. Ĝi ankaŭ pledas por socio kie la rajto komuniki en sia preferata lingvo estas konsiderata kiel [[Homaj rajtoj|homa rajto]], kiu estas plene jure protektata kiel fundamenta komponanto de vera [[parollibereco]]<ref>(en) Irene Gotera, ''[https://linguisticjusticenyc.com/about-us/ About linguistic justice] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220107222614/https://linguisticjusticenyc.com/about-us/ |date=2022-01-07 }}'', linguisticjusticeennyc.com</ref>. Lingva justeco estas relative nova, sed kreskanta interfaka studkampo al kiu apartenas [[politika filozofio]]<ref>(en) Helder De Schutter, ''[https://www.researchgate.net/publication/248904677_Language_policy_and_political_philosophy_On_the_emerging_linguistic_justice_debate Language policy and political philosophy: On the emerging linguistic justice debate]'', ''en ;'' [[Language Problems and Language Planning]], 31(1):1-23, januaro 2007.</ref><ref>(en) Peter Ives, 2014, ''[https://core.ac.uk/download/pdf/144470617.pdf De-politicizing language: obstacles to political theory’s engagement with language policy] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190115025119/https://core.ac.uk/download/pdf/144470617.pdf |date=2019-01-15 }}'' (pdf), Springer</ref>, [[ekonomiko]]<ref>(en) [[Bengt-Arne Wickström]], 2017, [https://www.projekte.hu-berlin.de/de/oekonomie-und-sprache/publikationen/bericht-17-1 ''An economics approach to language policy and linguistic justice'']{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Research group “Economics and language”, Humboldt Universität zu Berlin.</ref>, [[sociolingvistiko]], [[interlingvistiko]], [[esperantologio]], [[lingvaj rajtoj]], edukadscienco ktp. Dum kelkaj teorioj interesiĝas pri la subtenado de [[Lingvo|lingva diverseco]], aliaj donas plian gravecon al aliaj temoj, kiel egaleco de ŝancoj aŭ al la diversgrada redukto de malegalecoj pere de [[Lingva justeco#Esperanto kaj lingva justeco|Esperanto]]<ref name=":3" /> aŭ de la [[Angla lingvo|angla]] kiel [[Lingvafrankao|lingvafankao]] (latine: ''lingua franca'')<ref name=":4" />. == Kompensaj aranĝoj == Hodiaŭ jam parolantoj de lingvoj nefrankaoj, kutime jam [[Dulingveco|dulingvanoj]] kaj [[Poligloto|poliglotoj]], spertas tutmonde lingvan mal-justecon pro tio ke parolantoj de la ne-lingvafrankaoj ĝentile akceptas adapti sin al parolantoj de la lingvafrankao "kvazaŭ ĉiam la samaj personoj devus cedi sian lokon sur la trotuaro"<ref name=":4">(fr) Philippe Van Parijs, «[http://www.college-de-france.fr/site/anne-fagot-largeault/guestlecturer-2008-10-15.htm La justice linguistique en Europe et dans le monde]», prelego farita en Collège de France, la 15-an de oktobro 2008.</ref>. Akceptigi la plian uzon de potenca lingvofrankao (angla, franca, hispana, portugala, rusa, ĉina,..) kondukas al situacioj en kiuj la pli malfortaj lingvoj pli kaj pli malfortiĝas el ekonomia vidpunkto kaj ilia reala uzo malkreskas, samkiel ilia lingva kapitalo<ref name=":2">(en) Michele Gazzola, ''[https://www-theguardian-com.translate.goog/commentisfree/2023/dec/27/english-world-power-language-linguistic-justice?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=nl&_x_tr_hl=nl&_x_tr_pto=wapp English still rules the world, but that’s not necessarily OK. Is it time to curb its power?]'', The Guardian, la 27-an de decembro 2023. </ref>. Tial diversaj fakuloj proponis jam kompensajn aranĝojn (simbola kaj praktika agnoskoj de la lingvoj ekster la superrega lingvo por ke tiuj lingvoj ne nur povas postvivi, sed ankaŭ atingi egalan dignon<ref name=":0" />). Tiuj aranĝoj helpu redukti tutmondan lingvan maljustecon malfavora al tute "libera lingva merkato". === Lingva teritorieco kaj tutmonda lingva imposto === [[Philippe Van Parijs]] evoluigas du premisojn: unuflanke, li prezentas argumentojn favore al la disvastigo de la angla kiel la ''[[Lingvafrankao|lingua franca]]'' de la mondo, dum aliflanke, li argumentas por forta apliko de la principo de teritorieco kiel maniero kontraŭpezigi la fortan antaŭenigon de la angla kiu povus rezulti el la unua de tiuj premisoj<ref name=":5">(en) Josep Soler, Sergi Morales-Gálvez, ''[[doi:10.1515/ijsl-2022-0026|Linguistic justice and global English: theoretical and empirical approaches]]'', en: International Journal of the Sociology of Language, Volumo 2022 n-ro 277, De Gruyter Mouton, la 31-an de aŭgusto 2022 (Open Access)</ref>. Li pledas por limigo kaj korekto de la merkato per politikoj de lingva teritorieco kaj [[lingva imposto]] por kompensi la kostojn de instruado de la angla en aliaj landoj kaj distribui la enspezojn al landoj kiel la angla estas instruata en lernejoj kiel fremda lingvo. Li proponas ankaŭ, ke ĉiuj anglalingvaj aŭdvidaj produktaĵoj estu libere disponeblaj por ĉiuj. [[Dublado]] estu malpermesata, kaj ĉiuj havu liberan aliron al enhavo en la angla kreita (kaj pagita) de anglalingvanoj, kun la celo faciligi la lernadon kaj plifortigi la kapablojn en la angla (Van Parijs 2011: 109–113)<ref name=":5" />. === Reformo de patenta regularo === Michele Gazzola proponis mallongigi la daŭron de la jura protekto de patentoj kiam entreprenoj bazitaj en anglalingvaj landoj registras patenton en neanglalingvaj landoj. Laŭ li la [[Monda Organizaĵo de Intelekta Propraĵo]] prikonsideru reformon de la reguloj por ke tiuj patentoj pli rapide estu komerce ekspluateblaj sen permesilo<ref name=":2" />. === Indekso de lingva justeco === Aliaj proponas indekson de lingva justeco<ref name=":3">(en) Michele Gazzola, Bengt-Arne Wickstöm, Mark Fettes, ''[https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1470594X231158657#:~:text=Indicators%20are%20chosen%20to%20assess,languages%20outside%20the%20dominant%20one Towards and Index of Linguistic Justice]'', Politics, Philosophy & Economics''',''' 2023.</ref> === Avantaĝoj por plurlingva scienca agado === En la scienca kampo antaŭenigi politikon kiu donas avantaĝojn al subvencipetantaj sciencistoj kiuj uzas plurajn lingvojn aŭ uzas ankaŭ neŭtralan lingvon kiel [[Esperanto]] <ref name=":2" /><ref name=":3" /> cele al pli da lingva demokratio. [[Plurlingveco]] antaŭenigas socian justecon kaj maljusteco situas en la unulingva pensmaniero (ekz. Clyne 2008<ref>Clyne, Michael. 2008. The monolingual mindset as an impediment to the development of plurilingual potential in Australia. Sociolinguistic Studies 2(3). 347–366.</ref><ref>(en) Alexandre Duchêne, ''[https://translate.google.com/website?sl=en&tl=nl&hl=nl&client=webapp&u=https://doi.org/10.1515/ijsl-2020-2087 Multilingualism: An insufficient answer to sociolinguistic inequalities]'', En: International Journal of the Sociology of Language, De Gruyter Mouton, la 30-an de aprilo 2020 (Open Access)</ref>) Vidu ankaŭ [[Suresh Canagarajah]] kaj lingva justeco en instruado de '''World Englishes''<nowiki/>' === Kritiko === [[Josep Soler]] kaj [[Sergi Morales-Gálvez]] prezentas argumentojn por montri, ke pli da angla tutmonde, per si mem, ne kondukos al pli da socia justeco kaj pro teoriaj kialoj (ĝi ne estas sufiĉe egaleca) kaj empiriaj kialoj (ĝi ne okazas en la reala vivo)<ref name=":5" />. [[Jacqueline Mowbay]], profesoro ĉe la universitato de [[Sidnejo]] (Aŭstralio) kaj fakulo pri lingva justeco, en sia libro ''Linguistic justice - international law and language policy'' (lingva justeco - internacia juro kaj lingvopolitiko) asertas ke kvankam "internacia juro povas havigi ilon por defii malegalecojn en la lingva kampo, ĝi samtempe povus limigi ĝian emancipan potencialon pro la limigoj esence propraj al tiu diskurso"<ref>Linguistic Justice in International Law: ''[https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs11196-010-9177-6 An Evaluation of the Discursive Framework]'', Mowbray, J. Int J Semiot Law (2011), Volume 24, Issue 1, pp. 79–95 , Springer.</ref>. [[Helder De Schutter]], asista profesoro pri socia kaj politika filozofio ĉe la ''Katholieke Universiteit Leuven'' (KUL, Belgio), kritikas la modelon de lingva justeco pere de lingva teritorieco<ref>''Noto'' : la teritoria modelo de van Parijs postulas la altrudan uzon de la loka(j) nacia(j) lingvo(j) por administraj aferoj kune kun la disvastigo de [[Lingvafrankao|lingva franca]] por ke tutmonda komunikado estu alirebla por ĉiuj kiu laŭ De Schutter estas nekohera kun la atribuo de egala rekono al lingvaj minoritatoj. Ankaŭ Bruselo estas teritorio kaj ĉefurbo de Belgio, sed en kiu nur du de la tri oficialaj lingvoj en Belgio (nederlanda, franca, germana) havas oficialan statuson kaj (teorie) egalecon, sed en la praktiko ofte ĝi malbone funkcias por nederlandlingvanoj ekzemple en bruselaj hospitaloj.</ref><ref name=":1">Noto : la Bruselo-modelo donas rajtojn al pli ol unu denaska lingvokomunumo loĝanta sur la teritorio.</ref> de [[Philippe Van Parijs|Philippe van Parijs]] kaj opinias ke se ni volas realigi tutmondan lingvan justecon, ni devus tutmonde reklami version de la "[[Bruselo]]-modelo" de Philippe van Parijs (favore al la uzo de la angla kiel kroma tria oficiala lingvo en Bruselo<ref>(nl) ''[https://www.bruzz.be/videoreeks/la-carte/video-philippe-van-parijs-la-carte-engels-brussel-de-lingua-franca-geworden Philippe Van Parijs pleit in A La Carte voor Engels als derde officiële taal in Brussel]'', Bruzz, la 9-an de februaro 2023. Koncerne la anglan, Van Parijs referencas al la mesaĝoj elsenditaj en la brusela metroo kaj al la anglalingva monpremio, kiu jam estis pagita al kvarono de la bruselaj policanoj. Se dependos de li, la angla baldaŭ eblos ankaŭ por oficialaj dokumentoj.</ref>), kiu donas rajtojn al pli ol unu denaska lingvokomunumo loĝanta sur la teritorio<ref>(en) Helder De Schutter (2013), ''[https://books.openedition.org/pucl/1803 Let's brusselize the world]'' (ni lingve [[Bruselo|bruseligu]] la mondon!), en : Axel Gosseries & Philippe Vanderborght, Arguing about justice - essays for Philippe van Parijs, 422 paĝoj, EAN elektronika 9782875581969, papera eldono (2011), EAN : 9782874632754</ref>. == Lingva lukto kaj lingva justeco == Historio montras, ke lingvoj de prestiĝo emas neglekti kaj igi la voĉojn neaŭdeblaj de tiuj, kiuj ne parolas lingvon de prestiĝo<ref>(en) Humphrey Tonkin, ''[https://www.academia.edu/57056704/Esperanto_A_Language_Policy_Assessment?email_work_card=abstract-read-more Esperanto: A Language Policy Assessment]'', Academia.edu, '''En:''' Język. Komunikacja. Informacja, eld. Adam Mickiewicz University Poznan.</ref>. En la mondo de tradukado oni ne sole ignoras tielnomatajn malgrandajn lingvojn, foje konsiderataj senutilaj lingvoj, kvankam eĉ grandegaj lingvoj kiel la ĉina ne estas tiom ofte tradukataj<ref> '''(en)''' Dylan Levi King''',''' ''[https://paper-republic.org/pers/dylan-king/why-dont-they-get-us/ "Why don't they get us?"]'', Paper Republic, Chinese literature in translation, la 27-an de marto 2010. Alirdato: la 17-an de majo 2026.</ref>. La fakto ke [[eksterlingva verkado]] postulas grandegan tempon kaj penon metas la verkistojn en malavantaĝa situacio kompare al verkistoj kiuj povas verki en sia denaska lingvo. El la disciplino de [[konfliktmediacio]], lingvaj konfliktoj povas esti komprenataj kiel la lingva dimensio de socipolitikaj konfliktoj. El tiu perspektivo, fakuloj pri lingvaj rajtoj kiel [[Fernand de Varennes]] atentigis pri tio, ke lingva paco estas nemalhavebla por eviti konflikton<ref>(ca) ''[https://web.archive.org/web/20181220230941/http://www.fundacioforum.org/b04/b04/www.barcelona2004.org/cat/actualidad/noticias/html/f046077.htm De Varennes, premi Linguapax 2004, afirma que la pau lingüística és indispensable per a l’absència de conflictes]'', Forum Barcelona, la 23-an de majo 2004, alirite la 19-an de decembro 2018.</ref>.  Aliaj verkintoj ankaŭ argumentis ke malbona administrado de [[plurlingveco]] povas esti unu el la kaŭzoj de la apero de konfliktoj ligitaj al lingvaj maljustecoj<ref>(en) Monografia numero ''[[Peace in Progress]]'', eldonita de Institut Català Internacional per la Pau (ICIP) kun versioj en la kataluna, la angla kaj la hispana, alirite la 19-an de decembro 2018.</ref>.  Eĉ en situacioj de armita lukto, kiel en la kazo de la [[Israel–Palestina konflikto|israela-palestina konflikto]], la lingva dimensio estis identigita kiel unu el la necesaj ŝlosiloj por kompreni la konflikton<ref>(ca) Xavier Alcalde, ''[https://web.archive.org/web/20181221001334/https://test.directa.cat/node/29943 Palestina: ocupació i conflicte lingüístic]'', La Directa, la 7-an de oktobro 2015, alilrite la 19-an de decembro 2018.</ref>. == Esperanto kaj lingva justeco == En frua analizo pri lingva justeco, [[Jonathan Pool]] (1991) argumentis ke ekzistis nur du alternativoj por certigi egalecon en plurlingvaj komunikaj situacioj. La unua estas kie ĉiuj lernas la lingvon de ĉiuj. En la dua fazo, ĉiuj lernas lingvon ekster la grupo<ref>(en) [[Sabine Fiedler]], ''[[doi:10.1515/ijsl-2021-0075|English as a lingua franca and linguistic justice: insights from exchange students’ experiences]]'', En: International Journal of the Sociology of Language, De Gruyter Mouton , la 31-an de aŭgusto 2022</ref>. Vortoj gravas ankaŭ kiam ili estas ligitaj al [[homaj rajtoj]]: ili ofte reprezentas batalojn por egaleco kaj kontraŭ neakcepteblaj maljustecoj<ref>(en) Paul Bailey, ''[https://untoday.org/language-matters/ Language matters. The basis of identity and culture, it can build nations and advance human rights]'', UN today, la 1-an de oktobro 2022.</ref>. La internacia lingvo Esperanto naskiĝis ĝuste por ebligi pli justan komunikadon kaj redukti la malegalecon inter parolantoj de grandaj kaj malgrandaj lingvoj<ref>(ar, en, eo, pt, ru, zh) [http://www.linguistic-rights.org/eo/intervenoj_che_UN.html Defendu viajn lingvajn rajtojn! Ni helpos vin], lingvaj-rajtoj.org</ref><ref>(en) ''[http://jki.amu.edu.pl/files/JKI-12-2017&#x5B;1&#x5D;.pdf Esperanto and linguistic justice]{{404|date=August 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}'', Language Communication Information (JKI), JKI-12-2017[1], paĝoj 142-143.</ref>. En 2018 eldoniĝis verko en la angla ([[Language Policy and Linguistic Justice]]) al kiu kontribuis pluraj fakuloj kiuj scipovas Esperanton. Universala Esperanto-Asocio (UEA) pledas por lingva justeco kaj informas ankaŭ en plej eble multe da lingvoj pri [[lingvaj rajtoj]] pere de la retejo ''Linguistic Rights'' (lingvaj rajtoj) kaj diversaj [[Centro de Esploro kaj Dokumentado pri Mondaj Lingvaj Problemoj|CED]]-eldonaĵoj. Laŭ [[Esther Schor]] [[Lingvaj rajtoj|lingvaj homaj rajtoj]] rilatas al Esperanto ankaŭ en la senco ke konversacioj ebligitaj de Esperanto potenciale ebligis al ĝiaj uzantoj ekvilibrigi [[Homaj rajtoj|homajn rajtojn]] kaj ideojn de boneco je multe pli granda skalo ol eblas en mondo de suverenaj ŝtatoj kaj limigitaj internaciaj federacioj<ref>(eo) Esther Shor, Zamenhof kaj la liberala-komunuma debato, p. 32,, en: Esperantologio/Esperanto Studies, nova serio 1 (9), 2021, [[Novjorko]], CED * Novial, ISBN 9781595694096 - ISSN 1311-3496</ref>. == Bibliografio == * (en) Michele Gazzola, Bengt-Arne Wickstöm, Mark Fettes, ''[https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1470594X231158657#:~:text=Indicators%20are%20chosen%20to%20assess,languages%20outside%20the%20dominant%20one Towards and Index of Linguistic Justice]'', Politics, Philosophy & Economics''',''' 2023. * Michele Gazzola (2021), [https://uea.org/teko/IKU/2021/Gazzola Mezuri lingvan justecon: indikiloj kaj indicoj] [''Measuring linguistic justice: indexes and indicators''], En Anna Striganova, Dmitrij Ŝevĉenko, Amri Wandel (eld.), ''Internacia Kongresa Universitato 74-a sesio''. Impeto, p. 53-62. * Lingva justeco kaj esperantismo en perspektivo, ''L’esperanto'' vol 96 (6), 2019, p. 7-17, eld. Itala Esperanto-Asocio *Michele Gazzola, Torsten Templin, Bengt-Arne Wickström (2018), ''[https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-319-75263-1#bibliographic-information Language Policy and Linguistic Justice]'' - Economic, Philosophical and Sociolinguistic Approaches, 535 paĝoj, eld. Springer Cham, 2018, ISBN 978-3-319-75261-7 (hardcover), ISBN 978-3-030-09184-2 (softcover) kaj ISBN 978-3-319-75263-1 (e-book cover). *Iannàccaro, G., Gobbo, F., & Dell'Aquila, V. (2018). ''[https://pure.uva.nl/ws/files/21083766/P.2017.X.The_assessment_of_sociolinguistic_justice_black_LAST.pdf The assessment of sociolinguistic justice: parameters and models of analysis]''. In M. Gazzola, T. Templin, & B-A. Wickström (Eds.), Language Policy and Linguistic Justice: Economic, Philosophical and Sociolinguistic Approaches (pp. 363-391). Springer *(en) De Schutter, Helder (2018), “Ĉapitro 8: ''[https://benjamins.com/catalog/wlp.6.08des Linguistic justice and English as a Lingua Franca]''”, en : Peter A. Kraus & François Grin, "The Politics of Multilingualism: Europeanisation, globalisation and linguistic governance", p. 167–199, Studies in World Language Problems, John Benjamins Publishing Company. *(en) Brosch, Cyril kaj Sabine Fiedler (2018). "''Esperanto and Linguistic Justice'': An Empirical Response to Sceptics". En Gazzola, Michele, Templin Torsten kaj Bengt-Arne Wickström, ''Language Policy and Linguistic Justice''. Springer: 499-536. *Alcalde, Javier (2017). "''La soleco de lingvojusteca verkisto. Pri [[Philippe Van Parijs|Van Parijs]] kaj [[Murakami Haruki|Murakami]]''". [[BA28|''Beletra Almanako'' 28]], februaro: 111-113. *(en) [[Federico Gobbo|Gobbo, Federico]] (2016). "''Linguistic Justice, van Parijs, and Esperanto''". Acta Univ. Sapientiae, European and Regional Studies, 9: 55–61. *(eo) Michele Gazzola (2016) Kial lingva politiko gravas por justeco kaj demokratio? [''Why does language policy matter for justice and democracy''?], En Košecký, Stanislav (eld.), Prilingve en Nitro: politike, historie, teorie, instrue. Fakaj prelegoj prezentitaj kadre de la 101-a Universala Kongreso de Esperanto. Rotterdam: Universala Esperanto-Asocio, p. 49-50. *(en) [[Ingrid Piller]] (2016). ''Linguistic diversity and social justice''. Oxford - New York: Oxford University Press, 2016, persa traduko en 2019<ref>(fa) Piller, Ingrid (2019). ''تنوع زبانی و عدالت اجتماعی''. Traduko de Rezaei, Saeed. Teherano: Neveeseh.</ref>. *Alcalde, J. (2018). Linguistic justice: An interdisciplinary overview of the literature. In: M. Gazzola, T. Templin, & B. A. Wickström (Eds.), Language policy and linguistic justice (pp. 65–149). Cham: Springer. *Yael Peled (2015), ''Parity in the plural: Language and complex equality'', [[Language Problems and Language Planning|Language Problemns and Language Planning]], Volumo 39, n-ro 3, p. 282 - 297 *(de) ''Ökonomie, sprachliche Gerechtigkeit und Sprachpolitik'', En: Interlinguistische Informationen, Mitteilungsblatt der Gesellschaft für Interlingvistik e.V., Nr. 94-95 (1-2, 2015), p. 2-5. *[[Javier Alcalde|Alcalde, Javier]] (2014). “Kial necesas krei indicon pri lingva justeco” ''[[Sennaciulo]] 11''/12, n-ro 1313-1314: 27-28 *[[Michele Gazzola|Gazzola, Michele]] (2014). [http://www.unige.ch/fti/elf/files/9614/5865/9202/elfwp14.pdf Lingva justeco: Kiel taksi ĝin? La ekzemplo de Eŭropa Unio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201022102524/https://www.unige.ch/fti/elf/files/9614/5865/9202/elfwp14.pdf |date=2020-10-22 }} en Vergara, J.A. (ed.) Aktoj De La Internacia Kongresa Universitato, 67a Sesio. Roterdamo: Universala Esperanto-Asocio: 74-89. Ankaŭ publikigita kiel ''"Lingva justeco kaj esperantismo”, En Fritz Wollenberg (eld), Esperanto. Lingvo kaj kulturo en Berlino kaj Brandenburgio 111 jaroj, New York: Mondial, p. 301-313 (2017).'' *(en) Jacques H. Drèze (2013), ''[https://books.openedition.org/pucl/1805 Translations: economic efficiency and linguistic justice]'', en : Axel Gosseries & Philippe Vanderborght, Arguing about justice - essays for Philippe van Parijs, 422 paĝoj, EAN elektronika 9782875581969, papera eldono (2011), EAN : 9782874632754 *(en) Helder De Schutter (2013), ''[https://books.openedition.org/pucl/1803 Let's brusselize the world]'' (ni lingve [[Bruselo|bruseligu]] la mondon!), en : Axel Gosseries & Philippe Vanderborght, Arguing about justice - essays for Philippe van Parijs, 422 paĝoj, EAN elektronika 9782875581969, papera eldono (2011), EAN : 9782874632754 *(en) Mowbray, Jacqueline (2012), ''Linguistic justice - international law and language policy'', Oxford University Press, ISBN 978-0-19-964661-6 *(en) Robert E. Goodin (2011), [https://books.openedition.org/pucl/1809 ''English or Esperanto: a case for levelling down?''], En: Axel Gosseries & Philippe Vanderborght, ''Arguing about justice - essays for Philippe van Parijs'', 422 paĝoj, EAN elektronika 9782875581969, papera eldono EAN: 9782874632754 *(it) ''Nitobe – per la giustizia e la democrazia linguistica,'' revuo "L’esperanto" (IEA), vol. 88, n. 2, marto/aprilo 2011, p. 9-10. *[[Bengt-Arne Wickström|Wickström, Bengt-Arne]] (2010),''"[[Lingvaj rajtoj]] kaj lingva justeco",'' en : ''La arto labori kune - Festlibro por Humphrey Tonkin'', Roterdam, UEA, ISBN 978-92-9017-113-3) : 97-103 *(eo, en, jp) Goro, Christoph Kimura & Naoko, Yoshida (2008), Al justa lingvopolitiko en Azio/Towards Equitable Language Policy in Asia/Azia ni okeru kouseina gengoseisaku ni mukete, aktoj de la 5-a Nitobe-simpozio de Internaciaj Organizaĵoj, Tokio, European Institute, Sophia University, JEI, 219 pp., *(en) Baake P. & Borck R. (2007), ''Rights, and language rights: On the fair treatment of linguistic minorities''. En : Public Economics and Public Choice: Contributions in Honor of Charles B. Blankart, Berlin, Springer, 81–102 *Gazzola, Michele & Grin, François, ''[http://www.michelegazzola.com/attachments/File/Papers/DYLANBOOK.pdf Assessing efficiency and fairness in multilingual communication : towards a general analytical framework] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190115075918/http://www.michelegazzola.com/attachments/File/Papers/DYLANBOOK.pdf |date=2019-01-15 }}''(pdf)'','' AILA review 20:87-105. *[[Robert Phillipson|Phillipson]], [[Robert Phillipson|Robert]] (2004). ''Ĉu nur-angla Eŭropo? Defio al lingva politiko''. Tradukis al Esperanto: [[István Ertl]]. Londono kaj Novjorko: Routledge. *(en) Josep Soler Orcid, Sergi Morales-Gálvez, ''[https://www-degruyter-com.translate.goog/document/doi/10.1515/ijsl-2022-0026/html?lang=en&_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=nl&_x_tr_hl=nl&_x_tr_pto=wapp Linguistic justice and global English: theoretical and empirical approaches]'', De Gruyter Mouton, la 31-an de aŭgusto 2022 *(en) Skutnabb-Kangas, Tove, (2000) ''Linguistic genocide in education or worldwide diversity and human rights?'', Mahwah, New Jersey & London: Lawrence Erlbaum Associates,. ISBN 978-0805834680. *Lydia H. Liu, Anupama Rao, Charlotte A. Silverman, [https://blogs.lse.ac.uk/impactofsocialsciences/2024/02/14/global-language-justice-review/ Global Language Justice], Columbia University Press, 2023, 336 paĝoj == Eksteraj ligiloj == * (eo) [[Michele Gazzola]]''',''' [https://uea.org/teko/IKU/2021/Gazzola Mezuri lingvan justecon: indikiloj kaj indicoj] * (en, eo) [https://www.linguistic-rights.org Linguistic rights - Lingvaj rajtoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210223144248/http://linguistic-rights.org/ |date=2021-02-23 }} (UEA) * (eo, subtekstoj en la [[Kataluna lingvo|kataluna]]) [https://www.dailymotion.com/video/x21ila3 Konferenco de Michele Gazzola pri lingva justeco en la Eŭropa Unio] * (eo + plurlingve) [https://eo.globalvoices.org/2024/05/14565/ La Tutmonda Koalicio por Lingvaj Rajtoj: spaco por lingva justeco], Global Voices * (en + plurlingve) [https://www.coalitionforlanguagerights.org/ Global Coalition for linguistic human rights] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20240205011725/https://www.coalitionforlanguagerights.org/ |date=2024-02-05 }} (Tutmonda koalicio por lingvaj homaj rajtoj) * (en) [https://uab.academia.edu/RubenFernandezAsensio Rubèn Fernández Asensio], [https://www.academia.edu/118035530/Language_archives_and_linguistic_justice_a_gap_in_archival_theory?email_work_card=abstract-read-more Language archives and linguistic justice: a gap in archival theory] *(en) L[https://linguisticjusticenyc.com/linguistic-justice-principles/ inguistic justice principles] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220107224141/https://linguisticjusticenyc.com/linguistic-justice-principles/ |date=2022-01-07 }} *(en) [https://hiw.kuleuven.be/ripple/research/linguisticjusticesociety Linguistic Justice Society], Research in Political Philosophy and Ethics Leuven (RIPPLE), internacia esplorgrupo ĉe la Katolika Universitato en [[Loveno]] (Leuven). {{projektoj|n=Kategorio:Lingva justeco}} ==Vidu ankaŭ== * [[Naŭ demandoj pri lingva justeco en la fakliteraturo]] * [[Lingva diskriminacio]] * [[Lingvaj rajtoj]] * [[Dublado#Lingva 'malegaleco'|Lingva malegaleco]] * [[Indiĝenaj lingvoj]] * [[Philippe Van Parijs#Lingva justeco|Philippe van Parijs]] * [[Fernand de Varennes]] * [[Translingvado#Helpilo por pli da lingva egaleco|Translingvado]] (helpilo al lingva justeco) *[[Minae Mizumura#La falo de la japana lingvo en la epoko de la angla|Minae Mizumura: La falo de la japana lingvo en la epoko de la angla]] *[[Language Policy and Linguistic Justice|''Language Policy and Linguistic Justice'']] (pri anglalingva libro de Philippe van Parijs pri lingva politiko kaj lingva justeco) *[[Kamusi-projekto]] == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Lingvaj rajtoj| ]] [[Kategorio:Politika filozofio| ]] e1p091plii582glh3blyxd2ozgkg81j 0 611112 9377700 8948629 2026-05-19T14:21:57Z Sj1mor 12103 9377700 wikitext text/x-wiki {{Informkesto aktoro}} '''Milena DRAVIĆ''' ({{lang-sr|Милена Дравић}}; naskiĝis la {{naskiĝtago|1940|10|05}} en [[Beogrado]], [[Regno Jugoslavio]], mortis la {{daton|14|10|2018}} en Beogrado, [[Serbio]]) estis serba teatra kaj kina aktorino. == Biografio == En sia infanaĝo Milena okupiĝis pri dancoj, en tiu nombro baleto. Ŝi debutis en [[kino]] en 1959. La unuan sukceson la juna aktorino havis post partopreno en la filmo ''Superfluulino'' ({{langi|sr|Прекобројна}}, 1962). Ekde 1971 ŝi aktoris en la beograda teatro ''Metiejo 212'', kie ŝi partoprenis teatraĵojn de [[Frank Wedekind]], [[Ödön von Horváth]], [[Eugène Ionesco]], {{alilingve|sr|Dušan Kovačević|Душан Ковачевић}} kaj aliaj famaj dramistoj. Ŝi edziniĝis trifoje. La tria edzo estis la serba aktoro {{alilingve|sr|Dragan Nikolić|Драган Николић}}. La aktorino mortis 78-jara la {{daton|14|10|2018}} pro daŭra malsano. == Elektita filmaro == {| class="wikitable" ! jaro !! tradukita titolo !! originala titolo !! reĝisoro !! premioj |- | 1962 || Superfluulino || {{lang|sr|Прекобројна}} || [[Branko Bauer]] || Premio ''Ora areno'' en la kinofestivalo en [[Pula]] |- | 1962 || Kozara || {{lang|sr|Козара}} || {{alilingve|hr|Veljko Bulajić}} || |- | 1964 || ? || {{lang-en|Destination Death}}, {{lang-de|Herrenpartie}}, {{lang-sr|Мушки излет}}, [[Serbokroata lingvo|serbokroate]] {{langi|sh|Muški izlet}} || {{alilingve|de|Wolfgang Staudte}} || |- | 1965 || Homo ne estas birdo || {{lang|sr|Човек није тица}} || [[Duŝan Makavejev]] || |- | 1965 || Soldataj knabinaĉoj || {{lang|it|Le Soldatesse}} || {{alilingve|it|Valerio Zurlini}} || |- | 1966 || ? || {{lang|sr|Поглед у зјеницу сунца}} || {{lang|hr|Veljko Bulajić}} || |- | 1967 || ? || {{lang-sr|Хасанагиница}}, {{lang-hr|Asanaginica}}, {{lang-bs|Hasanaginica}} || || |- | 1969 || Batalo de Neretvo || {{lang-sr|Битка на Неретви}}, {{lang-hr|Bitka na Neretvi}} || {{lang|hr|Veljko Bulajić}} || |- | 1970 || Obsedo kun la nomo Anada || {{lang|cs|Touha zvaná Anada}} || {{alilingve|cs|Ján Kadár}}, {{alilingve|cs|Elmar Klos}} || Premio de la Internacia kinofestivalo en [[Taormino]] pro la plej bona virina rolo |- | 1971 || Misterioj de la organismo || {{lang|sr|Мистерије организма}} || Duŝan Makavejev || |- | 1973 || Sutjeska || {{lang-sr|Сутјеска}}, {{lang-hr|Sutjeska}} || {{lang|hr|Stipe Delić}} || |- | 1973 || ? || {{lang|sr|Представа «Хамлета» у Мрдуши Доњој}} || ? || |- | 1977 || Grupa portreto kun damo || ''[[Gruppenbild mit Dame]]'' || {{alilingve|sr|Aleksandar Petrović (reĝisoro)|Александар Петровић (редитељ)|Aleksandar Petrović}} || |- | 1980 || Speciala kuracado || {{lang|sr|Посебан третман}} || {{alilingve|sr|Goran Paskaljević|Горан Паскаљевић}} || Premio de la [[Festivalo de Cannes]] pro la plej bona duagrada virina rolo |- | 1985 || Kun viroj ne estas facile || {{lang|sr|Није лако са мушкарцима}} || ? || |- | 1988 || La malluma flanko de la Suno || {{lang-sr|Тамна страна Сунца}}, {{lang-en|The Dark Side of the Sun}} || {{lang|sh|Božidar Nikolić}} ({{lang-sr|Божидар Николић}}) || |- | 1992 || Policano de-sur la Koka holmo || Полицајац са Петловог брда || ? || |- | 1997 || Tri someraj tagoj || Три летња дана || ? || |- | 1998 || Pulva barelo || {{lang|sr|Буре барута}} | Goran Paskaljević || |- | 2001 || Normalaj homoj || {{lang|sr|Нормални људи}} || Oleg Novković ({{lang-sr|Олег Новковић}} || |- | 2002 || ? || {{lang|sr|Зона Замфирова}} || || |- | 2008 || Amo kaj aliaj malbonoj || {{lang|sr|Љубав и други злочини}} || ? || |- | 2009 || [[Sankta Georgo mortigas la drakon]] || {{lang|sr|Свети Георгије убива аждаху}} || {{alilingve|sr|Srđan Dragojević|Срђан Драгојевић}} || |} == Agnosko == * 1994 — Kina premio de omaĝe al {{alilingve|sr|Pavle Vuisić|Павле Вуисић}} * 2004 — Teatra premio omaĝe al {{alilingve|sr|Žanka Stokić|Жанка Стокић}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://www.imdb.com/name/nm0237244/ Milena Dravic] ĉe [[Interreta filma datumbazo]] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Dravic, Milena}} [[Kategorio:Serbaj aktoroj]] e0aqd9rtxs5cltv1bf9c401bdcf17e6 0 611117 9377768 8948670 2026-05-19T15:07:07Z Sj1mor 12103 9377768 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Susanna GROENEWEG''', konata kiel '''Suze GROENEWEG''' (naskiĝis la {{Daton|4|3|1875}} en [[Strijensas]], [[Strijen]], mortis la {{Daton|19|10|1940}} en [[Barendrecht]]) estis nederlanda politikisto de la [[Socialdemokrata Laborista Partio]] (SDAP). Ŝi estis la unua virino en la Dua Ĉambro de la [[Ĝeneralaj Statoj de la Reĝlando Nederlando|nederlanda parlamento]]. == Politika vivo == Groeneweg estis fervora porbatolanto de [[popola edukado]]. Ŝi mem estis [[instruisto]] en [[Roterdamo]]. Groeneweg estis [[Feminismo|feministo]], sed ŝi kontraŭis virinajn organizaĵojn apartajn de la [[socia movado]]. Groeneweg estis estrarano de SDAP dum la revizio de la nederlanda konstitucio de 1917. Parto de tiu revizio estis la [[Virina balotrajto|pasiva balotrajto por virinoj]] krom la tuta balotrajto por viroj. En la parlamentaj elektoj de 1918, ŝi iĝis la unua virina parlamentano. Groeneweg restis en la parlamento ĝis 1937. Krom parlamentano de la [[Ĝeneralaj Statoj de la Reĝlando Nederlando|Ĝeneralaj Statoj]], Groeneweg estis parlamentano de la [[Provincaj Statoj]] kaj komunuma konsilantarano de Roterdamo. Ŝi estis aktivulo en la [[Senalkohola kulturo|kontraŭalkohola]], [[Paca movado|pacifista]] kaj [[Kontraŭmilita movado|kontraŭmiliita]] movadoj. == Honorigoj == * [[30-a de aŭgusto]] [[1937]]: [[Kavaliro]] de la [[Ordeno de la Nederlanda Leono]]. == Literaturo == {{Nl}} [[hdl:10622/02B23864-C874-4EAA-B518-02A223097B9E|Reta biografieto pri Groeneweg]] en la [[Internacia Instituto de Socia Historio|''Biografisch Woordenboek van het Socialisme en de Arbeidersbeweging in Nederland'']] (1992). {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Groeneweg, Suze}} [[Kategorio:Nederlandaj feministoj]] [[Kategorio:Nederlandaj pacistoj]] [[Kategorio:Nederlandaj kalvinistoj]] [[Kategorio:Nederlandaj socialdemokratoj]] [[Kategorio:Roterdamanoj]] [[Kategorio:Kontraŭalkoholuloj]] nsrncbbt8yyburdulmq1utsz4pm8k3v 0 612872 9377970 9358488 2026-05-19T20:54:09Z Claudio Pistilli 25073 /* Licinio-Sekstiaj rogacioj */ 9377970 wikitext text/x-wiki {{Vidu ankaŭ|Gajo Licinio Stolo}} {{Informkesto verkisto |nomo =<span style="text-shadow:gray 4px 4px 2px;"><font color="white"><big><big>Marcus Furius Camillus<br>(446 a.K.- 365 a.K.)</font></big></big></span> |dosiero =Marcus Furius Camillus.png | grandeco de dosiero = 350px |priskribo =Marko Furio Kamilo, litografio de [[:it:Tancredi Scarpelli|Tancredi Scarpelli]]. |dato de naskiĝo =[[-446|446 a.K.]] |loko de naskiĝo =[[Romo]], [[Romia Imperio]] |dato de morto =[[-365|365 a.K.]] |loko de morto =[[Romo]], [[Romia Imperio]] }} <big>'''Marko Furio Kamilo'''</big> aŭ <big>'''Marcus Furius Camillus'''</big> estis romia ŝtatestro kaj politikisto dum la frua Romia respubliko, kiu estas plej fama pro lia konkero de [[:en:Veii|Vejo]] kaj defendo de Romo de la gaŭla prirabo post la [[:en:Battle of the Allia|Batalo de la Alio]]<ref>La Batalo de la Alio okazis ĉirkaŭ 387 a.K. inter la Senonoj - gaŭla tribo gvidata de [[:en:Brennus (leader of the Senones)|Breno]], kiu invadis la Nordan Italion - kaj la Romia Respubliko.</ref>. Modernaj akademiuloj dubas pri la supozeblaj agoj de Kamilo kaj kredas, ke multaj el la militoj estas erare atribuitaj aŭ alie tute fikciaj. ==Historio== La tradicia rakonto pri la vivo de Kamilo venas de la [[eponimo]] "Vivo" de [[Tito Livio|Livio]] kaj [[Plutarĥo|Plutarko]]. Sed ĉi tiuj baziĝis sur pli granda kronologia tradicio, kiu pentris Kamilo kiel la dominan figuron en ĉi tiu periodo de la historio. Livio, siaflanke, organizis siajn kvinan kaj sesan librojn ĉirkaŭ la kariero de Kamilo (Kamilo eniras publikan oficon komence de la kvina libro kaj forlasas ĝin fine de la sesa). Malmultaj pruvoj pri ĉi tiu tradicio pluvivas, kvankam fragmentoj de la verko de [[:en:Quintus Claudius Quadrigarius|Kvinto Klaŭdio Kvadrigario]] (95 a.K. - 47 p.K.)indikas, ke la mito de Kamilo estis bone establita antaŭ la 80-aj kaj 70-aj jaroj a.K. La nomo Kamilo estas atestita en la etruska [[:en:François Tomb|tombo de François]], konstruita ĉirkaŭ 300 a.K. proksime de [[:en:Vulci|Vulci]]. Unu el la pentraĵoj tie priskribas "Gneve Tarchunies Rumach" (verŝajne Gnaeus Tarquinius la Romiano) mortigitan de "Marce Camitlnas" (eble Marcus Camitilius aŭ Marcus Kamilo). Tamen, oni ne scias, kian specifan legendon prezentas la tombo. Kelkaj akademiuloj sugestas, ke Camitlnas rilatis al la romia ŝtatestro Kamilo pri kiu ni parolas, sed tia atribuo ne estas decida. Akademiuloj kredas, ke Kamilo kiel persono verŝajne ekzistis: la [[:en:Fasti|fastoj]], se ili estas kredindaj, registras lian gravecon kaj influon en la romia publika vivo tiutempe. Sed, ĝenerale, la kvalito de la fontoj - kiuj enmetas "multon da mito, ornamaĵo kaj fantazio" - igis [[:en:Mary Beard|Mary Beard]], en la libro [[:en:SPQR: A History of Ancient Rome|SPQR]], skribi "Kamilo estas probable ne multe malpli fikcia ol la unua Romulo".   [[Dosiero:Marcus Furius Camillus (446 a.K.- 365 a.K.).png|eta|maldekstre|400px|<center>Marko Furio Kamilo kaj [[Breno (Senonestro)|Breno, la Estro de la Senonoj]].</center>]] [[Dosiero:Marcus Furius Camillus (446 a.K.- 365 a.K.) 0.png|eta|maldekstre|400px|<center>Mario Furio Kamilo malpermesanta la pesadon de oro, el la Aŭdienca Salono.</center>]] [[Dosiero:Marcus Furius Camillus (446 a.K.- 365 a.K.) 1.png|eta|maldekstre|400px|<center>Marko Furio Kamilo Rompante Traktaton kun la Gaŭloj, Enirejo, [[:en:Galleria Borghese|Galerio Borghese]].</center>]] [[Dosiero:Firenze.PalVecchio03.JPG|eta|dekstre|400px|<center>Triumfo de Marko Furio Kamilo. Fresko sur la orienta muro de la Salono de la Aŭdienco, [[Malnova Palaco (Florenco)|Palazzo Vecchio]], [[Florenco]], [[Italio]].</center>]] [[Dosiero:Marcus Furius Camillus (446 a.K.- 365 a.K.) 2.png|eta|maldekstre|400px|<center>Marko Furio Kamilo punante la mastron de [[:en:Falerii|Falerio]] en 394 a.K.</center>]] [[Dosiero:Marcus Furius Camillus (446 a.K.- 365 a.K.) 3.png|eta|dekstre|400px|<center>Dankemo de la popolo de [[:en:Falerii|Falerio]] por la agoj de Marko Furio Kamilo, 394 a.K. [https://books.google.com.br/books?id=GJVNwwj1w7AC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Romia historio] gravurita kun akvafortoj fare de [[:en:Bartolomeo Pinelli|Bartolomeo Pinelli]] (Presita de [[:it:Giovanni Scudellari|Giovanni Scudellari]] (1805-1847), Romo, 1818-1819).</center>]] [[Dosiero:Lucio Albino savas la vestalajn virgulinojn.png|eta|dekstre|400px|<center>Lucio Albino reakiras la vestalajn virgulinojn, bildo de [[:en:Antonio Basoli|Antonio Giuseppe Basoli]].</center>]] [[Theodor Mommsen|Mommsen]], skribante en [https://www.cambridge.org/core/books/romisches-strafrecht/3CB000CCEC774DA095F7C95F16E85A00 Römisches Strafrecht] ("Romia Jura Stato"), nomis la legendon de Kamilo "la plej malhonesta el ĉiuj romiaj legendoj". [[:en:Tim Cornell|Tim Cornell]], skribante pri Kamilo, nomas lin "la plej artefarite elpensita el ĉiuj herooj de Romo". Aliaj akademiuloj sugestis, ke Kamilo eliris el populara parola tradicio, kiu ligis la nomojn Kamilo, [[:en:Marcus Manlius Capitolinus|Manlio Kapitolino]] kaj [[:en:Sulpicia gens|Sulpicio]] al surskriboj metitaj sur la [[:en:Temple of Juno Moneta|templon de Juno Moneta]] (starigita en 345 a.K. de [[:en:Lucius Furius Camillus (consul 338 BC)|Lucio Furio Kamilo]]). ==Biografio== La kromnomo Kamilo devenas de la titolo de aristokrata junulo, kiu helpis en religiaj devoj. Eblas, ke juna Kamilo servis en tia pozicio. Lia fileco estas identa al tiu de la konsulo de 413 a.K., [[:en:Lucius Furius Medullinus (consular tribune 407 BC)|Lucio Furio Medulino]] (445 a.K. - 375 a.K.), kio eble indikas, ke Medulino kaj Kamilo estis fratoj. ==Frua kariero== Kamilo unue estas firme registrita kiel enirinta la publikan oficon en 401 a.K. Li servis en tiu jaro kaj denove en 398 a.K. kiel konsula tribuno kontraŭ la [[Faliskoj]] kaj la [[:en:Capena|Kapenatoj]]. Ambaŭ estis triboj proksime de Romo kaj Vejo. Lia unua supozebla ofico estis tiu de cenzuristo (antaŭ ol esti plenuminta iun ajn alian publikan oficon) en la jaro 403 a.K. Li tiam supozeble, kiel diktatoro, kompletigis kampanjon kontraŭ Vejo, kiu vidis la urbon konkerita en 396 a.K. La specifa rakonto pri la konkero de Vejo en Livio estas plejparte legenda. Post dekjara sieĝo (la [https://www.historyofwar.org/articles/wars_veientine3.html Tria milito de Vejo]) - "evidente modelita laŭ la greka legendo de la Troja milito" - la Albana Lago supernature leviĝas post supozebla profetaĵo pri la detruo de Vejo en ĝiaj "Libroj de la Sorto". La romianoj poste ekstermis la mirindaĵon konstruante tunelon por dreni la lagon post instrukcio de la orakolo en [[Delfo]]. Kamilo, kiel komandanto, poste persvadas la diinon de Vejo, [[Junono]]n Regina, forlasi la urbon kaj translokiĝi al Romo. Arkeologiaj restaĵoj proksime de Vejo inkluzivas blokitajn drenajn tunelojn el la kvina jarcento, kio povus indiki la eblecon, ke ĉi tiu rakonto en Livio prezentas romian invadon de la urbo tra ili. Post la konkero de la urbo, Livio raportas, ke Kamilo vendis sian liberan loĝantaron kiel sklavojn antaŭ ol la teroj estis repopoligitaj per romiaj civitanoj kun teraj asignoj de sep [[:en:Jugerum|jugeroj]]<ref>Jugero estis romia unuo de areo, ekvivalenta al rektangulo 240 romiaj futoj (7,3 metroj) longa kaj 120 futoj (3,6 metroj) larĝa.</ref>. Arkeologiaj pruvoj indikas, ke romianoj ŝanĝis la ŝtonminejojn: post la konkero de la pli bonkvalitaj ŝtonminejoj de Vejo, romiaj strukturoj plejparte ŝanĝis al ŝtonouzado tie devenanta, tio kio povus sugesti sklavigitajn laboristojn en la ŝtonminejo de Vejo. Kamilo poste festis triumfon kaj dediĉis templon de [[Junono]] sur la [[Aventino]]. Estas probable, ke multaj el la detaloj pri lia reveno en Livio estis kopiitaj de la triumfaj rakontoj, historie pli antaŭnelonga, pri [[Scipiono Afrika la Maljuna|Skipio Afrikano]] aŭ [[Lucio Kornelio Sulao|Sulao]]. En 394 a.K., li supozeble certigis la kapitulacon de la Faliskoj en ilia ĉefa urbo [https://www.cambridge.org/core/books/abs/cities-and-cemeteries-of-etruria/civita-castellanafalerii-veteres/EDBF110C5C2351B6B6361660236EB790 Falerii Veteres] (nuntempa [[Civita Castellana]]) post rifuzi pri akcepti lernantojn de bazlerneja instruisto kiel ostaĝojn. Granda parto de la rakonto de Livio pri la interŝanĝo kun la bazlerneja instruisto celas rakonti ekzemplon, kiu emfazas la gravecon de la romia bonvolo (latine: bona fides) kaj la gravecon de ĝentlemana aristokrata konduto. Post la konkero de Vejo kaj la [[Faliskoj]], Kamilo supozeble estis procesigita. Rakontoj malsamas: eble la [[kvestoro]]j akuzis lin pri misuzado de militakiro aŭ pri lia malŝparemo aĉetante kvar blankajn ĉevalojn por sia triumfo. Sendepende de la akuzo, kvankam kvestora proceso pro misuzado estas pli probabla, Kamilo laŭdire estis kondamnita kaj sendita en ekzilon. Historiistoj kredas, ke ĉi tiu rakonto pri malhonoro antaŭ la tribunaloj estas modelita laŭ la sortoj de [[Aĥilo]] kaj [[Scipiono Afrika la Maljuna|Skipio la Afrika]] kaj celas kompari ĝin kun [[Temistoklo]] kaj [[Koriolano|Gnejo Marcio Koriolano]]. La implicita fonto de la rakonto verŝajne datas post la periodo de Sulao kaj estas "evidenta anakronismo". La rakonto pri kondamno, tamen, verŝajne ne okazis kaj anstataŭe estis prezentita por meti Kamilon for de Romo kiam okazis la gaŭla prirabado, senkulpigante lin de iu ajn kulpo pri la malvenko de Romo. ==Gaŭla prirabo== En 390 a.K. ([[Marko Terencio Varono|Varono]]), aŭ pli verŝajne en 387 a.K., granda grupo de gaŭloj transiris la [[Apeninoj]]n en nordan [[Etrurio]]. Ili antaŭeniris ĝis ili atingis romian teritorion kaj tie venkis la armeon de Romo ĉe la [[:en:Battle of the Allia|Batalo de la Alia]]. En la sekvaj tagoj, ili eniris Romon kaj prirabis ĝin. Ili poste instigis la kapitulacon de la romiaj obstinaj soldatoj sur la [[Kapitolo (Romo)|Kapitolo]] antaŭ ol ricevi grandan elaĉetmonon de oro kaj retiriĝi norden. Ĉi tiun rakonton konfirmigas grekaj fontoj jam en la 4-a jarcento a.K. [[Polibio]] metas la prirabon en la saman jaron kiel la [[:en:Peace of Antalcidas|Paco de Antalcidas]] kaj la [[:en:Siege of Rhegium|Sieĝo de Reĝjo]]. Laŭ Livio, post la falo de la urbo, Kamilo estis revokita el ekzilo ĉe [[Ardea]], [[Latio]] fare de la popolo kaj denove nomumita kiel diktatoro - kvankam konsula tribuno estis disponebla por nomumi diktatoron laŭ la kutima maniero - en la horo kiam la urbo bezonus. Tiam, ĉe la kulmino de la gaŭla prirabo, kiam mil funtoj da oro estis pesataj, Kamilo kaj haste organizita armeo revenas kaj venkas la Gaŭlojn, savante la urbon kaj reakirante la elaĉetmonon. Ĉi tiu rakonto estis verŝajne kreaĵo de romiaj analistoj dum la unua jarcento a.K. [[:en:Robert Maxwell Ogilvie|Ogilvie]] en sia [https://books.google.com.br/books/about/A_Commentary_on_Livy.html?id=-7QtnQEACAAJ&redir_esc=y Komentaĵo pri Livio] nomas lin "unu el la plej aŭdacaj elpensaĵoj en la romia historio". Aliaj tradicioj havas malsamajn rakontojn: ekzemple, la [[Livia familio|Liviaj Druzoj]] supozeble per duelo kontraŭ gaŭlo nomita Druzo reakiris la saman elaĉetmonon. Plutarĥo registras fragmenton de [[Aristotelo]] asertante, ke "iu Lucio" (verŝajne Lucio Albinio, kiu laŭdire sekrete forŝtelis la vestalojn kaj sanktajn objektojn al [[:en:Caere|Cerveteri]]) savis la urbon. Polibio raportas, ke anstataŭ esti venkitaj de Kamilo, la Gaŭloj okupis la urbon dum ĉirkaŭ sep monatoj antaŭ ol la romianoj subaĉetis ilin kaj ili foriris propravole por trakti invadon de sia teritorio fare de la [[pravenetanoj]]. Kvankam la literaturaj fontoj asertas, ke Romo estis prirabita kaj devis esti rekonstruita, ne ekzistas arkeologiaj pruvoj pri gravaj damaĝoj al konstruaĵoj en la forumo antaŭ la kvara jarcento a.K., kio indikas, ke la prirabado - se ĝi okazis - konsistis plejparte el ŝtelo de porteblaj posedaĵoj. Post la prirabado, Kamilo supozeble gvidis la opozicion al propono cirkulanta inter la plebo pri translokigo de la urbo al Vejo. Ĉi tiu rakonto ankaŭ ne povas esti akceptita kaj pli verŝajne estas "reflekto de la streĉiĝoj, kiuj ekestis koncerne la distribuadon de la konkerita teritorio de Vejo" kaj provo pri enkondukado de "kontraŭ-plebajn elementojn" en la rakonton de Kamilo. La parolado ne aperas en Polibio kaj eble estis inventita ĉirkaŭ 122 a.K. por kontraŭstari per historia precedenco la proponon de [[Gaius Sempronius Gracchus|Gajo Grako]] establi kolonion en [[Kartago]] kun plia plibeligo de ĝiaj kontraŭ-italaj temoj dum la tempo de la [[Interaliancana milito romia|Socia Milito]]. Tamen, la antikva tradicio registras, ke ene de unu jaro post kiam Romo estis reduktita al ruinoj, la urbo estis tute rekonstruita kaj ĉiuj ribeloj de la romiaj aliancanoj subpremitaj pro la eksterordinara gvidado de Kamilo, kiu tial estas konsiderata la "dua fondinto" de la urbo. En ĉi tiuj venkoj, li supozeble dediĉis tri orajn subtasojn al Junono por venko kontraŭ la [[Volskoj]], [[Ekvioj]] kaj [[Etruskoj]] dum la tuta sekva jaro en 389 a.K. Neniu el ĉi tiuj atingoj estas menciitaj en Polibio aŭ [[Diodoro Sicilia|Diodoro]]. ==Pli posta kariero== Livio poste raportas, ke Romo sendis Kamilon por preni la urbon [[Tusculum]] en 381 a.K. La urbo, jam ĉirkaŭita de romia teritorio, tuj kapitulacis kaj ĝiaj loĝantoj ricevis romian civitanecon kun ia nivelo de memregado, iĝante la unua romia municipio. Tusculum estus unu el la unuaj urboj kiu ribelis en la [https://keytoumbria.com/ROMAN_REPUBLIC/Second_Latin_War_%28341_-_338_BC%29.html Dua Latina Milito] (341-338 a.K.). Kaj la rolo de Kamilo en la [https://medium.com/@LegionLore/marcus-manlius-a-tale-of-roman-virtue-and-tragedy-cf0359efe46c ribelo de] [[:en:Marcus Manlius|Manlio]] kaj lia pli posta diktaturo (alfrontante la Gaŭlojn kaj plenumante la plebajn reformojn) povas esti anakronismaj kaj fikciaj enmetoj. ==Manlio== La rakonto pri [[Kasio Diono]], devenanta de bizanca resumo de [[Zonaras]], asertas ke Kamilo estis elektita diktatoro en 384 a.K. por subpremi la ribelemon de [[:en:Marcus Manlius Capitolinus|Marko Manlio Kapitolino]], kiu supozeble provis fari sin reĝo. Kamilo laŭdire arestigas Manlion de sklavo antaŭ juĝado. Manlio estis kondamnita kaj poste ĵetita el la [[Tarpeja roko]]. Tia atribuo ne ĉeestas en la raportoj de Livio kaj Plutarko, kiuj mencias Kamilon nur kiel unu el la ses konsulaj tribunoj en tiu jaro. ==Licinio-Sekstiaj rogacioj== Laŭ Livio, estas dek jaroj sinsekvaj en kiuj [[Gajo Licinio Stolo]] kaj [[:en:Lucius Sextius Lateranus|Lucio Sekstio Laterano]] estis elektitaj plebaj tribunoj. Dum la lastaj kvin aŭ ses jaroj, ili blokis la elekton de ĉiuj magistratanoj en provo aprobi tion, kio fariĝus la Licinia-Sekstiaj rogacioj. Kamilo supozeble estis elektita diktatoro en 368 a.K. kaj provis malhelpi iliajn provojn, sen sukceso. Sed la sekvan jaron, li estas nomumita diktatoro denove. Li tiam repacigas kun la plebanojn kaj la patriciojn per propono nomumi nur-patrician [[pretoro]]n kaj kurulajn<ref>Kurula rango: indikanta aŭ rilatanta al la aŭtoritato ekzercita de altrangaj magistratanoj en antikva Romo, ĉefe la konsulo kaj pretoro, kiuj rajtis uzi la sella curulis ("kurula seĝo", speco de faldebla seĝo).</ref> [[Edilo (Romio)|edilojn]] (kontraŭ pleba rajto al la konsuleco). Ĉiuj akceptis la aprobon de la rogacioj kaj hejma harmonio estas restarigita. Kamilo tiam konstruas templon al [[:en:Concordia (mythology)|Konkordo]]. Tre malmulte de ĉi tiu rakonto povas esti akceptita tiel kiel ĝi prezentiĝas. Dum [[Diodoro Sicilia]] raportas, ke la daŭro de la anarkio estis nur unu jaro, estas neverŝajne, ke Romo povus esti sen magistratanoj dum pli ol kelkaj monatoj. Pli kondamna, pasaĵo el la [https://www.google.com.br/books/edition/Auli_Gellii_Noctes_Atticae/_bhnAAAAcAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=inauthor:%22Gellius+Aulus%22&printsec=frontcover Atikaj Noktoj] de [[Aŭlo Gelio]] konservas fragmenton de [[:en:Numerius Fabius Pictor (cônsul)|Numerio Fabio Piktoro]], kiu montras, ke supozeblaj jaroj, kiam tribunoj blokis ĉiujn elektojn, estis malfrua [[Analoj|analista]] invento, verŝajne por vicigi grekajn kaj romiajn kronologiojn. La tri supozeblaj rogacioj tuŝis kelkajn temojn. La unua rogacio estis mekanismo por ŝuldomalpliigo. La dua trudis posedlimon de 500 jugeroj da publikaj teroj. La tria estis la reformo, kiu aboliciis la konsulan tribunecon kaj postulis la elekton de konsuloj, unu el kiuj devis esti plebano. [https://www.sandersfuneralhome.com/obituaries/Gary-Forsythe/#!/Obituary Gary Forsythe] (1962-2023), en [https://books.google.co.zw/books?id=YbIwDwAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Kritika historio pri la frua Romio], akceptas, ke la unua leĝo kongruas kun la esprimitaj zorgoj pri ŝuldoŝarĝo el tiu ĉi periodo, ke la dua (limoj pri posedo de publika tero) estas atestita en pli postaj paroladoj, kaj ke la tria estas reflektita en la konsulaj kalendaroj. Livio inkluzivas en la sama jaro de tiu ĉi kompromiso, 367 a.K., alian supozeblan venkon de Kamilo super la [[Gaŭloj]]. Modernaj akademiuloj estas aparte suspektemaj pri tiu ĉi raporto, precipe ĉar Livio notas konfuzon en siaj propraj fontoj pri tiu ĉi venko, kiu estas alternative atribuita al [[Tito Manlio Imperiozo Torkvato]]. ==Morto== Laŭ la antikva romia tradicio, Kamilo mortis dum epidemio, kiu trafis Romon en 365 a.K. Tamen, estas neverŝajne, ke iu ajn pruvo pri la morto de Kamilo estis konata en pli postaj tempoj: [[Friedrich Münzer|Münzer]], skribante en la [[:en:Pauly encyclopedias|Reĝa Enciklopedio de Klasika Antikvo de Pauly]], kredas, ke pli postaj analistoj simple supozis, ke Kamilo mortis en la epidemio. ==Heredaĵo== Fine de la respubliko, post jarcentoj da plibeligo de la kvara ĝis la unua jarcento a.K., la romianoj kredis, ke Kamilo konkeris Vejo-n, savis la urbon de la gaŭla prirabado, protektis ĝin kontraŭ eksterlandaj minacoj ĉiuflanke, malfermis la plej altajn magistratecojn al la plebanoj, certigis hejman harmonion, kaj plejparte solvis la konflikton inter la komunumoj. Dum tiu tuta periodo, oni kredis, ke li okupis ses konsulajn tribunecojn kaj estis diktatoro kvin fojojn. Pro ĉi tiuj kialoj, li estis salutita kiel la dua fondinto de la urbo. Bronza statuo de Kamilo ankaŭ ornamis la [[:en:Rostra|rostroj]] en la Forumo. Lia reputacio antaŭ la malfrua respubliko kaj frua imperio estis tia, ke Kamilo estis fonto de ekzemploj: fabloj donantaj lecionojn al romanoj pri kiel agi laŭ kaj la moralo kaj laŭ romia tradicio kaj proceduroj. Unu el la plej famaj estas dum la konkero de Faliskoj fare de Kamilo: unu el iliaj bazlernejaj instruistoj transfuĝis, kunportante al la tendaro siajn lernantojn, kiuj estas infanoj de Faliskaj nobeloj. Kamilo, montrante sian ekzemplan fidon, riproĉas kaj punigas la lernejestron fare de la lernantoj. La Faliskanoj tiam kaptis la urbon antaŭ la bona kredo de Kamilo. Kamilo simile supozeble rezignis diktatorecon, al kiu li estis nomumita nur pro misa proceduro. Livio mencias tiun okazaĵon, kiu "preskaŭ certe neniam okazis" - kiel ekzemplon de romiaj juraj skrupuloj. Entute, Kamilo estas menciita en la verko [https://www.google.com.br/books/edition/Titi_Livii/A_VGAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=inauthor:%22Livy%22+Ab+urbe+condita&printsec=frontcover "Ab urbe condita"] de Livio kiel ekzemplo sekvota ok fojojn, "nekutime alta ofteco", kutime rilate al liaj supozeblaj sukcesoj kiel generalo, modereco fronte al impetemaj kolegoj, kaj triumfa reiro el ekzilo. La rememoro pri Kamilo fariĝis parto de la publika bildo de la unua romia imperiestro Aŭgusto. La historio de Livio, ekzemple, eble estis skribita por koincidi komence de granda jaro entenanta la jarojn 360 ĝis 365. Komencante kun Romulo, la ciklo atingas pinton sub reĝo [[:en:Servius Tullius|Servio Tulio]] antaŭ dua fondo sub Kamilo, kompletigante la ciklon. La sekva ciklo atingas duan pinton en la tempo de [[Scipiono Afrika la Maljuna|Skipio la Afrika]] antaŭ ol Aŭgusto eniri kiel la figuro por refondi Romon kaj rekomenci la grandan jaron, kun Livio sugestanta ke Romulo, Kamilo, kaj Aŭgusto estas egalaj heroaj figuroj. == Referencoj == {{referencoj}} [[Kategorio:Naskiĝintoj en -446]] [[Kategorio:Mortintoj en -365]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en la 4-a jarcento a.K.]] [[Kategorio:Mortintoj en la 3-a jarcento a.K.]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Romo]] [[Kategorio:Mortintoj en Romo]] [[Kategorio:Romiaj regantoj]] [[Kategorio:Romiaj militistoj]] [[Kategorio:Romiaj politikistoj]] [[Kategorio:Historio de Romo]] {{DEFAŬLTORDIGO:Marko Furio Kamilo}} [[Kategorio:Romiaj respublikaj konsuloj]] [[Kategorio:Romiaj generaloj]] [[Kategorio:Romiaj diktatoroj]] [[Kategorio:Censoroj]] [[Kategorio:Roluloj de la Eneado]] bf2z0wy1hc5hgsyac62muxpi58goivm 0 614762 9378228 9362986 2026-05-20T08:36:45Z Alifono 114488 Etimologio 9378228 wikitext text/x-wiki '''Translingvado''' aŭ '''translingvigo''' kiel oni ofte nomas ĝin en [[lingvistiko]] aŭ '''translingvismo'''<ref>Noto pri ''translanguaging'' ('''translingvismo)''': Steven G. Kellman estis inter la unuaj akademianoj kiu uzis la esprimon translingvismo en sia libro "''The Translingual Imagination''." [1996 kolekto, ''Switching Languages: Translingual Writers Reflect on Their Craft'']. Laŭ tiu ĉi verko '''translingvaj verkistoj''' estas aŭtoroj, kiuj verkas en pli ol unu lingvo aŭ en alia lingvo ol sia ĉefa au denaska lingvo en maniero kiu emfazas liberecon de kultura kaj unulingva sindeteno. La translingva verkisto estas aŭtoro kiu havas la kapablon transiri al nova lingva identeco, kiel en la kazo de [[Esperanto]]-aŭtoroj kiuj ĉiuj estas ankaŭ [[eksterlingvaj verkistoj]].  </ref> (angle: '''''translanguaging'''''<ref>(en + plurlingve) Hilda de Windt Ayoubi, Pieter C. Muysken, ''[https://www.aup.nl/en/book/9789463727440/translingualism-translation-and-caribbean-poetry Translingualism, Translation and Caribbean Poetry]'', 2022, Amsterdam University Press, ISBN 9789463727440</ref>) kiel oni ofte nomas ĝin en studoj pri literaturo/verkado, estas kolektiva nomo por ĉio rilate al [[Plurlingveco|multlingveco]] kaj kiu malakceptas la unulingvan normon. Translingvado helpas disrompi la socie konstruitajn lingvohierarkiojn kiuj estas respondecaj por la subpremado de la lingvoj de multaj malplimultaj popoloj<ref name=":2">(en) Ricardo Otheguy, Ofelia García, Wallis Reid, ''[https://ofeliagarciadotorg.files.wordpress.com/2011/02/otheguyreidgarcia.pdf Clarifying translanguaging and deconstructing named languages: A perspective from linguistics]'' (PDF), eld. De Gruyter Mouton, Applied Linguistics Review 2015; 6(3): p. 283</ref>. La termino estas ofte uzata en edukaj procezoj per kiuj plurlingvuloj uzas siajn lingvojn kiel integran komunikan sistemon dum kiu la parolanto uzas la tutan lingvan repertuaron<ref name=":8">{{Citaĵo el gazeto|titolo=Codemeshing in Academic Writing: Identifying Teachable Strategies of Translanguaging|familia nomo=Canagarajah|persona nomo=Suresh|dato=2011|gazeto=The Modern Language Journal|volumo=95|numero=3|COI=10.1111/j.1540-4781.2011.01207.x|paĝoj=401–417}}</ref> sen konsidero pri la socie kaj politike determinitaj limoj de iuj (kutime naciaj kaj ŝtataj) lingvoj<ref name=":2" />. Translingvado estas dinamika procezo en kiu [[Plurlingveco|plurlingvaj]] lingvo-uzantoj peras kompleksajn sociajn kaj kognitajn aktivecojn tra strategia uzo de multobla semiotikaj rimedoj por agi, scii kaj esti.<ref>Ofelia Garcia and Li Wei (2014) Translanguaging: Language, Bilingualism and Education. Palgrave Macmillan</ref> == Etimologio == Oni pensas ke la termino ''translingvismo'' (en: ''translingualism'') estis unue elpensita en la [[kimra lingvo]] kiel ''trawsieithu'' fare de la esploristo Cen Williams (1994, 1996) en lia neeldonita tezo el [[1994]], titolita, "Taksado de instru- kaj lernmetodoj en la kunteksto de dulingva [[mezgrada edukado]]".<ref>(angla) Lewis, Gwyn; Jones, Bryn; Baker, Colin (2012). "Translanguaging: Origins and Development from School to Street and Beyond". ''Educational Research and Evaluation''. '''18''' (7): 641–654. [[doi:10.1080/13803611.2012.718488]].</ref> Temas pri pedagogia praktiko, en kiu studentoj alterne uzis la anglan kaj kimran por malsamaj celoj en la klasĉambro, kiel ekzemple legi tekston en la angla kaj preni notojn en la kimra kaj inverse. Ĝi maksimumigas la dulingvan kapablecon de la infano kaj estas uzata tutmonde<ref>(angla) ''[["Translanguaging - An approach to bilingualism where speakers switch from one language to another"]]''. The New York Times, la 1-an de decembro 2010.</ref>. En [[2001]], Colin Baker<ref>(en) BAKER, Colin (2001). ''Foundations of bilingual education and bilingualism''. Bristol: Multilingual Matters.</ref> tradukis la kimran esprimon al la angla kiel ''translanguaging'' ''(eo:translingvigo)'' kaj difinis ĝin kiel "la procezon de konstruado de signifo, modulado de spertoj, akirado de kompreno kaj scio per la uzo de du lingvoj." De tiam, la termino disetendiĝis kaj altiris la atenton de diversaj esploristoj en la kampo de [[dulingveco]] kaj plurlingvecaj studoj, kiuj esploras la malsamajn manierojn, kiel dulingvaj parolantoj konstruas signifon el la mondo ĉirkaŭ ili. Kvankam kelkaj sciencistoj asertis ke translingvado fundamente diferencas de [[kodalternado]] (angle: ''code-switching'', miksado de pli ol unu lingvo dum parolado), ĉi tiu aserto ne kongruas kun datumoj aŭ la teoria literaturo pri kodalternado. Samkiel pri kodalternado laŭdire ankaŭ translingvado estas karakterizata de la integriĝo de multoblaj lingvoj en la sama lingva kunteksto<ref name=":M">{{Citaĵo el gazeto|titolo=A multilingual perspective on translanguaging|familia nomo=MacSwan|persona nomo=Jeff|dato=2017|gazeto=American Educational Research Journa|volumo=54|numero=1|COI=10.3102/0002831216683935|paĝoj=167–201}}</ref>. == Celaro == La celoj de translingvado estas disrompi akceptitajn lingvajn hierarkiojn, defii la procezojn de minorigo, apartigo kaj koloniigo de lingvoj kaj ebligi al minoritataj popoloj esprimi sian identecon<ref>(en) Emily Bouza, Tim Cavnar, and Keli Tucker, ''[https://dept.writing.wisc.edu/blog/title-translingualism-an-alternative-to-restrictive-monolingual-ideologies-in-writing-instruction/#_edn6 Translingualism: An Alternative to Restrictive Monolingual Ideologies in Writing Instruction]'', Another World, la 27-an de oktobro 2020.</ref>. Esence ĝi permesas al plurlingvuloj esprimi sin malsimile ol en sia denaska lingvo kaj eĉ kultivi alian personecon<ref>(en) A. Leverkuhn, ''[https://www.languagehumanities.org/what-is-translingualism.htm What Is Translingualism?]'', Languagehumanities.org, la 14-an de junio 2023.</ref>. La translingvisma aliro permesas al studentoj de diversaj lingvaj kaj kulturaj fonoj navigi inter kaj uzi diversajn lingvojn kaj teknikojn de [[retoriko]] en verkado ekzemple. Edukado en tutmondiĝanta mondo kreskigas la bezonon je homoj kiuj scias labori trans diferencoj, ne nur de lingvoj, sed ankaŭ de fakoj kaj kulturoj. === Translingvado por pli da lingva egaleco === La koncepto de translingvado precipe gravas por lernejoj interesitaj pri la lingva kaj intelekta kresko de dulingvaj studentoj same kiel por minorigitaj komunumoj implikitaj en klopodoj de lingvokonservado kaj lingva revigliĝo. Pro tio ke atingi denaske parolatan statuson preskaŭ ne eblas sen jaroj da studado kaj por ke kelkaj lingvovariaĵoj estu la solaj legitimitaj variaĵoj<ref name=":0">(angla) Cushman, Ellen (2016). "Translingual and Decolonial Approaches to Meaning Making". ''College English''. 78 (3): 234–242.</ref>, translingvado ofertas oportunojn al studentoj por lerni lingvon en pli subtena maniero per la akcelo de ilia lingvo-akirado en ĉiuj variaĵoj, anstataŭ devigi ilin partopreni en kaj akiri ununuran superregan variaĵon<ref name=":0" /><ref>(angla) Canagarajah, Suresh (2011). "Codemeshing in Academic Writing: Identifying Teachable Strategies of Translanguaging". ''The Modern Language Journal''. 95 (3): 401–417. [[doi:10.1111/j.1540-4781.2011.01207.x]].</ref><ref>(angla) Seidlhofer, Barbara (2003). "A concept of international English and related issues: From 'real English' to 'realistic English'". ''Language Council of Europe Language Policy Division GD IV''.</ref>. Transllingvado povas helpi rompi limojn inter lingvoj, ĉar translingvado helpas disvolvigi la plenan lingvorepertuaron de parolanto, senkonsidere de vigla aliĝo al la socie kaj politike difinitaj limoj de iuj lingvoj (kutime naciaj kaj ŝtataj) <ref name=":1">(angla) Ricardo Otheguy*, Ofelia García and Wallis Reid, [https://ofeliagarciadotorg.files.wordpress.com/2011/02/otheguyreidgarcia.pdf Clarifying translanguaging and deconstructing named languages: A perspective from linguistics], Applied Linguistics Review 2015; 6(3): 281–307, De Gruyter Mouton.</ref>. La teorio de translingva praktiko forigas la ideon de universala transcenda signifo kaj anstataŭe emfazas la konstantan individuan intertraktadan procezon de ambaŭ konceptoj kaj signifoj<ref>[http://ealac.columbia.edu/lydia-h-liu/ Lydia H. Liu], ''The Problem of Language in Cross-Cultural Studies.'' (1995). En: Hwa Yol Jung (eld.): ''Comparative Political Culture in the Age of Globalization''. Lexington Books, Lanham 2002.</ref>. La koncepto de translingvado estas de speciala graveco por lernejoj interesataj en la lingva kaj intelekta kreskoj de dulingvaj gelernantoj, samkiel por malplimultigitaj komunumoj implikitaj en lingvaj konservado kaj revitaligo, ĉar ĝi helpas disrompi la socie konstruitajn lingvajn hierarkiojn, kiuj estas respondecaj por la subpremo de la lingvoj de multaj plej malgrandaj popoloj. Alia interesa fakto estas ke al unulingvuloj oni permesas preskaŭ ĉiam kaj ĉie translingvi, dum al dulingvuloj oni nur permesas translingvadon en limigita nombro da protektitaj situacioj.<ref name=":1" /> Kompari lingvojn kaj variantojn de tiuj lingvoj iras sisteme en la direkton de translingvado kaj funkcia plurlingva lernado, sed tamen povas esti rigardata kiel lingva konscio ĉar la aliaj lingvoj kaj variantoj estas nur limigite uzataj kaj ne nepre uzataj pli aktive. Ĉe translingvado pluraj lingvoj kaj variantoj estas uzataj samtempe kaj flekseble unu apud la alia <ref>(nl) [[Respondoj al demandoj pri traktado de multlingvismo en edukado en la nederlanda lingvoregiono]], p. 14 (PDF)</ref>. La evoluo de translingvado kiel parto de la pedagogio por akiri duan lingvon signifas ideologian ŝanĝon en dulingvaj kaj plurlingvaj eduksistemoj, en kiuj [[dulingveco]] kaj [[plurlingveco]] ne plu vidiĝas kiel malavantaĝo por lerni duan lingvon, sed prefere kiel [[plusvaloro]]<ref>(angla) Canagarajah, Suresh (2006). "The place of world Englishes in composition: Pluralization continued". ''College Composition and Communication''. 57: 586–619.</ref><ref>(angla) Hult, F.M. (2012). Ecology and multilingual education. En : C. Chapelle (Gen. Ed.), ''Encyclopedia of applied linguistics'' (Vol. 3, pp. 1835-1840). Malden, MA: Wiley-Blackwell.</ref>. == Translingvado kaj Esperanto == Beletra translingvado en Esperanto estas konscia elekto por translingvado, ĉar verkistoj en Esperanto (vidu ankaŭ [[Esperanta PEN-Centro]]) ne iĝas dulingvaj pro subpremo aŭ milito kiel en la kazo de migrantoj. [[Aŭtoroj de originala esperantlingva literaturo]] verkas en [[Esperanto]] ne pro perdo de identeco aŭ de lingvo, sed pro riĉiĝo rilata al ideoj de internacia kompreno kaj [[lingva justeco]], sed ankaŭ ĉar ili sentas sin pli memfidaj kaj malpli inhibitaj verkante en Esperanto. La lingvo Esperanto adaptiĝas prefere al ili ol ke ili devas adaptiĝi al rigida fremda lingvo. Tio estas pro la trajto de la lingvo: produktiva vortfarado kaj fleksebla sintakso<ref>(en) Steven G. Kellman, Natasha Lvovich, En: Kelly Washbourne, Ben Van Wyke, Kelly Washbourne, Ben Van Wyke, ''The Routledge Handbook of Literary Translation'', p. 123, eld. Routledge, 2018, ISBN 9781315517117</ref>. == Translingvado kaj vikipedio == Kvankam la vikipedia enciklopedio estas prefere multlingva ol translingva, kiam oni uzas ĝin en klasĉambroj, kaj instruisto kaj gelernantoj ofte ne konscias pri ĝia translingva pontencialo. Ĝi rolas kiel translingva lernilo en la senco ke ĝi enhavas kvazaŭ paralelajn tekstojn en multaj lingvoj pri multege da temoj. En la kazo de la esperanta vikipedio gravas ke diverslandaj kontribuantoj uzas diversajn fontojn kaj literaturojn por ke la artikoloj redonu prefere tutmondecan rigardon en la senco ke ili enhavas vidpunktojn kun referencoj el aliaj lingvoteritorioj. Se oni tradukas al Esperanto, indas rigardi pli ol nur unu lingvoversion kiel fonton<ref>Bernardo, [http://www.ipernity.com/blog/bernardo/248693 Esperanta Vikipedio kun pli ol 450.000 artikoloj], Ipernity, 2010.</ref>. Videblas tri niveloj de translingva vikipedia uzado: * ''Fonto de scio'', sendepende de la lingvo kun kiu la studento sentas sin plej komforta aŭ de la celolingvo por lingvaj lernantoj. * ''Komparo inter lingvoj''. Ambaŭ lingvaj, genraj, elektaj kaj perspektivaj diferencoj en la prezentado de la sama temo en malsamaj lingvoj povas doni fruktodonan diskutadon en la klasĉambro trans kaj inter lingvoj. Ĉi tiuj translingvaj komparoj povas esti eminenta ilo por la evoluo de la kritika penskapablo inter studentoj. * ''Translingva verkado'', kiam gelernantoj aldonas tekston al Vikipedio en pluraj lingvoj, uzante fontojn el iu(j) lingvo(j) por verki en iu alia<ref>(angla) Johansson, Sverker & Lindberg, Ylva, ''[http://www.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A1148608&dswid=-3179 Wikipedia in the translanguaging classroom]'' (Vikipedio en la translingva klasĉambro), Conference Paper, abstract, 2015</ref>. == Referencoj == {{Referencoj}} == Tradukfonto == {{Trad|en|Translanguaging|830125814}} ==Literaturo== * (angla) García, O. (2009). ''Education, multilingualism and translanguaging in the 21st century''. In A. Mohanty, M. Panda, R. Phillipson, & T. Skutnabb-Kangas (Eds.), ''Multilingual education for social justice: Globalizing the local'' (pp.140–158). New Delhi, India: Orient Blackswan. Garcia, O., & Li Wei. (2014). * (angla) ''Translanguaging: Language, bilingualism and education''. New York, NY: Palgrave MacMillan. * (angla) Makalela, L. (2015). ''Moving out of linguistic boxes: the effects of translanguaging strategies for multilingual classrooms''. Language and Education 29(3), 200-217. * (en) Johanna Domokos: ''Endangered literature: Essays on translingualism, interculturality, and vulnerability.'' L’Harmattan, 2018, <nowiki>ISBN 978-2-343-15051-2</nowiki>. * (angla) jmillington, [https://crosslanguagedynamics.blogs.sas.ac.uk/2019/01/25/translingual-practice-and-literature-a-challenge-to-modern-languages/ ''Translingual Practice and Literature – a challenge to Modern Languages?''] ('''Translingvaj''' praktikoj kaj literaturo - defio al modernaj lingvoj?), OWRI. * (plurlingve) Hilda de Windt & [[Pieter Muysken|Pieter C. Muysken]],''[https://www.routledge.com/Translingualism-Translation-and-Caribbean-Poetry-Mother-Tongue-Has-Crossed-the-Ocean/WindtAyoubi-Muysken/p/book/9781041189855 Translingualism, Translation and Caribbean Poetry: Mother Tongue Has Crossed the Ocean]'', 1st edition, Paperback, 2025, 316 pp, Routlegde, ISIN 9781041189855 == Vidu ankaŭ == * [[Eksterlingvaj verkistoj]] * [[Ofelia García (edukisto)]] * [[Plurlingveco]] * [[Lingva imperiismo]] * [[Lingva ideologio]] * [[Lingva diskriminacio]] * [[Lingvaj rajtoj]] * [[Transnaciismo]] * [[Sociolingvistiko]] * [[Interkultura edukado]] * [[Internacia Verkista Programo (IWP)]] * [[Konscio pri lingvoj]] * == Eksteraj ligiloj == * (en) [https://www.rutufoundation.org/?s=translanguaging Pri translingvado, Fondumo RUTU por interkultura kaj multlingva edukado] * (en) [https://www.youtube.com/watch?v=iNOtmn2UTzI Kio estas translingvado?], filmeto * (en) ''[https://www.youtube.com/watch?v=Xv6cXSna4RY Translanguaging in 15 minutes | Otheguy, Garcia and Reid]'' * (en) ''[https://www.youtube.com/watch?v=fnOx8GjPvj4&t=3058s Translanguaging as a Theory of Language]'', Prof Li Wei [[Kategorio:Plurlingveco]] [[Kategorio:Sociolingvistiko]] [[Kategorio:Tradukarto]] [[Kategorio:Interkulturismo]] 0gnmntuw1oszvyrgilnrq0m6dfevnge 0 620750 9377694 8731261 2026-05-19T14:08:42Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9377694 wikitext text/x-wiki {{Tabela informkesto|Informkesto kemia substanco}} {| class="wikitable floatright" width=10% |-style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;"|<big><big>Kalia glikolato</big></big> |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Potassium glycolate 2D.png|180px]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Plata kemia strukturo de la<br>Kalia glikolato''' |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Potassium glycolate 3D.png|200px]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Tridimensia kemia strukturo de la<br>Kalia glikolato''' |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |<big>Alternativa(j) nomo(j)</big> |- |colspan="2" style="text-align: center;" | * Hidrokso-acetato de kalio * Hidrokso-etanato de kalio * Glikolato de kalio * Hidroacetato de kalio * Hidroetanato de kalio |- ||[[Kemia formulo]]||<big><center>{{KemiaFormulo|<big>'''C|2|H|3|O|3|K'''}}</big></center></big> |- |[[CAS-numero|CAS-numero-kodo]]||[https://commonchemistry.cas.org/detail?cas_rn=1932-50-9 1932-50-9] |- |[[ChemSpider|ChemSpider kodo]]||[http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.141124.html 141124] |- |[[PubChem|PubChem-kodo]]||[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/23668515 23668515] |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Fizikaj proprecoj''' |- |[[Molmaso]]||114,141 g·mol^-1 |- |[[Denseco]]|| 1,416g cm⁻³ |- |[[Fandpunkto]]||{{GdC|78}}<ref>[https://www.chemsrc.com/en/cas/1932-50-9_831215.html ChemSrc]</ref> |- |[[Bolpunkto]]||{{GdC|265,6}} |- |[[Ekflama temperaturo]]||{{GdC|128,7}}<ref>[http://www.chemnet.com/Global/Products/potassiumglycolate/Suppliers-0-0.html ChemNet]</ref> |- |[[Konstanto pri dissociigo de acidoj|Acideco (pKa)]]||3,72 |- |[[Mortiga dozo (LD50)]]||>5000 mg/kg (buŝe) |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Deklaroj pri Risko kaj Sekureco|'''Sekurecaj Indikoj''']] |- |[[Listo da R-Deklaroj|Riskoj]]||[[Listo da R-Deklaroj#R36/37/38|R36/37/38]] |- |[[Listo da S-Deklaroj|Sekureco]]||[[Listo da S-Deklaroj#S24/25|S24/25]] [[Listo da S-Deklaroj#R26|S26]] |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Pridanĝeraj indikoj''']] |- |colspan="2" style="text-align: center;" | [[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Danĝero''']] {{Danĝerosimboloj|Xi}} |- |[[GHS Damaĝo-piktogramoj|GHS Damaĝo Piktogramo]]||<center>{{GHS Piktogramo|05|07}}</center> |- |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|GHS Signalvorto]]||Damaĝa substanco |- |[[GHS Deklaroj pri damaĝoj]]||{{H-Frazoj|315|318|319|335}} |- |[[GHS Deklaroj pri antaŭgardoj]]|| {{P-Frazoj|261|264|271|280|302+352|304+340|305+351+338|310|312|321|332+313|337+313|362|403+233|405|501}} |-style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center with=50%;"|<center><small>Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo<br>({{GdC|25}} kaj 100 kPa)</small></center> |} '''Kalia glikolato''' aŭ '''C₂H₃O₃K''' estas organika komponaĵo rezultanta el reakcio inter [[kloroacetata acido]] kaj kalia hidroksido. En akva solvaĵo kalia glikolato suferas hidrolizon estigante glikolatan acidon kaj kalian hidroksidon. La glikolata acido estas acetata acido kun hidroksilo en la dua karbonatomo. Ĝi same nomatas beta-hidroksiacido. Glikolatoj estas saloj de glikolata acido kaj posedas duoblan funkcion de alkoholo kaj acido. Pro ĝia eta molekula pezo kaj grando, ĝi facile penetras en la haŭton. Glikolatoj uzatas en kosmetikaĵoj, farmaciaĵoj, nutro-aldonaĵo kiel humidiganto, gustigagento kaj konservanto. Kalia glikolato estas peranto en organikaj sintezoj en oksidaj-reduktaj reakcioj. ==Sintezoj== ===Sintezo 1=== * [[Kloroacetata acido]] reakcias kun [[kalia hidroksido]] por doni ''glikolatan acidon''. Poste, glikolata acido reakcias kun egalmoluma maso de kalia hidroksido por formi glikolaton de kalio: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Chloroacetic acid 3D.png|kloroacetata acido|120px]] +2 [[Dosiero:Potassium hydroxide 3D.png|kalia hidroksido|120px]] <math>\mathsf{ \xrightarrow []{}\, }</math>[[Dosiero:Potassium glycolate 3D.png|kalia glikolato|120px]] + [[Dosiero:Potassium chloride 3D.png|kalia klorido|120px]] +[[Dosiero:Water_molecule.svg|akvo|50px]] |- |} </center> ==Reakcioj== ===Reakcio 1=== * Preparado de '''kalia glikolato''' per traktado de '''glikolata acido''' kun '''kalia hidroksido''': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Potassium hydroxide 3D.png|kalia hidroksido|90px]] + [[Dosiero:Glycolic acid 3D ball.png|glikolata acido|90px]] <math>\mathsf{ \xrightarrow []{}\, }</math>[[Dosiero:Potassium glycolate 3D.png|kalia glikolato|150px]] + [[Dosiero:Water_molecule.svg|akvo|70px]] |- |} </center> ===Reakcio 2=== * Preparado de '''kalia glikolato''' per traktado de '''glikolata anhidrido''' kun '''kalia hidroksido''': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | 2 [[Dosiero:Potassium hydroxide 3D.png|kalia hidroksido|90px]] +[[Dosiero:Glycolic anhydride 3D.png|glikolata anhidrido|160px]] <math>\mathsf{ \xrightarrow []{}\, }</math>2 [[Dosiero:Potassium glycolate 3D.png|kalia glikolato|150px]] + [[Dosiero:Water_molecule.svg|akvo|70px]] |- |} </center> ===Reakcio 3=== * Preparado de '''kalia glikolato''' per traktado de '''glikolata acido''' kun '''kalia klorido''': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Potassium chloride 3D.png|kalia klorido|90px]] +[[Dosiero:Glycolic acid 3D ball.png|glikolata acido|90px]] <math>\mathsf{ \xrightarrow []{}\, }</math>[[Dosiero:Potassium glycolate 3D.png|kalia glikolato|150px]] +[[Dosiero:Hydrogen-chloride-3D-vdW-labelled.svg|klorida acido|50px]] |- |} </center> ===Reakcio 4=== * Preparado de '''kalia glikolato''' per traktado de '''glikolata anhidrido''' kun '''kalia klorido''': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | [[Dosiero:Potassium chloride 3D.png|kalia klorido|90px]] +[[Dosiero:Glycolic anhydride 3D.png|glikolata anhidrido|160px]] <math>\mathsf{ \xrightarrow []{}\, }</math>[[Dosiero:Potassium glycolate 3D.png|kalia glikolato|150px]] +[[Dosiero:Glycolyl chloride 3D.png|glikolila klorido|90px]] |- |} </center> ===Reakcio 5=== * Glikolato de kalio reakcias kun [[formiata acido]] donante [[kalia formiato|formiaton de kalio]] kaj [[glikolata acido|glikolatan acidon]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <big>[[Dosiero:Potassium glycolate 3D.png|150px]] ''' + '''[[Dosiero:Formic acid 3D.png|100px]] <math>\mathsf{\,\,\xrightarrow []{}\, }</math>[[Dosiero:Potassium 3D.png|80px]][[Dosiero:Formate-3D-balls.png|80px]]''' + '''[[Dosiero:Glycolic acid 3D.png|150px]]</big> |- |} </center> ==Vidu ankaŭ== * [[Acetato#Hidroksoacetatoj|Glikolatoj]] ==Literaturo== * [https://books.google.com.br/books?id=ZNbcHIX9DzAC&pg=PA131&lpg=PA131&dq=potassium+glycolate&source=bl&ots=pANM_1u43u&sig=-Lpzw8kkzM5scb_1X9fSefLpdqg&hl=pt-BR&sa=X&ved=2ahUKEwjgxK-emvvdAhXFHZAKHUT6DyU4ChDoATAKegQIAhAB#v=onepage&q=potassium%20glycolate&f=false Indoles] * [https://books.google.com.br/books?id=kyPRMS9Rp8gC&pg=PA100&dq=potassium+glycolate&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwit18qdnPvdAhUFTZAKHQQxD1kQ6AEIKDAA#v=onepage&q=potassium%20glycolate&f=false Tricarboxylic Acids—Advances in Research and Application] * [https://books.google.com.br/books?id=kej9jDg5ZogC&pg=PA189&dq=potassium+glycolate&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwit18qdnPvdAhUFTZAKHQQxD1kQ6AEIPDAD#v=onepage&q=potassium%20glycolate&f=false Photosynthesis, Photorespiration, And Plant Productivity] * [https://books.google.com.br/books?id=YA8rDwAAQBAJ&pg=PT1442&dq=potassium+glycolate&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwit18qdnPvdAhUFTZAKHQQxD1kQ6AEINTAC#v=onepage&q=potassium%20glycolate&f=false Nanotechnology in Catalysis: Applications in the Chemical Industry, Energy Development and Environment Protection] * [https://books.google.com.br/books?id=coUDAAAAQAAJ&pg=PA302&dq=%22potassium+glycolate%22&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwji1IC-nvvdAhUHj5AKHeN2DzU4FBDoAQhJMAU#v=onepage&q=%22potassium%20glycolate%22&f=false Lessons in Elementary Chemistry] * [http://www.pesticideinfo.org/Detail_Chemical.jsp?Rec_Id=PC36415 PAN Pesticides Database - Chemicals]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ==Referencoj== {{referencoj}} {{Neorganikaj saloj de kalio}} {{Organikaj saloj de kalio}} {{Ĝermo|kemio}} [[Kategorio:Kaliaj kombinaĵoj|glikolato]] l0qz3b8am0evdun7ptfkzk5gz5u7zbf 0 620846 9377708 9190160 2026-05-19T14:28:22Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9377708 wikitext text/x-wiki {{Tabela informkesto|Informkesto kemia substanco}} {| class="wikitable floatright" width=10% |-style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;"|<big><big>Kalia laŭrato</big></big> |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Potassium laurate sticks.png|250px]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Bastona kemia strukturo de la Kalia laŭrato''' |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Potassium laurate 3D.png|250px]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Tridimensia kemia strukturo de la Kalia laŭrato''' |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |<big>Alternativa(j) nomo(j)</big> |- |colspan="2" style="text-align: center;" | * Laŭrato de kalio * Kokosato de kalio * Kalia salo de laŭrata acido * Dodekanato de kalio |- ||[[Kemia formulo]]||<big><center>{{KemiaFormulo|<big>'''C|12|H|23|O|2|K'''}}</big></center></big> |- |[[CAS-numero|CAS-numero-kodo]]||[https://commonchemistry.cas.org/detail?cas_rn=‎10124-65-9 10124-65-9] |- |[[ChemSpider|ChemSpider kodo]]||[http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.23342.html 23342] |- |[[PubChem|PubChem-kodo]]||[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/23675775 23675775] |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Fizikaj proprecoj''' |- |[[Aspekto]]||blanka solidaĵo |- |[[Molmaso]]||238,412 g·mol⁻¹ |- |[[Fandpunkto]]||{{GdC|43,8}} |- |[[Bolpunkto]]||{{GdC|296,1}} |- |[[Ekflama temperaturo]]||{{GdC|134,1}} |- |[[Solvebleco]]||[[Akvo]]:2,656 g/L |- |[[Mortiga dozo (LD50)]]||400&nbsp;mg/kg (buŝe) |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Deklaroj pri Risko kaj Sekureco|'''Sekurecaj Indikoj''']] |- |[[Listo da R-Deklaroj|Riskoj]]||[[Listo da R-Deklaroj#R36|R36]] [[Listo da R-Deklaroj#R38|R38]] |- |[[Listo da S-Deklaroj|Sekureco]]||[[Listo da S-Deklaroj#S26|S26]] [[Listo da S-Deklaroj#R37/39|S37/39]] |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Pridanĝeraj indikoj''']] |- |colspan="2" style="text-align: center;" | [[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Danĝero''']] {{Danĝerosimboloj|T|Xi}} |- |[[GHS Damaĝo-piktogramoj|GHS Damaĝo Piktogramo]]||<center>{{GHS Piktogramo|07}}</center> |- |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|GHS Signalvorto]]||Averto |- |[[GHS Deklaroj pri damaĝoj]]||{{H-Frazoj|315|319}} |- |[[GHS Deklaroj pri antaŭgardoj]]|| {{P-Frazoj|264|280|302+352|305+351+338|321|332+313|337+313|362}}<ref>[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Potassium_laurate#section=GHS-Classification Pubchem]</ref> |-style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center with=50%;"|<center><small>Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo<br>({{GdC|25}} kaj 100 kPa)</small></center> |} '''Kalia laŭrato''' aŭ '''C₁₂H₂₃O₂K''' estas organika kalia salo de [[laŭrata acido|dodekanata acido]], blanka solidaĵo uzata kiel fungicido, insekticido kaj baktericido. En kemia industrio ĝi estas uzata kiel [[emulsiigaĵo]] kaj organika reakcianto en organikaj sintezoj. En kosmetikaĵoj ĝi uzatas kiel [[surfaktanto]] kaj emulsiigagento. Laŭratoj estas natura grasacido trovataj en multaj plantoj kaj palmarboj. ==Sintezoj== ===Sintezo 1=== * Preparado de laŭrato de kalio per interagado de [[laŭrata acido]] kaj [[kalia hidroksido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <big>[[Dosiero:Dodecanoic acid 3D.png|250px]] +[[Dosiero:Potassium hydroxide 3D.png|kalia hidroksido|120px]] <math>\mathsf{ \xrightarrow [-\,H_2O]{}\, }</math>[[Dosiero:Potassium laurate 3D.png|250px]]</big> |- |} </center> ==Reakcioj== ===Reakcio 1=== * Dodekanato de kalio reakcias kun ''bromo-metano'' por estigi ''lauraton de metilo'': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <big>[[Dosiero:Potassium laurate 3D.png|250px]] +[[Dosiero:Bromomethane 3D.png|bromometano|120px]]<math>\mathsf{ \xrightarrow [-\,KBr]{}\, }</math>[[Dosiero:Methyl laurate 3D.png|250px]]</big> |- |} </center> ==Literaturo== * [http://www.pesticideinfo.org/Detail_Chemical.jsp?Rec_Id=PC32970 Pesticides Database - Chemicals] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170429195526/http://www.pesticideinfo.org/Detail_Chemical.jsp?Rec_Id=PC32970 |date=2017-04-29 }} * [https://www.semanticscholar.org/topic/potassium-laurate/947458 Semantic Scholar] * [https://books.google.com.br/books?id=wMZzuOSq44UC&pg=PA266&lpg=PA266&dq=potassium+laurate&source=bl&ots=L-LALIb0y6&sig=xqi08W7VRyhJ-NEFfKlPcpYGsV0&hl=pt-BR&sa=X&ved=2ahUKEwisy_KA4_7dAhVTlpAKHXU_Dyw4HhDoATACegQIBxAB#v=onepage&q=potassium%20laurate&f=false Chemistry of Phytopotentials: Health, Energy and Environmental Perspectives] * [https://books.google.com.br/books?id=3KPvCAAAQBAJ&pg=PA110&dq=potassium+laurate&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwj_roCj4_7dAhWBIpAKHQDSAm0Q6AEILzAB#v=onepage&q=potassium%20laurate&f=false Foams] * [https://books.google.com.br/books?id=OX0SDAAAQBAJ&pg=PA19&dq=potassium+laurate&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwj_roCj4_7dAhWBIpAKHQDSAm0Q6AEINzAC#v=onepage&q=potassium%20laurate&f=false The Physics of Lyotropic Liquid Crystals] * [https://books.google.com.br/books?id=V-9ozTdWdeMC&pg=PA575&dq=potassium+laurate&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwj_roCj4_7dAhWBIpAKHQDSAm0Q6AEISDAE#v=onepage&q=potassium%20laurate&f=false Bentley's Textbook of Pharmaceutics] ==Referencoj== {{referencoj}} {{Neorganikaj saloj de kalio}} {{Organikaj saloj de kalio}} {{Ĝermo|kemio}} [[Kategorio:Kaliaj kombinaĵoj|laŭrato]] [[Kategorio:Laŭratoj]] ejdu0jtniekrjltpm4mmlfhwxd68zia 0 621005 9377733 8680909 2026-05-19T14:47:15Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9377733 wikitext text/x-wiki {{Tabela informkesto|Informkesto kemia substanco}} {| class="wikitable floatright" width=10% |-style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;"|<big><big>Kalia ricinoleato</big></big> |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Potassium ricinoleate.png|200px]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Plata kemia strukturo de la Kalia ricinoleato''' |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Potassium ricinoleate3D.png|200px]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Tridimensia kemia strukturo de la Kalia ricinoleato''' |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |<big>Alternativa(j) nomo(j)</big> |- |colspan="2" style="text-align: center;" | * Ricinoleato de kalio * 12-hidrokso-9-oktodekenoato de kalio |- ||[[Kemia formulo]]||<big><center>{{KemiaFormulo|<big>'''C|18|H|33|KO|3'''}}</big></center></big> |- |[[CAS-numero|CAS-numero-kodo]]||[https://commonchemistry.cas.org/detail?cas_rn=7492-30-0 7492-30-0] |- |[[PubChem|PubChem-kodo]]||[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/23716429 23716429] |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Fizikaj proprecoj''' |- |[[Aspekto]]||klarflava likvaĵo |- |[[Molmaso]]||336,55691 g·mol⁻¹ |- |[[Bolpunkto]]||{{GdC|416,40}} |- |[[Ekflama temperaturo]]||{{GdC|219,80}} |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Deklaroj pri Risko kaj Sekureco|'''Sekurecaj Indikoj''']] |- |[[Listo da R-Deklaroj|Riskoj]]||[[Listo da R-Deklaroj#R26|R26]] |- |[[Listo da S-Deklaroj|Sekureco]]||[[Listo da S-Deklaroj#R36|S36]] |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Pridanĝeraj indikoj''']] |- |colspan="2" style="text-align: center;" | [[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Danĝero''']] {{Danĝerosimboloj|Xi}} |- |[[GHS Damaĝo-piktogramoj|GHS Damaĝo Piktogramo]]||<center>{{GHS Piktogramo|07|09}}</center> |- |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|GHS Signalvorto]]||Averto |- |[[GHS Deklaroj pri damaĝoj]]||{{H-Frazoj|319|411}} |- |[[GHS Deklaroj pri antaŭgardoj]]|| {{P-Frazoj|264|273|280|305+351+338|337+313|391|501}}<ref>[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/potassium_ricinoleate#section=Safety-and-Hazards Pubchem]</ref> |-style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center with=50%;"|<center><small>Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo<br>({{GdC|25}} kaj 100 kPa)</small></center> |} '''Kalia ricinoleato''' aŭ '''C₁₈H₃₃KO₃''' estas organika kalia salo de [[ricinoleata acido]], flaveca likvaĵo uzata kiel herbicido, insekticido, surfaktanto, emulsiiganto, kaj plastiganto. La kemia strukturo de kalia ricinoleato estas simila al tiuj de certaj naturaj kemiaĵoj produktataj de superaj akvoplantoj kiuj inhibas kreskadon de blu-verdajn algojn. Aliaj uzoj inkludas plibonigon de la akvokvalito, kaj elimino de nedezirataj fiŝodoroj. En akva solvaĵo ricinoleato de kalio produktas bazan karakteron kaj estiĝo de kaliaj katjonoj kaj ricinoleataj anjonoj. La unuaj provoj prepari la ricinoleatan acidon okazis en 1888 de la germana kemiisto Friedrich Krafft (1852-1923). Ricinoleata acido posedas kontraŭdolorajn kaj anti-inflamajn proprecojn. Kiel algicidoj, ricinoleatoj estas uzataj en la kontrolo de cianobakterio kiu donas blu-verdecan koloron al akvo. ==Sintezoj== ===Sintezo 1=== * Preparado de ''kalia ricinoleato'' ekde [[Ricinoleata acido]] kaj [[kalia hidroksido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <big>[[Dosiero:Ricinoleic acid.svg|100px]] <math>\mathsf{\,+ \,KOH \, \underset { } \xrightarrow [-\,H_2O]{}\, }</math>[[Dosiero:Potassium ricinoleate.png|100px]]</big> |- |} </center> ==Reakcioj== ===Reakcio 1=== * Ricinoleato de kalio reakcias kun ''jodo-metano'' por estigi ''ricinoleaton de metilo'' (CAS Numero 141-24-2). Ricinoleato de metila estas klara viskoza likvaĵo usata kiel surfaktanto, lubrikaĵo kaj plastiganto.: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <big>[[Dosiero:Potassium ricinoleate.png|100px]] <math>\mathsf{+ H_3C-I \, \underset { } \xrightarrow [-\,KI]{}\, }</math>[[Dosiero:Methyl ricinoleate.png|100px]]</big> |- |} </center> ==Literaturo== * [https://www.sigmaaldrich.com/catalog/product/aldrich/cds003424?lang=pt&region=BR Sigma Aldrich] * [https://www.chemicalbook.com/ChemicalProductProperty_EN_CB1762057.htm Chemical Book] * [http://www.pesticideinfo.org/Detail_Product.jsp?REG_NR=05322000001&DIST_NR=053220 PAN Pesticides Database - Pesticide Products] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170525010715/http://www.pesticideinfo.org/Detail_Product.jsp?REG_NR=05322000001&DIST_NR=053220 |date=2017-05-25 }} * [https://books.google.com.br/books?id=zBXTBwAAQBAJ&pg=PA279&dq=potassium+ricinoleate&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwir1rzyioTeAhXDGZAKHbxfB9EQ6AEIRDAE#v=onepage&q=potassium%20ricinoleate&f=false Channel Catfish Farming Handbook] ==Referencoj== {{referencoj}} {{Neorganikaj saloj de kalio}} {{Organikaj saloj de kalio}} {{Ĝermo|kemio}} [[Kategorio:Kaliaj kombinaĵoj|ricinoleato]] [[Kategorio:Ricinoleatoj]] b4g1n5w04vlmp8kazjgfvip7ekk9p02 0 622660 9377714 9190174 2026-05-19T14:30:58Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9377714 wikitext text/x-wiki {{Tabela informkesto|Informkesto kemia substanco}} {| class="wikitable floatright" width=10% |-style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;"|<big><big>Laŭril-sulfato de kalio</big></big> |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Potassium_lauryl_sulfate.svg|200px]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Plata kemia strukturo de la Kalia laŭrila sulfato''' |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Potassium lauryl sulfate 3D.png|200px]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Tridimensia kemia strukturo de la Kalia laŭrila sulfato''' |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |<big>Alternativa(j) nomo(j)</big> |- |colspan="2" style="text-align: center;" | * Kalia dodekila sulfato * Laŭrila sulfato de kalio * Dodekila sulfato de kalio |- ||[[Kemia formulo]]||<big><center>{{KemiaFormulo|<big>'''C|12|H|25|KSO|4'''}}</big></center></big> |- |[[CAS-numero|CAS-numero-kodo]]||[https://commonchemistry.cas.org/detail?cas_rn=4706-78-9 4706-78-9] |- |[[ChemSpider|ChemSpider kodo]]||[http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.56317.html 56317] |- |[[PubChem|PubChem-kodo]]||[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/62549 62549] |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Fizikaj proprecoj''' |- |[[Molmaso]]||304,488 g·mol^-1 |- |[[Solvebleco]]||[[Akvo]]: * Nesolvebla en acida medio * Solvebla en alkala medio |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Deklaroj pri Risko kaj Sekureco|'''Sekurecaj Indikoj''']] |- |[[Listo da R-Deklaroj|Riskoj]]||[[Listo da R-Deklaroj#R11|R11]] [[Listo da R-Deklaroj#R21/22|R21/22]] [[Listo da R-Deklaroj#R36/37/38|R36/37/38]] |- |[[Listo da S-Deklaroj|Sekureco]]||[[Listo da S-Deklaroj#S26|S26]] [[Listo da S-Deklaroj#R36/37|S36/37]] |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Pridanĝeraj indikoj''']] |- |colspan="2" style="text-align: center;" | [[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Danĝero''']] {{Danĝerosimboloj|F|Xn}}{{Danĝerosimboloj|T}} |- |[[GHS Damaĝo-piktogramoj|GHS Damaĝo Piktogramo]]||<center>{{GHS Piktogramo|02|07}}{{GHS Piktogramo|09}}</center> |- |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|GHS Signalvorto]]||Damaĝa substanco |- |[[GHS Deklaroj pri damaĝoj]]||{{H-Frazoj|228|302+332|315|318|335|412}} |- |[[GHS Deklaroj pri antaŭgardoj]]|| {{P-Frazoj|210|261|280|301+312|330|305+351+338|310|370+378}} |-style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center with=50%;"|<center><small>Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo<br>({{GdC|25}} kaj 100 kPa)</small></center> |} '''Kalia laŭrila sulfato''' aŭ '''C₁₂H₂₅KSO₄''' estas organika kombinaĵo de kalio, [[sulfata acido]] kaj ''laŭrata acido'', surfaktanto kaj [[emulsiiganto]] <ref>[https://www.drugbank.ca/drugs/DB00815 DrugBank]</ref> uzata en multaj produktoj por purigo kaj higieno. Ĉi-salo konsistas je 12-karbona ĉeno ligita al sulfata grupo, donante al la substanco amfifilajn proprecojn necesa por la sapsurogatoj. Derivita el kokosoleo kaj palmoleo, ĝi estas ordinara komponanto de multaj dompurigaĵoj. ==Sintezoj== ===Sintezo 1=== * Preparado per traktado de ''laŭrata acido'' kun [[kalia sulfato]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <big>[[Dosiero:Lauric_acid.svg|200px]] <math>\mathsf{\,+ \,K_2SO_4 \, \underset { } \xrightarrow [-\,H_2O]{}\, }</math>[[Dosiero:Potassium_lauryl_sulfate.svg|200px]]</big> |- |} </center> ==Reakcioj== ===Reakcio 1=== * Laŭril-sulfato de kalio reakcias kun bromidoj por doni metilesteron de laŭrila-sulfato: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <big>[[Dosiero:Potassium_lauryl_sulfate.svg|200px]] <math>\mathsf{+ Br-CH_3 \, \underset { } \xrightarrow [-KBr]{}\, }</math>[[Dosiero:Methyl lauryl sulfate.svg|200px]]</big> |- |} </center> ==Literaturo== * [http://www.pesticideinfo.org/Detail_Chemical.jsp?Rec_Id=PC34234 Pesticide Database Chemicals] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170429195547/http://www.pesticideinfo.org/Detail_Chemical.jsp?Rec_Id=PC34234 |date=2017-04-29 }} * [https://books.google.com.br/books?id=urdSDwAAQBAJ&pg=SA3-PA45&dq=potassium+lauryl+sulfate&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwjJ3baHnrreAhXCqZAKHf1uDGgQ6AEIOzAC#v=onepage&q=potassium%20lauryl%20sulfate&f=false Materials, Chemicals and Methods for Dental Applications] * [https://books.google.com.br/books?id=-KanEB_ytFQC&pg=PA440&dq=potassium+lauryl+sulfate&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwjJ3baHnrreAhXCqZAKHf1uDGgQ6AEIQzAD#v=onepage&q=potassium%20lauryl%20sulfate&f=false A Consumer's Dictionary of Food Additives] * [https://books.google.com.br/books?id=q1W7VtF8rJgC&pg=PA269&dq=potassium+lauryl+sulfate&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwiOncDlnrreAhVBDZAKHfDDCC84FBDoAQguMAE#v=onepage&q=potassium%20lauryl%20sulfate&f=false Chemistry and Technology of the Cosmetics and Toiletries Industry] * [https://books.google.com.br/books?id=ERVywKMMqAsC&pg=PA71&dq=potassium+lauryl+sulfate&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwiOncDlnrreAhVBDZAKHfDDCC84FBDoAQhOMAY#v=onepage&q=potassium%20lauryl%20sulfate&f=false Treatments for Skin of Color] * [https://books.google.com.br/books?id=nuBN8qDRGW4C&pg=PT101&dq=potassium+lauryl+sulfate&hl=pt-BR&sa=X&ved=0ahUKEwiOncDlnrreAhVBDZAKHfDDCC84FBDoAQhnMAk#v=onepage&q=potassium%20lauryl%20sulfate&f=false Toxic Overload: A Doctor's Plan for Combating the Illnesses Caused by Chemicals in our foods, our homes and our Medicine Cabinets] ==Referencoj== {{referencoj}} {{Neorganikaj saloj de kalio}} {{Organikaj saloj de kalio}} {{Ĝermo|kemio}} [[Kategorio:Kaliaj kombinaĵoj|laŭrila sulfato]] [[Kategorio:Sulfatoj]] 55s9uffx4onuxm12wd7wycabeeuouoq 0 622760 9377711 8680933 2026-05-19T14:29:53Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9377711 wikitext text/x-wiki {{Tabela informkesto|Informkesto kemia substanco}} {| class="wikitable floatright" width=10% |-style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;"|<big><big>Kalia 4-dodekila benzeno-sulfonato</big></big> |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Potassium dodecylbenzenesulphonate2D.png|200px]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Plata kemia strukturo de la Kalia dodekila benzeno-sulfonato''' |- |colspan="2" style="text-align: center;"|<center>[[Dosiero:Sodium_dodecylbenzenesulfonate3D.png|200px]]</center> |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Tridimensia kemia strukturo de la Kalia dodekila benzeno-sulfonato''' |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |<big>Alternativa(j) nomo(j)</big> |- |colspan="2" style="text-align: center;" | * Laŭril-benzeno-sulfonato de kalio * Kalia salo de laŭril-benzeno-sulfonata acido * Kalia salo de dodekil-benzeno-sulfonato |- ||[[Kemia formulo]]||<big><center>{{KemiaFormulo|<big>'''C|18|H|29|KSO|3'''}}</big></center></big> |- |[[CAS-numero|CAS-numero-kodo]]||[https://commonchemistry.cas.org/detail?cas_rn=14564-74-0 14564-74-0] |- |[[ChemSpider|ChemSpider kodo]]||[http://www.chemspider.com/Chemical-Structure.76252.html 76252] |- |[[PubChem|PubChem-kodo]]||[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/‎23694261 ‎23694261] |- style="background: green; color: white" |colspan="2" style="text-align: center;" |'''Fizikaj proprecoj''' |- |[[Molmaso]]||364,58436 g·mol^-1 |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Deklaroj pri Risko kaj Sekureco|'''Sekurecaj Indikoj''']] |- |[[Listo da R-Deklaroj|Riskoj]]||[[Listo da R-Deklaroj#R22|R22]] [[Listo da R-Deklaroj#R37/38|R37/38]] [[Listo da R-Deklaroj#R41|R41]] [[Listo da R-Deklaroj#R51|R51]] |- |[[Listo da S-Deklaroj|Sekureco]]||[[Listo da S-Deklaroj#S26|S26]] [[Listo da S-Deklaroj#S27|S27]] [[Listo da S-Deklaroj#S36/37/39|S36/37/39]] [[Listo da S-Deklaroj#R61|S61]] |- style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center;" |[[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Pridanĝeraj indikoj''']] |- |colspan="2" style="text-align: center;" | [[Ŝablono:Danĝerosimboloj|'''Danĝero''']] {{Danĝerosimboloj|Xn|N}} |- |[[GHS Damaĝo-piktogramoj|GHS Damaĝo Piktogramo]]||<center>{{GHS Piktogramo|05|07}}</center> |- |[[GHS pri klasado kaj etikedado de kemiaĵoj|GHS Signalvorto]]||Damaĝa substanco |- |[[GHS Deklaroj pri damaĝoj]]||{{H-Frazoj|302|315|318|319}} |- |[[GHS Deklaroj pri antaŭgardoj]]|| {{P-Frazoj|264|280|302+352|305+351+338|321|332+313|337+313|362}}<ref>[https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/23672299#section=Safety-and-Hazards Pubchem]</ref> |-style="background: yellow; color: black" |colspan="2" style="text-align: center with=50%;"|<center><small>Escepte kiam indikitaj, datumoj estas prezentataj laŭ iliaj normaj kondiĉoj pri temperaturo kaj premo<br>({{GdC|25}} kaj 100 kPa)</small></center> |} '''Kalia p-dodekila benzeno-sulfonato''', '''KDBS''', aŭ '''C₁₈H₂₉KSO₃''' estas organika kombinaĵo derivita el [[kalio]], ''laŭrata acido'' kaj [[benzeno sulfonata acido]]. Ĝi estas flaveca oleeca likvaĵo, milde toksa, solvebla en akvo kaj uzata kiel surfaktanto kaj emulsia agento kun ŝaŭmigaj kaj humidigaj proprecoj. Ĝi ankaŭ uzatas en fabrikado de kosmetikaĵoj. Ĝenerale ĝi komerce trovatas kiel miksaĵo da interligitaj sulfonatoj kaj ĝi estas la ĉefa komponaĵo de likvaj [[sapo]]j uzataj en lavbutikoj. KDBS estas sensiva al akvomalmoleco kaj ne facile oksidiĝas. Ĝi estas forta ŝaŭmiganto kaj troviĝas kiel komponaĵo de pluraj aldonaĵoj. ==Sintezoj== ===Sintezo 1=== * Preparado per kompleta neŭtraligado de laŭrila [[benzeno sulfonata acido]]: <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <big>[[Dosiero:Dodecylbenzenesulphonic acid.png|200px]] <math>\mathsf{\,+ \,KOH \, \underset { } \xrightarrow [-\,H_2O]{}\, }</math>[[Dosiero:Potassium dodecylbenzenesulphonate2D.png|200px]]</big> |- |} </center> ==Reakcioj== ===Reakcio 1=== * Dodekila benzenosulfonato de kalio reakcias kun metil-jodidoj por doni metil-esterojn de la ''dodekila benzenosulfonata acido'': <center> {|cellspacing=10 cellpadding=10 border=5 | <big>[[Dosiero:Potassium dodecylbenzenesulphonate2D.png|200px]] <math>\mathsf{+\,I-CH_3 \, \underset { } \xrightarrow [-KI]{}\, }</math>[[Dosiero:Methyl dodecylbenzenesulphonate.png|200px]]</big> |- |} </center> ==Literaturo== * [http://www.pesticideinfo.org/Detail_Chemical.jsp?Rec_Id=PC34219 Pesticides Database - Chemicals] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170429195353/http://www.pesticideinfo.org/Detail_Chemical.jsp?Rec_Id=PC34219 |date=2017-04-29 }} * [https://www.alfa-chemistry.com/cas_27177-77-1.htm Alfa Chemistry] * [https://cosmeticsinfo.org/ingredient/potassium-dodecylbenzenesulfonate Cosmetics Info] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200928085710/https://cosmeticsinfo.org/ingredient/potassium-dodecylbenzenesulfonate |date=2020-09-28 }} * [https://books.google.com.br/books?id=PYZGAQAAQBAJ&pg=PT90&dq=potassium+dodecylbenzenesulfonate&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwixytyk6rveAhVEiJAKHc2KBz84ChDoAQhRMAc#v=onepage&q=potassium%20dodecylbenzenesulfonate&f=false Soaps, Detergents and Disinfectants Technology Handbook] * [https://books.google.com.br/books?id=JpBNjBAMogYC&pg=PA222&dq=dodecylbenzenesulfonate&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiS9oGr5LzeAhVBFpAKHXf5B7UQ6AEINTAC#v=onepage&q=dodecylbenzenesulfonate&f=false Health Effects of Selected Chemicals] * [https://books.google.com.br/books?id=LiSi3k_Gp90C&pg=PA11&dq=dodecylbenzenesulfonate&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwilh7uu5bzeAhUKFZAKHe2KDKs4ChDoAQgpMAA#v=onepage&q=dodecylbenzenesulfonate&f=false Specialist Surfactants] ==Vidu ankaŭ== * [[Natria dodekila-benzeno-sulfonato]] ==Referencoj== {{referencoj}} {{Neorganikaj saloj de kalio}} {{Organikaj saloj de kalio}} {{Ĝermo|kemio}} [[Kategorio:Kaliaj kombinaĵoj|laŭrila-benzeno-sulfonato]] [[Kategorio:Sulfonatoj]] 7uegby18owvfn3yvc7650sa3d4bx1va 0 630974 9377745 8744315 2026-05-19T14:53:30Z Sj1mor 12103 9377745 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = Béla Vágó |dosiero = Béla-vago-vicecomisario-interior-hungría--outlawsdiary02tormuoft.png |grandeco de dosiero = |priskribo de dosiero = Béla Vágó en 1919 |naskonomo = Weisz Béla }} '''Béla Vágó,''' laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Vágó Béla''' estis [[Hungario|hungara]] [[politikisto]], [[ĵurnalisto]], komisaro. Lia origina familia nomo estis ''Weisz'' ĝis [[1898]]. Béla Weisz <ref>http://www.elib.hu/04000/04093/html/szocikk/15213.htm</ref> naskiĝis la {{daton|9|aŭgusto|1881}} en [[Kecskemét]], li mortis la {{daton|10|marto|1939}} en [[Sovetunio]]. == Biografio == Béla Vágó devenis el [[juda]] [[familio]]. Li frekventis lernejon en sia naskiĝurbo, poste li studis en [[ELTE|Reĝa Universitato de Budapeŝto]], kie li estis forigita pro diversaj politikaj agadoj. Li jam aliĝis en [[1900]] al la [[socialdemokrato]]j, post 3 jaroj al la [[sindikato]]. Li ofte kontribuis en [[Népszava]]. En [[1911]] li edziĝis. Dum la [[1-a mondmilito]] li estis unu el la estroj de la [[kontraŭmilita movado]]. En [[1918]] li estis fondinta membro de la [[komunisto]]j. Dum la [[Hungara Sovetrespubliko]] unue li estis komisaro (komprenu fakta [[ministro]] pri internaj aferoj), poste li estris la armeon. Post falo de la komunista registaro li rifuĝis al [[Vieno]], baldaŭ li iris al [[Berlino]], fine pro la nazioj al [[Moskvo]]. Li estis ĉefredaktoro de hungarlingva gazeto. En [[1939]] li estis arestita pro falsaj akuzoj, poste li estis ekzekutita. En [[1956]] li estis rehabilitita. == Elektitaj publikaĵoj == * ''László Jenő és Korvin Ottó'' (1922) * ''A Vörös Ujság első számáról'' (1928) == Memorigiloj == * [[poŝtmarko]] eldonita en Hungario == Fontoj == * [https://www.arcanum.hu/hu/online-kiadvanyok/Lexikonok-magyar-eletrajzi-lexikon-7428D/v-78466/vago-bela-78486/ hungarlingva biografio kun foto] * [http://multunk.com/index.php?title=V%C3%A1g%C3%B3_B%C3%A9la] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190201120111/http://multunk.com/index.php?title=V%C3%A1g%C3%B3_B%C3%A9la |date=2019-02-01 }} == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Vago Bela}} [[Kategorio:Hungaraj politikistoj]] [[Kategorio:Hungaraj ĵurnalistoj]] [[Kategorio:Hungaraj ministroj]] [[Kategorio:Hungaraj judoj]] [[Kategorio:Hungaroj kondamnitaj al mortpuno]] [[Kategorio:Hungaraj rifuĝintoj en 1919]] bj2d5efqo553cb35hmik4he7qhurpnu 0 640853 9377742 6598121 2026-05-19T14:52:33Z Sj1mor 12103 9377742 wikitext text/x-wiki '''The Rag''' (''La Ĉifono'') estis [[Subgrundaj medioj|subgrunda]] gazeto publikigita en [[Aŭstino]], [[Teksaso]] de 1966 ĝis 1977. La semajna gazeto kovris politikajn kaj kulturajn temojn, kiujn la tradicia gazetaro ignoris, kiel la kreskanta [[kontraŭmilita movado]], la [[seksa revolucio]], la [[Geja Fiero|geja liberigo]], kaj la [[Drogo|drogokulturo]]. The Rag instigis ĉi tiujn politikajn grupojn kaj kontraŭkulturajn komunumojn kuniĝi en signifan politikan forton en Aŭstino. Kiel la sesa membro de la [[Subgrunda Gazetara Sindikato]] kaj la unua subgrunda gazeto la [[Sudaj ŝtatoj de Usono|Sudo]], The Rag helpis formi prosperan nacian subgrundan gazetaron. Laŭ historiisto kaj eldonisto [[Paul Buhle]], The Rag estis "unu el la unuaj, la plej longdaŭra kaj plej influa" de la sesdekaj subgrundaj gazetoj. En sia libro de 1972, ''The Paper Revolutionaries'', [[Laurence Leamer]] nomis The Rag "unu el la malmultaj legendaj subgrundaĵoj." {{DEFAŬLTORDIGO:Rag, The}} [[kategorio:Samizdato]] [[Kategorio:Subgrundaj medioj]] [[Kategorio:Alternativaj amaskomunikiloj]] [[Kategorio:Usonaj gazetoj]] [[Kategorio:Aperis en 1966]] [[Kategorio:Malaperis en 1977]] 1qm0la37r1z1eyngq5zsncvut9hfi50 9377743 9377742 2026-05-19T14:52:58Z Sj1mor 12103 9377743 wikitext text/x-wiki {{Kursiva titolo}} {{Informkesto organizaĵo}} '''''The Rag''''' (La Ĉifono) estis [[Subgrundaj medioj|subgrunda]] gazeto publikigita en [[Aŭstino]], [[Teksaso]] de 1966 ĝis 1977. La semajna gazeto kovris politikajn kaj kulturajn temojn, kiujn la tradicia gazetaro ignoris, kiel la kreskanta [[kontraŭmilita movado]], la [[seksa revolucio]], la [[Geja Fiero|geja liberigo]], kaj la [[Drogo|drogokulturo]]. The Rag instigis ĉi tiujn politikajn grupojn kaj kontraŭkulturajn komunumojn kuniĝi en signifan politikan forton en Aŭstino. Kiel la sesa membro de la [[Subgrunda Gazetara Sindikato]] kaj la unua subgrunda gazeto la [[Sudaj ŝtatoj de Usono|Sudo]], The Rag helpis formi prosperan nacian subgrundan gazetaron. Laŭ historiisto kaj eldonisto [[Paul Buhle]], The Rag estis "unu el la unuaj, la plej longdaŭra kaj plej influa" de la sesdekaj subgrundaj gazetoj. En sia libro de 1972, ''The Paper Revolutionaries'', [[Laurence Leamer]] nomis The Rag "unu el la malmultaj legendaj subgrundaĵoj." {{DEFAŬLTORDIGO:Rag, The}} [[kategorio:Samizdato]] [[Kategorio:Subgrundaj medioj]] [[Kategorio:Alternativaj amaskomunikiloj]] [[Kategorio:Usonaj gazetoj]] [[Kategorio:Aperis en 1966]] [[Kategorio:Malaperis en 1977]] 4p9zor0vq0m13quaay1xdgfg0bftgou 0 640915 9378053 8401244 2026-05-20T01:20:21Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9378053 wikitext text/x-wiki {{informkesto lago | Lago = Karujärv | Bildo = Karujärv11.JPG{{!}}300px | Situo = insulo [[Saaremaa]], [[Estonio]] | Situo sur mapo = Estonio | Latitudo=58/22/47 | Longitudo=22/12/56 | Regiono-ISO = EE-74 | Longo = 2.8 | Larĝo = 2.2 | Areo = 3.456 | Maksimuma profundo = 6 | Bordo = 12276 m | Alto = 32 | Insuloj = 3-5 }} '''Karujärv''' ({{lang-et|Karujärv}} — ''"Ursa lago"'') estas lago en [[Estonio]], kiu situas en okcidenta parto de la insulo [[Saaremaa]], en distrikto ''Lääne-Saare''. Ĝi estas la plej granda lago sur la insulo Saaremaa kaj la 13-a laŭ grandeco en Estonio.<ref name="keskkonnainfo" /> == Priskribo == Lago ''Karujärv'' troviĝas proksimume je 4,5 km norde de vilaĝo ''Kärla''. Ĉe la norda bordo situas vilaĝo ''Karujärve'' (antaŭe ''Dejevo'', sovetia milita urbeto). Ĉe la orienta bordo funkcias kelkaj [[kampadejo]]j. Laŭ la nordorienta bordo iras aŭtovojo kun busa trafiko. En la lago troveblas kelkaj malgrandaj insuloj. Antaŭe ilia kvanto estis 5, sed nuntempaj informfontoj diras pri nur 3 insuloj, ĉar aliaj du kuniĝis kun bordo, eble pro malleviĝo de la akvonivelo en la jaro 1932.<ref name=kalale>Kalale: [http://www.kalale.ee/ajakiri/veekogud/51 Saaremaa Karujärv – järv, kus ahvenad söövad vähki] {{ref-et}}</ref> Alteco super la mara nivelo estas 32 metroj. Areo de la lago estas 345,6 hektaroj (349,9 hektaroj kune kun la insuloj). La longo de la bordo estas 12,276 km.<ref name="keskkonnainfo">[http://www.keskkonnainfo.ee/publications/113_PDF.pdf keskkonnainfo.ee] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160309111720/http://www.keskkonnainfo.ee/publications/113_PDF.pdf |date=2016-03-09 }} {{ref-et}}</ref> Longo de la lago estas 2,8 km, larĝo 2,2 km. Maksimuma profundo — 6 metroj.<ref name="proozes">Проозес Э., Сааремаа, Tallinn, 1990, p. 87</ref> La bordoj estas plejparte kovritaj per densa arbaro. La fundo estas sabla, ĉe la kampadejoj ekzistas sablaj strandoj.<ref name="proozes" /> En la lago abundas [[Kankro (besto)|kankroj]]. Multas ankaŭ fiŝoj: [[perko]]j, [[ezoko]]j, [[Leuciscus idus|iduso]]j, [[Ruĝokula skardinio|skardinio]]j, [[tinko]]j, [[koregono]]j kaj [[Kotedoj|ĉotoj]]. == Historio == [[Dosiero:Karujärve 059.jpg|eta|maldekstre|Kampadejo surborde de Karujärv]] La lago ''Karujärv'' aperis proksimume antaŭ 8 mil jaroj, apartiĝinte de la maro, kaj nun estas la plej malnova lago sur la insulo Saaremaa.<ref name="proozes" /> Antaŭ la Dua mondmilito Estonio kontraktis kun Soveta Unio pri uzado de apuda vilaĝo ''Karujärve'' kiel milita objekto. Poste Estonio iĝis parto de [[USSR]], kaj en la jaro 1959 la vilaĝo estis alinomita al ''Dejevo'' laŭ Heroo de Soveta Unio Vladimir Dejev. Ĝi funkciis kiel grava parto de sistemo de [[nacia defendo]] ĉe okcidentaj limoj de Sovetunio.<ref>{{cite web |url=https://www.puhkuseestis.ee/?id=1749&news_id=1222 |title=Саареский уезд |dato=2014-08-14 |alirdato=2019-05-04}} {{ref-ru}}</ref> Nun la milita urbeto ne plu estas uzata kaj iĝas turisma objekto.<ref>{{cite web |url=http://www.saaremaanaturetourism.eu/B-vsaja-raketnaja-baza-Deevo |title=Бывшая ракетная база Деево |alirdato=2019-05-04 |accessdate=2019-05-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180110010432/http://www.saaremaanaturetourism.eu/B-vsaja-raketnaja-baza-Deevo |archivedate=2018-01-10 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.saaremaanaturetourism.eu/B-vsaja-raketnaja-baza-Deevo |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2019-05-04 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20180110010432/http://www.saaremaanaturetourism.eu/B-vsaja-raketnaja-baza-Deevo |arkivdato=2018-01-10 }} {{ref-ru}}</ref> Tamen, en la lago oni ofte trovas neeksplodintajn aerbombojn. Ekzemple, dum purigado de la lago en la jaroj 2009—2017 oni trovis pli ol 50 bombojn.<ref name="sputnik-news">{{cite web |url=https://ru.sputnik-news.ee/estonian_news/20170211/4782511/ozero-Karujarv-nashli-chetyre-aviabomby.html |title=В озере Каруярв нашли четыре авиабомбы |date=2017-02-11 |alirdato=2019-05-04 |titolo=Arkivita kopio |arkivurl=https://web.archive.org/web/20180619141557/https://ru.sputnik-news.ee/estonian_news/20170211/4782511/ozero-Karujarv-nashli-chetyre-aviabomby.html |arkivdato=2018-06-19 |accessdate=2019-05-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180619141557/https://ru.sputnik-news.ee/estonian_news/20170211/4782511/ozero-Karujarv-nashli-chetyre-aviabomby.html |archivedate=2018-06-19 }} {{Citaĵo el la reto |url=https://ru.sputnik-news.ee/estonian_news/20170211/4782511/ozero-Karujarv-nashli-chetyre-aviabomby.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2019-05-04 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20180619141557/https://ru.sputnik-news.ee/estonian_news/20170211/4782511/ozero-Karujarv-nashli-chetyre-aviabomby.html |arkivdato=2018-06-19 }} {{ref-ru}}</ref> Dum sovetia tempo [[kolĥozo]] ''Kärla'' organizis kampadejojn surborde. == Legendoj == La nomo ''Karujärv'' signifas [[estona lingvo|estone]] ''"Ursa lago"''. Ekzistas legendo, ke ĝi ekestis, kiam sep ursoj malpaciĝis inter si. Por kvietigi ilin, naturfortoj estigis pluvon, kiu aperigis la lagon. Pro tio ke la ursoj disiris al diversaj direktoj, la lago havas sep golfetojn.<ref name="sputnik-news"/> == En kulturo == Estona verkisto ''Jakob Mändmets'' dediĉis rakonton ''"Lago"'' al la lago ''Karujärv''.<ref name="miller">Миллер В., Сааремаа, Tallinn, 1973, p. 77</ref> == Referencoj == {{referencoj}} [[Kategorio:Lagoj en Estonio]] [[Kategorio:Saaremaa]] sgjhl1z3yzbcu0f7c1ip8i2xdnttf89 0 650515 9377820 7427418 2026-05-19T17:14:37Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9377820 wikitext text/x-wiki {{Informkesto kristana preĝejo | nomo = Kalvinana preĝejo de<br />Szamossályi | larĝo de informkesto = | dosiero = Szamossalyicivertanlegi.jpg | grandeco de dosiero = 250px | priskribo de dosiero = | eklezio = [[kalvinismo]] | provinco = [[Szabolcs-Szatmár-Bereg]] | diocezo = | unio = | dekanujo = | vikariujo = | asocio = | paroĥo = | ensemblo = | ŝtato = [[Hungario]] | ŝtato subtutaĵo1 nomo = | ŝtato subtutaĵo1 = | ŝtato subtutaĵo2 nomo = | ŝtato subtutaĵo2 = | municipo = [[Szamossályi]] | geo = | konsekro = | konsekrinto = | titolo = | uzado = | arkitekto = | stilo = | ark tipo = | fondo = | finigo = | kapacito = 400 sidlokoj | konstruado = | longo = 20 m (interne) | larĝo = 11 m (interne) | alto = 30 m (turo) | lokigo de altaro = | materialo = | adreso = | ttt = | commons = }} La '''Kalvinana [[preĝejo]]''' estas religia [[historia monumento]] en [[Hungario]], en [[vilaĝo]] [[Szamossályi]]. == Historio == Laŭ la supozoj la (tiam katolika) [[gotiko|gotika]] [[kirko]] estis konstruita en la dua duono de la [[15-a jarcento]]. Supozeble en mezo de la [[16-a jarcento]] la loĝantoj forlasis la katolikismon kaj prenis la kalvinismon. Ankaŭ la preĝejo kalviniĝis. En [[1794]] la kirko estis renovigita, sed iom poste [[inundo]] plene detruis ĝin. Pli nova preĝejo estis konstruita inter [[1835]] kaj [[1865]] (laŭ alia fonto jam en 1829). Inter [[2007]] kaj [[2013]] ĝi plene renoviĝis. == Konstruaĵo == La preĝejo situas sola en [[parko]]. La [[fasado]] estas simetriala, meze la kvadrata [[turo]] reliefas kaj altiĝas, sed depost supra nivelo de la navo ĝi transformiĝas al oklatero. La turo estas ankaŭ elvidejo, tamen ĝi havas eksteran interesaĵon. Ĝi estas oblikva, la diferenco estas 80 centimetrojn. La enirejo estas tra la turo, sed estas ankaŭ alia enirejo ĉe la navoflanko. La [[absido]] estas duonronda. La navo kaj la absido estas apogitaj per [[piliero]]j. Interne la muroj estas blankaj. == Fontoj == * [https://www.utazzitthon.hu/varos/szamossalyi hungare kun foto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20250414230557/https://www.utazzitthon.hu/varos/szamossalyi |date=2025-04-14 }} * [https://www.muemlekem.hu/muemlek/show/8444 hungare kun fotoj] * [https://www.geocaching.hu/caches.geo?id=4357 hungare kun fotoj] * [http://www.szabarchiv.hu/drupal/userfiles/file/Fogarassy%20Zolt%C3%A1n%20-%20A%20s%C3%A1lyi%20reform%C3%A1tus%20egyh%C3%A1z%20a%20XVI_%20sz%C3%A1zadt%C3%B3l%201848-ig.pdf]{{404|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Dosiero:Szamossályi légifotó.jpg|eta|center|<center>Aerfoto]] {{Unua}} [[Kategorio:Kalvinanaj preĝejoj en Hungario|Szamossalyi]] [[Kategorio:Szamossályi]] 5znnlj62fqb49oss0v7682kw45axjlq 0 655499 9378137 9253394 2026-05-20T06:15:00Z Sj1mor 12103 9378137 wikitext text/x-wiki {{Informkesto aktoro |nomo = Ben Affleck |dosiero = Ben_Affleck_by_Gage_Skidmore_3.jpg |grandeco de dosiero = |priskribo de dosiero = Affleck en 2017 |naskonomo = Benjamin Géza Affleck-Boldt |dato de naskiĝo = 15.08.1972 |loko de naskiĝo = {{flago|Usono}} [[Kalifornio]], [[Usono]] |dato de morto = |loko de morto = |kromnomo = |aktivaj jaroj = 1981 ĝis nun |geedzo = |gepatroj = |sidejo = |oficiala ttt = |karakteriza rolo = |oskar-premio = |premio emmy = |premio ora globo = |ora urso = |premio bafta = |césar = |grammy = |premio ora frambo = |pluaj premioj = }} '''Benjamin Geza AFFLECK-BOLDT''' - naskiĝis {{naskiĝdato|1972|8|15}} en [[Berkeley]], [[Kalifornio]] - estas usona aktoro, [[filmreĝisoro]], filmverkisto kaj produktoro. Li gajnis plurajn filmpremiojn, kiel du [[Oskar-premio]]j, tri [[Premio Ora Globo]], du [[BAFTA|BAFTA-premioj]] kaj du ''Screen Actors Guild Awards''. ==Kariero== Li komencis sian karieron kiel infano kaj ĉefrolis en la PBS instrua serio ''The Voyage of the Mimi'' en 1984. Li poste prezentiĝis en la sendependa komedio ''Dazed and Confused'' (1993) kaj diversaj filmoj de Kevin Smith inkluzive de ''Chasing Amy'' (1997) kaj ''Dogma'' (1999). Affleck akiris pli larĝan rekonon kiam li kaj sia infanaĝa amiko [[Matt Damon]] gajnis la Orpalmon kaj ''Academy Award for Best Original Screenplay'' pro [[Good Will Hunting]] (1997). Li tiam establis sin kiel ĉefrolulo en studiofilmoj inkluzive de la katastrofdramo ''Armageddon'' (1998), la romantika komedio ''Forces of Nature'' (1999), la militdramo [[Pearl Harbor (filmo)|Pearl Harbor]] (2001) kaj la suspensfilmo ''Changing Lanes'' (2002).<ref>{{citaĵo el la reto |url= https://www.britannica.com/biography/Ben-Affleck|titolo= Ben Affleck – American actor, writer, and director|titolo-aldono= |alirdato= 2017-08-23|persona nomo= Casey|familia nomo= Nora Sørena|aŭtoroligilo= |kunaŭtoroj= |redaktinto= |dato= |formato= |verko= |eldoninto= Encyclopædia Britannica|paĝoj= |lingvo= en|arkivurl= https://web.archive.org/web/20170823173733/https://www.britannica.com/biography/Ben-Affleck|arkivdato= 2017-08-23|citaĵo= }}</ref> Poste li aperis en Daredevil kaj Gigli (ambaŭ 2003), Affleck ricevis Orpalmnomumon por sia rolo en la biograffilmo ''Hollywoodland'' (2006). Lia reĝisora debuto estis ''Gone Baby Gone'' (2007), kiun li ankaŭ kunskribis. Li tiam reĝisoris, kunskribis kaj ĉefrolis en la krimdramo ''The Town'' (2010). Por la politika suspensfilmo ''Argo'' (2012) li reĝisoris, produktoris kaj ĉefrolis, Affleck gajnis la Orpalmon kaj BAFTA premion al la plej bona reĝisoro, kaj la Orpalmon, BAFTA, kaj Akademia premio for Best Picture. Li ĉefrolis en la psikologia suspensfilmo ''Gone Girl'' en 2014. En 2016, Affleck komencis roli kiel [[Batman]] en la [[DC Comics]] filmoj, ĉefrolis en la batalsuspensa filmo ''The Accountant'', kaj reĝisoris, verkis kaj aktoris en la gangsterdramo ''Live by Night''. Affleck estas la kunfondinto de la ''Eastern Congo Initiative'', stipendikreado kaj neprofitocela organizo. Li ankaŭ estas membro de la [[Demokrata Partio (Usono)|Demokrata Partio]]. Affleck kaj Damon estas kunposedantoj de la produktentrepreno ''Pearl Street Films''. Lia pli juna frato estas aktoro [[Casey Affleck]], kun kiu li laboris en pluraj filmoj kiel ''Good Will Hunting'' kaj ''Gone Baby Gone''. Affleck geedziĝis kun aktorino [[Jennifer Garner]] en 2005, ili havas tri infanojn. == Filmaro == {| class="wikitable sortable" ! Jaro !! Titolo !! Rolo |- | 1981 || The Dark End of the Street || |- | 1992 || School Ties || Chesty Smith |- | 1992 || Buffy the Vampire Slayer || kestpilka ludisto 10 |- | 1993 || I Killed My Lesbian Wife, || - |- | 1993 || Hung Her on a Meat Hook, and Now I Have a Three-Picture Deal at Disney || |- | 1993 || Dazed and Confused || Fred O'Bannion |- | 1995 || Mallrats || Shannon Hamilton |- | 1995 || Glory Daze || Jack Freeman |- | 1997 || Chasing Amy || Holden McNeil |- | 1997 || Going All the Way || Gunner Casselman |- | 1997 || Good Will Hunting || Chuckie Sullivan |- | 1998 || [[Shakespeare in Love]] || Ned Alleyn |- | 1998 || Phantoms || Sheriff Bryce Hammond |- | 1998 || Armageddon || A. J. Frost |- | 1999 || Dogma || Bartleby |- | 1999 || Forces of Nature || Ben Holmes |- | 1999 || 200 Cigarettes || Bartender |- | 2000 || Bounce || Buddy Amaral |- | 2000 || Reindeer Games || Rudy Duncan |- | 2000 || Boiler Room || Jim Young |- | 2000 || Joseph: King of Dreams || Joseph (voĉo) |- | 2001 || Jay and Silent Bob Strike Back || Sin mem/Holden McNeil |- | 2001 || Daddy and Them || Lawrence Bowen |- | 2001 || Pearl Harbor || Rafe McCawley |- | 2002 || Stolen Summer || - |- | 2002 || Changing Lanes || Gavin Banek |- | 2002 || The Sum of All Fears || Jack Ryan |- | 2002 || The Third Wheel || Michael |- | 2002 || Speakeasy || - |- | 2003 || The Battle of Shaker Heights || - |- | 2003 || Daredevil || Matt Murdock/Daredevil |- | 2003 || Gigli || Larry Gigli |- | 2003 || Paycheck || Michael Jennings |- | 2004 || Surviving Christmas || Drew Latham |- | 2004 || Jersey Girl || Ollie Trinke |- | 2005 || Elektra || Matt Murdock/Daredevil |- | 2005 || Feast || - |- | 2006 || Man About Town || Jack Giamoro |- | 2006 || Clerks II || Gawking Guy |- | 2006 || Hollywoodland || [[George Reeves]] |- | 2006 || Smokin' Aces || Jack Dupree |- | 2007 || Gone Baby Gone || - |- | 2008 || Gimme Shelter || - |- | 2009 || He's Just Not That Into You || Neil |- | 2009 || State of Play || Stephen Collins |- | 2009 || Extract || Dean |- | 2010 || The Town || Doug MacRay |- | 2010 || The Company Men || Bobby Walker |- | 2012 || Argo || Tony Mendez |- | 2012 || To the Wonder || Neil |- | 2013 || Runner Runner || Ivan Block |- | 2014 || Gone Girl || Nick Dunne |- | 2016 || Batman v Superman: Dawn of Justice || Bruce Wayne/Batman |- | 2016 || Suicide Squad || Bruce Wayne/Batman |- | 2016 || The Accountant || Christian Wolff |- | 2016 || Live by Night || Joe Coughlin |- | 2017 || Bending the Arc || - |- | 2017 || Justice League || Bruce Wayne/Batman |- | 2019 || Triple Frontier || Tom "Redfly" Davis |- | 2019 || Jay and Silent Bob Reboot || Holden McNeil |- | 2020 || The Way Back || Jack Cunningham |- | || The Last Thing He Wanted || Treat Morrison |} === Televido === {| class="wikitable sortable" ! Jaro !! Titolo !! Rolo |- | 1984 || The Voyage of the Mimi || C.T. Granville |- | 1986 || ABC Afterschool Special || Danny Coleman |- | 1987 || Hands of a Stranger || Billy Hearn |- | 1988 || The Second Voyage of the Mimi || C.T. Granville |- | 1991 || Daddy || Ben Watson |- | 1993 || The Torkelsons || Kevin Johnson |- | 1993 || Against the Grain || Joe Willie Clemons |- | 1994 || Lifestories: Families in Crisis || Aaron Henry |- | 1999–2013 || Saturday Night Live || Sin mem |- | 2001–05, || Project Greenlight || Sin mem |- | 2015 || Push, Nevada || |- | 2002 || Reporter || |- | 2009 || Curb Your Enthusiasm || |- | 2009 || The Leisure Class || |- | 2015 || The Runner || |- | 2016 || Incorporated || |- | 2016 || City on a Hill || |- | 2019 || None || |} == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{Facebook}} * {{Twitter}} * {{Instagram}} * {{IMDb nomo}} * {{Amg nomo|426}} * {{Box Office Mojo nomo}} * {{Metacritic nomo}} * {{Rotten Tomatoes nomo}} {{Portalstrio|Filmo|Biografio}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Affleck, Ben}} [[Kategorio:Naskiĝintoj en Usono]] [[Kategorio:Usonaj aktoroj]] [[Kategorio:Usonaj televidaktoroj]] [[Kategorio:Usonaj scenaristoj]] [[Kategorio:Usonaj voĉaktoroj]] [[Kategorio:Usonaj reĝisoroj]] [[Kategorio:Usonaj kinproduktoroj]] [[Kategorio:Usonaj GLAT-aktivuloj]] [[Kategorio:Oskar-premiitoj]] [[Kategorio:BAFTA-premiitoj‎]] [[Kategorio:Premiitoj de Ora Globo‎]] [[Kategorio:Skotaj usonanoj]] [[Kategorio:Svedaj usonanoj]] [[Kategorio:Germanaj usonanoj]] sb6yccth4eqb2ounkg6otfikua02r2l 0 671408 9378223 9125706 2026-05-20T08:31:23Z Sj1mor 12103 9378223 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Benedetto CROCE''' (Itallingva prononco: [beneˈdetto ˈkroːtʃe]; 25a de februaro [[1866]] – 20a de novembro [[1952]]) estis [[Italoj|itala]] [[idealismo|idealista]] [[filozofo]], [[historiisto]] kaj [[politikisto]], kiu verkis pri nombraj temoj, kiel filozofio, historio, [[historiografio]] kaj [[estetiko]]. Ĝenerale, Croce estas konsiderata liberalisma, kvankam li opoziciis al la [[libera komerco]] kaj havis konsiderindan influon super italaj intelektuloj, kiel la marksista [[Antonio Gramsci]] kaj la faŝista [[Giovanni Gentile]]. Croce estis Prezidanto de [[PEN-klubo internacia]], nome tutmonda asocio de verkistoj, el 1949 ĝis 1952. Li estis nomumita por la Nobel-premio en Literaturo dekses fojojn.<ref>[https://www.nobelprize.org/nomination/redirector/?redir=archive/show_people.php&id=2027 "Nomination Database".] Nobel Foundation. Alirita la 1an de decembro 2019.</ref> == Biografio == Post komencaj kontaktoj kun socialistoj, li estis Ministro pri Edukado inter 1920 kaj 1921. Croce dekomence apogis la [[Itala faŝismo|Faŝisman registaron]] de Mussolini kiu enpoviĝis en 1922.<ref>Denis Mack Smith, "Benedetto Croce: History and Politics", ''Journal of Contemporary History'' Vol 8(1) Jan 1973 p 47.</ref> Tamen, la murdo fare de faŝistoj de la socialista politikisto [[Giacomo Matteotti]] en junio 1924 haltigis la apogon de Croce por Mussolini. En majo 1925 Croce estis unu el la subskribintoj de la Manifesto de Kontraŭ-faŝistaj Intelektuloj kiu fakte estis redaktita de Croce mem; tamen, en junio de la antaŭa jaro, li estis voĉdoninta en la Senato subtene al la registaro de Mussolini. Li poste asertis, ke li esperis ke la apogo al Mussolini en la parlamento estus malfortiganta la sintenon de la plej ekstremaj faŝistoj, kiuj laŭ li estus responsaj pri la murdo de Matteotti. En 1928, Croce voĉdonis kontraŭ la leĝo kiu fakte nuligis la eblon de liberaj elektoj en Italio petante al la elektantoj voĉdoni por listo de kandidatoj aprobita de la [[Granda Konsilio de Faŝismo]].<ref name="Rizi" /> Li iom post iom seniluziiĝis pro la granda nombro de eks-demokratoj kiuj estis abandonintaj siajn iamajn principojn.<ref name="Rizi" /> Croce ofte havigis financan helpon al kontraŭ-faŝistaj verkistoj kaj disidentoj kiaj Giorgio Amendola, [[Ivanoe Bonomi]] kaj Meuccio Ruini, same kiel al tiuj kiuj deziris havi intelektulan kaj politikan sendependecojn for el la reĝimo, kaj kaŝe li helpis ilin publikigi.<ref name="Rizi" /> La hejmo de Croce en Torino iĝis populara destino por kontraŭ-faŝistaj, kaj post la milito, Amendola kun komunistoj kiel Eugenio Reale malkaŝis, ke Croce estis proponinta helpon kaj kuraĝigon kaj al la liberalaj kaj al marksistan rezistanoj dum la diktaturaj jaroj.<ref name="Rizi" >Rizi, Fabio Fernando (2003). Benedetto Croce and Italian Fascism. University of Toronto Press. pp. 124–139.</ref> Croce estis minacita de la reĝimo de Mussolini, kvankam la nura ago de fizika perforto kiun li suferis je manoj de faŝistoj estis la rabado de lia hejmo kaj biblioteko en Napolo en novembro 1926.<ref>Detala priskribo en letero de Fausto Nicolini al Giovanni Gentile publikigita en {{Citaĵo el libro|titolo=Per invigilare me stesso|familia nomo=Sasso|persona nomo=Gennaro|jaro=1989|loko=Bologna|eldoninto=Il mulino|paĝoj=139–40}}</ref> Kvankam li sukcesis resti ekster prizono pro sia reputacio, li restis celo de kontrolado, kaj lia akademia laboro estis tenita en malhelo fare de la registaro, ĝis la punkto ke neniu grava gazeto aŭ akademia publikaĵo eĉ aludis al li. Croce poste stampis la terminon ''onagrocrazia'' (laŭvorte "registaro de [[azeno]]j") por emfazi la kontraŭ-intelektulaj kaj krudulaj tendencoj de partoj de la faŝisma reĝimo.<ref>Temas pri disdegna termino por misregado, malfrua kaj satira aldono al la fama triopo de [[Aristotelo]]: [[tiranio]], [[oligarkio]], kaj demokratio.</ref> Tamen, priskribante faŝismon kiel kontraŭ-intelektula Croce ignoris la multajn italajn intelektulojn kiuj tiam aktive subtenis la reĝimon de Mussolini, inklude la iama amiko kaj kolego de Croce, nome Gentile. Croce ankaŭ priskribis faŝismon kiel ''malattia morale'' (laŭvorte "morala malsano"). Kiam la registaro de Mussolini adoptis [[Antisemitismo|antisemitismajn]] politikojn en 1938, Croce estis la nura ne-juda intelektulo kiu malakceptis plenumi registaran pridemandaron planitan por kolekti informaron pri la tiel nomita "rasa fono" de la italaj intelektuloj. == Idearo == === Filozofio === Li centriĝis al [[idealismo]]. === Estetiko === La [[estetiko]] estas unuarange teoria ago bazita sur la [[senso]]j, sur la reprezento kaj intuicioj kiujn oni havas el la realo. La fundamenta celo de la estetiko — kiu estas ankaŭ la scienco de la esprimo — estas la lingvaĵo. La [[arto]] ne estas tiele produkto nur senta, sed koncepta reflekto kiu se ne estas simpla socia fakto (je la maniero de [[Pozitivismo|pozitivistoj]]), posedas statuson kaj partikularan kaj specifan: arto estas la esprimo de lirika intuicio kiu kortuŝas [[emocio|emocie]] la intelekton, ĉar ligas senton kaj sencon. === Logiko === === Filozofio de la Praktiko === === Historiismo === === Politika teorio. Kontribuo al liberalismo === == Verkoj == {{Div col|cols = 2}} === Filozofio de la spirito === * Estetica come scienza dell'espressione e linguistica generale * Logica come scienza del concetto puro * Filosofia della pratica. Economica ed Etica * Teoria e storia della storiografia === Filozofio kaj estetiko === * Problemi di estetica e contributi alla storia dell'estetica italiana * La filosofia di Giambattista Vico * Saggio sullo Hegel seguito da altri scritti di storia della filosofia * Materialismo storico ed economia marxistica * Nuovi saggi di estetica * Etica e politica * Ultimi saggi * La poesia. Introduzione alla critica e storia della poesia e della letteratura * La storia come pensiero e come azione * Il carattere della filosofia moderna * Discorsi di varia filosofia (2 voll.) * Filosofia e storiografia * Indagini su Hegel e schiarimenti filosofici * Perché non possiamo non dirci "cristiani" === Diversaj verkoj === * Primi saggi * Cultura e vita morale * L'Italia dal 1914 al 1918. Pagine sulla guerra * Pagine sparse (3 voll.) * Nuove pagine sparse (2 voll.) * Terze pagine sparse (2 voll.) * Scritti e discorsi politici (2 voll.) * Carteggio Croce-Vossler (1899-1949) * B. Croce - G. Papini, Carteggio 1902-1914 * Il caso Gentile e la disonestà nella vita universitaria italiana (1909) === Verkoj de literatura kaj politika historioj === * Saggi sulla letteratura italiana del Seicento * La rivoluzione napoletana del 1799 * La letteratura della nuova Italia (6 vol.) * I teatri di Napoli dal Rinascimento alla fine del secolo decimottavo * La Spagna nella vita italiana durante la Rinascenza * Conversazioni critiche * Storie e leggende napoletane * Manifesto degli intellettuali antifascisti * Goethe * Una famiglia di patrioti ed altri saggi storici e critici * Ariosto, Shakespeare e Corneille * Storia della storiografia italiana nel secolo decimonono (2 vol.) * La poesia di Dante * Poesia e non poesia * Storia del Regno di Napoli * Uomini e cose della vecchia Italia * Storia d'Italia dal 1871 al 1915 * Storia dell'età barocca in Italia * Nuovi saggi sulla letteratura italiana del Seicento * Storia d'Europa nel secolo decimonono * Poesia popolare e poesia d'arte * Varietà di storia letteraria e civile * Vite di avventure, di fede e di passione * Poesia antica e moderna * Poeti e scrittori del pieno e del tardo Rinascimento * La letteratura italiana del Settecento * Letture di poeti e riflessioni sulla teoria e la critica della poesia * Aneddoti di varia letteratura * [[Isabella di Morra]] e Diego Sandoval de Castro {{Div col end}} == Notoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * Parente, Alfredo. Il pensiero politico di Benedetto Croce e il nuovo liberalismo (1944). * Hayden White, "The Abiding Relevance of Croce's Idea of History." The Journal of Modern History, vol. XXXV, no 2, June 1963, pp.&nbsp;109–124. * Hayden White, "The Question of Narrative in Contemporary Historical Theory", History and Theory, Vol. 23, No. 1 (Feb. 1984), pp.&nbsp;1–33. * Myra E. Moss, Benedetto Croce reconsidered: Truth and Error in Theories of Art, Literature, and History ,(1987). Hanover, NH: UP of New England, 1987. * Ernesto Paolozzi, Science and Philosophy in Benedetto Croce, in "Rivista di Studi Italiani", University of Toronto, 2002. * Janos Keleman, A Paradoxical Truth. Croce's Thesis of Contemporary History, in "Rivista di Studi Italiani, University of Toronto, 2002. * Giuseppe Gembillo, Croce and the Theorists of Complexity, in "Rivista di Studi Italiani, University of Toronto, 2002. * Fabio Fernando Rizi, Benedetto Croce and Italian Fascism, University of Toronto Press, 2003. ISBN 978-0-8020-3762-6. * Ernesto Paolozzi, Benedetto Croce, Cassitto, Naples, 1998 * Roberts, David D. Benedetto Croce and the Uses of Historicism. Berkeley: U of California Press, (1987). * Claes G. Ryn, Will, Imagination and Reason: Babbitt, Croce and the Problem of Reality (1997; 1986). {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Croce, Benedetto}} [[Kategorio:Italaj politikistoj]] [[Kategorio:Italaj verkistoj]] [[Kategorio:Ideistoj]] [[Kategorio:Italaj ministroj pri edukado]] [[Kategorio:Kontinentaj filozofoj]] [[Kategorio:Italaj agnostikuloj]] [[Kategorio:Italaj kontraŭfaŝistoj]] [[Kategorio:Filozofoj de historio]] q58d27v7crv9ftv8bodu1w220fz11j8 0 675410 9377858 9262145 2026-05-19T18:19:08Z Sj1mor 12103 9377858 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Klupeoformaj |koloro = {{taksonomio/koloro|bestoj}} |dosiero = Herringadultkils.jpg |dosiero larĝo = 300px |regno = [[Animalo]]j ''Animalia'' |filumo = [[Ĥordulo]]j ''Chordata'' |klaso = [[Aktinopterigo]]j ''Actinopterygii'' |ordo = Klupeoformaj ''Clupeiformes'' |vikispecio = |komunejo = }} [[Dosiero:Clupea harengus Gervais.flipped.jpg|eta|[[Atlantika haringo]] (''Clupea harengus'').]] '''Klupeoformaj''' estas [[ordo (biologio)|ordo]] de [[Aktinopterigoj|aktinopterigaj fiŝoj]] kiu inkludas la familiojn [[klupeedoj]] (haringoj) kaj [[engraŭledoj]] (anĉovoj). La grupo inkluzivas multajn el la plej gravaj [[manĝofiŝo|predofiŝoj]]. Ili estas [[Baza (filogenetiko)|filogenetike bazaj]] ene de la aktinopterigoj.<ref name="Venkatesh2003">{{Citaĵo el gazeto|titolo=Evolution and diversity of fish genomes|familia nomo=Venkatesh|persona nomo=B.|jaro=2003|gazeto=Current Opinion in Genetics & Development|volumo=13|numero=6|COI=10.1016/j.gde.2003.09.001|paĝoj=588}}</ref> Klupeoformaj karaktere havas egalloban [[vosta naĝilo|vostan naĝilon]] (sen vertebroj en iu lobo), estas fisostomoj (la naĝoveziko havas pneŭman dukton kiu konektas ĝin al la antaŭ parto de la digesta sistemo), malhavas dornecajn radiojn en la naĝiloj, kaj kutime havas rondecajn skvamojn. Ili tipe ne havas [[Flanka linio|flankan linion]]. Ili estas ĝenerale arĝentkoloraj kun akvodinamikaj, ŝpinil-formaj korpoj, kaj ili ofte [[Fiŝaro|ariĝas]]. La plej multaj specioj manĝas [[planktono]]n, kiun ili filtras el la akvo pere de siaj [[branko]]j.<ref>Nelson, Gareth (1998). Paxton, J.R.; Eschmeyer, W.N. (eld.). Encyclopedia of Fishes. San Diego: Academic Press. pp. 91–95. ISBN 0-12-547665-5.</ref> La klupeoformaj enhavas pli ol 400 speciojn (interalie la [[klupeoj]]n, [[alozo]]jn, [[sardino]]jn, [[engraŭlo]]jn kaj [[brevortio]]jn) inklude kelkajn el la plej multnombraj fiŝaj specioj de la tuta mondo. Ili ankaŭ estas je granda malproksimo la grupo de fiŝoj plej [[homa uzado de bestoj|ekspluatata de homoj]] por produkti [[fiŝaĵo]]n kaj aliajn produktojn. Pli ol triono de la tutmonda fiŝa kaptado trafas dudek klupeoformajn speciojn.<ref name=Birge>Birge, Tiffany L.. "Global Conservation Status and Threat Patterns of the World’s Most Prominent Forage Fishes (Teleostei, Clupeiformes)" (2019). Master of Science (MS), Thesis, Biological Sciences, Old Dominion University, DOI: 10.25777/8m64-bg07 https://digitalcommons.odu.edu/biology_etds/109 </ref> == Priskribo == La korpo estas maldika, kaj havas la tipan formon de [[klupeo]], simila al ŝpinilo sed flanke plata. Ĝi estas kovrita per rondecaj arĝentkoloraj [[skvamo]]j. La besto havas nur unu dorsan naĝilon meze de la dorso. Inter la plej videblaj primitivaj karakteroj estas la tre malantaŭa pozicio de la ventraj naĝiloj kaj la tre malsupra pozicio de la brustaj. Ili havas naĝvezikon konektitan al la gorĝo. Ĉiuj radioj de la [[naĝilo]]j estas molaj kaj havas artikojn. La flanklinia organo ĉeestas nur sur la kapo. La plej multaj specioj havas multajn longajn brankajn radiojn kiel filtrilon. Mankas dentoj sur la apudsfenoido. La parietostojn disigas la superokcipita osto. Karaktero, kiun havas ekskluzive la klupeoformaj kaj neniu alia fiŝo, estas la "flanka kavo", t.e. orela fendo en la cerbokranio, formita de kuniĝo de sensilaj kanaloj (nome la subokula kaj antaŭoperkula kanaloj). La plej granda specio, la karnomanĝa ''[[Chirocentrus dorab]]'', longas unu metron, kaj la plej malgrandaj, ''[[Sundasalanx microps]]'' kaj ''[[Sundasalanx praecox]]'', nur 2,2 cm. == Migrado == Dum sia vivociklo iuj klupeoformaj entreprenas plurmilkilometrajn migrojn, dum aliaj vivas ene de relative malvasta teritorio. Tiuj varioj povas okazi eĉ ene de unu sola specio; ekzemple, iuj rasoj de haringoj vivas la tutan vivon en malvasta loko, dum aliaj faras kelkajn el la plej longaj konataj migroj. Iuj formoj de la kaspia alozo (''[[Alosa caspia]]'') restas dum la tuta jaro en la suda parto de la [[Kaspio]], dum aliaj faras longajn vojaĝojn de vintra habitato en la sudo ĝis frajejo en la norda Kaspio.<ref name=ONE>An Introduction to Fish Migration. Pedro Morais, Francoise Daverat. CRC Press, 21-a de aprilo 2016 - 315 paĝoj, ISBN 1498718744, ISBN 9781498718745</ref> Oni kredas ke ili lernas siajn migrovojojn (ili ne determiniĝas genetike). Krom la migroj por [[frajado]], iuj specioj iras longe por trovi sian kutiman manĝaĵon, nome [[planktono]]n. Ekzemple, la japanaj sardinoj (''Sardinella sagax melanosticta'') vintrumas kaj frajas en la suda parto de la [[Japana Maro]] kaj apud la pacifika bordo de la sud-japanaj insuloj. Somerkomence ili migras ĝis la norda ekstremo de [[Kamĉatko]].<ref name=ONE/> ''S. anchovia'' kaj aliaj specioj faras similajn aŭ eĉ pli longajn migrojn. Tiuj reproduktaj aŭ manĝaj migroj iras de la sudo norden laŭlonge de marbordo kun helpo de granda marfluo. La apudborde migrantaj fiŝoj estas facile atingeblaj kaj intense ĉasataj de homoj. Apud la bordo de [[Riodeĵanejro]], malgrandaj klupeoformoj kunvenas en la somero en arojn foje pli ol kilometron longajn por manĝi abundon da [[mikroalgoj]] kreskantaj en la [[suprenfluo de Cabo Frio]], kaj povas esti facile spektataj de plaĝumantoj.<ref>González Gómez, Jailine, kaj O Globo. 2025. "Cardúmenes gigantes sorprendieron a bañistas en famosa ciudad de Brasil y dejaron imágenes impactantes". ''La Nación''. [https://www.nacion.com/ciencia/cardumenes-gigantes-sorprendieron-a-banistas-en/4JTFYLDARNGINJHJ65Z7SJK6J4/story]</ref> Iuj el la plej longaj migroj daŭras plurajn jarojn kaj komenciĝas dum la larva fazo de la vivo. La plejparto de la idoj de la [[pacifika haringo]] (''Clupea pallasii'') pasigas parton aŭ tuton de sia unua jaro en malprofundaj bordaj akvoj.<ref name=HERR>[https://www.herripedia.com/migration-movement/ Migration and Movement] en Rigby’s Encyclopaedia of the herring</ref> La larvoj de la murmanska raso de la pacifika haringo kaj la norvega aŭ printempa raso de la [[haringo|nordatlantika haringo]] (''Clupea harengus'') kutime naskiĝas en marmezaj frajejoj kaj komencas sian longan vojaĝon flosante kun la fluo. La murmanskaj flosas en la nordantlantika fluo laŭlonge de la bordo de Norvegujo norden kaj orienten, kaj poste, kiel junuloj, pluiras aktive ĝis la [[Barenca Maro]] kaj eĉ la [[Blanka Maro]].<ref name=HERR/> Post sia unua frajado, la murmanskaj haringoj iras norden ĝis la akvoj ĉirkaŭ [[Spicbergo]]. La iroj de la printempaj norvegaj haringoj estas similaj. Junaj haringoj vojaĝas en pli profundajn akvojn, kaj dum ili kreskas, ili ĉiam malpliproksimiĝas de la bordo. Homoj de Norvegujo, Danujo, kaj Skotujo mortigas la junajn fiŝojn kaj produktas oleon kaj fiŝfarunon el iliaj korpoj. Ĝenerale la migroj direktiĝas de la marfluoj proksimaj al la frajejoj, sed foje la fiŝoj naĝas kontraŭflue; oni scias, ekzemple, ke kvar formoj de la kaspia alozo faras tion.<ref name=HERR/> == Konservado == Kvankam la klupeoformaj, kiel malgrandaj arvivantaj fiŝoj, estas ekologie gravaj tutmonde, ili estas intense ekspluatataj de homoj por nutraĵo kaj industriaj produktoj. Estas malfacile taksi ilian konservan statuson ĉar oni ne konas bazajn faktojn pri ilia biologio kaj la kresko aŭ malkresko de iliaj populacioj. La ĉefaj minacoj estas ekspluatado, poluado kaj habitata detruo por homa uzo, kvankam la relativa intenseco de tiuj minacoj malsamas inter dolĉakvaj, estuaraj, kaj maraj medioj. La klupeoformaj estas "predofiŝoj", pere de kiuj la unuaranga produktado atingas predantojn de la mara ekosistemo.<ref name=Pik>Pikitch, E.K., Rountos, K.J., Essington, T.E., Santora, C., Pauly, D., Watson, R., Sumalia, U.R., Boersma, P.D., Boyd, I.L., Conover, D.O., Cury, P., Heppell, S.S., Houde, E.D., Mangel, M., Plaga´nyi, E., Sainsbury, K., Steneck, R.S., Geers, T.M., Gownaris, N., and Munch, S.B., 2014. The global contribution of forage fish to marine fisheries and ecosystems. Fish Fish 15: 43-64. doi:10.111/faf.12004.</ref> Ili estas precipa celo ankaŭ de la fiŝkapta industrio, konsistiganta pli ol 30% de la tutmonda kaptaĵo.<ref>Alder, J., Campbell, B., Karpouzi, V., Kaschner, K., and Pauly, D., 2008. Forage Fish: From Ecosystems to Markets. Annu Rev Env Resour 33, 153-166. doi: 10.1146/annurev.environ.33.020807.</ref><ref name=Smith>Smith, A.D.M., Brown, C.J., Bulman, C.M., Fulton, E.A., Johnson, P., Kaplan, I.C., Lozano-Montes, H., Mackinson, S., Marzloff, M., Shannon, L.J., Sjin, Y.-J., and Tam, J., 2011. impacts of fishing low-trophic level species on marine ecosystems. Science 333, 1147 – 1150. doi:10.1126/science.1209395.</ref> Laŭ unu studo,<ref name=Birge/> 144 de la sume 405 specioj havis almenaŭ unu minacon identigitan laŭ la sistemo de [[Internacia Unio por la Konservo de Naturo]]; por la aliaj 261 oni ne scias minacon, kiu signife malhelpus la pluvivon de la populacio. Ĝenerale kaj kun granda breĉo la plej grava minaco al la klupeoformaj estas ekspluatado. Poluado kaj aliigoj de naturaj sistemoj (ekzemple akvobaraĵoj) minacas preskaŭ saman nombron da specioj. La [[eŭrihalino|eŭrihalinaj]] specioj havas la plej grandan proporcion da malplej zorgigaj specioj, sed estas eksterproporcie trafataj de poluo kaj aliigoj de naturaj sistemoj relative al la maraj kaj dolĉakvaj specioj. La plej zorgigaj geografiaj zonoj por klupeoformaj estas Karibio kaj la Hind-malaj-filipina insularo. == Sistematiko == * Subordo ''Denticipitoidei'' ** ''[[Denticipitidae]]'' * Subordo ''Clupeoidei'' ** ''[[Spratelloididae]]'' ** ''[[Engraulidae]]'' *** Subfamilio ''[[Coiliinae]]'' *** Subfamilio ''[[Engraulinae]]'' ** ''[[Klupeedoj|Clupeidae]]'' ** ''[[Chirocentridae]]'' ** ''[[Dussumieriidae]]'' ** ''[[Pristigasteridae]]'' ** ''[[Ehiravidae]]'' ** ''[[Alosidae]]'' ** ''[[Dorosomatidae]]'' Filogenio laŭ Qian Wang kaj al.<ref name="Qian">Qian Wang, Leyli Purrafee Dizaj, Junman Huang, Kishor Kumar, Charalampos Kevrekidis, Bettina Reichenbacher, Hamid Reza Esmaeili, Nicola Straube, Timo Moritzh, Chenhong Li: ''Molecular phylogenetics of the Clupeiformes based on exon-capture data and a new classification of the order.'' Molecular Phylogenetics and Evolution, julio 2022, 107590, [[doi: 10.1016/j.ympev.2022.107590]]</ref> {{Klado|style=font-size:85% |label1='''Clupeiformes''' |1={{Klado |label1=Denticipitoidei |1=[[Denticipitidae]] |label2=[[Clupeoidei]] |2={{Klado |1=[[Spratelloididae]] |2={{Klado |label1=[[Engraulidae]] |1={{Klado |1=[[Coiliinae]] |2=[[Engraulinae]] }} |2={{Klado |1={{Klado |1=[[Clupeidae]] |2={{Klado |1={{Klado |1=[[Chirocentridae]] |2=[[Dussumieriidae]] }} |2=[[Pristigasteridae]] }} }} |2={{Klado |1=[[Ehiravidae]] |2={{Klado |1=[[Alosidae]] |2=[[Dorosomatidae]] }} }} }} }} }} }} }} == Bildoj == <gallery style="text-align:center;" mode="packed"> Chirocentrus dorab Thailand.png|''Chirocentrus dorab'' ([[Chirocentridae]]) Alewife.jpg|''[[Alosa pseudoharengus]]'' ([[Clupeidae]]) UrumeIS.jpg|''[[Etrumeus sadina]]'' ([[Dussumieriidae]]) AnchoaHepsetus.jpg|''[[Anchoa hepsetus]]'' ([[Engraulidae]]) Denticeps Clupeoides.jpg|''[[Denticeps clupeoides]]'' ([[Denticipitidae]]) </gallery> == Notoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * Hay, D.E., Torensen, R., Stephenson, R., Thompson, M., Claytor, R., Funk, F., Ivshina, E., Jakobsson, J., Kobayashi, T., McQuinn, I., Melvin, G., Molloy, J., Naumenko, N., Oda, K.T., Parmanne, R., Power, M., Radchenko, V., Schweigert, J., Simmonds, J., Sjӧstrand, B., Stevenson, D.K., Tanasichuk, R., Tang, Q., Watters, D.L. and Wheeler, J., 2001. Taking Stock: An Inventory and Review of World Herring Stocks in 2001. Herring: Expectations for a New Millennium. Alaska Sea Grant College Program. AK-SG-01-04. *Hutchins, J.A., 2000. Collapse and recovery of marine fishes. Nature 406, 882 – 885 *Kent, G., 1986. The industrialization of fisheries. Peasant Stud 13, 133 – 143. *Lavoué, S., Konstantinidis, P. and Chen, W.-J., 2014. Progress in clupeiform systematics. Chapter 1. In: Ganias, K. Biology and ecology of sardines and anchovies, 3 – 42. CRC Press. Taylor & Francis Group. Boca Raton, Florida. * Sepkoski, Jack (2002). "A compendium of fossil marine animal genera". Bulletins of American Paleontology. 364: 560. {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Klupeoformaj| ]] 77rtsnri13zn6d6piw0j7abvi5qz47t 0 678840 9378120 7712708 2026-05-20T05:22:01Z RG72 11847 /* Sekvoj */ 9378120 wikitext text/x-wiki La '''Katastrofo ĉe la Niĵnevartovska naftokolektejo''' okazis la {{daton|14|8|1973}} je 18-30 en la centra naftokolektejo 6 km for la urbo [[Niĵnevartovsko]], [[Ĥanta-Mansa aŭtonoma distrikto]], [[Tjumena provinco]], [[Sovetunio]]. Pereis 13 homoj. Ĝi estis sekvo de longdaŭra neglekto de [[laborsekureco]], kaŭzita de ĉiama postulado de pli granda naftoelminigado, tipa por tiu evoluperiodo de la [[Okcidentsiberia naftogasa komplekso]]. == Antaŭhistorio == En [[1969]] apud la urbo [[Niĵnevartovsko]] surbaze de provizora dezajno estis haste konstruita centra naftokolektejo, kiu devis akcepti nafton de la [[Samotlora minejo]]. Ĝia konstrukcio malkongruis al pluraj gravaj postuloj, inkluzive tiujn pri sekureco. La separiloj ĉiam estis superŝarĝitaj. Mankis la tria ŝtupo de naftotraktado, ebliganta separi [[naftogaso]]n, kiu pro tio likis tra valvoj, plenigante la areon (ĝi estas pli peza ol aero)<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Соратники: Поколение Виктора Муравленко |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = С. Великопольский, Ю. Переплеткин |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2002 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство Юрия Мандрики |loko = [[Tjumeno]] |lingvo = ru |isbn= = 5-93020-118-2 |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 274 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. La rezervujoj, konstruitaj en la minejo mem, ankaŭ estis malsufiĉaj, do ofte oni sendis la elminigitan nafton rekte al la centra naftokolektejo, sen iu ajn pritraktado. Laboristoj ofte denuncis tion al siaj estroj — la kolektejestro Nikolaj Dragunov, lia viculo Jurij Maljasov, plenumanta devojn de la ĉefa inĝeniero de la kompanio Niĵnevartovsknafto, Nail Galijev. Tamen neniuj ŝanĝoj sekvis<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Соратники: Поколение Виктора Муравленко |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = С. Великопольский, Ю. Переплеткин |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2002 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство Юрия Мандрики |loko = [[Tjumeno]] |lingvo = ru |isbn= = 5-93020-118-2 |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 161 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. En 1969 estis finita la naftodukto Ust-Balik — Omsko, en 1973 ekfunkciis la naftodukto Samotloro — Tjumeno — Almetjevsko. Tamen la naftoelminigado kreskis tro rapide kaj tiuj duktoj ne kapablias transporti la tutan nafton. Rezervujoj en la minejoj estis superplenaj. Oni lasis rezervon nur por du horoj da elminigado, ĉar en la naftoduktoj ofte okazis averioj kaj tiukaze la nafto fluis al la minejaj rezervujoj. Se oni ne sukcesis ĝustatempe haltigi la naftoputojn, oni devis bruligi nafton en torĉoj, foje ĝi simple superverŝiĝis el la rezervujoj surteren. Sed la aŭtoritatoj, inkluzive de la estro de Ĉeftjumennaftogaso [[Viktor Muravlenko]], postulis plu teni altan tempon de la naftoelminigado kaj plenigi ĉiujn haveblajn ujojn per nafto. La estro de la administracio pri naftoelminigado Fjodor Nazarov rememoris poste kiel foje Muravlenko vokis lin kaj akre kritikis pro malkresko de la naftoelminigado dum haveblis iom da liberaj ujoj, kaj ke li responde avertis ke rifuzos fari tion, ĉar tio kaŭzos averion<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Соратники: Поколение Виктора Муравленко |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = С. Великопольский, Ю. Переплеткин |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2002 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство Юрия Мандрики |loko = [[Tjumeno]] |lingvo = ru |isbn= = 5-93020-118-2 |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 274 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. == Katastrofo == La {{daton|14|8|1973}}, sabate, je 18-30 okazis ŝanĝo de skipoj, pro kio nombro de la deĵorantoj portempe duobliĝis. Plejparte tio estis virinoj. Laŭ unu el versioj, ilin aliris junulo, veninta por renkonti sian amatinon, kaj ekbruligis cigaredon. Plej verŝajne temas pri elpensaĵo, ĉar ĉiuj ĉeestintoj pereis surloke, do neniu povus rakonti tion. Okazis eksplodo, kiun sekvis incendio. Ĉiuj skipanoj pereis en unu momento, poste oni identigis ilin per butonoj kaj horloĝoj. Kvar naftorezervujoj, enspacigantaj po 10 mil tunoj da nafto, ekbrulis, du apudaj estis en danĝero. Kaldronoj trabatis muron de kaldronejo kaj falis 300-400 metrojn for. Ejoj por personaro kaj pumpejoj estis ruinigitaj. Du estroj — Nikolaj Dragunov kaj Ivan Rinkovoj — staris sur du brulantaj rezervujoj, estingante la fajron kaj rifuzante forlasi ilin. Fajrobrigadistoj sukcesis rapide estingi naftogason kaj ĉesigi la incendion<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Соратники: Поколение Виктора Муравленко |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = С. Великопольский, Ю. Переплеткин |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2002 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство Юрия Мандрики |loko = [[Tjumeno]] |lingvo = ru |isbn= = 5-93020-118-2 |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 161 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. == Sekvoj == Sekvan tagon al la urbo venis registara komisiono subestre de la ministro pri nafta industrio Valentin Ŝaŝin. Antaŭnokte venis [[Viktor Muravlenko]], Feliks Arĵanov kaj Roman Kuzovatkin. La enketado malkovris teknikajn kialojn de la tragedio, sed ĝiaj rezultoj ne estis publikigitaj. Dum sekvaj monato kaj duono ĉiuj damaĝoj estis likviditaj, kaj la naftokolektejo estis rekonstruita laŭe al la sekurecaj kaj teknologiaj postuloj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Соратники: Поколение Виктора Муравленко |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = С. Великопольский, Ю. Переплеткин |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2002 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство Юрия Мандрики |loko = [[Tjumeno]] |lingvo = ru |isbn= = 5-93020-118-2 |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 162 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. La mortintoj estis sepultitaj modeste, sen funebro kaj paroladoj<ref>{{citaĵo el libro |titolo = Соратники: Поколение Виктора Муравленко |lasta = <!-- familia nomo de la aŭtoro, sen ligilo: Zamenhof --> |unua = <!-- resta de la nomo: L. L. --> |aŭtoroligilo = <!-- vikiligilo sen rektaj krampoj: L. L. Zamenhof --> |kunaŭtoroj = |redaktinto = С. Великопольский, Ю. Переплеткин |aliaj = |url = |formato = <!-- nur se estas ankaŭ url: PDF --> |eldono = <!-- nur cifero: 2 --> |serio = |volumo = <!-- nur cifero: 1 --> |dato = 2002 |origindato = <!-- jaro de unua eldono sen vikiligilo: 1887 --> |eldonejo = Издательство Юрия Мандрики |loko = [[Tjumeno]] |lingvo = ru |isbn= = 5-93020-118-2 |oclc = |doi = |id = |paĝoj = 162 |ĉapitro = |ĉapitrourl = <!-- nur se estas ĉapitro --> |citaĵo = <!-- la frazero citita: Mi kredas, ke ĉiuj popoloj estas egalaj --> |ref = <!-- Ekzemple: Zamenhof1887 --> }}</ref>. Tri lokaj estroj estis juĝitaj kaj kondamnitaj al plurjara malliberigo. == Vidu ankaŭ == * [[Samotlora minejo]] * [[Niĵnevartovsko]] == Referencoj == {{referencoj}} [[Kategorio:Katastrofoj en 1973]] [[Kategorio:Okcidentsiberia naftogasa komplekso]] [[Kategorio:Ĥanta-Mansio]] [[Kategorio:Historio de Tjumena provinco]] [[Kategorio:Katastrofoj en Sovetunio]] [[Kategorio:1973 en Sovetunio]] 53djvgvw9m55r32r7x0vv9sl89vltn6 0 681552 9378212 8785114 2026-05-20T08:18:48Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9378212 wikitext text/x-wiki {{Informkesto universitato |bildo={{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |bildopriskribo= |emblemo= {{#invoke:Wikidata|claim|P154}} |moto = |speco = Grande école de commerce et de management<br>Komerca kaj administrada lernejo |lando = |situo = |establita = |gvidanto = |nombro de studentoj = |nombro de kunlaborantoj= |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO = FR |situo sur mapo = |mapotitolo = |mapotitolo2 = |zomo = 13 |retejo = }} '''Kedge Business School''' estas eŭropa komerca universitato kun terenoj en [[Parizo]], [[Bordeaux]], [[Marsejlo]], [[Toulon]], [[Dakaro]], [[Suĝoŭo]] kaj [[Ŝanhajo]]. Ĝi estis fondita en la jaro 2013. Kedge okupis la 31-an rangon en listo pri Eŭropaj Komercaj Lernejoj publikigita en 2019 fare de la ĵurnalo Financial Times<ref>{{fr}}[https://www.laprovence.com/article/economie/5800269/marseille-kedge-ameliore-encore-son-rang-dans-le-classement-du-financial-times-2019.html Marseille : Kedge améliore encore son rang dans le classement du Financial Times 2019]</ref>. La studprogramojn de Kedge Business School akreditas la internaciaj organizaĵoj [[AMBA]], [[EQUIS]] kaj [[AACSB]]<ref>{{en}}[http://www.mba.today/guide/triple-accreditation-business-schools Triple accredited business schools (AACSB, AMBA, EQUIS)]</ref>. Inter la diplomitoj de la universitato en la komerca kaj politika sferoj estas Daniel Carasso (Ĉefdirektoro ĉe la kompanio [[Danone]]) kaj Sophie Cluzel. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [https://kedge.edu/ Oficiala Retejo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170528201927/https://kedge.edu/ |date=2017-05-28 }} {{ĝermo|edukado}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Francaj lernejoj pri ekonomio kaj regado rajtigitaj je mastero]] [[Kategorio:Supera instruado en Parizo]] [[Kategorio:Supera instruado en Bordeaux]] [[Kategorio:Marsejlo]] [[Kategorio:Toulon]] [[Kategorio:Organizaĵoj fonditaj en 2013]] [[Kategorio:Lernejoj fonditaj en 2010-2019]] 5y5vyii3o5zijsod6bfajvef50wvpvj 0 684352 9377639 8764248 2026-05-19T12:41:16Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9377639 wikitext text/x-wiki {{Kursiva titolo}} [[Dosiero:KaiYuanZaBaoRemake.jpg|eta|dekstre|250px|Kaiĝuan Za Bao.]] '''Kaiĝuan Za Bao''', ''Kaiyuan Za Bao'', ''Kaiĝuan Ĉao Bao'' aŭ ''Kaiyuan Chao Bao'', nome Bulteno de la Kortego,<ref> Wen zong chu ban she, Hongkong. 中國的智慧 =: The wisdom of China : (中英文對照) / 香港文宗出版社編譯, 1953. Ciferecigita en la [[Universitato de Miĉigano]], 17a de majo, 2006. </ref> estis oficiala publikaĵo kiu unue aperis en la 8a jarcento, dum la epoko Kaiĝuan de la [[Dinastio Tang]]. Ĝi estis priskribita kiel la unua revuo aŭ oficiala [[gazeto]] de [[Ĉinio]],<ref> Canadian Library Journal, Canadian Library Association, v. 27, 1992. Ciferecigita en la Universitato de Kalifornio la 27an de decembro, 2007. </ref> kaj ankaŭ kiel la unua [[magazino]] de la mondo.<ref> Murphy, Lawrence William. "An Introduction to Journalism: Authoritative Views on the Profession", 1930. T. Nelson and sons Journalism. Originalo el la Universitato de Kalifornio. Ciferecigita en la 23a de oktobro, 2007. </ref> Ties ĉefaj abonantoj estis imperiaj funkciuloj. Ĉiutage la politikaj novaĵoj kaj enlanda informo estis kolektita de la eldonistoj, kaj la verkistoj transskribis tion por ke ĝi estu sendata al la provincoj.<ref>Chunming Li, Wei zhang, [https://www.ndl.go.jp/en/iflapac/preconference/pdf/LiChunming.pdf "Microfilming and digitization of newspapers in China",] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200516044739/https://www.ndl.go.jp/en/iflapac/preconference/pdf/LiChunming.pdf |date=2020-05-16 }} en 2006 World Library and Information Congress pre-conference. Arkivita en 2007-08-20 en la Wayback Machine</ref> Ĝi estis presita sur [[silko]], kaj aperis inter [[713]] kaj [[734]].<ref> 中华印刷通史 Arkivita en 2007-09-29 en la Wayback Machine </ref> == Notoj == {{Referencoj}} [[Kategorio:Dinastio Tang]] [[Kategorio:Aperis en 713]] [[Kategorio:Malaperis en 734]] [[Kategorio:Registaraj gazetoj]] [[Kategorio:Ĉinaj gazetoj]] [[Kategorio:Ŝjiano]] l8fhtzmlq6o4v7d05szqu84w0nu9rim 0 685500 9378076 9376235 2026-05-20T04:30:22Z Crosstor 3176 /* L */ 9378076 wikitext text/x-wiki Jen listo de pli '''gravaj lernintoj en [[Universitato Semmelweis]]''' (memoru: la fondo okazis en [[1951]]): *{{EnhavTabelo|alf=L}} == A == * [[Zoltán István Ajkay]] * [[Oszkár Alánt]] * [[Piroska Anderlik]] * [[Géza Arató]] * [[Attila Árvay]] == B == * [[Pál Bács]] * [[Endre Bakay]] * [[Judit Balázs]] * [[Márta Balázs]] * [[Zoltán Balog]] * [[Éva Bánáty]] * [[Mihály Csaba Bánki]] * [[Miklós Baranyai]] * [[Lajos Barcza]] * [[Zoltán Bárdosi]] * [[Ervin Bellák]] * [[Zsuzsa Beney]] * [[Ernő Berentey (filo)]] * [[János Boda]] * [[András Bodnár (akvopilkisto)]] * [[József Borsy]] * [[Mátyás Börzsönyi]] * [[Sándor Bozsóky]] * [[Béla Buda]] * [[Sándor Buglya]] == C == * [[György Csaba]] * [[M. György Csákány]] * [[Gyula Császár]] * [[Zsuzsanna Csató]] * [[Katalin Cseh (politikisto)]] * [[András Csókay]] == E == * [[Károly Eke]] == F == * [[Ferenc Falus]] * [[János Fehér]] * [[György Fekete (kirurgo)]] * [[György Fekete (kuracisto)]] * [[Tamás Felkai]] * [[Csaba Fenyvesi (skermisto)]] * [[Jenő Forrai]] * [[János Frühling]] * [[Márta Fülöp]] == G == * [[Sándor Pál Gábor]] * [[Ágnes Geréb]] * [[Ferenc Gimpl]] * [[Kinga Göncz]] * [[Judit Gönczi]] * [[György Gosztonyi]] * [[Ákos Görgényi]] * [[György Götz]] * [[Andrea Gyarmati]] * [[László Gyarmati]] == H == * [[Tamás Hacki]] * [[Pál Hadházy]] * [[Géza Haits]] * [[György Hajnóczky]] * [[László Hammerl]] * [[Balázs Hankó]] * [[László Harsányi]] * [[Eleonóra Hotovy]] * [[Csilla Hegedűs]] * [[Zsolt Hegedűs]] * [[Gábor Herendi]] * [[György Hidas]] * [[Ágnes Horváth]] * [[Ferenc Horváth (radiologo)]] * [[Zsolt Horváth (1964)]] * [[Ervin Hruby]] * [[Gábor Béla Huszár]] * [[Ilona Huszár]] * [[Kálmán Hüttl]] == I == * [[Zsolt Intődy]] * [[László Iván]] == J == * [[Tivadar Jakab]] * [[György János]] == K == * [[Antal Káldor]] * [[Péter Kálmán (kardiologo)]] * [[Jenő Kamuthy]] * [[Alice Károlyi]] * [[György Kárpáti (reĝisoro)]] * [[István Kausz]] * [[Gábor Kendrey]] * [[Imre Kenyeres (patologo)]] * [[Éva Kis (radiologo)]] * [[László Levente Kocsis]] * [[János Kóka]] * [[Mihály Kökény]] * [[Tamás Kolos]] * [[Ferenc Konrád]] * [[Mária Kopp]] * [[Aladár Kovácsi]] * [[Zoltán Kőváry]] == L == * [[Miklós Lányi]] * [[Mária Lengyel]] * [[Attila Lipcsey]] * [[László Littmann]] * [[Dénes Lukács (psikologo)]] * [[László Gergely Lukács]] * [[Elvira Lux]] * [[György Luzsa]] == M == * [[Ágnes Marik]] * [[László Medve]] * [[Tamás Mendelényi]] * [[Béla Merkely]] * [[László Mihóczy]] * [[István Mikola]] == N == * [[Ambrus Nagy]] * [[Zoltán Nemere]] * [[Éva Novák]] == O == * [[Magda Osztovics]] * [[István Osztrics]] == P == * [[Ervin Paraicz]] * [[András Payer]] * [[Tamás Pentelényi]] * [[Rezső Pertorini]] == R == * [[Antal Renner]] * [[Lajos Romsauer (psikiatro)]] * [[Botond Roska]] == S == * [[Tibor Schvarcz]] * [[István Seri]] * [[András Sirák]] * [[Endre Somogyi (kuracisto)]] * [[Beáta Sperlágh]] * [[Attila Sudár]] * [[László Surján]] * [[László Szabó (farmaciisto)]] * [[László Gyula Szabó]] * [[István Szára]] * [[Marianna Szatmári]] * [[Tamás Székely]] * [[Béla Szende (patologo)]] * [[Gábor Szendi]] * [[Péter Szentmiklósi]] * [[Imre Szlovencsák]] * [[Albert Szobor]] * [[Csaba Szummer]] == T == * [[Károly Tagányi (anestezisto)]] * [[Gergely Tapolczai]] * [[Péter Tariska]] * [[Judit Temes]] * [[József Tímár (patologo)]] * [[István Török (kuracisto)]] * [[Szabolcs Tóth (kuracisto)]] * [[Béla Töttössy]] * [[László Tringer]] * [[Zsolt Tulassay]] == U == * [[József Urbán]] == V == * [[András Veér]] * [[György Vikár]] * [[János Vizúr]] == W == * [[György Wéber (kirurgo)]] == Z == * [[Viktor Zsódi]] == Vidu ankaŭ == * [[Listo de instruistoj en Universitato Semmelweis]] == Fontoj == * La listo estas elekto el datenoj de la [[biografio]]j en Vikipedio. [[Kategorio:Listoj de homoj]] avfvrwqxkz3nj1q5sxuoevl0jfre52u 0 691183 9378127 8732165 2026-05-20T05:51:43Z Sj1mor 12103 /* Referencoj */ 9378127 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = Sándor Tarics |dosiero = Sandor Tarics photo 2012 by Meszaros Marton.jpg |grandeco de dosiero = |priskribo de dosiero = Sándor Tarics en 2012 |naskonomo = }} '''[[Aleksandro|Sándor]] Tarics''' [ŝAndor tariĉ], laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Tarics Sándor''' estis [[Hungario|hungara]] [[arkitekto]], [[akvopilkado|akvopilkisto]], olimpika ĉampiono, [[inventisto]], [[centjarulo]]. Lia bofrato estis [[Oszkár Csuvik]]. Sándor Tarics<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/display/manifestation/PIM78739/15f2f9ac-98ef-4d73-87ea-d2f4907fb3cb/solr/0/24/0/1/authorOrder/ASC</ref> naskiĝis la {{daton|23|septembro|1913}} en [[Budapeŝto]], li mortis la {{daton|21|majo|2016}} en Belvedere ([[Kalifornio]], [[Usono]]). == Biografio == Sándor Tarics estis akvopilkisto ekde [[1929]]. Li maturiĝis en [[gimnazio]] en sia naskiĝurbo en [[1932]], poste li akiris arkitekturan [[diplomo]]n en [[Teknika kaj Ekonomia Universitato de Budapeŝto|Hungara Reĝa Teknika kaj Ekonomia Universitato József]] en [[1936]]. Post la diplomo li laboris ĉe [[Károly Oltay]], sed en la sama jaro li iĝis olimpika ĉampiono en [[Somera Olimpiko 1936]] en [[Berlino]]. En 1941 li studvojaĝis en Usono kelkajn monatojn, post 2 jaroj li doktoriĝis en la universitato. En [[1948]] helpe de [[stipendio]] li vojaĝis al Usono, ekde la sekva jaro li instruis en usonaj universitatoj. En [[1950]] li estis kunposedanto de [[ateliero]], baldaŭ li jam estis sola posedanto. Li inventis tiajn konstruaĵojn, kiuj kontraŭstaras la [[sismo]]jn. Li ricevis hungarajn [[premio]]jn inter 1936-2011. == Fontoj == * [http://olimpia.hu/champdata/details/id/26156#ordertype hungarlingva biografio kun foto] * [https://index.hu/sport/2016/03/25/tarics_sandor_san_francisco_interju/ hungarlingva intervjuo-biografio] == Referencoj == {{Referencoj}}{{Projektoj}}{{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Tarics Sandor}} [[Kategorio:Hungaraj arkitektoj]] [[Kategorio:Usonaj arkitektoj]] [[Kategorio:Hungaraj akvopilkistoj]] [[Kategorio:Hungaraj olimpikaj ĉampionoj]] [[Kategorio:Hungaraj inventistoj]] [[Kategorio:Usonaj inventistoj]] [[Kategorio:Hungaraj centjaruloj]] [[Kategorio:Hungardevenaj usonanoj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] fgzdvrwf2l751xxvfjqfrs48x9u8azc 0 700020 9378342 9348538 2026-05-20T11:43:06Z Ksh05 257211 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 9378342 wikitext text/x-wiki '''Ekranlegilo''' estas [[programaro]] speciale konstruite por blinduloj. Ĝia tasko estas<ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.microsoft.com/enable/at/types.aspx|titolo=Types of Assistive Technology Products|alirdato=13a de junio 2016|eldoninto=Microsoft Accessibility}}</ref> rekonstrui videblan enhavon de [[ekrano]] tekste, kiun ĝi povas elparoli<ref>{{Cite web|url=http://windows.microsoft.com/en-us/windows/hear-text-read-aloud-narrator#1TC=windows-8|title=Hear text read aloud with Narrator|publisher=[[Microsoft Office|Microsoft]]|accessdate=13a de junio 2016}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://css-tricks.com/accessiblility-basics-turn-your-css-off/|titolo=Accessibility Basics: How Does Your Page Look To A Screen Reader?|alirdato=13a de junio 2016|familia nomo=Coyier|persona nomo=Chris|dato=29a de oktobro 2007|eldoninto=CSS-Tricks}}</ref> aŭ sendi al Brajla linio.<ref name="Braille display">{{Cite web|url=http://www.afb.org/info/living-with-vision-loss/using-technology/assistive-technology-videos/screen-reading-technology/1235|title=Screen Readers Technology and Refreshable Braille Displays|publisher=[[American Foundation for the Blind|AFB]]|accessdate=13a de junio 2016|titolo=Arkivita kopio|alirdato=2020-08-29|arkivurl=https://web.archive.org/web/20170805100701/http://www.afb.org/info/living-with-vision-loss/using-technology/assistive-technology-videos/screen-reading-technology/1235|arkivdato=2017-08-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170805100701/http://www.afb.org/info/living-with-vision-loss/using-technology/assistive-technology-videos/screen-reading-technology/1235|archivedate=2017-08-05}} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.afb.org/info/living-with-vision-loss/using-technology/assistive-technology-videos/screen-reading-technology/1235 |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-08-29 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20170805100701/http://www.afb.org/info/living-with-vision-loss/using-technology/assistive-technology-videos/screen-reading-technology/1235 |arkivdato=2017-08-05 }}</ref> Ĝi estas utila ankaŭ por aliaj vidmalkapabluloj, aŭ por uloj, kiuj ne aŭ tre malbone povas legi.<ref name="Screen1">{{Citaĵo el la reto|url=http://www.vadsa.org/ace/reader.htm|titolo=Screen Readers and how they work with E-Learning|alirdato=31a de marto 2019|eldoninto=Virginia.gov|arkivurl=https://web.archive.org/web/20181113075826/https://www.vadsa.org/ace/reader.htm|arkivdato=13a de novembro 2018}}</ref> Ekranlegiloj povas uzi dediĉitan API por aliro, kaj uzi varian kapablojn de [[operaciumo]], aŭ aliajn teĥnikojn, kiuj plivastigas kapablojn de operaciumo.<ref name="SR Overview">{{Citaĵo el la reto|url=https://www.nomensa.com/blog/2005/what-screen-reader|titolo=What is a Screen Reader|alirdato=9a de julio 2017|eldoninto=[[Nomensa]]}}</ref> Ekde Windows 2000 [[Microsoft]] igis Microsoft Narrator en Windows, sed liberaj programaroj igis pli popularaj. Pliaj uzantoj elektis NVDA de NV Access, JAWS de Freedom Scientific, kaj ZoomText. Por macOS, iOS, kaj tvOS [[Apple]] Inc. enigis VoiceOver. Android de [[Google]] havas Talkback ekranlegilon, kaj Chrome OS enhavas ChromeVox. Android-bazaj iloj estas uzeblaj per VoiceView. Ankaŭ Linux kaj aliaj Unixaj sistemoj havas iliajn liberajn ekranlegilojn, kiel Speakup kaj Orca. == Tipoj == === Tekstaj === Fruaj operaciumoj havis nur tekstan surfacon, kiu signifikas, ke la enhavo de ekrano estis komplete karaktera. Tiu venis direkte el memorio en bufero de ekrano. Uzantoj interagis per klavaro. Ekranlegiloj povis legi kaj tiujn signojn kaj buferon de ekrano. Teĥnikoj estis hooking por ricevi informon kaj uzi socket por eldono.<ref>{{Cite web | title=Talking Terminals. BYTE, September 1982 | url=http://www.edstoffel.com/david/talkingterminals.html | accessdate=September 7, 2006 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20060625225004/http://www.edstoffel.com/david/talkingterminals.html <!-- Bot retrieved archive --> | archivedate=June 25, 2006 | titolo=Arkivita kopio | alirdato=2020-09-05 | arkivurl=https://web.archive.org/web/20060625225004/http://www.edstoffel.com/david/talkingterminals.html | arkivdato=2006-06-25 }} {{Citaĵo el la reto |url=http://www.edstoffel.com/david/talkingterminals.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-09-05 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20060625225004/http://www.edstoffel.com/david/talkingterminals.html |arkivdato=2006-06-25 }}</ref> En 1980-aj jaroj Research Centre for the Education of the Visually Handicapped (RCEVH) en Birmingham Universitato evolved Screen Reader por [[BBC Micro]] kaj NEC Portable.<ref>Paul Blenkhorn, "The <abbr>RCEVH</abbr> project on micro-computer systems and computer assisted learning", British Journal of Visual Impairment, 4/3, 101-103 (1986). [http://www.visugate.biz/bjvi/1986/autumn1986.html#RCEVH Free HTML version at Visugate] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070928210916/http://www.visugate.biz/bjvi/1986/autumn1986.html#RCEVH |date=2007-09-28 }}.</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.rnib.org.uk/information-everyday-living-using-technology-beginners-guides/beginners-guide-assistive-technology|titolo=Access to personal computers using speech synthesis. RNIB New Beacon No.76, May 1992}}</ref> Estas operaciumoj, kiujn oni povas uzi en karaktera modo. === Grafikaj === ==== Funkcionado ==== Grafikaj surfacoj malsimplifikis taskon por ekranlegiloj, ĉar ili devas ankaŭ manipuli grafikan enhavon, kaj lokon de teksto. La teĥnikoj devis evolviĝi, la ekranlegilo devas eki mesaĝojn de operaciumo, fari kaj manipuli ĝian modelon pri ekrano. Ekzemple la operaciumo sendas mesaĝojn pri butono kaj ĝia teksto. La ekranlegilo ekas tiajn mesaĝojn, kaj reprezentas ankaŭ tiun butono en ĝia modelo. Ĝi povas legi ĝin voĉe aŭ sendi ĝin al Brajla linio. La uzanto povas moviĝi per klavaro kaj elekti tiun butonon. Ekranlegiloj komunikas informojn de menuoj, kontroloj kaj aliaj videblaj konstruoj por ebligi por blindaj uzantoj interagi kun ili. Sed tiuj ekranlegiloj estas kompleksaj programaroj, kiuj uzas variajn teĥnikojn. Fari kaj manipuli bonan modelon por tiu kaj kelkaj teĥnikoj estas malsimplaj. Skribi kaj subteni ilin estas ankaŭ malsimpla. ==== API por alirebleco ==== Programistoj pensis multe, ĉu estas modelo pri enhavo necesa. Iuj faris kelkajn API por simplifiki skribadon de ekranlegiloj, ĉar oni ne devas pensi pri metodo por eki aŭ reprezenti informojn: tiun faras la API. Oni devas referenci al elementoj de elektitan API. Nuntempe estas kelkaj de tiuj API, la plej gravaj: * Android Accessibility Framework<ref>[https://developer.android.com/training/accessibility/index.html Implementing Accessibility on Android].</ref> * Apple Accessibility API<ref>[https://developer.apple.com/documentation/Accessibility/Reference/AccessibilityLowlevel/index.html Apple Accessibility <abbr>API</abbr>].</ref> * AT-SPI * IAccessible2 * Microsoft Active Accessibility (MSAA) * Microsoft UI Automation * Java Access Bridge<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://java.sun.com/products/accessbridge/|titolo=Oracle Technology Network for Java Developers – Oracle Technology Network – Oracle}}</ref> Tiuj API helpas skribi malpli kompleksajn programarojn, kiuj ne bezonas modelon pri enhavo. La API demandas operaciumon aŭ aplikan programon pri iliaj vidigitan informoj. Ekzemple la programo komunikas, ke fokuso staras sur butono kun teksto, kiu estas ankaŭ komunikita al la ekranlegilo. Sed tiu ne funkcias kun aplikaj programoj, kiuj ne konformas al API uzitan en operaciumo. Por tiuj, evolvistoj devas subteni ankaŭ modelojn por tiuj programoj. Por ekzemplo, Microsoft Word estas nekonforma al MSAA API, do ekranlegiloj devas havi modelon por ĝi. Alia metodo estas ekigi mesaĝojn de operaciumo kaj aplikaj programoj. Ekranlegiloj povas aliri ĉiun informojn, kiuj ne estas el ilia naturo nealireblaj. Oni povas uzi per ekranlegiloj retumilojn, tekstajn redaktilojn, programojn por retmesaĝoj, fenestrajn programojn kun ikonoj. Sed iuj enhavoj (ekzemple animacioj) ne estas intelegeblaj per ekranlegiloj, kaj komence povas uzi ilin ne tial intuicie kiel grafikan surfacon. ==== Similaj iloj ==== Selfsonaj programoj enhavas ilian parolatan teĥnologion, kiun oni povas uzi kun ilia funkcion. Tiuj programoj estas nomitaj Angle self-voicing, kaj apartenas al helpa teĥnologio. Iuj provizantoj havas ekranlegilojn en ilia serviloj, al kiuj iliaj klientoj povas konekti kaj legi retajn paĝojn per telefonoj. Similaj estas parolamtaj portaloj, ekzemple Spoken-Web, kiuj manipulas retan enhavon kiel novaĵoj, vetera servo, scienco kaj negocoj. ReadSpeaker kaj BrowseAloud voĉas tekstojn de retpaĝoj; iliaj uzantoj estas kiuj, tiuj povas ne aŭ malbone leĝi, sed bone povas parolite inteligi lingvon de tiuj retpaĝoj. Kvankam tiuj funkcioj erstas baritaj, ilia avantaĝo estas, ke oni ne necesas instaligi ilin, do ili estas uzeblaj ankaŭ per publikaj komputiloj. Per evolvo de teĥniko ankaŭ telefonoj estis evolvigitaj. Saĝtelefonoj vastigis aron de homoj, kiuj volis aŭdi tekstajn enhavojn dum aktivecoj kiel hejma mastrumado, kurado aŭ stirado kiel muzikon aŭ radion. Ekzemploj estas Siri por iOS, Google Now kaj Iris por Android. Samsung donis S Voice kun Galaxy S III. En [[BlackBerry]] 10 operaciumo por Z30 smartphone ili havas ankaŭ similan personan asistenton. Tiuj funkcioj dependas also je strukturo de teksto. Ili povas legi bone paĝoj, kiuj uzas strukturajn elementojn laŭ iliaj signifiko. Reta paĝo povas havi bonan du dimensian posician strukturon, sed ĝia linerizado povas esti neitelegebla. Por fari bone legeblaj paĝoj, oni ekis WCAG normojn por alirebleco. WCAG 1.0 estis konceptita en 2000. Kvankam iuj partoj povas esti respektitaj ankaŭ nune, ĝi okupiĝas tre kun tiamaj teĥnologio, kaj ne povis respekti teĥnologion, kiun oni evolvis porte. Do oni havas WCAG 2.0 ekde 2008. Per novaj evolvoj oni necesis havi novajn kriteriojn, do WCAG 2.1 donas novajn al WCAG 2.0. == Agordo == Pleje ekranlegiloj estas agordebla, ĉu uzi akcenton, aŭ ne. Per skriptoj oni povas adapti ekranlegilon al aliaj programoj. Avantaĝo estas, ke uzantoj povas tiujn agordojn kaj skriptojn kopii, do havi samajn agordojn. Oni povas eki tiujn skriptojn, ekzemple JAWS havas grandan aron de tiuj skriptoj. Verbriĉeco estas kapablo de ekranlegiloj, kiu adaptas al neceso de vidaj handikapuloj. Uzanto povas elekti, kiom da raportoj volas aŭdi. Kiuj eblas, ke ankaŭ blinduloj povas igi modelon de grafika surfaco. Ekzemple, blindaj uzantoj povas koni, kie estas framoj, tabeloj, listoj aŭ grafikaĵoj. Estas ekranlegiloj, kiuj estas adapteblaj al lingvoj. El metadatoj ili ekas informon pri lingvon, kaj uzas prononcajn regulojn de tiu lingvo. Do gravas, ke ankaŭ retaj paĝoj havas informon pri lingvojn, kiujn ili uzas. Plej bone estas, ke ankaŭ lingvoj de maloftaj vortoj kaj fremdaj esprimoj estas ekigeblaj informoj. Ekzemple, ĝi detektas, ke lingvo estas Angla, do ĝi prononcas vortojn Angle. Iuj ekranlegiloj lasas konfiguri vortriĉecon por lingvoj. == Tradukfonto == {{Trad|en|Screen reader}} == Notoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Blindeco]][[:th:ผู้ใช้:ScorpianPK]] acotw4febx413is9u6bvzgovfjp6wfx 0 701576 9377917 9329651 2026-05-19T19:32:13Z Sj1mor 12103 9377917 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=AM|zomo=13}} [[Dosiero:Արենի_11.jpg|250px|thumb |Vilaĝo Areni.]] '''Areni''' ([[Armena lingvo|armene]]: Արենի; antaŭe ''Harpo'' ) estas vilaĝo en la provinco [[Vajoco-Dzoro]] de Armenio . Ĝi estas plej konata pro sia vinproduktado, kvankam la plejmulto de vino produktita loke estas de la proksima vilaĝo Getap. La preĝejo Sankta Dipatrino estas ununava du-korpa kupola armena preĝejo finkonstruita en la jaro 1321, kaj situas sur altebenaĵo sur la rivero [[Arpa (rivero)|Arpa]] kaj Areni. Ĝi estis projektita de la arkitekto kaj skulptisto [[Momik]], kiu estas plej konata pro siaj altreliefaj ĉizadoj en la [[monaĥejo Noravank]] (situanta proksimume 6 kilometrojn sudoriente de Areni).<ref>{{citaĵo el novaĵo|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-12158341 |titolo='Oldest known wine-making facility' found in Armenia. |alirdato=2011-01-11 |verko=BBC |dato=11an de januaro 2011}}</ref> Proksime estas ankaŭ la 13-a-jarcentaj ruinoj de sinjoro Tarsajiĉ Orbeljan nobelulo de la [[Sjunika reĝlando]], proponita de Jeghegis al Areni dum tiu tempo. Ruinoj de 13-ajarcenta ponto konstruita de episkopo Sarkis en 1265-1287 estas unu kilometron nordoriente de la preĝejo. En la sama loko troviĝas la restaĵoj de pli malnova ponto.<ref>{{citaĵo el novaĵo| url=http://articles.latimes.com/2011/jan/11/science/la-sci-ancient-winery-20110111 |verko=Los Angeles Times | nomo=Thomas H. | familinomo=Maugh II | dato=11an de januaro 2011 | titolo=Ancient winery found in Armenia}}</ref> == Historio == [[Dosiero:Արենի 15.jpg|eta|250px|Vidaĵo de Areni.]] [[Dosiero:Old Women from Areni village.jpg|250px|eta|Maljunulinoj el vilaĝo Areni.]] Areni estas unu el la malnovaj famaj vilaĝoj de [[Vajoco-Dzoro]], vojkruciĝo kaj militista armea punkto fermanta la gorĝon enirante en la provincon ĉirkaŭ la valo Ŝarur. Antikve Areni situis duonan kilometron norde de la nuna vilaĝo, sur monteto, kie ankoraŭ staras la preĝejo de Sankta Dipatrino, konstruita de la fama mezepoka arkitekto [[Momik]] en 1321. En la areo de la vilaĝo estas praaj ejoj, pluraj ruinigitaj vilaĝoj, multaj ĥaĉkaroj kun surskriboj kaj pluraj kavernoj esplorataj de arkeologoj. Areni havas grandan turisman allogon kaj diversajn altvalorajn historiajn kaj kulturajn monumentojn. La komplekso [[Monaĥejo Noravank|Noravank]], monumento kun internacia signifo, situas en la administra teritorio de la komunumo. Estas multaj naturaj monumentoj: rokoj, akvofaloj, profundaj gorĝoj. En la centro de la vilaĝo, la loĝantoj de Areni starigis monumenton al la memoro de siaj samvilaĝanoj mortintaj en la [[dua mondmilito]], kaj ĥaĉkaro al la memoro de siaj samvilaĝanoj mortintaj en la [[milito en Montara Karabaĥo]]. Vinfestivalo estas organizita en vilaĝo Areni ekde oktobro 2004. Ĝi fariĝis tradicia, estas atendite, ke la festivalo kontribuos al la disvolviĝo de internacia turismo surloke. == Elfosadoj de Ĥalkolitiko == [[Dosiero:Areni-1 cave panorama.jpg|maldekstra|eta| 250px |Kaverno Areni-1]] En 2007, armena-irlanda teamo decidis provi elfosadojn en la kaverna loko de [[Areni-1]]. Du provaj tranĉeoj en la antaŭaj kaj malantaŭaj galerioj rivelis tavolojn de la [[Ĥalkolitiko]] kaj [[Bronzepoko|Frua Bronzepoko]] de 5000-4000 a.K. Elfosadoj dum 2007-2008 malkovris 3 potajn entombigojn en la malantaŭa ĉambro de la kaverno. Ĉiu poto enhavis ĥalkolitikan homan kranion kun neniuj rilataj tombovaroj. Ĉiuj kranioj apartenas al subplenkreskuloj de 9–16 jaroj. Ĉi tiuj nuntempe estas analizataj de la biologia antropologo de la teamo. Rimarkinde, unu kranio enhavis pecon de bone konservita cerba histo. Ĉi tiu estas la plej malnova konata homa cerbo el la [[Afrik-Eŭrazio]] (la [[Malnova Mondo]])<ref>See {{cite news | first = Bruce | last = Bower | title = Armenian cave yields ancient human brain | url = http://www.sciencenews.org/view/generic/id/39826/title/Armenian_cave_yields_ancient_human_brain | format = | agency = | work = | publisher = www.sciencenews.org | location = | id = | pages = | page = | date = 12an de januaro 2009 | accessdate = | quote = }}</ref>. La kaverno ankaŭ ofertis surprizajn novajn sciojn pri la originoj de modernaj civilizoj, kiel evidenteco de vinfarada entrepreno kaj aro da kulture diversaj ceramikaĵoj. Elfosadoj ankaŭ donis ampleksan aron de ĥalkolitikaj artefaktoj datantaj ĝis inter 4,200 kaj 3,900 a.K. La novaj malkovroj ene de la kaverno movas fruan bronzepokan kulturan agadon en Armenio ĉirkaŭ 800 jarojn. Pliaj malkovroj en la loko inkluzivas metalajn tranĉilojn, semojn de pli ol 30 specoj de fruktoj, restaĵojn de dekoj da cerealaj specioj, ŝnuron, tukon, pajlon, herbon, kanojn kaj sekigitajn vinberojn kaj prunojn. [[Dosiero:Areni Church Dome.JPG|eta|Kupolo de la preĝejo de Areni.]] En januaro 2011 arkeologoj anoncis la malkovron de la plej frua konata vinfarejo, la [[vinfarejo Areni-1]], sep monatojn post la malkovro de la plej malnova ledŝuo de la mondo, la ŝuo Areni-1, en la sama kaverno. La vinfarejo, kiu havas pli ol ses mil jaroj, enhavas vinpremilon, fermentajn barelojn, kruĉojn kaj tasojn. Arkeologoj ankaŭ trovis vinberajn semojn kaj rebojn de la specio ''[[Vina vito|Vitis vinifera]]'' . Patrick McGovern, biomolekula antropologo ĉe la [[Universitato de Pensilvanio]], komentante pri la graveco de la eltrovaĵo, diris, "La fakto, ke vinfarado jam tiel bone disvolviĝis en 4000 a.K., sugestas, ke la teknologio probable reiras multe pli frue.<ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-12158341|titolo='Oldest known wine-making facility' found in Armenia.|alirdato=2011-01-11|dato=11an de januaro 2011|verkaĵo=BBC}}</ref><ref>{{Citaĵo el novaĵo|url=http://articles.latimes.com/2011/jan/11/science/la-sci-ancient-winery-20110111|titolo=Ancient winery found in Armenia|familia nomo=Maugh II|persona nomo=Thomas H.|dato=11an de januaro, 2011|verkaĵo=Los Angeles Times}}</ref>" == Romano == En aŭgusto 2014, fikcia [[alternativa historio|alternativ]]-[[historia romano]] titolita ''Originoj: Malkovro'' estis publikigita, kiu havis la vilaĝon Arpa (kiu estis renomita Areni fine de la 1930-aj jaroj) dum la periodo 1930 ĝis 1952, kaj la Kaverno Areni-1. == Naturo == Naturaj vivejoj inkluzivas [[Dezertoj kaj kserofitaroj|duondezertajn]], kalkajn herbejojn, kaj juniperarbaroj alternitaj kun klifoj, kanjonoj kaj rokaj nudrokoj. Najbareco de komunumo Areni estis konsiderata kiel ''Ĉefa Papilia Areo'', kie oni povas observi ampleksan varion de raraj papilioj, inkluzive de ''Papilio alexanor'' , ''Colias chlorocoma'' , ''Colias aurorina'' , ''Pseudochazara schahrudensis'', ''Tomares romanovi'' , ''Callophrys paulae'', kaj multajn aliajn. Ankaŭ la areo estas interesa por observado de birdoj, loĝata de [[kadavrogrifo]], [[Blankagorĝulo|blankgorĝulo]], [[persia sito]], [[nigrakapa emberizo]], kaj nombro de aliaj specioj. == Galerio == <gallery> Image:Map of Noravank.gif|Mapo de Areni en la ĉirkaŭa regiono Image:Areni church.jpg|Preĝejo de Areni, 1321 Image:Areni-1_cave_entrance.jpg|Enirejo al la groto [[Areni-1]] File:Areni-1 Cave Interior.JPG|La arkeologiejo Areni-1 en 2012. Image:Chalcolithic leather shoe from Areni-1 cave.jpg|La 5550 jaraĝa [[Ŝuo de Areni-1]] </gallery> ==Referencoj== {{Referencoj}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Loĝlokoj en Armenio]] n59lvzb7zsqa05cnqrnhocbbgzeoqyv 14 706437 9378262 9302145 2026-05-20T09:36:59Z RG72 11847 9378262 wikitext text/x-wiki {{PliPri}} {{Commonscat linio}} [[Kategorio:Sudetio]] [[Kategorio:Sekvoj de la Dua Mondmilito en Ĉeĥoslovakio]] [[Kategorio:Rilatoj de Ĉeĥoslovakio kaj Germanio]] [[Kategorio:Rilatoj de Germanio kaj Slovakio]] [[Kategorio:Rilatoj de Ĉeĥio kaj Germanio]] [[Kategorio:Devigaj migradoj post la Dua Mondmilito]] [[Kategorio:Historio de Ĉeĥoslovakio (1945–1948)]] [[Kategorio:Forpelo de germanoj (1944–1950)|Ĉeĥoslovakio]] m5qzoepbu0o4rdroxlxwj8kxplyl5pj 9378275 9378262 2026-05-20T09:43:09Z RG72 11847 9378275 wikitext text/x-wiki {{PliPri}} {{Commonscat linio}} [[Kategorio:Forpelo de germanoj (1944–1950)|Ĉeĥoslovakio]] [[Kategorio:Sudetio]] [[Kategorio:Sekvoj de la Dua Mondmilito en Ĉeĥoslovakio]] [[Kategorio:Rilatoj de Ĉeĥoslovakio kaj Germanio]] [[Kategorio:Rilatoj de Germanio kaj Slovakio]] [[Kategorio:Rilatoj de Ĉeĥio kaj Germanio]] [[Kategorio:Devigaj migradoj post la Dua Mondmilito]] [[Kategorio:Historio de Ĉeĥoslovakio (1945–1948)]] q2m8ipopxyo9fpra6klsttkt2u8msvh 0 707930 9377952 9315496 2026-05-19T20:19:43Z Sj1mor 12103 /* Priskribo */ 9377952 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:LocationIsrael.svg|dekstra|eta|250px|Israelo en la tutmonda mapo, nome en [[Levantenio]], en [[Okcidenta Azio]].]] [[Dosiero:Satellite image of Israel in January 2003.jpg|eta|dekstra|180px|Satelita bildo de 2003 de la regiono montranta la Jordanan Valon.]] La '''geografio de Israelo''' estas tre diversa, kun [[dezerto]]j sude, kaj [[neĝo]]-pintaj montoj norde. [[Israelo]] estas en la orienta pinto de la [[Mediteranea Maro]] en [[Okcidenta Azio]].<ref name="cia"/> Ĝi limas norde kun [[Libano]], nordoriente kun [[Sirio]], oriente kun [[Jordanio]] kaj [[Cisjordanio]], kaj sudokcidente kun [[Egiptio]] kaj la [[Gaza Zono]].<ref name="cia" /> Okcidente de Israelo estas la [[Mediteranea Maro]], kio formas la majoritaton de la marbordo de Israelo nome 273&nbsp;km.<ref name="geog">{{Citaĵo el la reto|url=http://countrystudies.us/israel/34.htm|titolo=Israel&nbsp;– Geography|alirdato=8a de Aprilo 2008|eldoninto=U.S. Library of Congress}}</ref> Israelo havas ankaŭ malgrandan marbordon al la [[Ruĝa Maro]] sude. La surfaco de Israelo estas proksimume 20 770&nbsp;km², kio inkludas 445&nbsp;km² de interna akvo.<ref name="cia" /><ref name="geog" /><ref name="IsraelCountryStudy">Federal Research Division (2004). [https://books.google.es/books?id=Vh3qJ8O73VIC&pg=PA8&redir_esc=y Israel A Country Study (Paperback ed.).] Kessinger Publishing, LLC. p. 8. ISBN 978-1-4191-2689-5.</ref> Israel longas 424&nbsp;km el la nordo suden, kaj larĝas el la 114&nbsp;km ĝis sia plej mallarĝa punkto de 15&nbsp;km.<ref name="geog"/> Ĝi havas [[Ekskluziva ekonomia zono|ekskluzivan ekonomian zonon]] de 26,352&nbsp;km². == Priskribo == [[Dosiero:JordanRiver en.svg|eta|dekstre|250px|La rivero Jordano estas la celita orienta limo de Israelo.]] En Israelo distingiĝas tri regionoj de Okcidento al Oriento, nome la jenaj: * la [[Israela marborda ebenaĵo|ebenaĵo ĉe la mediteranea marbordo]], * la centra montoĉeno ([[Judea montaro]]) kaj la * [[Jordana Rift-Valo|Jordana Valo]]. Al ĉi tiuj tri regionoj, oni devas aldoni tiun de la [[dezerto Negevo]], lokita sude de Israelo. La aridaj regionoj okupas pli ol duonon de la teritorio de Israelo. Kvankam granda parto de tiu teritorio estas senhoma, en la valoj abundas la iridojn, kaj ankaŭ la arboj kiel pinoj, eŭkaliptoj, olivujoj kaj akacioj. Israelo estas en la zono de [[Levantenio]] de la mondoregiono konata kiel [[Fekunda duonluno]] de [[Azio]]. La lando estas en la [[Orienta Mediteraneo|orienta pinto]] de la [[Mediteranea Maro]], limigita de [[Libano]] norde, [[Sirio]] nordoriente, [[Jordanio]] kaj [[Cisjordanio]] oriente, kaj [[Egipto]] kaj la [[Gaza Zono]] sudokcidente. Ĝi kuŝas inter latitudoj 29° kaj 34° N, kaj longitudoj 34° kaj 36° E (Or). La suverena teritorio de Israelo (laŭ la limigaj linioj de la Interkonsentoj por Batalhalto de [[1949]] kaj ekskluzivantante ĉiujn teritoriojn konkeritajn de Israelo dum la [[Sestaga Milito]] de [[1967]]) estas proksimume 20 770&nbsp;km² de surfaco, el kio du procento estas akvo.<ref name="cia">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html "Israel".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160527061410/https://www.cia.gov/library/publications//the-world-factbook/geos/is.html |date=2016-05-27 }} The World Factbook. Central Intelligence Agency. Alirita la 16an de novembro 2020.</ref> Tamen Israelo estas tiom mallarĝa (100&nbsp;km je la plej larĝa punkto, kompare kun 400&nbsp;km el nordo al sudo), ke la [[ekskluziva ekonomia zono]] en Mediteraneo estas duoble granda ol la terareo de la lando.<ref>{{cite news |url=http://www.haaretz.com/print-edition/news/israel-navy-to-devote-majority-of-missile-boats-to-secure-offshore-drilling-rafts-1.406203 |title=Israel Navy to devote majority of missile boats to secure offshore drilling rafts |first=Gili |last=Cohen |date=9a de Januaro 2012 |newspaper=Haaretz}}</ref> La totala areo sub la "[[de facto]]" juro de Israelo, inkludante la zonon de [[Orienta Jerusalemo]] kaj la areon de la [[Golanaj Altaĵoj]], estas 22 072&nbsp;km² ampleksa,<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st01_01&CYear=2012|titolo=Area of Districts, Sub-Districts, Natural Regions and Lakes|alirdato=13a de Junio 2013|dato=11a de Septembro 2012|eldoninto=Israel Central Bureau of Statistics}}</ref> kaj la totala areo sub "[[de facto]]" kontrolo de Israelo, inklude la milit-kontrolita kaj nur parte [[Palestina aŭtonomio|Palestin-regata]] teritorio de la [[Cisjordanio|Okcidenta Riverbordo]], estas 27 799&nbsp;km² ampleksa.<ref name="loc-geo">{{Citaĵo el gazeto|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/iltoc.html|titolo=Israel (Geography)|alirdato=12a de Februaro 2010|dato=7a de Majo 2009|gazeto=Country Studies}}</ref> [[Dosiero:Southern District in Israel.svg|eta|dekstra|150px|La [[Suda distrikto de Israelo]], kiu inkludas sude la dezerton Negevon.]] Spite sian malgrandan grandon, Israelo estas hejmo de vario de geografiaj trajtoj, el la [[Dezerto Negevo]] en la sudo al la interna fekunda [[Valo de Jizre'el]], la montaroj de [[Galileo]], [[Karmel (montaro)|Karmelo]] kaj al la [[Golanaj Altaĵoj|Golano]] en la nordo. La Israela Mrborda Ebenaĵo sur la bordoj de la Mediteranea Maro estas hejmo de plej el la landa loĝantaro.<ref>{{cite web |url=http://goisrael.com/Tourism_Eng/Tourist%20Information/Discover%20Israel/Geographic%20Regions/pages/The%20coastal%20plain.aspx |title=The Coastal Plain |publisher=Israel Ministry of Tourism |access-date=6a de Januaro 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170107171405/http://goisrael.com/Tourism_Eng/Tourist%20Information/Discover%20Israel/Geographic%20Regions/pages/The%20coastal%20plain.aspx |archive-date=7a de Januaro 2017 |url-status=dead |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-16 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20170107171405/http://goisrael.com/Tourism_Eng/Tourist%20Information/Discover%20Israel/Geographic%20Regions/pages/The%20coastal%20plain.aspx |arkivdato=2017-01-07 }}</ref> Oriente de la centraj altaj teroj estas la [[Jordana Valo]], kiu formas malgrandan apartan parton de la 6 500&nbsp;km longa [[Grand-Rifta Valo]]. La [[Jordana rivero]] fluas laŭlonge de la Jordana Valo, el la [[Monto Hermon]] tra la [[Hulaha Valo]] kaj la [[Maro de Galileo]] ĝis la [[Morta Maro]], nome la plej malalta punkto de la surfaco de la [[Tero]].<ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/livingwatersmyth0000krei |publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs |accessdate=20a de Julio 2007 |year=1999 |title=The Living Dead Sea |isbn=978-0-8264-0406-0 |url-access=registration }}</ref> Pli sude estas la [[Arabaha Valo]], kiu finas en la [[Akaba Golfo]], kiu estas parto de la [[Ruĝa Maro]]. Unika de Israelo kaj de la [[Sinajo|Sinaja Duoninsulo]] estas la "maĥteŝ", aŭ tipaj eroziejoj.<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1486/|titolo=Makhteshim Country|alirdato=19a de Septembro 2007|jaro=2001|eldoninto=UNESCO|ISBN=978-954-642-135-7}}</ref> La plej granda "maĥteŝ" en la mondo estas la [[Maĥteŝ Ramon]] en Negevo,<ref>Jacobs 1998 [https://books.google.com/books?id=TRc9ea_CKOUC&pg=PA284 284]. "The extraordinary Makhtesh Ramon&nbsp;– the largest natural crater in the world&nbsp;..." {{Cite book|url=https://archive.org/details/israelpalestinia00jaco |title=Israel and the Palestinian Territories |accessdate=24a de Februaro 2016 |isbn=978-1-85828-248-0 |last1=Jacobs |first1=Daniel |last2=Eber |first2=Shirley |last3=Silvani |first3=Francesca |last4=(Firm) |first4=Rough Guides |year=1998 |page= }}</ref> kiu estas 40 por 8&nbsp;km ampleksa.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vie/Ramon.html |encyclopedia=Jewish Virtual Library |title=Makhtesh Ramon |accessdate=12a de Februaro 2010 }}</ref> Israela informo pri la media statuso de la [[Mediteranea Baseno]] asertas, ke Israelo havas la plej grandan nombron de plantospecioj por kvadrata metro el ĉiuj landoj de la baseno.<ref name=rinat>{{cite news |last=Rinat |first=Zafrir |title=More endangered than rain forests? |newspaper=Haaretz |location=Tel Aviv |accessdate=20a de Marto 2012 |date=29a de Majo 2008 |url=http://www.haaretz.com/print-edition/features/more-endangered-than-rain-forests-1.246839}}</ref> === Klimato === Lokita inter la dezertoj de Afriko kaj Azio de unu parto, kaj de la Mediteranea, varma kaj humida maro de la alia, Israelo troviĝas en vojkruciĝo de klimataj influoj, kiuj permesas distingi ĝis kvardek malsamaj tipoj de klimato en tiel reduktita surfaco. La termika reĝimo varias notinde kun la alteco, speciale en vintro: de la okcidento al la oriento la klimato transiĝas de tipe mediteranea al kontinenta. La montaj regionoj kutimas esti ventaj kaj tre malvarmaj, kelkfoje kun neĝadoj. La beko de la monto Hermono estas kovrita de neĝo dum la plej granda parto de la jaro, kaj Jerusalemo ĝenerale ricevas almenaŭ unu neĝadon ĉiujare. == Notoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Commons category}} * [http://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/land/pages/the%20land-%20geography%20and%20climate.aspx Geografio kaj Klimato] en la retejo de la Ministerio de Eksterlandaj Aferoj de Israelo * [http://goisrael.com/Tourism_Eng/Tourist%20Information/Discover%20Israel/Pages/Geography%20and%20Nature.aspx Geografio kaj Naturo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160305044641/http://goisrael.com/Tourism_Eng/Tourist%20Information/Discover%20Israel/Pages/Geography%20and%20Nature.aspx |date=2016-03-05 }} en la retejo de la Ministerio de Turismo de Israelo * [https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Society_&_Culture/geo/geotoc.html Geografio de Israelo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170111122623/https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Society_%26_Culture/geo/geotoc.html |date=2017-01-11 }} en la Jewish Virtual Library {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Geografio de Israelo| ]] j2m83nf12as1xdwm7m8rors5r787c9w 9378057 9377952 2026-05-20T02:25:30Z Filozofo 3592 /* */ Lingvaj alĝustigoj 9378057 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:LocationIsrael.svg|dekstra|eta|250px|Israelo en la tutmonda mapo, nome en [[Levantenio]], en [[Okcidenta Azio]].]] [[Dosiero:Satellite image of Israel in January 2003.jpg|eta|dekstra|180px|Satelita bildo de 2003 de la regiono montranta la Jordanan Valon.]] La '''geografio de Israelo''' estas tre diversa, kun [[dezerto]]j sude, kaj [[neĝo]]-pintaj montoj norde. [[Israelo]] situas en [[Okcidenta Azio]], ĉe la orienta ekstremo de [[Mediteranea Maro]].<ref name="cia"/> Ĝi havas komunajn limojn norde kun [[Libano]], nordoriente kun [[Sirio]], oriente kun [[Jordanio]], kaj sudokcidente kun [[Egiptio]].<ref name="cia" /> Okcidente de Israelo estas la [[Mediteranea Maro]], kio formas la majoritaton de la marbordo de Israelo nome 273&nbsp;km.<ref name="geog">{{Citaĵo el la reto|url=http://countrystudies.us/israel/34.htm|titolo=Israel&nbsp;– Geography|alirdato=8a de Aprilo 2008|eldoninto=U.S. Library of Congress}}</ref> Israelo havas ankaŭ malgrandan marbordon ĉe [[Ruĝa Maro]] sude. La surfaco de Israelo estas proksimume 20 770&nbsp;km², kio inkludas 445&nbsp;km² de interna akvo.<ref name="cia" /><ref name="geog" /><ref name="IsraelCountryStudy">Federal Research Division (2004). [https://books.google.es/books?id=Vh3qJ8O73VIC&pg=PA8&redir_esc=y Israel A Country Study (Paperback ed.).] Kessinger Publishing, LLC. p. 8. ISBN 978-1-4191-2689-5.</ref> Israel longas 424&nbsp;km el la nordo suden, kaj larĝas el la 114&nbsp;km ĝis sia plej mallarĝa punkto de 15&nbsp;km.<ref name="geog"/> Ĝi havas [[Ekskluziva ekonomia zono|ekskluzivan ekonomian zonon]] de 26,352&nbsp;km². == Priskribo == [[Dosiero:JordanRiver en.svg|eta|dekstre|250px|La rivero Jordano estas la celita orienta limo de Israelo.]] En Israelo distingiĝas tri regionoj de Okcidento al Oriento, nome la jenaj: * la [[Israela marborda ebenaĵo|ebenaĵo ĉe la mediteranea marbordo]], * la centra montoĉeno ([[Judea montaro]]) kaj la * [[Jordana Rift-Valo|Jordana Valo]]. Al ĉi tiuj tri regionoj, oni devas aldoni tiun de la [[dezerto Negevo]], lokita sude de Israelo. La aridaj regionoj okupas pli ol duonon de la teritorio de Israelo. Kvankam granda parto de tiu teritorio estas senhoma, en la valoj abundas la iridojn, kaj ankaŭ la arboj kiel pinoj, eŭkaliptoj, olivujoj kaj akacioj. Israelo estas en la zono de [[Levantenio]] de la mondoregiono konata kiel [[Fekunda duonluno]] de [[Azio]]. La lando estas en la [[Orienta Mediteraneo|orienta pinto]] de la [[Mediteranea Maro]], limigita de [[Libano]] norde, [[Sirio]] nordoriente, [[Jordanio]] kaj [[Cisjordanio]] oriente, kaj [[Egipto]] kaj la [[Gaza Zono]] sudokcidente. Ĝi kuŝas inter latitudoj 29° kaj 34° N, kaj longitudoj 34° kaj 36° E (Or). La suverena teritorio de Israelo (laŭ la limigaj linioj de la Interkonsentoj por Batalhalto de [[1949]] kaj ekskluzivantante ĉiujn teritoriojn konkeritajn de Israelo dum la [[Sestaga Milito]] de [[1967]]) estas proksimume 20 770&nbsp;km² de surfaco, el kio du procento estas akvo.<ref name="cia">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/is.html "Israel".] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160527061410/https://www.cia.gov/library/publications//the-world-factbook/geos/is.html |date=2016-05-27 }} The World Factbook. Central Intelligence Agency. Alirita la 16an de novembro 2020.</ref> Tamen Israelo estas tiom mallarĝa (100&nbsp;km je la plej larĝa punkto, kompare kun 400&nbsp;km el nordo al sudo), ke la [[ekskluziva ekonomia zono]] en Mediteraneo estas duoble granda ol la terareo de la lando.<ref>{{cite news |url=http://www.haaretz.com/print-edition/news/israel-navy-to-devote-majority-of-missile-boats-to-secure-offshore-drilling-rafts-1.406203 |title=Israel Navy to devote majority of missile boats to secure offshore drilling rafts |first=Gili |last=Cohen |date=9a de Januaro 2012 |newspaper=Haaretz}}</ref> La totala areo sub la "[[de facto]]" juro de Israelo, inkludante la zonon de [[Orienta Jerusalemo]] kaj la areon de la [[Golanaj Altaĵoj]], estas 22 072&nbsp;km² ampleksa,<ref>{{Citaĵo el la reto|url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton_e.html?num_tab=st01_01&CYear=2012|titolo=Area of Districts, Sub-Districts, Natural Regions and Lakes|alirdato=13a de Junio 2013|dato=11a de Septembro 2012|eldoninto=Israel Central Bureau of Statistics}}</ref> kaj la totala areo sub "[[de facto]]" kontrolo de Israelo, inklude la milit-kontrolita kaj nur parte [[Palestina aŭtonomio|Palestin-regata]] teritorio de la [[Cisjordanio|Okcidenta Riverbordo]], estas 27 799&nbsp;km² ampleksa.<ref name="loc-geo">{{Citaĵo el gazeto|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/iltoc.html|titolo=Israel (Geography)|alirdato=12a de Februaro 2010|dato=7a de Majo 2009|gazeto=Country Studies}}</ref> [[Dosiero:Southern District in Israel.svg|eta|dekstra|150px|La [[Suda distrikto de Israelo]], kiu inkludas sude la dezerton Negevon.]] Spite sian malgrandan grandon, Israelo estas hejmo de vario de geografiaj trajtoj, el la [[Dezerto Negevo]] en la sudo al la interna fekunda [[Valo de Jizre'el]], la montaroj de [[Galileo]], [[Karmel (montaro)|Karmelo]] kaj al la [[Golanaj Altaĵoj|Golano]] en la nordo. La Israela Mrborda Ebenaĵo sur la bordoj de la Mediteranea Maro estas hejmo de plej el la landa loĝantaro.<ref>{{cite web |url=http://goisrael.com/Tourism_Eng/Tourist%20Information/Discover%20Israel/Geographic%20Regions/pages/The%20coastal%20plain.aspx |title=The Coastal Plain |publisher=Israel Ministry of Tourism |access-date=6a de Januaro 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170107171405/http://goisrael.com/Tourism_Eng/Tourist%20Information/Discover%20Israel/Geographic%20Regions/pages/The%20coastal%20plain.aspx |archive-date=7a de Januaro 2017 |url-status=dead |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2020-11-16 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20170107171405/http://goisrael.com/Tourism_Eng/Tourist%20Information/Discover%20Israel/Geographic%20Regions/pages/The%20coastal%20plain.aspx |arkivdato=2017-01-07 }}</ref> Oriente de la centraj altaj teroj estas la [[Jordana Valo]], kiu formas malgrandan apartan parton de la 6 500&nbsp;km longa [[Grand-Rifta Valo]]. La [[Jordana rivero]] fluas laŭlonge de la Jordana Valo, el la [[Monto Hermon]] tra la [[Hulaha Valo]] kaj la [[Maro de Galileo]] ĝis la [[Morta Maro]], nome la plej malalta punkto de la surfaco de la [[Tero]].<ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/livingwatersmyth0000krei |publisher=Israel Ministry of Foreign Affairs |accessdate=20a de Julio 2007 |year=1999 |title=The Living Dead Sea |isbn=978-0-8264-0406-0 |url-access=registration }}</ref> Pli sude estas la [[Arabaha Valo]], kiu finas en la [[Akaba Golfo]], kiu estas parto de la [[Ruĝa Maro]]. Unika de Israelo kaj de la [[Sinajo|Sinaja Duoninsulo]] estas la "maĥteŝ", aŭ tipaj eroziejoj.<ref>{{Citaĵo el libro|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1486/|titolo=Makhteshim Country|alirdato=19a de Septembro 2007|jaro=2001|eldoninto=UNESCO|ISBN=978-954-642-135-7}}</ref> La plej granda "maĥteŝ" en la mondo estas la [[Maĥteŝ Ramon]] en Negevo,<ref>Jacobs 1998 [https://books.google.com/books?id=TRc9ea_CKOUC&pg=PA284 284]. "The extraordinary Makhtesh Ramon&nbsp;– the largest natural crater in the world&nbsp;..." {{Cite book|url=https://archive.org/details/israelpalestinia00jaco |title=Israel and the Palestinian Territories |accessdate=24a de Februaro 2016 |isbn=978-1-85828-248-0 |last1=Jacobs |first1=Daniel |last2=Eber |first2=Shirley |last3=Silvani |first3=Francesca |last4=(Firm) |first4=Rough Guides |year=1998 |page= }}</ref> kiu estas 40 por 8&nbsp;km ampleksa.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/vie/Ramon.html |encyclopedia=Jewish Virtual Library |title=Makhtesh Ramon |accessdate=12a de Februaro 2010 }}</ref> Israela informo pri la media statuso de la [[Mediteranea Baseno]] asertas, ke Israelo havas la plej grandan nombron de plantospecioj por kvadrata metro el ĉiuj landoj de la baseno.<ref name=rinat>{{cite news |last=Rinat |first=Zafrir |title=More endangered than rain forests? |newspaper=Haaretz |location=Tel Aviv |accessdate=20a de Marto 2012 |date=29a de Majo 2008 |url=http://www.haaretz.com/print-edition/features/more-endangered-than-rain-forests-1.246839}}</ref> === Klimato === Lokita inter la dezertoj de Afriko kaj Azio de unu parto, kaj de la Mediteranea, varma kaj humida maro de la alia, Israelo troviĝas en vojkruciĝo de klimataj influoj, kiuj permesas distingi ĝis kvardek malsamaj tipoj de klimato en tiel reduktita surfaco. La termika reĝimo varias notinde kun la alteco, speciale en vintro: de la okcidento al la oriento la klimato transiĝas de tipe mediteranea al kontinenta. La montaj regionoj kutimas esti ventaj kaj tre malvarmaj, kelkfoje kun neĝadoj. La beko de la monto Hermono estas kovrita de neĝo dum la plej granda parto de la jaro, kaj Jerusalemo ĝenerale ricevas almenaŭ unu neĝadon ĉiujare. == Notoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Commons category}} * [http://www.mfa.gov.il/mfa/aboutisrael/land/pages/the%20land-%20geography%20and%20climate.aspx Geografio kaj Klimato] en la retejo de la Ministerio de Eksterlandaj Aferoj de Israelo * [http://goisrael.com/Tourism_Eng/Tourist%20Information/Discover%20Israel/Pages/Geography%20and%20Nature.aspx Geografio kaj Naturo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160305044641/http://goisrael.com/Tourism_Eng/Tourist%20Information/Discover%20Israel/Pages/Geography%20and%20Nature.aspx |date=2016-03-05 }} en la retejo de la Ministerio de Turismo de Israelo * [https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Society_&_Culture/geo/geotoc.html Geografio de Israelo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170111122623/https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Society_%26_Culture/geo/geotoc.html |date=2017-01-11 }} en la Jewish Virtual Library {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Geografio de Israelo| ]] 7p9b0ivahtqmh27rhuz66ltm2b0r2tg 0 709013 9377726 9228132 2026-05-19T14:40:39Z Sj1mor 12103 9377726 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''George Brinton McClellan''' estis [[Usono|usona]] [[politikisto]]. Lia partio estis la norda-[[Unio (Usona Enlanda Milito)|unia]] [[Demokrata Partio (Usono)|Demokrata Partio]]. En [[1864]] li kunkonkuris pri la [[usona prezidanta elekto]], sed li malvenkis: la [[prezidanto de Usono]] fine restis [[Abraham Lincoln]]. {{projektoj}} {{bibliotekoj}} {{vivtempo|McClellan, G}} [[Kategorio:Usonaj politikistoj]] [[Kategorio:Guberniestroj de Nov-Ĵerzejo]] 0tdo4452ubvodkqmnqp0lzznoksn1h6 0 711149 9377616 9057303 2026-05-19T12:30:33Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9377616 wikitext text/x-wiki {{Informkesto geografiaĵo|burgo |kategorio = Citadelo |lando = |regiono = |situo = |nomo = |establita= {{#invoke:Wikidata|claim|P571}} |dato= {{#invoke:Wikidata|claim|P1619}} |dato_tipo = Konsekro |arkitekto={{#invoke:Wikidata|claim|P84}} |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO=EG |mapo lokumilo = Kairo (urba areo) |mapo1 lokumilo = Egiptio Kairo |mapligilo = jes |zomo=13 }} [[Dosiero:Flickr - HuTect ShOts - Citadel of Salah El.Din and Masjid Muhammad Ali قلعة صلاح الدين الأيوبي ومسجد محمد علي - Cairo - Egypt - 17 04 2010 (4).jpg|eta|dekstre|260px|Vidaĵo de la Citadelo, kun la Otoman-epoka pordego de Bab al-'Azab, kaj la 19-a-jarcenta Moskeo de Muhammad Ali.]] La '''Citadelo de Kairo''' aŭ '''Citadelo de Saladino''' (en [[araba]]: قلعة صلاح الدين‎ Qalaʿat Salāḥ ad-Dīn) estas mezepoka islam-eraa [[fortikaĵo]] en [[Kairo]], [[Egiptio]], konstruita de Salah ad-Din ([[Saladino]]) kaj poste disvolvigita de postaj egiptaj regantoj. Ĝi estis la sidejo de la registaro de Egipto kaj la rezidejo de ties regantoj dum preskaŭ 700 jaroj el la 13a ĝis la 19a jarcentoj. Ties loko sur elstaraĵo de la montetoj Mokattam preskaŭ en la centro de Kairo regas strategian situacion super la urbo. En la epoko de ties konstruado, ĝi estis inter la plej impresaj kaj ambiciaj milit-fortikaĵoj tiutempaj.<ref> Raymond, André (1993). Le Caire. Fayard. </ref> Ĝi estas nuntempe konservata historia loko, inklude [[moskeo]]jn kaj [[muzeo]]jn. Aldone al la komenca [[Ajubidoj|Ajubid-epoka]] konstruaĵo iniciatita de Saladino en 1176, la Citadelo suferis gravan disvolvigon dum la [[Mamluka Sultanlando (Kairo)|Mamluka Sultanlando]] kiu sekvis, rezulte en konstruprojektoj de la Sultano al-Nasir Muhammad en la 14a jarcento. En la unua duono de la 19a jarcento [[Muhammad Ali (paŝao)|Muhammad Ali Paŝao]] detruis multajn el la plej malnovaj konstruaĵoj kaj konstruigis novajn palacojn kaj monumentojn tra la tuta loko, havigante multon de ties nuntempa formo. En la 20a jarcento ĝi estis uzita kiel militista [[kazerno]] fare de la [[Brita regado en Egiptio|britaj okupaciantoj]] kaj poste fare de la Egiptia armeo ĝis esti malfermita al la publiko en 1983. En 1976, ĝi estis proklamita de [[UNESKO]] kiel parto de la loko de [[Monda heredaĵo de Unesko|Monda heredaĵo]] Historia Kairo (Islama Kairo) kiu estis "la nova centro de Islama mondo, atinginta sian oran epokon en la 14-a jarcento."<ref>[https://whc.unesco.org/en/list/89 UNESCO, Decision Text,] World Heritage Centre, Alirita la 22an de Decembro 2020. </ref> == Notoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Commons category|Cairo Citadel}} * [https://web.archive.org/web/20070512215018/http://www.cairocitadel.gov.eg/main.html Cairo Citadel (Arabe)] * [https://archnet.org/sites/218 Qal'a (Citadelo) en ArchNet] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201023222234/https://archnet.org/sites/218 |date=2020-10-23 }} {{Koord|30|01|46|N|31|15|41|E|region:EG_type:landmark_scale:5000|display=inline}} [[Kategorio:Kairo]] [[Kategorio:Historio de Egiptio]] [[Kategorio:Egipta arkitekturo]] [[Kategorio:Muzeoj en Egiptio]] [[Kategorio:Turismo en Egiptio]] qu99iadu2fezf9h8s9mw1yifqx5gtu9 0 712910 9377603 9374419 2026-05-19T12:19:18Z ThomasPusch 1869 2 bildoj aldonataj 9377603 wikitext text/x-wiki {{Aliaj signifoj|Saint-Marcellin (stacidomo)}} {{Informkesto urbo | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = Saint Marcellin (centre ville).jpg | bildo-priskribo = komunumocentre }} '''Saint-Marcellin''' estas [[Komunumo (Francio)|komunumo]] de [[Francio]]. Ĝi [[Komunumoj de Isère|situas en la]] [[Departementoj de Francio|departemento]] [[Isère]], en la regiono [[Aŭvernjo-Rodano-Alpoj]] (france ''Auvergne-Rhône-Alpes''). Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Administre la komunumo apartenas al la [[arondismento]] [[arondismento Grenoble|Grenoble]] kaj al la [[kantonoj de Francio|kantono]] ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}''. [[dosiero:Hôtel de ville de Saint-Marcellin.jpg|eta|maldekstra|200ra|{{centre|La komunuma administrejo]] La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. Ĝiaj loĝantoj [[france]] nomiĝas ''saint-marcellinois'' respektive ''saint-marcellinoises''. [[Dosiero:Map commune FR insee code {{#invoke:Wikidata|claim|P374}}.png|eta|centra|300ra|{{centre|La loĝloko inter la ĉirkaŭaj komunumoj}}]] {{-|maldekstre}} == Vidu ankaŭ == * [[Komunumoj de Isère]] * [[Saint-Marcellin (stacidomo)]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo|https://www.saint-marcellin.fr/}} {{DEFAŬLTORDIGO:Saint-Marcellin (Isere)}} [[Kategorio:Saint-Marcellin (Isère)| ]] [[Kategorio:Komunumoj de Isère]] 2v1cthbbwd4jw63ny7au8ftjthvdtml 9377604 9377603 2026-05-19T12:19:49Z ThomasPusch 1869 9377604 wikitext text/x-wiki {{Aliaj signifoj|Saint-Marcellin (stacidomo)}} {{Informkesto urbo | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = Saint Marcellin (centre ville).jpg | bildo-priskribo = komunumocentre }} '''Saint-Marcellin''' estas [[Komunumo (Francio)|komunumo]] de [[Francio]]. Ĝi [[Komunumoj de Isère|situas en la]] [[Departementoj de Francio|departemento]] [[Isère]], en la regiono [[Aŭvernjo-Rodano-Alpoj]] (france ''Auvergne-Rhône-Alpes''). Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Administre la komunumo apartenas al la [[arondismento]] [[arondismento Grenoble|Grenoble]] kaj al la [[kantonoj de Francio|kantono]] ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}''. [[dosiero:Hôtel de ville de Saint-Marcellin.jpg|eta|maldekstra|200ra|{{centre|La komunuma administrejo]] La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. Ĝiaj loĝantoj [[france]] nomiĝas ''saint-marcellinois'' respektive ''saint-marcellinoises''. <br/> [[Dosiero:Map commune FR insee code {{#invoke:Wikidata|claim|P374}}.png|eta|centra|250ra|{{centre|La loĝloko inter la ĉirkaŭaj komunumoj}}]] {{-|maldekstre}} == Vidu ankaŭ == * [[Komunumoj de Isère]] * [[Saint-Marcellin (stacidomo)]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo|https://www.saint-marcellin.fr/}} {{DEFAŬLTORDIGO:Saint-Marcellin (Isere)}} [[Kategorio:Saint-Marcellin (Isère)| ]] [[Kategorio:Komunumoj de Isère]] 2e745udcen7nlpbnce1mntbtk9czkd9 0 719861 9378314 8268441 2026-05-20T11:05:49Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9378314 wikitext text/x-wiki {{Informkesto lago | Lago = Kilpisjärvi kaj Ala-Kilpisjärvi | Bildo = Enontekiö Kilpisjärvi.JPG | Priskribo de bildo = Kilpisjärvi vidata de la bordo sur la finna flanko | Kontinento = [[Eŭropo]] | Lando = [[Finnlando]], [[Svedio]] | välihallintoalue1_nimi = Läänit | välihallintoalue1 = [[Lapin lääni]], [[Norrbottenin lääni]] | maakunta = [[Lapin maakunta]], [[Lappi (Ruotsi)|Lappi]] | kunta = [[Enontekiö]], [[Kiirunan kunta]] | vesistö_nimi = [[Tornionjoen vesistö]] | valuma-alue_nimi = Muoniojoen valuma-alue | Laŭflue = [[Könkämäeno]] <ref name="karttapaikka"/> | vesistö_luettelo = sv | Alto = 473 | Referenco por alto=<ref name="karttapaikka">{{citaĵo el la reto | url = http://kansalaisen.karttapaikka.fi | titolo = Kansalaisen Karttapaikka | eldoninto = Maanmittauslaitos | alirdato = 14.1.2011 | lingvo = fi}}</ref> | Areo = 37.33 | Referenco por areo=<ref name="oiva">{{citaĵo el la reto | url = http://wwwp2.ymparisto.fi/scripts/oiva.asp | titolo = OIVA – Ympäristö- ja paikkatietopalvelu | eldoninto = Ympäristöhallinto | alirdato = 14.1.2011 | lingvo = fi | arkivurl = https://web.archive.org/web/20110324062535/http://wwwp2.ymparisto.fi/scripts/oiva.asp | arkivdato = 2011-03-24 }}</ref> | Bordo = 71.5 | Referenco por bordo=<ref name="oiva"/> | Maksimuma profundo = 57 | Referenco por maksimuma profundo=<ref name="oiva"/> | Profundo = 19.5 | Referenco por profundo=<ref name="oiva"/> | Volumeno = 0,73 | Referenco por volumeno=<ref name="oiva"/> | Insuloj = | Latitudo = 69/1/1/N | Longitudo = 20/49/1/E | Regiono-ISO = FI-10 | zomo = 9 | Loko = - }} '''Kilpisjärvi''' estas lago en Finnlando en provinco [[Laponio]] en [[Enontekiö]] kaj en [[Svedio]] en [[Kiruna]]. Ĝia areo estas {{unuo|37.33|km²}}, longo de bordo {{unuo|71.5|km}}, la plej granda profundo {{unuo|57|m}} kaj supermara alteco {{unuo|473|m}}. Kilpisjärvi inklidas ''Ylinen Kilpisjärvi'' (supera Kilpisjärvi) kaj ''Alinen Kilpisjärvi'' (malsupera Kilpisjärvi). Kilpisjärvi elfluas laŭ rivero Könkämäeno al Muonionjoki. == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Lagoj en Finnlando]] 6szn9uap28adsvny9qxmemvcc5pggva 0 721456 9377903 8782957 2026-05-19T19:22:34Z Sj1mor 12103 9377903 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:GD-EG-Alex-MuséeNat068.JPG|eta|220px|Egipta enbalzamigita mumio.]] [[Dosiero:Momia cultura chinchorro año 3000 AC.jpg|eta|220px|Mumio de la Kulturo Ĉinĉoro.]] [[Dosiero:Predynastic human mummy, EA 32751.jpg|eta|dekstra|220px|[[Mumio]]j estas la rezultoj de antikva egipta enbalzamigo.]] [[Dosiero:Mummy at British Museum.jpg|eta|220px|Mumio ekspoziciita en la [[Brita Muzeo]].]] [[Dosiero:Louvre egyptologie 21.jpg|eta|220px|Egipta enbalzamigita kato.]] [[Dosiero:British museum, Egypt mummies of animals (4423733728).jpg|eta|Mumioj de animaloj ekspoziciita en la [[Brita Muzeo]].]] '''Enbalzamigo'''<ref>[[PIV]] [https://vortaro.net/#Enbalzamigo_kd NPIV] Alirita la 10an de Aprilo 2021.</ref> estas praktiko por [[mumiigo]] konsistanta plej ofte en la uzado de kemiaj substancoj, speciale [[rezino]]j aŭ [[balzamo]]j, kies celo estas konservo de integreco de [[kadavro]]j, evitante ĝian putriĝon. La plej antikvaj referencoj de tiu praktiko estas de la [[antikva Egipto]]; tamen oni priskribis ankaŭ konservadon de kadavroj inter diversaj kulturoj de [[Sudameriko]] —partikulare ĉe la kultura Ĉinĉoro, norde de la nuna [[Ĉilio]], eble la unua de la mondo kiu mumiigis artefarite siajn mortintojn,<ref> Bittman, B., kaj J. Munizaga (1976). «The Earliest Artificial Mummification in the World? A Study of the Chinchorro Complex in Northern Chile». Folk (en angla) (18): 61-92. </ref>​ kaj ankaŭ inter la [[inkaoj]] en [[Peruo]] —pere de diversaj procezoj kaj teknikoj diferencaj disde tiuj de la egiptaj.<ref> Almeida, Ileana. Historia del pueblo kechua. Editorial Abya Yala, 2005. ISBN 9978-22-537-4, 9789978225370 </ref><ref> Sentinella, David E. El enigma de las momias: claves históricas del arte de la momificación en las antiguas civilizaciones. Ediciones Nowtilus S.L., 2007.ISBN 84-9763-345-8, 9788497633451 </ref> Kiam la celo estas konservado de animaloj, la tekniko estas nomata [[Remburado (konservado de bestoj)|remburado]]. En la aktualo, oni faris procezojn de enbalzamigo de korpoj de famaj gravuloj kiel [[Lenin]] (1924), [[Eva Perón]] (1952), [[Hồ Chí Minh]] (1969) kaj [[Mao Zedong]] (1976). En la verko ''Sinuhe, egyptiläinen'' (1945, [[Egiptano Sinuhe]]) de la finna verkisto [[Mika Waltari]] oni montras la etoson kaj teknikojn de la enbalzamigistoj. == Historio kaj tekniko == Ĉar enbalzamigo de tuta homa korpo estas grandskala entrepreno, oni dediĉi sin unue al traktado de relative malgrandaj bestoj. Plej konvenas la [[kato]], ĉar en la lando de la faraonoj ĝuste tiu besto estis tre ofte enbalzamigata. Tiutempe en ĉiu hejmo estis kato, kiun oni tre bone prizorgis, kiel armilo kontraŭ [[rato]]j kaj aliaj damaĝaj bestoj. Kiam la familia kato mortis, la domanoj surmetis funebrajn vestaĵojn kaj kantis malgajajn kantojn. Poste ili enbalzamigis la katon, por ke ties animo havu eblon reveni kaj eniri en la mumion. Tiu ĉi estis metita en malgrandan [[ĉerko]]n faritan el ligno, bronzo aŭ kalkoŝtono kaj sepultita en speciala kattombejo, por ke la besteto ĝuu eternan ripozon. Oni zorgis pri la [[transtombo|transtomba]] vivo de la kato, provizante la tombon per musmumioj. En [[1890]] arkeologoj, prifosante en la ĉirkaŭaĵo de la urbo Bubastis, la centro de adorado al la katdiino Bastet, malkovris plurajn centmilojn da katmumioj. Kvankam estas tre malmultaj historiaj informoj pri mumiigo de sakralaj bestoj, ŝajnas, ke katoj estis amase gardataj en kaptiteco fare de pastroj por la celo de mumiigo kaj vendado al la loĝantaro kiel votaj oferaĵoj. Scienculoj jam komencis eksperimenti pri la procedo de mumiigo por kontroli la verecon de la priskriboj de antikvaj aŭtoroj, precipe [[Herodoto]] kaj [[Diodoro Sikulo]]. Kvankam egiptologoj komprenas la esencon de la metodo de egipta enbalzamigo, kelkaj detaloj ne estas bone konataj. Kun la celo solvi tiajn problemojn, okazis en la 1930-aj jaroj eksperimenta mumiigo de anasoj en la Muzeo de Kairo konforme al scioj haveblaj en la fontdokumentoj, kaj tiuj mumioj restis en bona stato. Estas nepre necese forigi la internajn organojn el la kadavro, ĉar se ili restas, la procezo de malkomponiĝo disvolviĝas pli rapide. Unue, do, firme fiksu la kadavron sur kliniĝantan lignan tabulon; tio faciligos elfluon de la internaj fluidaĵoj dum sekcado. Oni faras entranĉojn en la kapo kaj abdomeno kaj eltiras la cerbon kaj ĉiujn viscerojn. La sekvaj paŝoj havas kiel celojn rapidigon de sekiĝo de la korpo kaj samtempan malhelpon de misformiĝo. La egiptaj enbalzamigistoj lavis la torakan kaj abdomenan kavojn per spicoj kaj palmvino; nuntempe iu ajn vino povas esti uzata. Kiam oni jam purigis la kavojn, oni plenigas ilin per provizoraj remburaĵoj, ekzemple sablo, pajlo, rezino, sekigitaj vegetalaj fibroj kaj aliaj substancoj ĉemane haveblaj. La estonta [[mumio]] nun estas preta por sekigado, kiu okupos 40 el la 70 tagoj tradicie bezonataj por la tuta enbalzamiga procedo de homa korpo. Tamen en la kazo de malgranda katkadavro estos bezonata proporcie malpli longa tempo. La sekiga procedo konsistas el mergado de la katkadavro en sekan [[natro]]n (Na₂CO₃10H₂0 - hidrata natria karbonato). En Egiptujo ĝi troviĝis en la naturo kiel miksaĵo plejparte el natria karbonato kaj [[natria bikarbonato]]. Estas uzeblaj ankaŭ aliaj kemiaĵoj kun higroskopa propreco. Manke de tiaj substancoj taŭgas ankaŭ enterigo de la kadavreto en varmegan, sekan sablon. Dum la kato kuŝadas sub la tavolo da natro aŭ sablo, la ledeca haŭto rapide gluiĝas al la ostoj. Post traktado per natro aŭ seka sablo, la kadavro estas tiel bone senakvigita, ke neniu plua sekigado estas bezonata. Kiam la korpo estas liberigita de natro, oni elprenas la provizorajn remburaĵojn kaj zorge lavas la korpon per akvo kaj vino. Oni metas rezinon aŭ linan tolaĵon trempitan en rezino en la kranian kavon kaj plenigas la abdomenon per segpolvo, rezino, eventuale cepoj, zorge envolvitaj en malgrandaj linaĵaj saketoj. Poste oni kunkudras la abdomenon. Je tiu ĉi punkto la egiptoj frotis la korpon per miksaĵo el cedro-[[oleo]], [[kumino]], [[vakso]], [[natro]], [[gumo]], eble ankaŭ lakto kaj vino, kaj surŝutis ilin per [[spico]]j. Por fortikigi la haŭton kaj malhelpi, ke malsekeco eniru la porojn, ili ŝmiris dikan tavolon da rezino sur la tutan korpon. Por reliefigi la konturojn de la trunko kaj vizaĝo, estas necese enmeti plenigajn substancojn sub la haŭtsurfacon. Oni remburas la vangojn per linaĵoj trempitaj en rezinaj substancoj aŭ oni aplikas rezinon en la formo de pasto. Tiel oni povas tre precize modli la membrojn kaj eksterajn trajtojn. En kelkaj kazoj oni povas plenigi la kavojn sur la haŭto per [[koto]], [[sablo]], pajlohakaĵo aŭ aliaj materialoj por anstataŭi ŝrumpintajn muskolojn. La egiptoj enmetis miksaĵon el butero kaj natrono, envolvitan en linaĵo, en la buŝon kaj vangojn, tamponis la [[nazo (organo)|nazon]], metis malgrandajn remburaĵojn el linaĵo en la okultruojn kaj fermis la palpebrojn. == Notoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == {{Projektoj}} * [[Balzamo]] * [[Lenin]] * [[Liofilizado]] * [[Mumio]] * [[Remburado (konservado de bestoj)]] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Sepultado]] m3py8nbteu22xne9pbj4tz7ze66g1lj 9377906 9377903 2026-05-19T19:23:51Z Sj1mor 12103 9377906 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:GD-EG-Alex-MuséeNat068.JPG|eta|220px|Egipta enbalzamigita mumio.]] [[Dosiero:Momia cultura chinchorro año 3000 AC.jpg|eta|220px|Mumio de la Kulturo Ĉinĉoro.]] [[Dosiero:Predynastic human mummy, EA 32751.jpg|eta|dekstra|220px|[[Mumio]]j estas la rezultoj de antikva egipta enbalzamigo.]] [[Dosiero:Mummy at British Museum.jpg|eta|220px|Mumio ekspoziciita en la [[Brita Muzeo]].]] [[Dosiero:Louvre egyptologie 21.jpg|eta|220px|Egipta enbalzamigita kato.]] [[Dosiero:British museum, Egypt mummies of animals (4423733728).jpg|eta|Mumioj de animaloj ekspoziciita en la [[Brita Muzeo]].]] '''Enbalzamigo'''<ref>[[PIV]] [https://vortaro.net/#Enbalzamigo_kd NPIV] Alirita la 10an de Aprilo 2021.</ref> estas praktiko por [[mumiigo]] konsistanta plej ofte en la uzado de kemiaj substancoj, speciale [[rezino]]j aŭ [[balzamo]]j, kies celo estas konservo de integreco de [[kadavro]]j, evitante ĝian putriĝon. La plej antikvaj referencoj de tiu praktiko estas de la [[antikva Egipto]]; tamen oni priskribis ankaŭ konservadon de kadavroj inter diversaj kulturoj de [[Sudameriko]] —partikulare ĉe la kultura Ĉinĉoro, norde de la nuna [[Ĉilio]], eble la unua de la mondo kiu mumiigis artefarite siajn mortintojn,<ref> Bittman, B., kaj J. Munizaga (1976). «The Earliest Artificial Mummification in the World? A Study of the Chinchorro Complex in Northern Chile». Folk (en angla) (18): 61-92. </ref>​ kaj ankaŭ inter la [[inkaoj]] en [[Peruo]] —pere de diversaj procezoj kaj teknikoj diferencaj disde tiuj de la egiptaj.<ref> Almeida, Ileana. Historia del pueblo kechua. Editorial Abya Yala, 2005. ISBN 9978-22-537-4, 9789978225370 </ref><ref> Sentinella, David E. El enigma de las momias: claves históricas del arte de la momificación en las antiguas civilizaciones. Ediciones Nowtilus S.L., 2007.ISBN 84-9763-345-8, 9788497633451 </ref> Kiam la celo estas konservado de animaloj, la tekniko estas nomata [[Remburado (konservado de bestoj)|remburado]]. En la aktualo, oni faris procezojn de enbalzamigo de korpoj de famaj gravuloj kiel [[Lenin]] (1924), [[Eva Perón]] (1952), [[Hồ Chí Minh]] (1969) kaj [[Mao Zedong]] (1976). En la verko ''Sinuhe, egyptiläinen'' (1945, [[Egiptano Sinuhe]]) de la finna verkisto [[Mika Waltari]] oni montras la etoson kaj teknikojn de la enbalzamigistoj. == Historio kaj tekniko == Ĉar enbalzamigo de tuta homa korpo estas grandskala entrepreno, oni dediĉi sin unue al traktado de relative malgrandaj bestoj. Plej konvenas la [[kato]], ĉar en la lando de la faraonoj ĝuste tiu besto estis tre ofte enbalzamigata. Tiutempe en ĉiu hejmo estis kato, kiun oni tre bone prizorgis, kiel armilo kontraŭ [[rato]]j kaj aliaj damaĝaj bestoj. Kiam la familia kato mortis, la domanoj surmetis funebrajn vestaĵojn kaj kantis malgajajn kantojn. Poste ili enbalzamigis la katon, por ke ties animo havu eblon reveni kaj eniri en la mumion. Tiu ĉi estis metita en malgrandan [[ĉerko]]n faritan el ligno, bronzo aŭ kalkoŝtono kaj sepultita en speciala kattombejo, por ke la besteto ĝuu eternan ripozon. Oni zorgis pri la [[transtombo|transtomba]] vivo de la kato, provizante la tombon per musmumioj. En [[1890]] arkeologoj, prifosante en la ĉirkaŭaĵo de la urbo Bubastis, la centro de adorado al la katdiino Bastet, malkovris plurajn centmilojn da katmumioj. Kvankam estas tre malmultaj historiaj informoj pri mumiigo de sakralaj bestoj, ŝajnas, ke katoj estis amase gardataj en kaptiteco fare de pastroj por la celo de mumiigo kaj vendado al la loĝantaro kiel votaj oferaĵoj. Scienculoj jam komencis eksperimenti pri la procedo de mumiigo por kontroli la verecon de la priskriboj de antikvaj aŭtoroj, precipe [[Herodoto]] kaj [[Diodoro Sikulo]]. Kvankam egiptologoj komprenas la esencon de la metodo de egipta enbalzamigo, kelkaj detaloj ne estas bone konataj. Kun la celo solvi tiajn problemojn, okazis en la 1930-aj jaroj eksperimenta mumiigo de anasoj en la Muzeo de Kairo konforme al scioj haveblaj en la fontdokumentoj, kaj tiuj mumioj restis en bona stato. Estas nepre necese forigi la internajn organojn el la kadavro, ĉar se ili restas, la procezo de malkomponiĝo disvolviĝas pli rapide. Unue, do, firme fiksu la kadavron sur kliniĝantan lignan tabulon; tio faciligos elfluon de la internaj fluidaĵoj dum sekcado. Oni faras entranĉojn en la kapo kaj abdomeno kaj eltiras la cerbon kaj ĉiujn viscerojn. La sekvaj paŝoj havas kiel celojn rapidigon de sekiĝo de la korpo kaj samtempan malhelpon de misformiĝo. La egiptaj enbalzamigistoj lavis la torakan kaj abdomenan kavojn per spicoj kaj palmvino; nuntempe iu ajn vino povas esti uzata. Kiam oni jam purigis la kavojn, oni plenigas ilin per provizoraj remburaĵoj, ekzemple sablo, pajlo, rezino, sekigitaj vegetalaj fibroj kaj aliaj substancoj ĉemane haveblaj. La estonta [[mumio]] nun estas preta por sekigado, kiu okupos 40 el la 70 tagoj tradicie bezonataj por la tuta enbalzamiga procedo de homa korpo. Tamen en la kazo de malgranda katkadavro estos bezonata proporcie malpli longa tempo. La sekiga procedo konsistas el mergado de la katkadavro en sekan [[natro]]n (Na₂CO₃10H₂0 - hidrata natria karbonato). En Egiptujo ĝi troviĝis en la naturo kiel miksaĵo plejparte el natria karbonato kaj [[natria bikarbonato]]. Estas uzeblaj ankaŭ aliaj kemiaĵoj kun higroskopa propreco. Manke de tiaj substancoj taŭgas ankaŭ enterigo de la kadavreto en varmegan, sekan sablon. Dum la kato kuŝadas sub la tavolo da natro aŭ sablo, la ledeca haŭto rapide gluiĝas al la ostoj. Post traktado per natro aŭ seka sablo, la kadavro estas tiel bone senakvigita, ke neniu plua sekigado estas bezonata. Kiam la korpo estas liberigita de natro, oni elprenas la provizorajn remburaĵojn kaj zorge lavas la korpon per akvo kaj vino. Oni metas rezinon aŭ linan tolaĵon trempitan en rezino en la kranian kavon kaj plenigas la abdomenon per segpolvo, rezino, eventuale cepoj, zorge envolvitaj en malgrandaj linaĵaj saketoj. Poste oni kunkudras la abdomenon. Je tiu ĉi punkto la egiptoj frotis la korpon per miksaĵo el cedro-[[oleo]], [[kumino]], [[vakso]], [[natro]], [[gumo]], eble ankaŭ lakto kaj vino, kaj surŝutis ilin per [[spico]]j. Por fortikigi la haŭton kaj malhelpi, ke malsekeco eniru la porojn, ili ŝmiris dikan tavolon da rezino sur la tutan korpon. Por reliefigi la konturojn de la trunko kaj vizaĝo, estas necese enmeti plenigajn substancojn sub la haŭtsurfacon. Oni remburas la vangojn per linaĵoj trempitaj en rezinaj substancoj aŭ oni aplikas rezinon en la formo de pasto. Tiel oni povas tre precize modli la membrojn kaj eksterajn trajtojn. En kelkaj kazoj oni povas plenigi la kavojn sur la haŭto per [[koto]], [[sablo]], pajlohakaĵo aŭ aliaj materialoj por anstataŭi ŝrumpintajn muskolojn. La egiptoj enmetis miksaĵon el butero kaj natrono, envolvitan en linaĵo, en la buŝon kaj vangojn, tamponis la [[nazo (organo)|nazon]], metis malgrandajn remburaĵojn el linaĵo en la okultruojn kaj fermis la palpebrojn. == Notoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == {{Projektoj}} * [[Balzamo]] * [[Lenin]] * [[Liofilizado]] * [[Mumio]] * [[Remburado (konservado de bestoj)]] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Sepultado]] 5wv3gute3x3vianviu51wnfphtpug9s 0 721904 9378180 9142284 2026-05-20T07:27:22Z Sj1mor 12103 9378180 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Juhani AHO''' (vere: ''Juhani Brofeldt''; naskiĝinta la {{Daton|11|9|1861}} en [[Lapinlahti]], mortinta la {{Daton|8|8|1921}} en [[Helsinko]]), estis [[finnio|finna]] verkisto kaj ĵurnalisto. [[Dosiero:Ahola - Writer Juhani Aho ^ Painter Venny Soldan-Brofeldts Home. - panoramio.jpg|eta|maldekstra|{{centre|Loĝdomo en [[Järvenpää]] en [[Uusimaa]], borde de la lago [[Tuusulanjärvi]]}}]] [[Dosiero:Juhani Aho 1912.jpg|eta|maldekstra|{{centre|Aho fiŝkaptanta en 1912}}]] == Vivo == Juhani Aho devenis el [[pietismo|pietisma]] familio en kiu la legado de sekularaĵoj ne toleriĝis. Lia patro Henrik Gustaf Theodor Brofeldt estis eklezia preposto en Lapinlahti kaj lia patrino nomiĝis Karolina Fredrika Emelie Snellman. Aho studis inter 1880 kaj 1884 historion kaj literaturon en la [[universitato de Helsinko]]. Jam dum la studentaj jaroj li liberprofesie laboris por diversaj gazetoj. Li ankaŭ kunfondis la periodaĵon ''[[Päivälehti]]'' per kio li iĝis unu el la plej gravaj personuoj ĉe ''Juna Finnio''. Tiu ĉi grupo da intelektuloj elpensis novajn ideojn por la socio, la arto kaj la moralo en tiu [[skandinavio|skandinavia]] lando. Invitoj kaj vojaĝoj el [[Francio]] kaj [[Rusio]] sekvis. La unuajn literaturajn instigojn li ricevis de [[Bjørnstjerne Bjørnson]], [[Henrik Ibsen]], [[Lev Tolstoj]] kaj [[Émile Zola]]. Aho krome kontinuigis la humanismajn tradiciojn de la finna literaturo laŭ la modelo de [[Aleksis Kivi]] aŭ [[Minna Canth]]. Ankoraŭ ĉi-tage liaj tradukaĵoj alte valoras kaj ŝatatas. Aho ĉerpis temojn siajn el la finna popola vivo estiĝonte tiumaniere pioniro de la moderna [[realismo (arto)|realismo]] en sia patrujo. En 1891 li edzinigis la pentristinon Venny Soldan-Brofeldt kiu naskis al li du infanojn: Heikki Aho (1895–1961) kaj Antti Juhani Aho (1900–1960). Filo lia Björn Soldan (1902–1953) estis komuna infano kun la bofratino Tilly. == Kritikoj == Laŭ la kritikisto Gustaf af Geijerstam ege laŭdendas lia tenera vido je la plej etaj aferoj de la vivo efikonte ke simpatio kaj por la estinto kaj por la estonto senteblas.<ref>''Aho besitzt den zärtlichen Blick für die verachteten Individualitäten des Lebens, der bewirkt, dass er Sympathie fühlen kann nicht nur für das Neue, das kommt, sondern auch für das Alte, das geht.'' - Kp. Hans Marquardt: ''Menschen im Frühling'', Leipzig, Reclam Jun., 1974, p. 592</ref> La eldonisto Hans Marquardt atentigas ankaŭ al ties profunde psikologia kompatemo. == Verkoj (kun la germana traduko) == * ''Juha'', 1911 [germane ''Schweres Blut,'' 1920] * ''Panu'', 1897 [germane ''Panu. Bilder aus den letzten Kämpfen des Christentums gegen das Heidentum in Finnland'', 1899] * ''Papin rouva'', 1893 * ''Yksin'', 1890 [germane ''Junggesellenliebe und andere Novellen'', ĉ. 1913] * ''Hellmannin herra'', 1886 [germane ''Gutsbesitzer Hellmann und andere Novellen'', 1899] * ''Papin tytär'', 1885 [germane ''Ellis Jugend'', 1899] * ''Rautatie'', 1884 [germane ''Die Eisenbahn'', 1922] * ''Siihen aikaan kun isä lampun osti'', 1884 [germane ''Als Vater die Lampe kaufte'', 1900 (ĉe: ''Die Zukunft'', 1900, Bd. 33, p.&nbsp;299–305)] == Filmigoj == * 1921: Johan – reĝisoro: Mauritz Stiller * 1937: Juha – reĝisoro: Nyrki Tapiovaara * 1999: Juha – reĝisoro: [[Aki Kaurismäki]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Literaturo == * Ilmari Havu: ''Juhani Aho'', [[Eldona Akcia Societo Otava|eldonejo Otava]], Helsinko 1929. * Kaarlo Nieminen: ''Juhani Ahon sanataide'', University Press, Helsinko 1934. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{DNB|118846329}}<!-- * [http://www.gutenberg.org/catalog/world/authrec?fk_authors=1773 Verkoj]{{404|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ĉe Project Gutenberg--> * [https://www.projekt-gutenberg.org/autoren/namen/aho.html Kelkaj verkoj en germana traduko] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Aho, Juhani}} [[Kategorio:Finnaj verkistoj]] [[Kategorio:Finnaj ĵurnalistoj]] hg0pc51z9wwsngtrwe0q4r9z50axfip 0 722369 9378078 9000142 2026-05-20T04:44:46Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9378078 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto | nomo = Katalin Novák | dosiero = Katalin Novák, 2023 (cropped).jpg | priskribo = | pseŭdonomo = | dato de naskiĝo = [[6an de septembro]] [[1977]] | loko de naskiĝo = [[Hungario]], [[Szeged]] | nacieco = Hungaro [[Dosiero:Flago-de-Hungario.svg|25px|border]] | tradukis = | dato de morto = | loko de morto = | verkisto = | aliaj aktivaĵoj = ŝtata sekretario pri familiaj kaj junularaj aferoj ĉe la Ministerio pri Homaj Rimedoj | akademiano = | denaska esperantisto = | esperantistiĝis en = }} '''Katalin Éva NOVÁK''' sinjorino Veres (la [[6an de septembro]] [[1977]], en [[Szeged]]) estas hungara politikisto, kiu estis prezidento de Hungario de 2022 ĝis 2024. Antaŭ elektiĝo ŝi estis la ŝtata sekretario pri familiaj kaj junularaj aferoj ĉe la Ministerio pri Homaj Rimedoj ekde [[2014]], vicprezidanto de ''partio [[Fidesz]]'' ekde novembro [[2017]], parlamentano ekde [[2018]]. Ekde la [[1a de oktobro]] [[2020]], ''ministro sen biletujo por familioj''. Laŭ la ''Influa Barometro [[2020]]'', ŝi estis la 21-a plej influa persono en [[Hungario]]. Laŭ la listo de ''Forbes [[2021]]'', ŝi estas la unua en la publika kategorio. == Vivo == === Edukadoj === ==== Enlandaj ==== Ŝi diplomiĝis ĉe [[Universitato Corvinus de Budapeŝto |Budapeŝta Universitato pri Ekonomiko kaj Publika Administrado]] inter 1996 kaj 2001. <ref> Internaciaj Rilatoj / Eŭropaj Studoj - majoro; Media Administrado - Specialiĝo </ref> De 1999 ĝis 2004, ŝi frekventis la juran fakultaton ''Universitato Szeged'' kaj la ''Universitaton Parizan'' en jura kaj franca juro, [[Nanterre]]. ==== Eksterlandaj ==== * 1992 Arcadia Junior High School, [[Los Angeles]] * 1995 A Pont Neuf Alapítvány ösztöndíja, [[Parizo]] * 1999–2000 Franca-Hungara Eŭropa Unia trejnado IEP, Paris szervezésében, Parizo * 2000–2001 Institut d'Etudes Politiques de Paris, (Sciences-Po) stipendio en la Departemento pri Internaciaj Rilatoj de la Pariza Instituto pri Politikaj Studoj * 2002–2003 trejnado de Eŭropa Unio organizita de la Franca Universitato pri Publika Administrado (ENA) kaj la Ministerio pri Eksterlandaj Aferoj, Parizo–[[Budapeŝto]] === Laborlokoj === * 2001– 2003 oficiro pri Eksterlandaj Ministerioj * 2010 – 2012 ministrokonsilanto, Ministerio pri Eksterlandaj Aferoj, Kabineto de Ministroj * 2012 – 2014 stabestro, Ministerio pri Homaj Rimedoj * 2013 – 2014 ministrokomisaro pri Franclingvaj Aferoj, Ministerio pri Eksterlandaj Aferoj * 2014 – 2020 ŝtata sekretario pri familiaj kaj junularaj aferoj, Ministerio pri Homaj Rimedoj * 2018 – parlamentano * 2020 – ministro sen portfolio por familioj, Oficejo de Ĉefministro === Familio === Ŝia edzo estas Attila István Veres, kiu estis la direktoro pri mono kaj valutŝanĝoj de la [[Hungara Nacia Banko]] ekde 2013. <ref> [https://www.bib-edu.hu/eloadok/veres_istvan_attila Attila Veres ] - Bib-edu. Hu </ref> Infanoj: Ádám (2004), Tamás (2006) kaj Kata (2008). == Publikaj devoj == 2020 - kunprezidanto de la Kabineto pri Strategiaj kaj Familiaj Aferoj 2018 - Fondinto-prezidanto de la Klubo Virinoj por Hungario, iniciatinto de la Movado Virinoj por la Hungara Nacio 2019 - prezidanto, Politika Reto pri Valoroj (Political Network for Values) 2019 - vicprezidanto, Virina Sekcio de Internacia Demokrata Unio (International Women's Democrat Union) 2018 - prezidanto, Hungara-Franca Amikaro, Hungara Parlamento 2017 - vicprezidanto, FIDESZ - Hungara Civita-Asocio 2017 - ĉefredaktoro de la Familia-Amika Turno 2010-2018-volumo 2016 - Universitato de Szeged, membro de la Konsilio-Estraro de la Franclingva Universitata Centro 2016 - Germana-Hungara Junulara Societo, membro de la konsila komisiono 2015 - Német-Magyar Ifjúsági Társaság, alapító tag 2015 - „Political Network for Values” Politika Reto pri Valoroj, Konsila Komisiono, vicprezidanto 2013-2014 - Amikoj de Franclingva Ambasadora Groupo, vicprezidanto == Distingoj == * Memorplato de la Franca Ĉambro de Reprezentantoj - a francia Képviselőház emlékplakettje - (2014) * Batalantoj por Familioj Premio - "Luchador por la Familia" (Családokért küzdők Díj), Katalunio - (2016) * Familio kaj Vero - "Familia et Veritas" (Család és Igazság Díj), Kartvelio - (2016) * Memora monero de la Franca Nacia Asembleo - Francia Nemzetgyűlés emlékérme - (2017) * Premio Ágnes Akócsi, Hungara Infanvartejo-Asocio - Akócsi Ágnes díj, Magyar Bölcsődék Egyesülete, - (2017) * Premio NOE, Landa Asocio de Grand-Familioj - NOE-díj, Nagycsaládosok Országos Egyesülete - (2018) * Pro Familie Hungariae Premio, Scienca Societo Hungara Familio kaj Virina Protekto - Magyar Család- és Nővédelmi Tudományos Társaság - (2018) * Forbes elektis ŝin kiel la plej influan hungarinon en la publika vivo - A Forbes őt választotta a legbefolyásosabb magyar nőnek a közéletben - (2018, 2019, 2020, 2021) * Gajninto de la Premio Anĝelo de Familioj de la Tri Princoj, Tri Princinoj-Movado - A Három Királyfi, Három Királylány Mozgalom Családok Angyala-díj kitüntetettje (Angelus Familiarum) - (2019) * Ordono de Honoro de la Franca Respubliko - Kavalira Kruco de la Franca Ordono de Honoro - A Francia Köztársaság Becsületrendje|francia Becsületrend lovagkeresztje - (2019) * Popovics-premio, Hungara Nacia Banko - (2019)<ref>[https://www.portfolio.hu/gazdasag/atadtak-a-lamfalussy--es-a-popovics-dijakat.312831.html''Átadták a Lámfalussy- és a Popovics-díjakat''], Portfolio.hu, 2019. február 4.</ref> * Komandora Kruco de la Merita Ordo de Respubliko Pollando - Lengyel Köztársasági Érdemrend parancsnoki keresztje - (2020) == Notoj == {{Referencoj}} == Fontoj == * [https://web.archive.org/web/20141023050701/http://www.kormany.hu/hu/emberi-eroforrasok-miniszteriuma/csalad-es-ifjusagugyert-felelos-allamtitkarsag/az-allamtitkar kormany.hu] * [https://szantograf.hu/2014/06/10/bemutatta-a-miniszter-az-emmi-allamtitkar-jeloltjeit/ szantograf.hu] * [http://archive.webradio.hu/index2.php?option=content&do_pdf=1&id=55847 archive-webradio archive-webradio] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210417172656/http://archive.webradio.hu/index2.php?option=content&do_pdf=1&id=55847 |date=2021-04-17 }} == Traduko == {{Tradukita|hu|Novák Katalin|revizio = 23694577 }} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://hvg.hu/gazdasag/20210417_jelentosen_emelkedik_az_arvaellatas_minimuma Novák Katalin: Több mint duplájára nő az árvaellátás minimuma] * [https://index.hu/belfold/2021/04/16/novak-csok-otthonteremtesi-tamogatas-egyszerubb-feltetelek/ Novák Katalin: egyszerűbb feltételekkel igényelhetők az otthonteremtési támogatások] * [https://koronavirus.gov.hu/cikkek/az-otthonfelujitasi-programmal-kapcsolatos-ujabb-kerdesekre-valaszolt-novak-katalin Az otthonfelújítási programmal kapcsolatos újabb kérdésekre válaszolt Novák Katalin] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210417173949/https://koronavirus.gov.hu/cikkek/az-otthonfelujitasi-programmal-kapcsolatos-ujabb-kerdesekre-valaszolt-novak-katalin |date=2021-04-17 }} [[Kategorio:Hungaraj politikistoj]] rl6kaq4zputcn9xoinh1mh9folayzk1 0 724093 9377989 8946986 2026-05-19T21:15:37Z Näin on näreet 255377 9377989 wikitext text/x-wiki '''Sininen ja valkoinen''' (blua kaj blanka) estas [[kanto]] de [[Jukka Kuoppamäki]]. Ĝi estas [[patriotismo|patriota]] kanto. La nomo estas laŭ [[flago de Finnlando]]. [[dosiero:Suomen lippu valokuva1.png|dekstre|300ra]] :''Kotimaa kun taakse jäi,'' :''mietin hiljaa mielessäin,'' :''mitä siitä kertoisin,'' :''kysyjille vastaisin.'' :''Kertoisinko köyhyyden,'' :''laudat eessä ovien?'' :''Vai sen kaiken rikkauden,'' :''kunnes tiesin vastauksen:'' :''Sininen on taivas'', :''siniset on silmänsä sen.'' :''siniset on järvet'' :''sinisyyttä heijastaen.'' :''Valkoinen on hanki.'' :''Valkoiset on yöt kesien.'' :''Valkoiset on pilvet,'' :''lampaat nuo taivaan sinisen.'' :''Juuret kasvoi maahan sen'' :''kylmän sekä routaisen.'' :''Lämmön tunsin kuitenkin'' :''lujuudessa graniitin.'' :''Hiljaa kuusten kuiske soi,'' :''terveisensä tuuli toi.'' :''Sininen ja valkoinen'' :''värit ovat vapauden.'' :''Sininen on taivas,'' :''siniset on silmänsä sen.'' :''siniset on järvet'' :''sinisyyttä heijastaen.'' :''Valkoinen on hanki.'' :''Valkoiset on yöt kesien.'' :''Valkoiset on pilvet,'' :''lampaat nuo taivaan sinisen.'' Traduko: :''Kiam mi lasis la hejmlandon,'' :''mi konsideris kviete en mia menso,'' :''kion mi pri tio rakontu,'' :''respondu al la demandantoj.'' :''Ĉu mi rakontu pri la malriĉeco,'' :''pri tabuloj sur la pordoj'' :''aŭ tiun ĉiun riĉecon?'' :''Ĝis mi sciis la respondon:'' :''Blua estas la ĉielo.'' :''Bluaj estas ĝiaj okuloj.'' :''Bluaj estas la lagoj,'' :''spegulante bluecon.'' :''Blanka estas neĝo,'' :''blankaj estas la someraj noktoj.'' :''Blankaj estas la nuboj,'' :''tiuj ŝafoj de la blua ĉielo.'' :''La radikoj kreskis en tiu tero'' :''malvarmega kaj frosta.'' :''Varmecon mi tamen sentis'' :''en la forteco de la granito.'' :''Kviete la flustro de la piceoj sonis.'' :''La vento salutis.'' :''La blua kaj la blanka'' :''estas la koloroj de libereco.'' :''Blua estas la ĉielo.'' :''Bluaj estas ĝiaj okuloj.'' :''Bluaj estas la lagoj,'' :''spegulante bluecon.'' :''Blanka estas neĝo,'' :''blankaj estas la someraj noktoj.'' :''Blankaj estas la nuboj,'' :''tiuj ŝafoj de la blua ĉielo.'' "Tabuloj antaŭ la pordoj" rilatas al kiel, en la tempo kiam la kanto estis verkita, multaj senlaboruloj el malriĉa kampara Finnlando ekzemple en [[Norda Karelio]] [[Kainuu]] kaj [[Peräpohjola]] translokiĝis al grandaj urboj en Finnlando aŭ Svedio kaj konstruis barojn por ke post ili foriris, aliaj ne eniru siajn domojn. sen permeso. == Eksteraj ligiloj == * [[Jukka Kuoppamäki]] [https://www.youtube.com/watch?v=Rr7loPC3bJk kantanta la kanzonon en 1988, 16 jarojn post la premiero en 1972] * [https://www.youtube.com/watch?v=nkuUsrGT5q8 kantanta la saman kanton en 2012] kaj [https://www.youtube.com/watch?v=mU2LXkUBwHA jen, aĝiĝinte, en 2018] (en [[Jutubo]] proponiĝas multaj pliaj versioj, interalie de [[koruso]]j) <br/> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Muziko en 1970-1979]] [[Kategorio:Patriotaj kantoj]] [[Kategorio:Pecoj de Jukka Kuoppamäki]] [[Kategorio:Kulturo de Finnlando]] gd9k2tvahfmehvzpeeryv3e23xidyfp 0 724898 9378133 8266071 2026-05-20T06:11:34Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9378133 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto |infanoj=2 |partio=[[Demokrata Partio (Usono)|Demokrata Partio]] |edzo= Jerry Garcia (divorcita) }} '''Kathryn A. GARCIA''' (antaŭe '''McIver'''; naskiĝis la {{daton|3|marto|1970}}) estas la eksa komisionestro por la Fako de Sanitareco de Nov-Jorko.<ref name="earnthenecklace">{{Citaĵo el la reto|dato=9a de Septembro, 2020|familia nomo=John |persona nomo=Caroline |titolo=NYC Sanitation Chief, Kathryn Garcia Steps Down, Considers Running for Mayor |url=https://www.earnthenecklace.com/kathryn-garcia-wiki/}}</ref> Antaŭe, ŝi servis en la rolo de provizora prezidanto kaj ĉefoficisto de la Aŭtoritato de Loĝejoj de Nov-Jorko<ref>{{Citaĵo el novaĵo|familia nom=Ferré-Sadurní|persona nomo=Luis|dato=2019-02-06|titolo=De Blasio's Unexpected Pick to Run Nycha: His Sanitation Chief|lingvo=en-US|verko=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2019/02/05/nyregion/kathryn-garcia-sanitation-nycha.html|alirdato=2021-03-24|issn=0362-4331}}</ref> kaj estis nomumita "caro de manĝaĵo" por la programo je kriza manĝaĵo de Nov-Jorko dum la kriza respondo pri [[COVID-19]].<ref>{{Citaĵo el la reto|familia nomo=Allen|persona nomo=Bob||titolo=NYC Food Czar Kathryn Garcia is Overseeing a Massive Supply Chain and Feeding the Hungry|dato=2020-04-07|url=https://civileats.com/2020/04/07/nyc-food-czar-kathryn-garcia-is-overseeing-a-massive-supply-chain-and-feeding-the-hungry/}}</ref> Kathryn Garcia kandidatiĝis por Urbestro de Nov-Jorko en la baloto de 2021.<ref>{{Citaĵo el libro|familia nomo=publisher.|persona nomo=The American Society of Mechanical Engineers|titolo=Proceedings of 2018 EEC/WTERT Conference|dato=13a de Majo, 2019|url=http://worldcat.org/oclc/1153272711|ISBN=978-0-7918-6195-0|OCLC=1153272711}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|dato=2020-09-06|url=https://abc7ny.com/6398911/|familia nomo=News|persona nomo=Eyewitness|alirdato=2021-03-24|paĝaro=ABC7 New York|lingvo=en|titolo=Up Close: Sanitation Commissioner talks run for New York City mayor}}</ref> == Frua vivo kaj edukado == Kathryn Garcia naskiĝis en [[Broklino|Brooklyn]] kaj estis adoptita de Bruce C. McIver kaj Ann McIver. Tiu kreskiĝis en la najbareco de Park Slope. Ties patro estis la ĉefa parlimentano pri laboro por la eksa urbestro de Nov-Jorko Edward I. Koch, kaj ties patrino estis profesoro de la angla lingvo ĉe Medgar Evers College kaj estis nomumita kiel administra direktoro de la Alianco de la Areo de Morningside.<ref>{{Citaĵo el la reto|titolo=Subscribe to read {{!}} Financial Times|url=https://www.ft.com/content/ab6fa034-5231-11e5-b029-b9d50a74fd14|alirdato=2021-03-24|paĝaro=www.ft.com}}</ref><ref>{{Citaĵo el gazeto|familia nomo1=Hooper|persona nomo1=Russell|familia nomo2=Moore|persona nomo2=Stan Gerald|dato=2015-01-01|titolo=Aleph Field Solver Challenge Problem Results Summary|doi=10.2172/1168984|osti=1168984||url=http://dx.doi.org/10.2172/1168984}}</ref> La aktoro Clark Gregg estas ties kuzo.<ref>{{Citaĵo el la reto|familia nomo=i_beebe|dato=2021-04-22|titolo=Who are celebrities endorsing for New York City mayor?|url=https://www.cityandstateny.com/articles/personality/personality/who-are-celebrities-endorsing-new-york-city-mayor.html|alirdato=2021-05-11|paĝaro=City & State NY|lingvo=en|arkivurl=https://web.archive.org/web/20210511053649/https://www.cityandstateny.com/articles/personality/personality/who-are-celebrities-endorsing-new-york-city-mayor.html|arkivdato=2021-05-11}}</ref> Garcia kompletigis sian primaran edukadon ĉe P.S. 321 en Park Slope kaj diplomiĝis de Stuyvesant Mezlernejo en Manhattan. Tiu ĉeestis la [[Universitato de Viskonsino en Madisono|Universitaton de Viskonsino ĉe Madison]] kaj ricevis bakalaŭron je [[ekonomiko]] kaj [[historio]].<ref name=":0">{{Citaĵo el la reto|familia nomo=Service|persona nomo=Total Food|dato=2017-09-06|titolo=Garcia Brings Clear Vision To NYC's Sanitation Initiative With Inaugural Conference|url=https://totalfood.com/kathryn-garcia-clear-vision-nyc-sanitation-initiative-inaugural-conference/|alirdato=2021-03-24|paĝaro=Total Food Service|lingvo=en-US}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|familia nomo=KHAVKINE|persona nomo=RICHARD|titolo=Trashing Mayor's Sanit Job-Cut Plans, Garcia Resigns Commissioner's Job|url=https://thechiefleader.com/news/news_of_the_week/trashing-mayors-sanit-job-cut-plans-garcia-resigns-commissioners-job/article_65aa2714-f2e9-11ea-965d-7768767340d0.html|alirdato=2021-03-24|paĝaro=The Chief|lingvo=en|arkivurl=https://web.archive.org/web/20210513110843/https://thechiefleader.com/news/news_of_the_week/trashing-mayors-sanit-job-cut-plans-garcia-resigns-commissioners-job/article_65aa2714-f2e9-11ea-965d-7768767340d0.html|arkivdato=2021-05-13}}</ref><ref name="Springer US">{{Citation|title=Framework for Assessing Mayoral Control|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-0-387-71143-0_2|work=Mayoral Control in NYC Schools|year=2009|pages=13–20|place=Boston, MA|publisher=Springer US|doi=10.1007/978-0-387-71143-0_2|isbn=978-0-387-71141-6|access-date=2021-03-24}}</ref><ref>{{Citaĵo el la reto|dato=2017-01-26|titolo=DSNY Commissioner Kathryn Garcia Talks NYC's Policies, Goals|url=https://www.waste360.com/public-agencies/dsny-commissioner-kathryn-garcia-talks-nyc-s-policies-goals|alirdato=2021-03-24|paĝaro=Waste360|lingvo=en}}</ref> == Personaj aferoj == Garcia edziniĝis kun Jerry Garcia je 1995, sed ili poste eksedziĝis. Garcia havas du infanojn, Anna kaj Alex. Ekde 2014, Garcia loĝas en la najbareco de Park Slope.<ref name=":0"/><ref>{{Cito|Familinomo=De Blasio|Nomo=Fabio Vittorio|Titolo=Atmosphere, Climate and Life on Mars|Dato=2018|URL=http://dx.doi.org/10.1007/978-3-319-74784-2_5|Laboro=Mysteries of Mars|Paĝoj=163–189|Loko=Cham|Eldoninto=Springer International Publishing|doi=10.1007/978-3-319-74784-2_5|isbn=978-3-319-74783-5|alirdato=2021-03-24}}</ref><ref>{{Citaĵo el novaĵo|familia nomo=Robbins|persona nomo=Liz|dato=2015-01-09|titolo=A Day of Calm for Kathryn Garcia|lingvo=en-US|verko=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2015/01/11/nyregion/a-day-of-calm-for-kathryn-garcia.html|alirdato=2021-03-24|issn=0362-4331}}</ref> == Referencoj == {{Referencoj|2}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Garcia, Kathryn}} [[Kategorio:Vivantaj homoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1970]] [[Kategorio:Usonaj politikistoj]] tb4r548ns47edaulnbjm2l43uh8n1lm 0 726829 9377969 8679147 2026-05-19T20:53:55Z ThomasPusch 1869 + retejo 9377969 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=PT |sen banderolo= jes }} '''Alandroal''' estas urbo de [[Portugalio]] apartenanta al la [[Distrikto Évora]], regiono Alentejo kaj intermunicipa komunumo Alentejo Central, kun proksimume 1 900 loĝantoj. Ĝi estas je 341 m de altitudo super la [[marnivelo]]. ''Alandroal'' derivas el etimologio kiel loko kie abundas [[oleandro]]. Estas sidejo de municipo de 544,86 km² de areo kaj 6 585 loĝantoj (2001), subdividita en 6 submunicipoj. La municipo limas norde kun la municipo [[Vila Viçosa]], oriente kun Hispanio ([[Olivenza]]), sude kun [[Mourão]] kaj kun [[Reguengos de Monsaraz]] kaj okcidente kun [[Redondo (Portugalio)|Redondo]]. Alandroal mem estas unu de la tri "vilas" (urbetoj) de la municipo, dum la aliaj estas Terena kaj Juromenha. ==Submunicipoj== La ses submunicipoj (''freguesias'') estas la jenaj: * Nossa Senhora da Conceição * Capelins (Santo António) * Juromenha (Nossa Senhora do Loreto) * São Brás dos Matos (Mina do Bugalho) * Santiago Maior (Alandroal) * Terena (São Pedro) ==Bildaro== <gallery> Turo el Alandroal.jpg|Turo el Alandroal Super pordego en Alandroal.jpg|Super pordego en Alandroal El la kastelo.jpg|El la kastelo Burgxa domo.jpg|Burĝa domo en Alandroal </gallery> == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{pt}}) <br/> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Urboj de Portugalio]] qa9deqxb9ngejz55yn2jn5l83w8fkpz 0 727003 9378054 9299852 2026-05-20T01:29:55Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9378054 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=DZ | regiono-ISO=DZ |tipo1=reliefo| situo sur mapo2=Kasbaho de Alĝero|situo de2=Situa mapo de la Kasbaho de Alĝero|zomo=13 |kesteroj= {{Informkesto Monda Heredaĵo |subŝablono=jes |dua informkesto=jes |Nomo = Kasbaho de Alĝero |Bildo = Alger Kasbah02.jpg |Priskribo = La Kasbaho |Lando = Alĝerio |Subdivido = |Subdividotipo = |Tipo = Kultura |Surfaco = |Bufra areo = |Kriterioj = (ii) (iv) |ID = 565 |Latitudo = 36/47/0/N |Longitudo= 3/3/37/O |regiono-ISO=DZ |Regiono = Afriko |Jaro = 1992 |Forigo = |Sesio = |Danĝero = |Danĝerfino = |Plie = |Notoj = |Mapo = }}}} La '''Kasbaho''' ({{Lang-ar|[[wikt:قصبة|قصبة]]}}:, [[Kasbaho|''qaṣba'']], kio signifas [[Citadelo|citadelon]]) estas la [[citadelo]] de [[Alĝero]] en [[Alĝerio]] kaj la malnova urbocentro ĉirkaŭ ĝi. En 1992, la Organizaĵo de Unuiĝintaj Nacioj por Edukado, Scienco kaj Kulturo ([[Unesko]]) proklamis la ''Kasbahon de Alĝero'' [[Monda heredaĵo de Unesko|Monda Kulturheredaĵo]], ĉar "Tie estas la restaĵoj de la citadelo, malnovaj moskeoj kaj Otoman-stilaj palacoj, ankaŭ la restaĵoj de tradicia urba strukturo kiu rilatas al profunda sento de komunumo"<ref>[https://whc.unesco.org/en/list/565 en Unesko]</ref>. == Historio == La Kasbaho de Alĝero estis fondita sur la restaĵoj de la antikva urbo Icosium en la 10-a jarcento. Ĝi estis urbo konstruita sur monteto, apud la maro, disigita en "Alta urbo" kaj "Malalta urbo". Tie estas konstruaĵoj kaj [[Moskeo|moskeoj]] kiuj datiĝas de la 17-a jarcento, kiel: la Moskeo Keĉaŭa (konstruita en 1794 de la Dejo Baba Hassan) kun du [[Minareto|minaretoj]]; la Moskeo Ĵama'a al-Ĵedid (konstruita en 1660, dum la [[Otomana Imperio|Otomana]] regado) kun granda kupolo kaj aliaj kvar malgrandaj kupoloj; la Moskeo Ĵamaa el Kebir (signife la plej granda, sed ankaŭ la plej antikva), konstruita en 1097 de la [[Almoravidoj|almoravida]] reganto Jusuf ibn Taŝfin; kaj la Moskeo Ali Biĉin (konstruita en 1623). La Kasbaho ankaŭ enhavas plurajn palacojn kiel: Palaco Dar Aziza, Palaco Dar Mustafa Paŝa, Palaco de la Dejo kaj Palaco Dar Hassan Paŝa kiu estis konstruita en 1791 por la [[Paŝao]], kiu vivis tie dum ok jaroj<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://www.wdl.org/en/item/8768/ |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-05-30 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20180109181236/https://www.wdl.org/en/item/8768/ |arkivdato=2018-01-09 }}</ref>. Antaŭ la [[Franca Alĝerio|franca regado]], la Kasbaho enhavis ĉirkaŭ 13 Jama Masjidoj (kongregaciajn moskeojn), 109 [[moskeo]]jn, 32 [[Maŭzoleo|maŭzoleojn]] kaj 12 "Zaŭijoj", entute 166 religie rilatajn konstruaĵojn. Tamen, la plimulto de tiuj religiaj konstruaĵoj estis detruitaj dum la okupo. En 1862, estis nur naŭ Jama Masjidoj, 19 moskeoj, 15 maŭzoleoj kaj kvin "Zaŭijoj"<ref>{{Citaĵo el la reto |url=http://elmihwar.com/ar/index.php/mobile/%D9%85%D9%84%D9%81%D8%A7%D8%AA/18168.html |titolo=Arkivita kopio |alirdato=2021-05-30 |arkivurl=https://web.archive.org/web/20200330111030/http://elmihwar.com/ar/index.php/mobile/%D9%85%D9%84%D9%81%D8%A7%D8%AA/18168.html |arkivdato=2020-03-30 }}</ref>. La Kasbaho ludis gravan rolon dum la [[Alĝeria Milito de Sendependeco]] (1954–1962). La Kasbaho estis centra por la [[Naciliberiga Fronto (Alĝerio)|Nacia Liberiga Fronto]] (NLF), kaj tie okazis bataloj. ==Bildaro== <gallery mode="packed" heights="200"> Dosiero:Casbah of Algiers, the heart of the city.jpg|Kasbaho de Alĝero Dosiero:Ruelle étroite de la Casbah d'Alger, April 2007.jpg|Strato de Kasbaho Dosiero:House interior casbah algiers.jpg|Domo en Kasbaho Dosiero:Casbah baths.jpg|Palaco en Kasbaho (Hammam) Dosiero:Algiers fishing port.jpg|Haveno en Kasbaho </gallery> == Referencoj ==  {{referencoj}} [[Kategorio:Mondaj heredaĵoj en Alĝerio]] [[Kategorio:Araba arkitekturo]] [[Kategorio:Koordinatoj sur Vikidatumoj]] [[Kategorio:Mondaj heredaĵoj de UNESKO]] [[Kategorio:Kashaboj en Alĝerio]] aztgwiu35dboiqovgixp9sz9efinwyd 0 727172 9378191 8781376 2026-05-20T07:39:34Z Sj1mor 12103 Enkonduko 9378191 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Taha HUSSEIN''' (en [[egipta araba]]: [ˈtˤɑːhɑ ħ(e)ˈseːn], en [[araba]]: طه حسين‎; 15a de Novembro, 1889 – 28a de Oktobro, 1973) estis [[Egiptio|egiptia]] [[verkisto]] kaj kritikisto, ofte nomita «dekano de la arabaj beletroj» aŭ «''Kahir al-Zalam''» (nome la konkerinto de la malhelo/[[malklereco]]),<ref name="eg">Goldschmidt, p. 81</ref> li estas konsiderata la plej granda egipta intelektulo de la 20-a jarcento, kaj estas inter la pioniroj de la [[modernismo]] en sia lando. Malgraŭ sia [[blindeco]], estis la fondinto kaj rektoro de la [[Universitato de Aleksandrio]] kaj funkciis kiel estro de la Egipta Akademio de la Araba Lingvo kaj kiel Ministro pri Edukado de Egipto. Li estis nomumita por la [[Nobel-premio pri literaturo]] dudek unu fojojn.<ref>{{Cite web|date=2020-04-01|title=Nomuma arkivo: Taha Hussein|url=https://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=4387|access-date=2022-09-29|website=NobelPrize.org|language=en-US|archive-date=August 14, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220814015801/https://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=4387|url-status=live}}</ref> Naskiĝinta en [[Magaga]], [[blindeco|perdis la vidkapablon]] dum la infanaĝo, sed spite tiun malhelpon, li plue studis nome en la [[Universitato al-Azhar|Universitato Al-Azhar]] de [[Kairo]], kie li studis [[religio]]n kaj [[literaturo]]n.<ref name="ap">[https://pagos.uprrp.edu/thinkers/view/taha_hussein «Taha Hussein».]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Atlas del pensamiento. Konsultita la 14an de novembro 2010.</ref> Venis poste al la [[Universitato de Kairo|Egiptia Universitato]] — kiam Al-Azhar malakceptis havigi al li diplomon — kaj tie iĝis la unua studento kiu akiris [[doktoro|doktorigon]]. Poste li studis en [[Sorbono]] en [[Parizo]], kaj specializiĝis en [[Antikva epoko|Historio de Antikveco]], [[greka lingvo|greka]] kaj [[latina]], kaj poste li doktoriĝis. En [[Francio]] li konis tiun kiu estos lia edzino.<ref name="eg">Goldschmidt, p. 81</ref> Reveninta al Egiptio, li laboris kiel profesoro kaj publikigis ''Fil-Ŝiʿir al-Gāhilī'' (''Pri la antaŭ-islama poezio''), en kiu li esprimis klarajn dubojn pri la aŭtenteco de la araba antaŭ-islama poezio kaj pri kelkaj ĉapitroj de la [[Korano]], kio havigis al li kritikojn kaj rifuzojn, pro kio li poste estos elpostenigita. Unu de liej plej konataj verkoj estas ''Mustakbil al-thaqafa fi Misr'' (''La estonteco de la edukado en Egipto'') estis publikigita en 1938. Taha estis poste rektoro de la [[Universitato de Kairo]], membro de la Akademio de la Araba Lingvo kaj [[ministro]] de edukado de Egipto, posteno de kiu li atingis, ke la baza edukado estus deviga kaj senpaga.<ref name="eg">Goldschmidt, p. 81</ref> Lia verkaro fokuziĝas al analizo de la [[Araba literaturo]], la [[Historio de Islamo]], kvankam li verkis ankaŭ pri sociaj kaj politikaj temoj.<ref name="ap" /> Inter aliaj aferoj, li tradukis al la araba multajn verkojn de la literaturo de [[Eŭropo]].<ref>[http://bienvenidosalafiesta.com/mod=Indices&acc=VerFicha&autId=00000001D3 «HUSEIN, Taha».]{{404|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Bienvenidos a la fiesta.com. Konsultita la 14an de novembro 2010.</ref> En 1973, li ricevis la [[Premio pri Homaj Rajtoj de la Unuiĝintaj Nacioj]], nome rekono atribuita de la [[Unuiĝintaj Nacioj]] al personoj kaj organizoj kiuj faris gravajn atribuitan en «la promocio kaj protekto de la homaj rajtoj kaj la fundamentaj liberecoj».<ref name="UN">[https://www.un.org/spanish/events/humanrights/2008/prize.shtml «Premio de Derechos Humanos de las Naciones Unidas».] UN.org. Konsultita la 14an de novembro 2010. </ref> == Notoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Egiptaj verkistoj]] [[Kategorio:Egiptaj poetoj]] [[Kategorio:Blindaj verkistoj]] [[Kategorio:Blindaj poetoj]] 9ac9u8gng68avxamdphjlub8n6jsrzu 0 727570 9377720 9375355 2026-05-19T14:37:04Z ThomasPusch 1869 9377720 wikitext text/x-wiki {{Informkesto aktoro}} '''Pertti Olavi "Spede" Pasanen''' (naskiĝis la {{daton|10|aprilo|1930}} en [[Kuopio]], mortis la {{daton|7|septembro|2001}} en [[Kirkkonummi]]) estis finna [[aktoro]], humuristo, kantokomponisto kaj [[inventisto]]. Li estis unu da plej popularaj distrindustriistoj de [[Finnlando]]. Li mem difinis sin precipe inventisto, kvankam oni memoras lin pli bone pri lia televida (kaj radia) laboro. Lia konata laboro komenciĝis en finna radio je la fino de [[1950-aj jaroj]]. Li estis vere konata kiel prezentisto de disindustria programo ''Ruljanssihiiret''. Poste li faris multe televidprogramojn kaj komediajn filmojn. Humuraj figuroj, kiujn li kreis, estas interalie [[Uuno Turhapuro]] en 19 filmoj kaj [[Nasse-setä]] (karikaturo pri tre malbonega prezentisto de programo por infanoj) en televido, kiujn aktoris [[Vesa-Matti Loiri]]. En la [[1990-aj jaroj]] kaj komence de la 2000-aj jaroj li prezentis la televidan programon ''Speden spelit''. Li ricevis [[patento]]n por 10 inventoj. Spede mortis sur [[golfejo]]<ref name="spede-il">{{Cite web|url=https://www.iltalehti.fi/viihde/a/2016041021392870|title=Spede Pasanen olisi täyttänyt tänään 86 vuotta - näistä rakastettu koomikko muistetaan (Spede Pasanen hodiaŭ fariĝus 86-jara - tiel oni memoras la amatan komikiston)|first=Olli|last=Martela|work=gazeto ''Iltalehti''|date=2016-04-10|access-date=6-an de februaro 2022|language=fi}}</ref><ref>[https://www.is.fi/viihde/art-2000001253015.html Speden dramaattiset viime hetket – "Pertti pelkäsi lääkäreitä" (La dramaj lastaj momentoj de Spede – "Pertti timis kuracistojn") en la retejo ''Iltasanomat.fi'' 2016-09-03]</ref>. == Notoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{IMDb nomo}} {{bibliotekoj}} {{portalstrio|biografio|filmo}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Pasanen, Spede}} [[Kategorio:Finnaj aktoroj]] [[Kategorio:Finnaj humuristoj]] nlfwtulcuxxwfj49z1h192auu3a6qum 9377722 9377720 2026-05-19T14:38:23Z ThomasPusch 1869 9377722 wikitext text/x-wiki {{Informkesto aktoro}} '''Pertti Olavi "Spede" Pasanen''' (naskiĝis la {{daton|10|aprilo|1930}} en [[Kuopio]], mortis la {{daton|7|septembro|2001}} en [[Kirkkonummi]]) estis finna [[aktoro]], humuristo, kantokomponisto kaj [[inventisto]]. Li estis unu da plej popularaj distrindustriistoj de [[Finnlando]]. Li mem difinis sin precipe inventisto, kvankam oni memoras lin pli bone pri lia televida (kaj radia) laboro. Lia konata laboro komenciĝis en finna radio je la fino de [[1950-aj jaroj]]. Li estis vere konata kiel prezentisto de disindustria programo ''Ruljanssihiiret''. Poste li faris multe televidprogramojn kaj komediajn filmojn. Humuraj figuroj, kiujn li kreis, estas interalie [[Uuno Turhapuro]] en 19 filmoj kaj [[Nasse-setä]] (karikaturo pri tre malbonega prezentisto de programo por infanoj) en televido, kiujn aktoris [[Vesa-Matti Loiri]]. En la [[1990-aj jaroj]] kaj komence de la 2000-aj jaroj li prezentis la televidan programon ''Speden spelit''. Li ricevis [[patento]]n por 10 inventoj. Spede mortis sur [[golfejo]]<ref name="spede-il">Olli Martela: {{Cite web|url=https://www.iltalehti.fi/viihde/a/2016041021392870|title=Spede Pasanen olisi täyttänyt tänään 86 vuotta - näistä rakastettu koomikko muistetaan (Spede Pasanen hodiaŭ fariĝus 86-jara - tiel oni memoras la amatan komikiston)|work=gazeto 'Iltalehti'|date=2016-04-10|access-date=la 6-an de februaro 2022|language=fi}}</ref><ref>[https://www.is.fi/viihde/art-2000001253015.html Speden dramaattiset viime hetket – "Pertti pelkäsi lääkäreitä" (La dramaj lastaj momentoj de Spede – "Pertti timis kuracistojn") en la retejo ''Iltasanomat.fi'' 2016-09-03]</ref>. == Notoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{IMDb nomo}} {{bibliotekoj}} {{portalstrio|biografio|filmo}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Pasanen, Spede}} [[Kategorio:Finnaj aktoroj]] [[Kategorio:Finnaj humuristoj]] kgiua8gw16yl3pfplhy8q5cg32vnb35 9377724 9377722 2026-05-19T14:38:57Z ThomasPusch 1869 9377724 wikitext text/x-wiki {{Informkesto aktoro}} '''Pertti Olavi "Spede" Pasanen''' (naskiĝis la {{daton|10|aprilo|1930}} en [[Kuopio]], mortis la {{daton|7|septembro|2001}} en [[Kirkkonummi]]) estis finna [[aktoro]], humuristo, kantokomponisto kaj [[inventisto]]. Li estis unu da plej popularaj distrindustriistoj de [[Finnlando]]. Li mem difinis sin precipe inventisto, kvankam oni memoras lin pli bone pri lia televida (kaj radia) laboro. Lia konata laboro komenciĝis en finna radio je la fino de [[1950-aj jaroj]]. Li estis vere konata kiel prezentisto de disindustria programo ''Ruljanssihiiret''. Poste li faris multe televidprogramojn kaj komediajn filmojn. Humuraj figuroj, kiujn li kreis, estas interalie [[Uuno Turhapuro]] en 19 filmoj kaj [[Nasse-setä]] (karikaturo pri tre malbonega prezentisto de programo por infanoj) en televido, kiujn aktoris [[Vesa-Matti Loiri]]. En la [[1990-aj jaroj]] kaj komence de la 2000-aj jaroj li prezentis la televidan programon ''Speden spelit''. Li ricevis [[patento]]n por 10 inventoj. Spede mortis sur [[golfejo]].<ref name="spede-il">Olli Martela: {{Cite web|url=https://www.iltalehti.fi/viihde/a/2016041021392870|title=Spede Pasanen olisi täyttänyt tänään 86 vuotta - näistä rakastettu koomikko muistetaan (Spede Pasanen hodiaŭ fariĝus 86-jara - tiel oni memoras la amatan komikiston)|work=gazeto 'Iltalehti'|date=2016-04-10|access-date=la 6-an de februaro 2022|language=fi}}</ref><ref>[https://www.is.fi/viihde/art-2000001253015.html Speden dramaattiset viime hetket – "Pertti pelkäsi lääkäreitä" (La dramaj lastaj momentoj de Spede – "Pertti timis kuracistojn") en la retejo ''Iltasanomat.fi'' 2016-09-03]</ref> == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{IMDb nomo}} {{bibliotekoj}} {{portalstrio|biografio|filmo}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Pasanen, Spede}} [[Kategorio:Finnaj aktoroj]] [[Kategorio:Finnaj humuristoj]] 25r8upb739bsx2hacxjdyi6qitxls1o 9377790 9377724 2026-05-19T15:27:07Z ThomasPusch 1869 9377790 wikitext text/x-wiki {{Informkesto aktoro}} '''Pertti Olavi "Spede" Pasanen''' (naskiĝis la {{daton|10|aprilo|1930}} en [[Kuopio]], [[Norda Savonio]], mortis la {{daton|7|septembro|2001}} en [[Kirkkonummi]], [[Uusimaa]] ([ˈuːsimɑː], traduko "Novlando", svede Nyland [ˈnyːland]) estis finna [[aktoro]], humuristo, kantokomponisto kaj [[inventisto]]. Li estis unu da plej popularaj distrindustriistoj de [[Finnlando]]. Li mem difinis sin precipe inventisto, kvankam oni memoras lin pli bone pri lia televida (kaj radia) laboro. Lia konata laboro komenciĝis en finna radio je la fino de [[1950-aj jaroj]]. Li estis vere konata kiel prezentisto de disindustria programo ''Ruljanssihiiret''. Poste li faris multe televidprogramojn kaj komediajn filmojn. Humuraj figuroj, kiujn li kreis, estas interalie [[Uuno Turhapuro]] en 19 filmoj kaj [[Nasse-setä]] (karikaturo pri tre malbonega prezentisto de programo por infanoj) en televido, kiujn aktoris [[Vesa-Matti Loiri]]. En la [[1990-aj jaroj]] kaj komence de la 2000-aj jaroj li prezentis la televidan programon ''Speden spelit''. Li ricevis [[patento]]n por 10 inventoj. Spede mortis sur [[golfejo]].<ref name="spede-il">Olli Martela: {{Cite web|url=https://www.iltalehti.fi/viihde/a/2016041021392870|title=Spede Pasanen olisi täyttänyt tänään 86 vuotta - näistä rakastettu koomikko muistetaan (Spede Pasanen hodiaŭ fariĝus 86-jara - tiel oni memoras la amatan komikiston)|work=gazeto 'Iltalehti'|date=2016-04-10|access-date=la 6-an de februaro 2022|language=fi}}</ref><ref>[https://www.is.fi/viihde/art-2000001253015.html Speden dramaattiset viime hetket – "Pertti pelkäsi lääkäreitä" (La dramaj lastaj momentoj de Spede – "Pertti timis kuracistojn") en la retejo ''Iltasanomat.fi'' 2016-09-03]</ref> == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{IMDb nomo}} {{bibliotekoj}} {{portalstrio|biografio|filmo}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Pasanen, Spede}} [[Kategorio:Finnaj aktoroj]] [[Kategorio:Finnaj humuristoj]] 44gyom4t6j4ll31lmjl170jbu18vfse 9377791 9377790 2026-05-19T15:27:37Z ThomasPusch 1869 9377791 wikitext text/x-wiki {{Informkesto aktoro}} '''Pertti Olavi "Spede" Pasanen''' (naskiĝis la {{daton|10|aprilo|1930}} en [[Kuopio]], [[Norda Savonio]], mortis la {{daton|7|septembro|2001}} en [[Kirkkonummi]], [[Uusimaa]], traduko "Novlando", svede Nyland) estis finna [[aktoro]], humuristo, kantokomponisto kaj [[inventisto]]. Li estis unu da plej popularaj distrindustriistoj de [[Finnlando]]. Li mem difinis sin precipe inventisto, kvankam oni memoras lin pli bone pri lia televida (kaj radia) laboro. Lia konata laboro komenciĝis en finna radio je la fino de [[1950-aj jaroj]]. Li estis vere konata kiel prezentisto de disindustria programo ''Ruljanssihiiret''. Poste li faris multe televidprogramojn kaj komediajn filmojn. Humuraj figuroj, kiujn li kreis, estas interalie [[Uuno Turhapuro]] en 19 filmoj kaj [[Nasse-setä]] (karikaturo pri tre malbonega prezentisto de programo por infanoj) en televido, kiujn aktoris [[Vesa-Matti Loiri]]. En la [[1990-aj jaroj]] kaj komence de la 2000-aj jaroj li prezentis la televidan programon ''Speden spelit''. Li ricevis [[patento]]n por 10 inventoj. Spede mortis sur [[golfejo]].<ref name="spede-il">Olli Martela: {{Cite web|url=https://www.iltalehti.fi/viihde/a/2016041021392870|title=Spede Pasanen olisi täyttänyt tänään 86 vuotta - näistä rakastettu koomikko muistetaan (Spede Pasanen hodiaŭ fariĝus 86-jara - tiel oni memoras la amatan komikiston)|work=gazeto 'Iltalehti'|date=2016-04-10|access-date=la 6-an de februaro 2022|language=fi}}</ref><ref>[https://www.is.fi/viihde/art-2000001253015.html Speden dramaattiset viime hetket – "Pertti pelkäsi lääkäreitä" (La dramaj lastaj momentoj de Spede – "Pertti timis kuracistojn") en la retejo ''Iltasanomat.fi'' 2016-09-03]</ref> == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{IMDb nomo}} {{bibliotekoj}} {{portalstrio|biografio|filmo}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Pasanen, Spede}} [[Kategorio:Finnaj aktoroj]] [[Kategorio:Finnaj humuristoj]] ifx8v6lnxqm5o0h17wj2rhzcvswq6ja 0 729284 9377779 8684241 2026-05-19T15:15:57Z ThomasPusch 1869 9377779 wikitext text/x-wiki {{kursiva titolo}} {{Informkesto televida serio | Bildo = Salkkarit.svg | Lando = {{Finnlando}} | Lingvo(j) = [[finna lingvo]] | Unua elsendo = [[1999]] }} '''Salatut elämät''' ([[finne]]: "Kaŝitaj vivoj") estas [[finna]] [[televida serio]], kiu estas sendata en kanalo MTV3 ekde la jaro 1999. La plej multaj okazoj en la serio okazas apud fikcia strato Pihlajakatu en [[Helsinko]]. La serio estas vere populara en [[Finnlando]]. Tamen ĝi ricevis ankaŭ multe kritikon. {{ĝermo|Finnlando}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Televidaj serioj]] [[Kategorio:Finnaj televidaj programoj]] 2uo4rsg4p6tcvr1z03gok3hej9tirgj 9377781 9377779 2026-05-19T15:18:34Z ThomasPusch 1869 9377781 wikitext text/x-wiki {{kursiva titolo}} {{Informkesto televida serio | Bildo = Salkkarit.svg | Lando = {{Finnlando}} | Lingvo(j) = [[finna lingvo]] | Unua elsendo = [[1999]] }} '''Salatut elämät''' ([[finne]]: "Kaŝitaj vivoj") estas [[finna]] [[televida serio]], kiu estas sendata en kanalo MTV3 ekde la jaro 1999. La plej multaj okazoj en la serio okazas apud fikcia strato Pihlajakatu en [[Helsinko]]. La serio estas vere populara en [[Finnlando]]. Tamen ĝi ricevis ankaŭ multe kritikon. Aktoroj partoprenintaj en la serio estas interalie [[Jasper Pääkkönen]], [[Kati Outinen]], [[Marco Bjurström]] kaj [[Jarmo Koski]]. {{ĝermo|Finnlando}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Televidaj serioj]] [[Kategorio:Finnaj televidaj programoj]] o1qwey9c1j8z6e1q8d3l5xcje2svvhe 9377782 9377781 2026-05-19T15:20:51Z ThomasPusch 1869 9377782 wikitext text/x-wiki {{kursiva titolo}} {{Informkesto televida serio | Bildo = Salkkarit.svg | Lando = {{Finnlando}} | Lingvo(j) = [[finna lingvo]] | Unua elsendo = [[1999]] }} '''Salatut elämät''' ([[finne]]: "Kaŝitaj vivoj") estas [[finna]] [[televida serio]], kiu estas sendata en kanalo MTV3 ekde la jaro 1999. La plej multaj okazoj en la serio okazas apud fikcia strato Pihlajakatu en [[Helsinko]]. La serio estas vere populara en [[Finnlando]]. Tamen ĝi ricevis ankaŭ multe kritikon. Aktoroj partoprenintaj en la serio estas interalie [[Jasper Pääkkönen]], [[Kati Outinen]], [[Marco Bjurström]] kaj [[Jarmo Koski]]. == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{IMDb titolo}} {{ĝermo|Finnlando}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Televidaj serioj]] [[Kategorio:Finnaj televidaj programoj]] 39q502nww2jyqua5zadbg82r7i0rz5y 9377784 9377782 2026-05-19T15:22:53Z ThomasPusch 1869 9377784 wikitext text/x-wiki {{Informkesto televida serio | Bildo = Salkkarit.svg | Lando = {{Finnlando}} | Lingvo(j) = [[finna lingvo]] | Unua elsendo = [[1999]] }} {{kursiva titolo}} '''Salatut elämät''' ([[finne]]: "Kaŝitaj vivoj") estas [[finna]] [[televida serio]], kiu estas sendata en kanalo MTV3 ekde la jaro 1999. La plej multaj okazoj en la serio okazas apud fikcia strato Pihlajakatu en [[Helsinko]]. La serio estas vere populara en [[Finnlando]]. Tamen ĝi ricevis ankaŭ multe kritikon. Aktoroj partoprenintaj en la serio estas interalie [[Jasper Pääkkönen]], [[Kati Outinen]], [[Marco Bjurström]] kaj [[Jarmo Koski]]. == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{IMDb titolo}} {{ĝermo|Finnlando}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Televidaj serioj]] [[Kategorio:Finnaj televidaj programoj]] k49e1pcxp6i72daiet9i8qjanz44ng8 9377785 9377784 2026-05-19T15:23:36Z ThomasPusch 1869 9377785 wikitext text/x-wiki {{Informkesto televida serio | Bildo = Salkkarit.svg | Lando = {{Finnlando}} | Lingvo(j) = [[finna lingvo]] | Unua elsendo = [[1999]] }} {{kursiva titolo}} '''Salatut elämät''' ([[finne]], "Kaŝitaj vivoj") estas [[finna]] [[televida serio]], kiu estas sendata en kanalo MTV3 ekde la jaro 1999. La plej multaj okazoj en la serio okazas apud fikcia strato Pihlajakatu en [[Helsinko]]. La serio estas vere populara en [[Finnlando]]. Tamen ĝi ricevis ankaŭ multe kritikon. Aktoroj partoprenintaj en la serio estas interalie [[Jasper Pääkkönen]], [[Kati Outinen]], [[Marco Bjurström]] kaj [[Jarmo Koski]]. == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{IMDb titolo}} {{ĝermo|Finnlando}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Televidaj serioj]] [[Kategorio:Finnaj televidaj programoj]] gr306p8k9j34r3npjyl5zrgsm8rah15 0 729613 9377697 7211555 2026-05-19T14:17:38Z ThomasPusch 1869 + IMDb 9377697 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} '''Mauno KUUSISTO''' (naskiĝis la {{daton|3|novembro|1917}}, mortis la {{daton|29|aŭgusto|2010}}) estis [[Finnlando|finna]] [[kantisto]]. Li partoprenis muzikokupon de Finlayson. Poste li kantis en operejo de [[Tampere]] 21 [[opero]]jn kaj operetorolojn. Kuusisto ludis ankaŭ en nacia operejo en [[Helsinko]] dufoje. Kuusisto performis en ĉi tiu operejo kiel aktoro speciale en 1952–1968. En 1950-jaroj li estis ankaŭ konata radiogravulo. == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{IMDb nomo}} {{bibliotekoj}} {{portalstrio|biografio|filmo}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Kuusisto, Mauno}} [[Kategorio:Finnaj kantistoj]] [[Kategorio:Finnaj aktoroj]] ppizp9k71qiqj4hzkoldwtzrmsal6h8 0 729686 9377712 9375353 2026-05-19T14:30:39Z ThomasPusch 1869 9377712 wikitext text/x-wiki {{informkesto aktoro}} '''Jukka-Pekka Palo''' estas [[Finnlando|finna]] [[aktoro]]. Li estas performinta kaj en teatro, en filmoj kaj en televidserioj ''Vesku Show'', ''Kotikatu'' kaj ''[[Salatut elämät]]''. Lia unua filmrolo estis en 1961 en filmo ''Tulipunainen kyyhkynen'', en kio li aktoras sur barilo apogantan malgrandan knabon. El aliaj filmoj oni memoras Palon kun aliaj el ''Varjoja paratiisissa''. El liaj teatroroloj oni memoras kun alia ''Peer Gynt'' de [[Henrik Ibsen]]. Li ankaŭ prezentis televidprogramojn ''Megavisa'', ''Noppapotti'' kaj ''Giljotiini''. Patro de li estis la aktoro [[Tauno Palo]] (1908–1982, lia naskonomo estis ''Tauno Valdemar Brännäs'', poste li ŝanĝis la svedan familian nomon al formo ''Paloniemi'', kaj aktore uzis amikan mallongigon ''Palo'' - tiun mallongan nomon heredis la filo). == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{IMDb nomo}} {{bibliotekoj}} {{portalstrio|biografio|filmo}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Palo, Jukka-Pekka}} [[Kategorio:Finnaj aktoroj]] hbj2rk4vhrrnevb6uzjehhaoerg3j3p 9377715 9377712 2026-05-19T14:31:58Z ThomasPusch 1869 9377715 wikitext text/x-wiki {{informkesto aktoro}} '''Jukka-Pekka Palo''' estas [[Finnlando|finna]] [[aktoro]]. Li estas performinta kaj en teatro, en filmoj kaj en televidserioj ''Vesku Show'', ''Kotikatu'' kaj ''[[Salatut elämät]]''. Lia unua filmrolo estis en 1961 en filmo ''Tulipunainen kyyhkynen'', en kio li aktoras sur barilo apogantan malgrandan knabon. El aliaj filmoj oni memoras Palon kun aliaj el ''Varjoja paratiisissa''. El liaj teatroroloj oni memoras kun alia ''Peer Gynt'' de [[Henrik Ibsen]]. Li ankaŭ prezentis televidprogramojn ''Megavisa'', ''Noppapotti'' kaj ''Giljotiini''. Patro de li estis la aktoro [[Tauno Palo]] (1908–1982, lia naskonomo estis ''Tauno Valdemar Brännäs'', poste li ŝanĝis la svedan familian nomon al formo ''Paloniemi'', kaj aktore uzis amikan mallongigon ''Palo'' - tiun mallongan nomon heredis la filo). == Eksteraj ligiloj == <!--{{projektoj}}--> * {{IMDb nomo}} {{bibliotekoj}} {{portalstrio|biografio|filmo}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Palo, Jukka-Pekka}} [[Kategorio:Finnaj aktoroj]] hjuwvwgphv4j56zq0uxia5n1zrvf1b7 0 731732 9378205 9365152 2026-05-20T08:07:00Z Näin on näreet 255377 9378205 wikitext text/x-wiki {{Kursiva titolo}}{{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Suviseurateltta3.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|eventa tendo}}]] [[Dosiero:Seurat suviseuroissa.jpg|eta|maldekstra|250ra|{{centre|Prediko en Suviseurat 2005 en [[Perho]]. La teksto "usko tulee kuulemisesta" (el [[Epistolo al la romanoj]] 10:17) signifas "la kredo venas el aŭdo" La tekstero [[Epistolo al la romanoj]] 10:17 estas unu el la plej akcentataj tekstoj de la Biblio en la konservativa lestadianismo. Per ĝi kaj la loko 20:23 de evangelio de Johano la ligo argumentas sian tiun koncepton, ke homo, kiu ne havas kristanan kredon, povas ricevi ĝin nur, se kredanto parolante deklivas al li, ke liaj pekoj estas pardondonitaj.}}]] '''''Suviseurat''''' ("somera renkontiĝo") estas somera spirita okazo de [[konservativa lestadianismo]], grupiĝo de [[luteranoj|luterana]] [[kristanismo]] en [[Finnlando]]. Ĝi okazas ordinare en komenco de julio en varia komunumo de [[Finnlando]] sur [[aerodromo]] – antaŭe ĝi estis aranĝita iu-jare sur kampo. Pli ol 60 % el konservativaj lestadianoj de Finnlando normale partoprenas en la okazo. ''Suviseurat'' estas la plej granda ĉiujare okazanta religia renkontiĝo en norda Eŭropo. Predikoj en ''Suviseurat'' estas normale proksimume 40. Ĉiuj predikantoj estas viroj, ĉar konservativa lestadianismo ne akceptas [[pastreco de virinoj|pastrecon de virinoj]]. En ''Suviseurat'' povas esti proksimume 90 000 homoj samtempe. La okazo komenciĝas en vendredo kaj finiĝas en lundo, sed parto de la vizitantoj venas en merkredo. Plejparto de la vizitantoj estas infanoj aŭ puberuloj – tion klarigas tio, ke [[lestadianismo kaj kontraŭkoncipo|konservativa lestadianismo ne akceptas kontraŭkoncipon]]. La predikoj estas aranĝataj normale en granda tendo. Unua ''Suviseurat'' estis aranĝita en 1906. En la jaroj 2020 kaj 2021 ne estis la evento, ĉar estis korona tempo, sed en 2022 ''Suviseurat'' estis en [[Loppi]]. ''Suviseurat'' estas tre konata okazaĵo en Finnlando. == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) [[Dosiero:Suviseurat lippurivi.JPG|eta|centra|360ra|{{centre|jen flagoj de la naciaj branĉoj de la grupiĝo}}]] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kulturo de Finnlando]] [[Kategorio:Lestadianismo]] [[Kategorio:Protestantismo en Finnlando]] [[Kategorio:Historio de luteranismo]] orut5psaq9zzgprrcbhi9bastqg31tr 9378207 9378205 2026-05-20T08:09:13Z Näin on näreet 255377 9378207 wikitext text/x-wiki {{Kursiva titolo}}{{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Suviseurateltta3.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|eventa tendo}}]] [[Dosiero:Seurat suviseuroissa.jpg|eta|maldekstra|250ra|{{centre|Prediko en Suviseurat 2005 en [[Perho]]. La teksto "usko tulee kuulemisesta" (el [[Epistolo al la romanoj]] 10:17) signifas "la kredo venas el aŭdo" La tekstero [[Epistolo al la romanoj]] 10:17 estas unu el la plej akcentataj tekstoj de la Biblio en la konservativa lestadianismo. Per ĝi kaj la loko 20:23 de evangelio de Johano la ligo argumentas sian tiun koncepton, ke homo, kiu ne havas kristanan kredon, povas ricevi ĝin nur, se kredanto parolante deklivas al li, ke liaj pekoj estas pardondonitaj. Laŭ iuj aliaj estus pli prezica traduko, ke la kredo venas el prediko, pli vasta termo.}}]] '''''Suviseurat''''' ("somera renkontiĝo") estas somera spirita okazo de [[konservativa lestadianismo]], grupiĝo de [[luteranoj|luterana]] [[kristanismo]] en [[Finnlando]]. Ĝi okazas ordinare en komenco de julio en varia komunumo de [[Finnlando]] sur [[aerodromo]] – antaŭe ĝi estis aranĝita iu-jare sur kampo. Pli ol 60 % el konservativaj lestadianoj de Finnlando normale partoprenas en la okazo. ''Suviseurat'' estas la plej granda ĉiujare okazanta religia renkontiĝo en norda Eŭropo. Predikoj en ''Suviseurat'' estas normale proksimume 40. Ĉiuj predikantoj estas viroj, ĉar konservativa lestadianismo ne akceptas [[pastreco de virinoj|pastrecon de virinoj]]. En ''Suviseurat'' povas esti proksimume 90 000 homoj samtempe. La okazo komenciĝas en vendredo kaj finiĝas en lundo, sed parto de la vizitantoj venas en merkredo. Plejparto de la vizitantoj estas infanoj aŭ puberuloj – tion klarigas tio, ke [[lestadianismo kaj kontraŭkoncipo|konservativa lestadianismo ne akceptas kontraŭkoncipon]]. La predikoj estas aranĝataj normale en granda tendo. Unua ''Suviseurat'' estis aranĝita en 1906. En la jaroj 2020 kaj 2021 ne estis la evento, ĉar estis korona tempo, sed en 2022 ''Suviseurat'' estis en [[Loppi]]. ''Suviseurat'' estas tre konata okazaĵo en Finnlando. == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) [[Dosiero:Suviseurat lippurivi.JPG|eta|centra|360ra|{{centre|jen flagoj de la naciaj branĉoj de la grupiĝo}}]] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kulturo de Finnlando]] [[Kategorio:Lestadianismo]] [[Kategorio:Protestantismo en Finnlando]] [[Kategorio:Historio de luteranismo]] 3gz9pea6eo2cj0xz50x3pf17drlq5br 9378208 9378207 2026-05-20T08:11:50Z Näin on näreet 255377 9378208 wikitext text/x-wiki {{Kursiva titolo}}{{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Suviseurateltta3.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|eventa tendo}}]] [[Dosiero:Seurat suviseuroissa.jpg|eta|maldekstra|250ra|{{centre|Prediko en Suviseurat 2005 en [[Perho]]. La teksto "usko tulee kuulemisesta" (el [[Epistolo al la romanoj]] 10:17) signifas "la kredo venas el aŭdo" La tekstero [[Epistolo al la romanoj]] 10:17 estas unu el la plej akcentataj tekstoj de la Biblio en la konservativa lestadianismo. Per ĝi kaj la loko 20:23 de evangelio de Johano la ligo argumentas sian tiun koncepton, ke homo, kiu ne havas kristanan kredon, povas ricevi ĝin nur, se kredanto parolante deklivas al li, ke liaj pekoj estas pardondonitaj. Laŭ iuj aliaj estus pli prezica traduko, ke la kredo venas el prediko, pli vasta termo. Laŭ tiuj kredantoj en tio malprezica traduko peras mispenson en la ligo.}}]] '''''Suviseurat''''' ("somera renkontiĝo") estas somera spirita okazo de [[konservativa lestadianismo]], grupiĝo de [[luteranoj|luterana]] [[kristanismo]] en [[Finnlando]]. Ĝi okazas ordinare en komenco de julio en varia komunumo de [[Finnlando]] sur [[aerodromo]] – antaŭe ĝi estis aranĝita iu-jare sur kampo. Pli ol 60 % el konservativaj lestadianoj de Finnlando normale partoprenas en la okazo. ''Suviseurat'' estas la plej granda ĉiujare okazanta religia renkontiĝo en norda Eŭropo. Predikoj en ''Suviseurat'' estas normale proksimume 40. Ĉiuj predikantoj estas viroj, ĉar konservativa lestadianismo ne akceptas [[pastreco de virinoj|pastrecon de virinoj]]. En ''Suviseurat'' povas esti proksimume 90 000 homoj samtempe. La okazo komenciĝas en vendredo kaj finiĝas en lundo, sed parto de la vizitantoj venas en merkredo. Plejparto de la vizitantoj estas infanoj aŭ puberuloj – tion klarigas tio, ke [[lestadianismo kaj kontraŭkoncipo|konservativa lestadianismo ne akceptas kontraŭkoncipon]]. La predikoj estas aranĝataj normale en granda tendo. Unua ''Suviseurat'' estis aranĝita en 1906. En la jaroj 2020 kaj 2021 ne estis la evento, ĉar estis korona tempo, sed en 2022 ''Suviseurat'' estis en [[Loppi]]. ''Suviseurat'' estas tre konata okazaĵo en Finnlando. == Notoj kaj referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{fi}}) [[Dosiero:Suviseurat lippurivi.JPG|eta|centra|360ra|{{centre|jen flagoj de la naciaj branĉoj de la grupiĝo}}]] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kulturo de Finnlando]] [[Kategorio:Lestadianismo]] [[Kategorio:Protestantismo en Finnlando]] [[Kategorio:Historio de luteranismo]] 2xh90p2a6mbt2naevc23ij2a6ovjgqi 0 732459 9377772 9375351 2026-05-19T15:09:49Z ThomasPusch 1869 9377772 wikitext text/x-wiki {{Informkesto aktoro}} '''Jasper PÄÄKKÖNEN''' (naskiĝinta 1980 en [[Helsinko]]) estas finna [[aktoro]]. Lia rolo en [[Salatut elämät]] en 1999–2002 iĝis lin konata en Finnlando. Poste li laboris kiel kinaktoro. Lia rolo en filmo ''Pahat pojat'' faris lin vere populara en Finnlando. Li aktoris ankaŭ en multaj filmoj, kies redaktoroj estis [[Aleksi Mäkelä]] kaj Aku Louhimies. En 2015 li komencis aktori en [[Vikingoj (televida serio)]]. Pääkkönen estas konata ankaŭ pokera ludanto. Pääkkönen estas entreprenisto kun la aktora kolego kaj politikisto Antero Vartia<!-- [[d:Q11851928]] -->. Ili donis taskon konstrui en Helsinko saŭnan kaj restoracian komplekson, kio pretiĝis en 2016. La nuna edzino de Pääkkönen estas Alexandra Escat. == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{IMDb nomo}} {{bibliotekoj}} {{portalstrio|biografio|filmo}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Paakkonen, Jasper}} [[Kategorio:Finnaj aktoroj]] 9bmpf33rdzpxxcrhgkdjti2p55ccfxi 9377773 9377772 2026-05-19T15:10:43Z ThomasPusch 1869 9377773 wikitext text/x-wiki {{Informkesto aktoro}} '''Jasper PÄÄKKÖNEN''' (naskiĝinta 1980 en [[Helsinko]]) estas finna [[aktoro]]. Lia rolo en [[Salatut elämät]] en 1999–2002 iĝis lin konata en Finnlando. Poste li laboris kiel kinaktoro. Lia rolo en filmo ''Pahat pojat'' faris lin vere populara en Finnlando. Li aktoris ankaŭ en multaj filmoj, kies [[reĝisoro]]j estis ''Aleksi Mäkelä'' kaj ''Aku Louhimies''. En 2015 li komencis aktori en [[Vikingoj (televida serio)]]. Pääkkönen estas konata ankaŭ pokera ludanto. Pääkkönen estas entreprenisto kun la aktora kolego kaj politikisto Antero Vartia<!-- [[d:Q11851928]] -->. Ili donis taskon konstrui en Helsinko saŭnan kaj restoracian komplekson, kio pretiĝis en 2016. La nuna edzino de Pääkkönen estas Alexandra Escat. == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{IMDb nomo}} {{bibliotekoj}} {{portalstrio|biografio|filmo}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Paakkonen, Jasper}} [[Kategorio:Finnaj aktoroj]] ahd1uaa6u6q35lfdf29prtgjxf5x5ut 9377774 9377773 2026-05-19T15:13:01Z ThomasPusch 1869 bildo aldonata 9377774 wikitext text/x-wiki {{Informkesto aktoro}} '''Jasper PÄÄKKÖNEN''' (naskiĝinta 1980 en [[Helsinko]]) estas finna [[aktoro]]. Lia rolo en [[Salatut elämät]] en 1999–2002 iĝis lin konata en Finnlando. Poste li laboris kiel kinaktoro. Lia rolo en filmo ''Pahat pojat'' faris lin vere populara en Finnlando. Li aktoris ankaŭ en multaj filmoj, kies [[reĝisoro]]j estis ''Aleksi Mäkelä'' kaj ''Aku Louhimies''. En 2015 li komencis aktori en [[Vikingoj (televida serio)]]. Pääkkönen estas konata ankaŭ pokera ludanto. Pääkkönen estas entreprenisto kun la aktora kolego kaj politikisto Antero Vartia<!-- [[d:Q11851928]] -->. Ili donis taskon konstrui en Helsinko saŭnan kaj restoracian komplekson, kio pretiĝis en 2016. La nuna edzino de Pääkkönen estas Alexandra Escat. == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{IMDb nomo}} <br/> [[dosiero:Jasper1.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|en 2012}}]] {{bibliotekoj}} {{portalstrio|biografio|filmo}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Paakkonen, Jasper}} [[Kategorio:Finnaj aktoroj]] 45e87nxcjjlntg71wuohrr6lrpann9w 9377775 9377774 2026-05-19T15:13:20Z ThomasPusch 1869 9377775 wikitext text/x-wiki {{Informkesto aktoro}} '''Jasper PÄÄKKÖNEN''' (naskiĝinta 1980 en [[Helsinko]]) estas finna [[aktoro]]. Lia rolo en [[Salatut elämät]] en 1999–2002 iĝis lin konata en Finnlando. Poste li laboris kiel kinaktoro. Lia rolo en filmo ''Pahat pojat'' faris lin vere populara en Finnlando. Li aktoris ankaŭ en multaj filmoj, kies [[reĝisoro]]j estis ''Aleksi Mäkelä'' kaj ''Aku Louhimies''. En 2015 li komencis aktori en [[Vikingoj (televida serio)]]. Pääkkönen estas konata ankaŭ pokera ludanto. Pääkkönen estas entreprenisto kun la aktora kolego kaj politikisto Antero Vartia<!-- [[d:Q11851928]] -->. Ili donis taskon konstrui en Helsinko saŭnan kaj restoracian komplekson, kio pretiĝis en 2016. La nuna edzino de Pääkkönen estas Alexandra Escat. == Eksteraj ligiloj == * {{IMDb nomo}} <br/> [[dosiero:Jasper1.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|en 2012}}]] {{projektoj}} {{bibliotekoj}} {{portalstrio|biografio|filmo}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Paakkonen, Jasper}} [[Kategorio:Finnaj aktoroj]] med7t852tk0poms21vugbgxgxmmr4xi 9377777 9377775 2026-05-19T15:13:51Z ThomasPusch 1869 9377777 wikitext text/x-wiki {{Informkesto aktoro}} '''Jasper PÄÄKKÖNEN''' (naskiĝinta 1980 en [[Helsinko]]) estas finna [[aktoro]]. Lia rolo en [[Salatut elämät]] en 1999–2002 iĝis lin konata en Finnlando. Poste li laboris kiel kinaktoro. Lia rolo en filmo ''Pahat pojat'' faris lin vere populara en Finnlando. Li aktoris ankaŭ en multaj filmoj, kies [[reĝisoro]]j estis ''Aleksi Mäkelä'' kaj ''Aku Louhimies''. En 2015 li komencis aktori en [[Vikingoj (televida serio)]]. Pääkkönen estas konata ankaŭ pokera ludanto. Pääkkönen estas entreprenisto kun la aktora kolego kaj politikisto ''Antero Vartia''<!-- [[d:Q11851928]] -->. Ili donis taskon konstrui en Helsinko saŭnan kaj restoracian komplekson, kio pretiĝis en 2016. La nuna edzino de Pääkkönen estas ''Alexandra Escat''. == Eksteraj ligiloj == * {{IMDb nomo}} <br/> [[dosiero:Jasper1.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|en 2012}}]] {{projektoj}} {{bibliotekoj}} {{portalstrio|biografio|filmo}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Paakkonen, Jasper}} [[Kategorio:Finnaj aktoroj]] rw2zgdorhvfcbn00vfugtpazg3zraz6 9377778 9377777 2026-05-19T15:14:13Z ThomasPusch 1869 9377778 wikitext text/x-wiki {{Informkesto aktoro}} '''Jasper PÄÄKKÖNEN''' (naskiĝinta la 15-an de julio 1980 en [[Helsinko]]) estas finna [[aktoro]]. Lia rolo en [[Salatut elämät]] en 1999–2002 iĝis lin konata en Finnlando. Poste li laboris kiel kinaktoro. Lia rolo en filmo ''Pahat pojat'' faris lin vere populara en Finnlando. Li aktoris ankaŭ en multaj filmoj, kies [[reĝisoro]]j estis ''Aleksi Mäkelä'' kaj ''Aku Louhimies''. En 2015 li komencis aktori en [[Vikingoj (televida serio)]]. Pääkkönen estas konata ankaŭ pokera ludanto. Pääkkönen estas entreprenisto kun la aktora kolego kaj politikisto ''Antero Vartia''<!-- [[d:Q11851928]] -->. Ili donis taskon konstrui en Helsinko saŭnan kaj restoracian komplekson, kio pretiĝis en 2016. La nuna edzino de Pääkkönen estas ''Alexandra Escat''. == Eksteraj ligiloj == * {{IMDb nomo}} <br/> [[dosiero:Jasper1.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|en 2012}}]] {{projektoj}} {{bibliotekoj}} {{portalstrio|biografio|filmo}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Paakkonen, Jasper}} [[Kategorio:Finnaj aktoroj]] l5u6djyzczjry1ucxp69wwc8m8zmwml 9377788 9377778 2026-05-19T15:24:31Z ThomasPusch 1869 9377788 wikitext text/x-wiki {{Informkesto aktoro}} '''Jasper PÄÄKKÖNEN''' (naskiĝinta la 15-an de julio 1980 en [[Helsinko]]) estas finna [[aktoro]]. Lia rolo en [[Salatut elämät]] ([[finne]], "Kaŝitaj vivoj") en 1999–2002 iĝis lin konata en Finnlando. Poste li laboris kiel kinaktoro. Lia rolo en filmo ''Pahat pojat'' faris lin vere populara en Finnlando. Li aktoris ankaŭ en multaj filmoj, kies [[reĝisoro]]j estis ''Aleksi Mäkelä'' kaj ''Aku Louhimies''. En 2015 li komencis aktori en [[Vikingoj (televida serio)]]. Pääkkönen estas konata ankaŭ pokera ludanto. Pääkkönen estas entreprenisto kun la aktora kolego kaj politikisto ''Antero Vartia''<!-- [[d:Q11851928]] -->. Ili donis taskon konstrui en Helsinko saŭnan kaj restoracian komplekson, kio pretiĝis en 2016. La nuna edzino de Pääkkönen estas ''Alexandra Escat''. == Eksteraj ligiloj == * {{IMDb nomo}} <br/> [[dosiero:Jasper1.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|en 2012}}]] {{projektoj}} {{bibliotekoj}} {{portalstrio|biografio|filmo}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Paakkonen, Jasper}} [[Kategorio:Finnaj aktoroj]] mwdt1vqygvx2c3tan7cv7ssp85vkiwy 0 735917 9377850 8261709 2026-05-19T18:14:04Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9377850 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = Kamilla Hollay |dosiero = HollayKamilla.jpg |grandeco de dosiero = |priskribo de dosiero = |naskonomo = Hollay Kamilla Borbála }} '''Kamilla Hollay''' [holai] aŭ ĉefe en [[Germanio]] '''Camilla von Hollay,''' laŭ hungarlingve kutima nomordo kaj kun plena nomo ''' Hollay Kamilla [[Barbara|Borbála]]''' estis [[Hungario|hungara]] [[aktoro]]. Ŝia [[edzo]] estis [[Jenő Szatmári]]. Kamilla Hollay<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/PIM101544;jsessionid=6B8AE1804DF4695B0C0894C14A026BAB</ref><ref>https://www.imdb.com/name/nm0902450/</ref> naskiĝis la {{daton|7|novembro|1894}} en [[Budapeŝto]] (aliaj naskiĝdatoj estas eraraj!), ŝi mortis la {{daton|9|februaro|1967}} en Budapeŝto. == Biografio == Kamilla Hollay maturiĝis en [[gimnazio]] en sia naskiĝurbo, poste ŝi akiris aktoran [[diplomo]]n en privata aktorlernejo de [[Szidi Rákosi]]. Ŝi komencis sian aktoran karieron en [[Székesfehérvár]], sed iom poste [[Jenő Illés]] allogis ŝin al la filma industrio. Estis ŝi, kiu havis jam jaran kontrakton kun la filma produktejo, tial oni aprezas ŝin la unua hungara filma aktorino. Post la [[1-a mondmilito]] ŝi estis aktoro (ankaŭ teatra) en [[Berlino]]. En [[1933]] ŝi hejmenvenis jam malaktiva kiel aktoro, sed aktiva kiel [[libretisto]]. En [[1953]] ŝi estis deklarita "[[malamiko de la popolo]]" kaj ŝi estis deportita al [[Hajdúnánás]], sed post jaro (ja mortis [[Stalino]]) ŝi revenis kaj vivis en maljunulejo. Ŝi edziniĝis en [[1924]]. == Ŝiaj filmaj roloj (elekto) == * ''János vitéz'' (1916) - (Iluska (ina ĉefrolo) * ''Tatárjárás'' (1917) - Treszka Lohonyay * ''Szép Ilonka'' (1922) * ''Felesleges emberek'' (1926) * ''Waterloo'' (1929) * ''Tingel-Tangel'' (1930) == Fontoj == * [http://mek.oszk.hu/00300/00355/html/ABC05727/06401.htm hungarlingva biografio] * [https://port.hu/adatlap/szemely/hollay-kamilla/person-17918 hungarlingva biografio] * [https://kmo.hu/rendezveny/765 hungarlingva biografio] * [http://mek.niif.hu/08700/08756/pdf/szlex02_2.pdf hungarlingva biografio (la koncerna teksto estas legebla en la 259-a paĝo)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200407193613/http://mek.niif.hu/08700/08756/pdf/szlex02_2.pdf |date=2020-04-07 }} == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Hollay Kamilla}} [[Kategorio:Hungaraj aktoroj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] {{Portalstrio|Biografio|Filmo}} 2nbqkfi0sy1baq55c0ch8ynofxxb8lu 0 738380 9377698 9373377 2026-05-19T14:19:09Z ThomasPusch 1869 + IMDb 9377698 wikitext text/x-wiki {{Informkesto aktoro}} '''Pirkko MANNOLA''' (naskiĝinta [[27-a de decembro]] [[1938]] en [[Sääksmäki]]) estas finna kantistino kaj aktorino. Ŝi estis en 1950-aj jaroj modelo de entrepreno Suomen Trikoo Oy. Ŝia frato sendis fotojn pri ŝi al aranĝantoj de konkurso Fraŭlino Finnlando 1958. Ŝi estis invitita al la konkurso kaj venkis la konkurson. En 1959 ŝi komencis sian kinaktoran karieron. Ŝi aktoris ankaŭ en teatro. Ŝi estis kandidato por reprezentanto de Finnlando en la [[Eŭrovido-Kantokonkurso]] 1963. == Pirko Manola ==a La duoblaj konsonantoj estis lasitaj ekster la nomo de Mannola por ke la germana publiko ekkonu ŝin kun la pli facile prononcebla nomo "Pirko Manola". La unuaj registradoj por la germana merkato estis la kantoj "Bam-Schi-Bam" kaj "Weil es die Liebe so will", kiuj estis publikigitaj sur la Decca etikedo. La germanaj diskoj de Mannola ne estis aŭditaj en Finnlando tiutempe, ĉar Decca en Finnlando estis etikedo sub Fazer kaj tiel la konkuranto de Scandia. Mannola travojaĝis grandskale ĉirkaŭ Okcidenta Germanujo kun Kurt Edelhagen kaj la orkestroj de Hugo Strasser. Por Scandia, Pirkko registris "Bam-Schi-Bam" en la finna sub la titolo "World's Best Record". == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{IMDb nomo}} {{bibliotekoj}} {{portalstrio|biografio|filmo}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Mannola, Pirkko}} [[Kategorio:Finnaj kantistoj]] [[Kategorio:Finnaj aktoroj]] dkppx207l3riuf97p6ap317v8uwhyfb 0 739380 9377747 9375349 2026-05-19T14:54:11Z ThomasPusch 1869 9377747 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Miia Nuutila''' (n. 1972) estas finna [[aktorino]]. Ŝi aktoris ekzemple Titta Kultanen-on en televida serio ''Isänmaan toivot'' kaj ĉefrolulon Helena Rouhiala en televida serio ''Tahdon asia''. Ŝi ankaŭ prezentis televidan serion. June Nuutila ludis [[korbopilko]]n. == Eksteraj ligiloj == <!--{{projektoj}}--> * {{IMDb nomo}} {{bibliotekoj}} {{portalstrio|biografio|filmo}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Nuutila, Miia}} [[Kategorio:Finnaj aktoroj]] [[Kategorio:Finnaj korbopilkistoj]] 419pd3y9lbrapso4v6mencf4skwaz0f 9377760 9377747 2026-05-19T14:59:15Z ThomasPusch 1869 9377760 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Miia Nuutila''' (naskonomo ''Miia Kristiina Nuutila'', naskiĝis la 12-an de oktobro 1972 en [[Forssa]], do nun {{aĝo|1972|10|12}}-jaraĝa) estas finna [[aktorino]]. Ŝi aktoris ekzemple Titta Kultanen-on en la [[televida serio]] ''Isänmaan toivot'' ("La espero de la Patrio") kaj ĉefrolulon Helena Rouhiala en televida serio ''Tahdon asia'' ("Afero de volo"). Ŝi ankaŭ prezentis televidan serion. June Nuutila ludis [[korbopilko]]n. == Eksteraj ligiloj == <!--{{projektoj}}--> * {{IMDb nomo}} {{bibliotekoj}} {{portalstrio|biografio|filmo}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Nuutila, Miia}} [[Kategorio:Finnaj aktoroj]] [[Kategorio:Finnaj korbopilkistoj]] 99viz6f664wgkjghji0yq7e22fxpm9n 9377846 9377760 2026-05-19T18:07:19Z ThomasPusch 1869 9377846 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Miia Nuutila''' (naskonomo ''Miia Kristiina Nuutila'', naskiĝis la 12-an de oktobro 1972 en [[Forssa]], do nun {{aĝo|1972|10|12}}-jaraĝa) estas finna [[aktorino]]. Inter 1992 kaj 1996 ŝi plentempe studis aktoradon en la [[Teatra Akademio Helsinko]]. Ŝi aktoris ekzemple Titta Kultanen-on en la [[televida serio]] ''Isänmaan toivot'' ("La espero de la Patrio") kaj ĉefrolulon Helena Rouhiala en televida serio ''Tahdon asia'' ("Afero de volo"). Ŝi ankaŭ prezentis televidan serion. June Nuutila ludis [[korbopilko]]n. == Eksteraj ligiloj == <!--{{projektoj}}--> * {{IMDb nomo}} {{bibliotekoj}} {{portalstrio|biografio|filmo}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Nuutila, Miia}} [[Kategorio:Finnaj aktoroj]] [[Kategorio:Finnaj korbopilkistoj]] 9g0k8qjj80hg6buct3bccx0kellsjjs 9377847 9377846 2026-05-19T18:07:39Z ThomasPusch 1869 9377847 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Miia Nuutila''' (naskonomo ''Miia Kristiina Nuutila'', naskiĝis la 12-an de oktobro 1972 en [[Forssa]], do nun {{aĝo|1972|10|12}}-jaraĝa) estas finna [[aktorino]]. Inter 1992 kaj 1996 ŝi plentempe studis aktoradon en la [[Teatra Akademio Helsinko]]. Ŝi aktoris ekzemple Titta Kultanen-on en la [[televida serio]] ''Isänmaan toivot'' ("La espero de la Patrio") kaj ĉefrolulon Helena Rouhiala en televida serio ''Tahdon asia'' ("Afero de volo"). Ŝi ankaŭ prezentis televidan serion. Junaĝe Nuutila ludis [[korbopilko]]n. == Eksteraj ligiloj == <!--{{projektoj}}--> * {{IMDb nomo}} {{bibliotekoj}} {{portalstrio|biografio|filmo}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Nuutila, Miia}} [[Kategorio:Finnaj aktoroj]] [[Kategorio:Finnaj korbopilkistoj]] 3d9vc7orj5b4fsxpfwxcwg08po1lxgi 9377853 9377847 2026-05-19T18:16:51Z ThomasPusch 1869 9377853 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Miia Nuutila''' (naskonomo ''Miia Kristiina Nuutila'', naskiĝis la 12-an de oktobro 1972 en [[Forssa]], do nun {{aĝo|1972|10|12}}-jaraĝa) estas finna [[aktorino]]. [[Dosiero:Helsinki Theatre Academy building in Sörnäinen, Helsinki, Finland, 2025 July.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|la [[Teatra Akademio Helsinko]]}}]] Inter 1992 kaj 1996 ŝi plentempe studis aktoradon en la [[Teatra Akademio Helsinko]]. Ŝi aktoris ekzemple Titta Kultanen-on en la [[televida serio]] ''Isänmaan toivot'' ("La espero de la Patrio") kaj ĉefrolulon Helena Rouhiala en televida serio ''Tahdon asia'' ("Afero de volo"). Ŝi ankaŭ prezentis televidan serion. Junaĝe Nuutila ludis [[korbopilko]]n. == Eksteraj ligiloj == <!--{{projektoj}}--> * {{IMDb nomo}} {{bibliotekoj}} {{portalstrio|biografio|filmo}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Nuutila, Miia}} [[Kategorio:Finnaj aktoroj]] [[Kategorio:Finnaj korbopilkistoj]] odjldo7qery8zuyxav65z9f6mwj4f7r 0 739575 9378230 9376088 2026-05-20T08:52:14Z Näin on näreet 255377 9378230 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto }} '''[[Yrjö]] Sakari YRJÖ-KOSKINEN''', antaŭe '''Georg Zacharias FORSMAN''' (n. la [[10-an de decembro]] [[1830]] en [[Vaasa]] – m. la [[13-an de novembro]] [[1903]] en [[Helsinko]]) estis [[Svedlingvaj finnlandanoj|svedlingva finnlanda]] [[verkisto]], [[historiisto]] kaj [[politikisto]]. Li estis prezidanto de la [[politika partio]] ''Suomalainen puolue'' (antaŭulo de nuna [[Nacia Koalicio (Finnlando)|Nacia Koalicio]]). Liaj gepatroj estis kolego de altlernejo de [[Hämeenlinna]] en [[Origina Tavastio]], poste [[vikario]] de [[Hämeenkyrö]] ''Georg Jakob Forsman'' kaj ''Anna Loviisa Ebeling''. Georg Zacharias Forsman estis la plej maljuna infano de la okinfana familio – la unua infano estis mortinta antaŭ lia naskiĝo. En la lernejo li interesis speciale pri historio. Li esploris antikvan historion de Finnlando kaj forte studis la finnan lingvon. En du aŭtunoj Forsman estis en Hämeenkyrö por studi la finnan. Li skribis historiajn librojn kaj aliajn librojn. Li kontribuis forte al la pozicio de la [[finna lingvo]] kvankam li estis mem svedlingva. Li estis nobeligita en 1884. {{Projektoj}} <br/> {{bibliotekoj}} {{Vivtempo|Yrjokoskinen, Yrjo Sakari}} [[Kategorio:Finnaj verkistoj]] [[Kategorio:Finnaj historiistoj]] [[Kategorio:Finnaj politikistoj]] [[Kategorio:Svedlingvaj finnlandanoj]] g3gr3an748lou6pu964jttbgyrut2bf 0 741231 9377750 9262539 2026-05-19T14:55:58Z Sj1mor 12103 9377750 wikitext text/x-wiki {{Informkesto renkontiĝo}} La '''95-a SAT-kongreso''' okazis inter la {{dato|29|julio}} kaj la {{dato|1|aŭgusto|2022}}, en formo virtuala. Unue estis planita, ke ĝi okazu inter la {{dato|30|julio}} kaj la {{dato|5|aŭgusto|2022}} en [[Moskvo]]<ref>[https://satesperanto.org/spip.php?article4947 Informo pri la kongreso en la retejo de SAT] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20211017200253/https://satesperanto.org/spip.php?article4947 |date=2021-10-17 }}</ref>, organizota de skipo en kiu partoprenus homoj, kiuj jam organizis la [[73-a SAT-Kongreso 2000|73-a SAT-Kongreson]] en Moskvo en la jaro 2000, sed tiu ĉeesta kongreso estis nuligita pro la komenco de la milito en Ukrainio. Partoprenis virtuale 76 kongresanoj. <!--== Planitaj ekskursoj == * duontaga busa ekskurso tra Moskvo kun vizito al Kremlo * tuttaga ekskurso al urboj Dmitrov, kun vizito al la domo-muzeo de [[Petro Kropotkin]] kaj [[Sergijev Posad]]. * eventuale, postkongresa turismado tra la [[Ora Ringo de Rusio]] kun vizitoj al la urboj [[Vladimir (urbo)|Vladimir]], [[Suzdalo]], [[Ivanovo]], [[Kostroma]], [[Jaroslavl]], Rostovo Velikij k. a.--> == Klarigo de la ŝanĝo de planoj == En komuna deklaro de SAT-Plenumkomitato kaj la Organiza Komitato por la 95a SAT-kongreso, kiu devintus okazi ĉi-jare en Moskvo<ref>[https://satesperanto.org/spip.php?article5004] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220809133128/https://satesperanto.org/spip.php?article5004 |date=2022-08-09 }}</ref> la decido estis klarigita tiel: {{citaĵo}}La Organiza Kongresa Komitato por la 95-a Kongreso de SAT, kune kun la Plenum-komitato de SAT, konstatas, ke pro la morala kaj praktika maleblo okazigi kongreson de SAT en militanta lando, la kongreso ĉi-jare ne povos okazi ĉeeste. Ni kondamnas la [[Invado de Rusio en Ukrainion (2022)|teruran agreson de la nuntempa registaro en Rusio kontraŭ la ukraina popolo.]] Ni subtenas la {{N|kontraŭmilita movado}} en Rusio, kaj esperantistojn, laboristojn, studentojn kaj popolojn en la mondo, kiuj helpas civilulojn en Ukrainio. [[Diplomatio]] tutmonde devas agadi por ĉesigi la militon kaj ne akceligi konfliktojn. Ne al milito. Jes al paco! Dum la sekva periodo ni provos trakti diversajn manierojn krei alternativojn al la ĉeesta kongreso planita por Moskvo. Ni esperas okazigi aranĝojn, verŝajne virtualajn, kiuj ebligos esperantistojn interkompreniĝi kaj diskuti pri diversaj [[Paca movado|pacmovadoj]], sociaj reagoj kontraŭ milito, kaj simile. Ni ankaŭ provos serĉi manieron okazigi kongreson iamaniere, eĉ se virtuala, kaj intencas fokusigi ĝin pri pacmovadoj. Ni bonvenigos proponojn de SAT-membroj kaj aliaj esperantistoj pri tiaj temoj. Plenumkomitato - Sennacieca Asocio Tutmonda Organiza Kongresa Komitato - 95a Kongreso de SAT == Kongresa programo == La programo de la virtuala kongreso estas konsultebla en la retejo de SAT: [https://satesperanto.org/spip.php?article5032] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220701074822/https://satesperanto.org/spip.php?article5032 |date=2022-07-01 }} Realiĝis la kutimaj laborkunsidoj pri la raportoj de la diversaj SAT-instancoj, pri venontaj kongresoj, LEA-komitato ktp., krom kutimaj prelegoj (ekzemple de [[Mikaelo Bronŝtejn]] pri sia verko "Mi stelojn jungis al revado" kaj de Xana pri kolonia-kontraŭkolonia milito de Portugalio) kaj koncerto ekzemple de Nikolao Povorin. Oni decidis, ke la venonta kongreso okazos en [[Kastelo Greziljono]], por kiu oni planis tuj la necesajn demarŝojn. Kompreneble viglaj debatoj okazis pri la [[Invado de Rusio en Ukrainion (2022)|milito en Ukrainio]]. <ref>[http://garymickle.bplaced.net/leag/t_mo2022_eo.html La SAT-kongreso de 2022 ombrita de la ukraina milito] , artikolo de Gary Mickle.</ref> Dum fina laborkunsido oni prilaboris Deklaracion kaj Gvidrezolucion de la Kongreso. === Deklaracio === La Deklaracio jenas: "La 95-a Kongreso de Sennacieca Asocio Tutmonda (SAT) okazinta perinterrete de la 29‑a de julio ĝis la 1‑a de aŭgusto 2022: * 1. bedaŭras la kreskon de [[naciismo]] en multaj landoj, kiu elvokas internaciajn streĉojn, kondukantajn al militoj, kaj obstaklas la internacian kunlaboron necesan por kontraŭagi la ekologian degradiĝon de la planedo; * 2. akre kondamnas la agresmiliton de [[Rusio]], solidariĝas kun la homoj en [[Ukrainio]], kiuj suferas, rezistas aŭ devas fuĝi, solidariĝas same kun la homoj en Rusio, kiuj suferas aŭ poziciiĝas kaj elpaŝas kontraŭ la milito, kaj pro tio estas persekutataj, kaj solidariĝas kun la homoj, kiuj tutmonde poziciiĝas kontraŭ militoj kaj subtenas rifuĝantojn; * 3. ankaŭ akre kondamnas ĉiujn aliajn militojn kaj agresajn okupaciojn, kiuj samtempe estas okazantaj en la mondo, kiel interalie en Sirio, Jemeno, DR Kongo, Palestino, Okcidenta Saharo ; * 4. postulas en pli longa perspektivo, ke militoj ĉesu esti instrumento de politiko kaj de ekonomiaj interesoj, kaj, konsekvence, ke estu dissolvitaj ĉiuj militaliancoj, inkluzive de [[NATO]]; tiuj estu anstataŭigitaj per kolektivaj sekurecsistemoj, en kiuj ĉiuj koncernataj ŝtatoj partoprenu, kaj kies kerna celo estu malarmado; * 5. ĉagrene konstatas, ke la pli ol 200 jarojn neŭtrala [[Svedio]], en tiu senco modelo por aliaj landoj, kaj la pli ol 70 jarojn neŭtrala [[Finnlando]], ĉesigis sian militneŭtralecon, aliĝante al milita bloko; * 6. kondamnas persekutadon al tiuj kiuj okupiĝas pri informado dum milito ambaŭflanke aŭ pri aliaj aferoj kontraŭ ŝtataj interesoj kaj subtenas la laboron de [[ĵurnalisto]]j; * 7. konstatas, ke kreskanta investado de pluraj ŝtatoj en militiloj kaj la plifortiĝo de militaj kaj ekonomiaj blokoj kontraŭas la interesojn de la laboristaro kaj estas minaco al la bonfarto de la popoloj; * 8. apogas la defendon de indiĝenaj popoloj pri siaj teritorioj kaj rajtoj kontraŭ kapitalisma ekstraktado en Kanado, Usono, Brazilo, kaj aliaj landoj, kaj kondamnas la intensigon de energiekstraktado pro la milito en Ukrainio; * 9. protestas kontraŭ la ʻjura milito’ plenumata kontraŭ [[laboristo]]j, pacistoj ktp. en multaj landoj kun la foja kompliceco de plej reakciaj sektoroj de la justica maŝinaro; * 10. solidaras kun la familianoj de la viktimoj de la akcidento en [[Seulo]], kie tri laboristoj pereis dum inundo, kiuj plu batalas por ricevi decan kompenson de la respondecaj ŝtataj kaj kompaniaj instancoj, kaj postulas pli sekurajn laborkondiĉojn por ĉiuj laboristoj en la mondo; * 11. notas, ke diversaj [[eklezio]]j provas ĉesigi la disecon de eklezioj disde la ŝtatoj, kio elvokas problemojn en [[bioetiko]], lernejaj programoj kaj rilato al militoj, ekzemple la nuna inter Ukrainio kaj Rusio; * 12. apogas la memorganizon de GLAT-personoj por defendi siajn rajtojn, kaj kondamnas la agadon de eklezioj, ŝtatoj kaj aliaj instancoj, kiuj instigas al persekutado de GLAT-personoj."<ref>[https://satesperanto.org/spip.php?article5051 Deklaracio de la 95a SAT-Kongreso] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220809132936/https://satesperanto.org/spip.php?article5051 |date=2022-08-09 }} en SAT-retejo.</ref> === Gvidrezolucio === La Gvidrezolucio jenas: "La 95-a SAT-Kongreso okazinta perinterrete de la 29‑a de julio ĝis la 1‑a de aŭgusto 2022: * 1. aprobas la proponon starigi teknikan komisionon por pritaksi la retejon de SAT kaj ĝiajn aliajn rimedojn de interreta komunikado, kaj pritaksi eblecojn por ilia plibonigo; * 2. proponas, ke ene de la teknika komisiono oni pripensu ankaŭ ĜDPR-kongruan alternativon por dissendolisto kaj ankaŭ por la videaĵoj de SAT, en kiuj aperas personaj datumoj, ekzemple nomoj kaj vizaĝoj; * 3. proponas elprovi elektronikajn ilojn, interalie referendumojn, per kiuj eblas pli ofte dum la jaro interkontaktigi membrojn de SAT kaj ebligi interŝanĝojn de opinioj pri disputvekaj temoj; * 4. proponas pripensi eblecojn por ŝpari monon ĉe la gazetoj per elekto de alia papertipo aŭ ŝanĝo de la lando de la dissendado; * 5. proponas, ke la PK montru almenaŭ al la kongreso, ke ĝi esploris eblojn por monŝparo dum la pasinta jaro kaj ne simple konstatis kaj akceptis la altiĝon de la prezoj; * 6. instigas la anojn de SAT kaj apudulojn kontribui al Sennaciulo per sendado de artikoloj, fotoj kaj partopreno en la redakta skipo; * 7. solidaras kun la klopodoj de la redakta skipo rekapti la akuratecon en la aperritmo de Sennaciulo kaj funkciigi novan eksped-proceduron; * 8. proponas, ke la frakcioj pli efike komuniku alekstere pri sia mondrigardo kaj siaj agadoj, interalie uzante la disponeblan frakcian spacon en Sennaciulo kaj aliajn rimedojn; * 9. petas la PK-on pridiskuti, aktualigi se necese kaj informi la membrojn pri la statuto de SAT, celante plifortigi aktivan partoprenadon kaj komprenon de ĉiuj SAT-anoj pri la funkciado de la asocio; * 10. kuraĝigas la anojn de SAT aktivi kun LEA-oj kaj pli vigle interŝanĝi siajn opiniojn kaj agadojn inter LEA-oj."<ref>[https://satesperanto.org/spip.php?article5052 Gvidrezolucio de la 95a SAT-Kongreso] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220809144342/https://satesperanto.org/spip.php?article5052 |date=2022-08-09 }} en SAT-retejo.</ref> == Vidu ankaŭ == * [[SAT-Kongreso]] == Referencoj == {{referencoj}} == Eksteraj ligiloj == === Jutubaj filmetoj === * [https://www.youtube.com/watch?v=RWXT4Upsdjc&list=PLe7w5EDrJN4I7OEet2mSTD-t9u6wuejaz Vinko Markovo parolas pri la 95a SATkongreso] * [https://www.youtube.com/watch?v=T-X_5v69DKo Malfermo de la kongreso] * [https://www.youtube.com/watch?v=tMcNY-whuzo Laborkunsido 1 : Pridiskuto de la Agadraporto de la PK] * [https://www.youtube.com/watch?v=fE5oqtUNOt0 Laborkunsido 2 : Retejo kaj Sociaj Retoj de SAT] * [https://www.youtube.com/watch?v=LnnPyGtzluQ Laborkunsido 3 : pri la financa raporto, kaj pri la raporto de la Ĝenerala konsilantaro kaj Konflikt-komisiono, reelekto de konflikt-komisiono, decido pri venontjara kongreso] * [https://www.youtube.com/watch?v=n2qgPD2Q8hA Kunsido de la Liberecana Frakcio] * [https://www.youtube.com/watch?v=uH8m0luN8-s Kunsido de la Vegetara Frakcio] * [https://www.youtube.com/watch?v=sYfNGCC7owE&list=PLe7w5EDrJN4I7OEet2mSTD-t9u6wuejaz&index=7 Kunsido de la Sennaciisma Frakcio] * [https://www.youtube.com/watch?v=wzrBiYoWHd4&list=PLe7w5EDrJN4I7OEet2mSTD-t9u6wuejaz&index=9 Kunsido de la Komunista Frakcio] * [https://www.youtube.com/watch?v=mG1vwPR9zGU Kunsido de la LEA-Komitato] * [https://www.youtube.com/watch?v=rJ--0EUVcPo Poresperanta Fako] * [https://www.youtube.com/watch?v=bpiHh6Pw5Bo Koncerto de Mikaelo Povorin] * [https://www.youtube.com/watch?v=yXpePnCVUmc&list=PLe7w5EDrJN4I7OEet2mSTD-t9u6wuejaz&index=8 Prelego de Mikaelo Bronŝtejn : "Mi stelojn jungis al revado"] * [https://www.youtube.com/watch?v=LsJyk0RBym4 Prelego de Xana Paz] Kolonia/liberiga milito : Interkonsentoj (1974-1975) inter Portugalio, Angolo, Mozambiko kaj Gvineo-Bisao. {{SAT Navigilo}} {{DEFAŬLTORDIGO:SAT}} [[Kategorio:SAT-Kongreso|20]] [[Kategorio:Esperanto-renkontiĝoj en 2022]] [[Kategorio:2022 en Moskvo]] [[Kategorio:Esperanto en Moskvo]] [[Kategorio:Esperanto-renkontiĝoj en Rusio]] h5vkrrdqbqp2ftqafsjmp71ephsbtgf 0 741264 9378140 8266080 2026-05-20T06:18:48Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9378140 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = Kati Rák |dosiero = Rák Kati.JPG |grandeco de dosiero = |priskribo de dosiero = Kati Rák |naskonomo = }} '''Kati Rák,''' laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Rák Kati''' estas [[Hungario|hungara]] [[aktoro]], [[voĉoaktoro]], [[fotomodelo]], operetkantisto, [[primadono]]. Ŝia geedziĝa nomo estis (laŭ hungarlingve kutima nomordo) ''Czető Bernát Lászlóné''. Kati Rák<ref>https://www.imdb.com/name/nm0753573/</ref><ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/PIM109767;jsessionid=7557F42A5BBB986CFD465466FA6B2E0C</ref> naskiĝis la {{daton|21|februaro|1959}} en [[Budapeŝto]]<!--, ŝi mortis la {{daton||o|20}} en [[]]-->. [[Dosiero:Rakkatidunatv.jpg|eta|{{centre|Kati Rák en 2017}}]] [[Dosiero:Hungary Fortepan 56387.jpg|eta|{{centre|Kati Rák en 1979}}]] == Biografio == Kati Rák frekventis [[konservatorio]]n en sia naskiĝurbo ekde 1977, sed tiutempe ŝi estis ankaŭ fotomodelo. Ŝi estis la unua, kiu aperis en usonaj reklamoj. Ŝi akiris operetkantistan [[diplomo]]n en [[Universitato de Dramo kaj Filmo (Budapeŝto)|Altlernejo pri Teatro kaj Filmo]] en [[1983]]. Ŝia ĉefinstruisto estis [[István Kazán]]. Ŝi ne ligiĝis fikse al teatro, sed ŝi havis rolojn en pluraj teatroj, krome ŝi havis ofte filmajn rolojn. Ŝi ricevis [[premio]]jn en 2013 kaj 2017. Ŝi edziniĝis kaj naskis 2 [[filino]]jn en 1986, respektive 1992. == Ŝiaj teatraj roloj (elekto) == * [[Albert Szirmai]]: ''Mágnás Miska'' - Rolla * [[Imre Kálmán]]: ** ''Marica grófnő'' - titolrolo ** ''Csárdáskirálynő'' - titolrolo * Gábor Görgei: ''Huzatos ház'' - S-ino Rábay == Ŝiaj kinaj filmaj roloj (elekto) == * ''Csak semmi pánik...'' (1982) - amikino de Alex * ''Levelek Perzsiából'' (1996) - Judit * ''Holnap történt – A nagy bulvárfilm'' (2009) - hejmozorganto * ''Midsummer'' (2018) - Martha * en eksterlandaj filmoj hungaraj voĉoj ekzemple de Catherine Hickland, [[Eva Marie Saint]]<ref>http://iszdb.hu/?szemely=8352&lap=munkassag</ref> == Ŝiaj televiziaj filmaj roloj (elekto) == * ''Operabál 13.'' (1977) * ''Rohamsisakos madonna'' (1984) - Irénke * ''Az utolsó táltos'' (1992) - Ruth * ''Zsaruvér és csigavér: A királyné nyakéke'' (2001) - baronino Mariska * ''Jóban rosszban'' (2016) - Hanna Vértes * ''Keresztanyu'' (2021) - Szvetlana Nady == Fontoj == * [https://www.jegy.hu/person/rak-kati-2807 hungarlingva biografio kun foto] * [http://mek.niif.hu/02100/02139/html/sz22/71.html hungarlingva biografio]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://port.hu/adatlap/szemely/rak-kati/person-6078] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Rak Kati}} [[Kategorio:Hungaraj aktoroj]] [[Kategorio:Hungaraj voĉoaktoroj]] [[Kategorio:Hungaraj fotomodeloj]] [[Kategorio:Hungaraj operetkantistoj]] [[Kategorio:Hungaraj primadonoj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] {{Portalstrio|Biografio|Filmo}} lp3dw094a2ekyo8spfk9stg5ul4kgh6 0 748005 9377792 9375352 2026-05-19T15:37:03Z ThomasPusch 1869 9377792 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Esa PAKARINEN''', 1911–1989, estis finna [[aktoro]] kaj [[muzikisto]], kiu aktoris en 21 filmoj kaj publikigis proksimume 10 albumojn. Li naskiĝis la 9-an de februaro 1911 en [[Rääkkylä]], mortis 78-jaraĝa, la 28-an de aprilo 1989 en [[Varkaus]]. Esa Pakarinen aktoris ĉefrolulon Pekka Puupää en [[filmo]]j de serio "Pekka ja Pätkä" (Pekka kaj Pätkä). Eble la plej konataj kantoj, kiujn li kantis kaj diskis, estas ''Lentävä kalakukko'' ("La flugfiŝa koko") kaj ''Rovaniemen markkinoilla'' ("ĉe la merkato de [[Rovaniemi]]"). Li ankaŭ ludis [[akordiono]]n. Li publikigis sian unuan albumon en 1966. Li estis notinda reprezentanto de ''rillumarei''-distrado.<ref>990 La termino Rillumarei estas uzata en Finnlando post la Dua Mondmilito por la distro, kiu sekvis la tradicion de kabaredaj poemetoj kaj komediaj filmoj kun popmuziko, kiuj estis prezentitaj ĉe programvesperoj en la 1940-aj kaj 1950-aj jaroj.</ref> == Noroj kaj referencoj == {{referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{IMDb nomo}} {{bibliotekoj}} {{portalstrio|biografio|filmo}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Pakarinen, Esa}} [[Kategorio:Finnaj muzikistoj]] [[Kategorio:Finnaj aktoroj]] s7i625r211k0r6r2yrnxbeeeoilyell 9377833 9377792 2026-05-19T17:47:53Z ThomasPusch 1869 bildo aldonata 9377833 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Esa PAKARINEN''', 1911–1989, estis finna [[aktoro]] kaj [[muzikisto]], kiu aktoris en 21 filmoj kaj publikigis proksimume 10 albumojn. Li naskiĝis la 9-an de februaro 1911 en [[Rääkkylä]], mortis 78-jaraĝa, la 28-an de aprilo 1989 en [[Varkaus]]. Esa Pakarinen aktoris ĉefrolulon Pekka Puupää en [[filmo]]j de serio "Pekka ja Pätkä" (Pekka kaj Pätkä). [[dosiero:Esa Pakarinen Pekka Puupää.jpg|eta|maldekstra|{{centre|en la rolo "Pekka Puupää"}}]] Eble la plej konataj kantoj, kiujn li kantis kaj diskis, estas ''Lentävä kalakukko'' ("La flugfiŝa koko") kaj ''Rovaniemen markkinoilla'' ("ĉe la merkato de [[Rovaniemi]]"). Li ankaŭ ludis [[akordiono]]n. Li publikigis sian unuan albumon en 1966. Li estis notinda reprezentanto de ''rillumarei''-distrado.<ref>La termino Rillumarei estas uzata en Finnlando post la Dua Mondmilito por la distro, kiu sekvis la tradicion de kabaredaj poemetoj kaj komediaj filmoj kun popmuziko, kiuj estis prezentitaj ĉe programvesperoj en la 1940-aj kaj 1950-aj jaroj.</ref> == Noroj kaj referencoj == {{referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{IMDb nomo}} {{bibliotekoj}} {{portalstrio|biografio|filmo}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Pakarinen, Esa}} [[Kategorio:Finnaj muzikistoj]] [[Kategorio:Finnaj aktoroj]] 5w6iinnftzl9zrbxr5yszogkkvijfy2 0 750277 9377701 9375354 2026-05-19T14:22:53Z ThomasPusch 1869 9377701 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Tauno PALO''' (n. en [[1908]] – m. en [[1982]], lia naskonomo estis ''Tauno Valdemar Brännäs'', poste li ŝanĝis la svedan familian nomon al formo ''Paloniemi'', kaj aktore uzis amikan mallongigon ''Palo'') estis [[Finnlando|finna]] [[aktoro]] kaj [[kantisto]]. Li komencigis sian teatran karieron en 1927. Li komencis aktori en la finna nacia teatrejo en 1937. Lia filma kariero daŭris pli ol 30 jarojn. Li havis pli ol 30 rolojn en filmoj. La unua filmo, kie li aktoris, estis ''Jääkärin morsian'' kaj la lasta estis ''Tulipunainen kyyhkynen''. Palo faris ankaŭ grandan kantistan karieron. Lia filo estas aktoro [[Jukka-Pekka Palo]]. == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{IMDb nomo}} {{bibliotekoj}} {{portalstrio|biografio|filmo}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Palo, Tauno}} [[Kategorio:Finnaj kantistoj]] [[Kategorio:Finnaj aktoroj]] 3fbc1r1pgc73emnkcyhthap2y8swigd 9377707 9377701 2026-05-19T14:28:09Z ThomasPusch 1869 9377707 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Tauno PALO''' (n. en [[1908]] – m. en [[1982]], lia naskonomo estis ''Tauno Valdemar Brännäs'', poste li ŝanĝis la svedan familian nomon al formo ''Paloniemi'', kaj aktore uzis amikan mallongigon ''Palo'') estis [[Finnlando|finna]] [[aktoro]] kaj [[kantisto]]. Li naskiĝius la 25-an de oktobro 1908 en [[Hämeenlinna]] ({{l-sv|Tavastehus}}), [[Origina Tavastio]], kaj mortis 73-jaraĝa, la 24-an de majo 1982 en [[Helsinko]]. Tauno Palo komencigis sian teatran karieron en 1927. Li komencis aktori en la [[Finna nacia teatro]] en 1937. Lia filma kariero daŭris pli ol 30 jarojn, kaj li havis pli ol 30 rolojn en filmoj. La unua filmo, kie li aktoris, estis ''Jääkärin morsian'' ("La novedzino de Jaeger") kaj la lasta estis ''Tulipunainen kyyhkynen'' ("La skarlata kolombo"). Palo faris ankaŭ grandan kantistan karieron. Lia filo estas la aktoro [[Jukka-Pekka Palo]]. == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{IMDb nomo}} {{bibliotekoj}} {{portalstrio|biografio|filmo}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Palo, Tauno}} [[Kategorio:Finnaj kantistoj]] [[Kategorio:Finnaj aktoroj]] d7q5yg0boxwwffcftyf6bcwdd77jnux 9377709 9377707 2026-05-19T14:28:44Z ThomasPusch 1869 9377709 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Tauno PALO''' (n. en [[1908]] – m. en [[1982]], lia naskonomo estis ''Tauno Valdemar Brännäs'', poste li ŝanĝis la svedan familian nomon al formo ''Paloniemi'', kaj aktore uzis amikan mallongigon ''Palo'') estis [[Finnlando|finna]] [[aktoro]] kaj [[kantisto]]. Li naskiĝius la 25-an de oktobro 1908 en [[Hämeenlinna]] ({{l-sv|Tavastehus}}), [[Origina Tavastio]], kaj mortis 73-jaraĝa, la 24-an de majo 1982 en [[Helsinko]]. Tauno Palo komencigis sian teatran karieron en 1927. Li komencis aktori en la [[Finna nacia teatro]] en 1937. Lia filma kariero daŭris pli ol 30 jarojn, kaj li havis pli ol 30 rolojn en filmoj. La unua filmo, kie li aktoris, estis ''Jääkärin morsian'' ("La novedzino de Jaeger") kaj la lasta estis ''Tulipunainen kyyhkynen'' ("La skarlata kolombo"). Palo faris ankaŭ grandan kantistan karieron. Lia filo estas la aktoro [[Jukka-Pekka Palo]] (n. 1954). == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{IMDb nomo}} {{bibliotekoj}} {{portalstrio|biografio|filmo}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Palo, Tauno}} [[Kategorio:Finnaj kantistoj]] [[Kategorio:Finnaj aktoroj]] i1g3hg45hqsxs3szr3ddknj2smfakgz 0 755434 9377763 9375350 2026-05-19T15:01:51Z ThomasPusch 1869 9377763 wikitext text/x-wiki {{informkesto aktoro}} '''Kati OUTINEN''', naskiĝinta [[17-a de aŭgusto]] [[1961]] en [[Helsinko]], estas finna [[aktorino]], [[scenaristino]] kaj [[reĝisorino]]. Ŝi aktoris en 30 filmoj. Ŝi havis multajn ĉefrolojn en filmoj de la reĝisoro [[Aki Kaurismäki]]. Ŝia unua rolo estis knabino nome Liisa en la filmo ''[[Täältä tullaan elämä]]'' ("Jen de kie venas la vivo"). Outinen ankaŭ voĉaktoris ekzemple en la animacia filmserio [[Babar]] pri dinastio de reĝaj elefantoj. Ŝi aktoris ankaŭ en televidaj serioj. Outinen havas unu infanon. Outinen scenarigis [[Salatut elämät]]-on. Filmo ''Mies vailla menneisyyttä'' ("La viro sen pasinteco"), kie ŝi aktoris, estis kandidato al premio [[Oskar-premio]]. == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{IMDb nomo}} {{bibliotekoj}} {{portalstrio|biografio|filmo}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Outinen, Kati}} [[Kategorio:Finnaj aktoroj]] i3qhf2skn7u8lvpw9nxt37jcio7p6ey 9377765 9377763 2026-05-19T15:04:00Z ThomasPusch 1869 9377765 wikitext text/x-wiki {{informkesto aktoro}} '''Kati OUTINEN''', naskonomo Anna Katriina Outinen, naskiĝinta [[17-a de aŭgusto]] [[1961]] en [[Helsinko]], estas finna [[aktorino]], [[scenaristino]] kaj [[reĝisorino]]. Ŝi aktoris en 30 filmoj. Ŝi havis multajn ĉefrolojn en filmoj de la reĝisoro [[Aki Kaurismäki]]. Ŝia unua rolo estis knabino nome Liisa en la filmo ''[[Täältä tullaan elämä]]'' ("Jen de kie venas la vivo"). Outinen ankaŭ voĉaktoris ekzemple en la animacia filmserio [[Babar]] pri dinastio de reĝaj elefantoj. Ŝi aktoris ankaŭ en televidaj serioj. Outinen havas unu infanon. Outinen scenarigis [[Salatut elämät]]-on. Filmo ''Mies vailla menneisyyttä'' ("La viro sen pasinteco"), kie ŝi aktoris, estis kandidato al premio [[Oskar-premio]]. == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{IMDb nomo}} {{bibliotekoj}} {{portalstrio|biografio|filmo}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Outinen, Kati}} [[Kategorio:Finnaj aktoroj]] egxvmc32iy15jmnz77are62o2z3vz0r 9377789 9377765 2026-05-19T15:25:27Z ThomasPusch 1869 9377789 wikitext text/x-wiki {{informkesto aktoro}} '''Kati OUTINEN''', naskonomo Anna Katriina Outinen, naskiĝinta [[17-a de aŭgusto]] [[1961]] en [[Helsinko]], estas finna [[aktorino]], [[scenaristino]] kaj [[reĝisorino]]. Ŝi aktoris en 30 filmoj. Ŝi havis multajn ĉefrolojn en filmoj de la reĝisoro [[Aki Kaurismäki]]. Ŝia unua rolo estis knabino nome Liisa en la filmo ''[[Täältä tullaan elämä]]'' ("Jen de kie venas la vivo"). Outinen ankaŭ voĉaktoris ekzemple en la animacia filmserio [[Babar]] pri dinastio de reĝaj elefantoj. Ŝi aktoris ankaŭ en televidaj serioj. Outinen havas unu infanon. Outinen kreis multajn scenarojn pri la televida serio kaj "[[sapopero]]" [[Salatut elämät]] ([[finne]], "Kaŝitaj vivoj"). Filmo ''Mies vailla menneisyyttä'' ("La viro sen pasinteco"), kie ŝi aktoris, estis kandidato al premio [[Oskar-premio]]. == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{IMDb nomo}} {{bibliotekoj}} {{portalstrio|biografio|filmo}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Outinen, Kati}} [[Kategorio:Finnaj aktoroj]] mt4sj12hfv6of7f0jt4lmdomnwmuvcd 0 760861 9377831 8777553 2026-05-19T17:45:28Z DidCORN 34571 9377831 wikitext text/x-wiki {{kursiva titolo}} {{Informkesto partio |esperanta nomo = Les Républicains |propra nomo = |emblemo = Les Républicains - logo (France, 2023).svg |lando = Francio |estro = [[Bruno Retailleau]] |titolo de estro = Prezidanto |fondiĝo = {{Dato|30|05|2015}} |dissolvo = |sidejo = [[Parizo]] |koloroj = {{Kolora kesto|#0F1F6A}} {{Kolora kesto|#FFFFFF}} {{Kolora kesto|#E53727}} blua, blanka, ruĝa |ideologio = [[Gaŭlismo]], [[Konservativismo]], liberal-konservativismo, [[Kristana demokratio]] |internacia aliĝo = [[Centrodemokratia Internacio]], [[Internacia Demokratia Unio]] |ĵurnalo = |junulara organizaĵo = Les Jeunes Républicains |retejo = https://republicains.fr/ }} '''Les Républicains''' ('''LR''') ({{Lang-eo|La Respublikanoj}}) estas franca [[Gaŭlismo|gaŭlisma]] kaj [[Liberalismo|liberal]]-[[Konservativismo|konservativa]] [[Politikaj partioj de Francio|politika partio]], vicigita dekstre kaj centrodekstre de la politika spektro. Rezultante en 2015 el la ŝanĝo de nomo kaj statutoj de [[Union pour un mouvement populaire]] (UMP), fondita en 2002, ĝi estas daŭrigo de la ĉefaj francaj konservativaj partioj: [[Unuiĝo por la Nova Respubliko (Francio)|UNR]], [[Unio de Demokratoj por la Respubliko (Francio)|UDR]], [[Rassemblement Pour la République|RPR]] kaj [[Union pour un mouvement populaire|UMP]]. Ĝi estis la ĉefa opozicia partio dum la prezidanteco de [[François Hollande]] ([[Socialista Partio (Francio)|PS]]), antaŭ ol sperti gravan malsukceson kun la elimino de [[François Fillon]] en la unua raŭndo de la [[prezidanta baloto de 2017 en Francio]]. La partio restas la unua parlamenta opozicia forto al la registaro, ĉi-foje kontraŭ [[Emmanuel Macron]] ([[La République en Marche|LREM]]). == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo|https://republicains.fr/}} [[Kategorio:Politikaj partioj de Francio]] [[Kategorio:Politikaj partioj fonditaj en 2015]] [[Kategorio:Konservativaj partioj]] [[Kategorio:Liberalaj partioj]] qj067nztt0njbcsqghicq5stth4st4h 0 761130 9378094 9159868 2026-05-20T05:05:23Z 解浪 253594 Riparita lint-eraro: nefermita pluraj format-etikedoj 9378094 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Ávila-loc.svg|eta|Mapo de municipoj de la provinco Avilo.]] La [[Hispanio|hispana]] [[Provincoj de Hispanio|provinco]] [[Provinco Avilo|Avilo]], apartenanta al la aŭtonoma komunumo (nome regiono) [[Kastilio-Leono]], estas dividita en 248 [[municipo]]jn, laŭ la teritoria organizado kolektita en la artikolo 137 de la [[Hispana Konstitucio de 1978]]. La administracio kaj regado de la municipo estas plenumita pere de plurpersona organismo nome urbestraro aŭ magistraro, estrita de [[urbestro]] helpita de [[skabeno]]j. Plej ofte la urbestro estas de la politika partio kiu venkis en la municipa balotado aŭ atingis koalicion. Ĝenerale, la municipoj enhavas kelkajn loĝlokojn (domarojn), unu el kiuj estas la municipa ĉefurbo aŭ ĉefvilaĝo, kiu kutime estas hejmo de la [[urbodomo]]. Kelkaj municipoj havas la nomon de unu el siaj loĝlokoj — ĉu la municipa ĉefurbo aŭ ne— kaj aliaj ne havas la nomon de unu el ili. La plej malgranda municipo estas [[Poyales del Hoyo]], kun areo de nur 3,38 km². == Listo de municipoj kaj informaro == <center> {| class="sortable collapsible wikitable" border=1 ! Kodo<br />del [[Instituto Nacional de Estadística de España|INE]] ! Nomo ! Loĝantaro<ref>Población de acuerdo a los datos del padrón continuo del [[Instituto Nacional de Estadística de España|INE]] para el año {{Loĝantaro-jaro|ES-CL}}</ref><br />({{Loĝantaro-jaro|ES-CL}}) ! Areo<ref>Instituto Nacional de Estadística [http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&file=pcaxis&path=/t43/a011/a1998/densidad//a2008 Población, superficie y densidad por municipios: provincia de Ávila (2008)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131105105102/http://www.ine.es/jaxi/menu.do?type=pcaxis&file=pcaxis&path=%2Ft43%2Fa011%2Fa1998%2Fdensidad%2F%2Fa2008 |date=2013-11-05 }}</ref><br />(km²) !class="unsortable"| Mapo !class="unsortable"| Blazono ! Loĝlokoj <br />(ĉefurbo nigrigita)<ref>[http://ssweb.seap.minhap.es/REL/frontend/inicio/municipios/7/13401 Registro de Entidades Locales. Municipios de la provincia de Ávila] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20210902130733/https://ssweb.seap.minhap.es/REL/frontend/inicio/municipios/7/13401 |date=2021-09-02 }} Ministerio de Hacienda y Administraciones Públicas</ref> ! '''Jurisdikcia<br />teritorio'''<ref>[http://www.cgpe.es/provincia.aspx?idprovincia=05 Partidos Judiciales de la provincia de Ávila] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20160304112348/http://www.cgpe.es/provincia.aspx?idprovincia=05 |date=2016-03-04 }} Consejo General Procuradores de España.</ref> ! Altitudo <ref>[http://www.aemet.es/es/eltiempo/prediccion/municipios/ayuda Información elaborada por la Agencia Estatal de Meteorología.] Ministerio de Agricultura, Alimentación y Medio Ambiente. Interpretación: Predicción por municipios.</ref><br />(msm) |- | align="center" | 05001 | [[Adanero]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05001|format=no}} | align="right" | 31,42 | align="center" |[[Dosiero:Adanero.svg|105px]] | align="center" | [[Dosiero:Escudo de Adanero.svg|60px]] | <small>'''Adanero''', La Estación.</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arévalo|n.º 1]] | align="right" |910 |- | align="center" | 05002 | [[La Adrada]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05002|formato=no}} | align="right" | 58,67 | align="center" |[[Dosiero:La Adrada municipality.svg|105px]] | align="center" | [[Dosiero:Escudo de La Adrada.svg|60px]] | <small>'''La Adrada'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arenas de San Pedro|n.º 2]] | align="right" |624 |- | align="center" | 05005 | [[Albornos]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05005|formato=no}} | align="right" | 17,10 | align="center" |[[Dosiero:Albornos.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Albornos.svg|60px]] | <small>'''Albornos'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |911 |- | align="center" | 05007 | [[Aldeanueva de Santa Cruz]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05007|formato=no}} | align="right" | 8,48 | align="center" |[[Dosiero:Aldeanueva de Santa Cruz.svg|105px]] | align="center" | [[Dosiero:Escudo de Aldeanueva de Santa cruz.svg|60px]] | <small>'''Aldeanueva de Santa Cruz'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1162 |- | align="center" | 05008 | [[Aldeaseca (Ávila)|Aldeaseca]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05008|formato=no}} | align="right" | 24,25 | align="center" |[[Dosiero:Aldeaseca.svg|105px]] | align="center" | [[Dosiero:Escudo de Aldeaseca.svg|60px]] | <small>'''Aldeaseca'''<small> | align="center" | [[Partido judicial de Arévalo|n.º 1]] | align="right" |859 |- | align="center" | 05010 | [[La Aldehuela]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05010|formato=no}} | align="right" | 17,15 | align="center" |[[Dosiero:La Aldehuela.svg|105px]] | align="center" | [[Dosiero:Escudo de La Aldehuela.svg|60px]] | <small>'''La Aldehuela''', Los Molinos, Las Navas, El Rehoyo, Solanas del Carrascal, Las Solanillas.</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1068 |- | align="center" | 05012 | [[Amavida]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05012|formato=no}} | align="right" | 15,02 | align="center" |[[Dosiero:Amavida.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Amavida''', [[Pascual Muñoz]]</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1163 |- | align="center" | 05013 | [[El Arenal (Ávila)|El Arenal]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05013|formato=no}} | align="right" | 27,08 | align="center" |[[Dosiero:El Arenal municipality.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de El Arenal.svg|60px]] | <small>'''El Arenal'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arenas de San Pedro|n.º 2]] | align="right" |888 |- | align="center" | 05014 | [[Arenas de San Pedro]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05014|formato=no}} | align="right" | 194,62 | align="center" |[[Dosiero:Arenas de San Pedro municipality.svg|105px]] | align="center" | [[Dosiero:Escudo de Arenas de San Pedro (Ávila).svg|60px]] | <small>'''Arenas de San Pedro''', [[Hontanares (Ávila)|Hontanares]], [[La Parra (Ávila)|La Parra]], [[Ramacastañas]]</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arenas de San Pedro|n.º 2]] | align="right" |507 |- | align="center" | 05015 | [[Arevalillo]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05015|formato=no}} | align="right" | 14,97 | align="center" |[[Dosiero:Arevalillo.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Arevalillo'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1130 |- | align="center" | 05016 | [[Arévalo]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05016|formato=no}} | align="right" | 45,71 | align="center" | [[Dosiero:Arévalo.svg|105px]] | align="center" | [[Dosiero:Escudo de Arévalo.svg|90px]] | <small>'''Arévalo'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arévalo|n.º 1]] | align="right" |820 |- | align="center" | 05017 | [[Aveinte]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05017|formato=no}} | align="right" | 12,84 | align="center" |[[Dosiero:Aveinte.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Aveinte'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1002 |- | align="center" | 05018 | [[Avellaneda (Ávila)|Avellaneda]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05018|formato=no}} | align="right" | 10,23 | align="center" |[[Dosiero:Avellaneda.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Avellaneda.svg|60px]] | <small>'''Avellaneda'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1353 |- | align="center" | 05019 | [[Ávila]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05019|formato=no}} | align="right" | 230,71 | align="center" |[[Dosiero:Ávila municipality.svg|105px]] | align="center" | [[Dosiero:Escudo de Ávila.svg|60px]] | <small>'''Ávila''', [[Alamedilla del Berrocal]], [[Aldea del Rey Niño]], [[Bernuy-Salinero]], [[Narrillos de San Leonardo]], [[Urraca-Miguel]], [[Brieva (Ávila)|Brieva]], [[Vicolozano]].</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1131 |- | align="center" | 05021 | [[El Barco de Ávila]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05021|formato=no}} | align="right" | 12,68 | align="center" |[[Dosiero:El Barco de Ávila.svg|105px]] | align="center" | [[Dosiero:Escudo de El Barco de Ávila.svg|60px]] | <small>'''El Barco de Ávila'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1004 |- | align="center" | 05022 | [[El Barraco]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05022|formato=no}} | align="right" | 153,9 | align="center" |[[Dosiero:El Barraco.svg|105px]] | align="center" | [[Dosiero:Escudo del Barraco.svg|60px]] | <small>'''El Barraco''', Arroyo de la Parra, Puente de la Gaznata, Las Cruceras, La Rinconada.</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1008 |- | align="center" | 05023 | [[Barromán]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05023|formato=no}} | align="right" | 20,03 | align="center" |[[Dosiero:Barromán.svg|105px]] | align="center" | [[Dosiero:Escudo de Barromán.svg|60px]] | <small>'''Barromán'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arévalo|n.º 1]] | align="right" |800 |- | align="center" | 05024 | [[Becedas]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05024|formato=no}} | align="right" | 32,20 | align="center" |[[Dosiero:Becedas.svg|105px]] | align="center" | [[Dosiero:Escudo de Becedas.svg|60px]] | <small>'''Becedas''', [[Palacios de Becedas]].</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1097 |- | align="center" | 05025 | [[Becedillas]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05025|formato=no}} | align="right" | 19,86 | align="center" |[[Dosiero:Becedillas.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Becedillas''', [[Casillas de Chicapierna]]</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1062 |- | align="center" | 05026 | [[Bercial de Zapardiel]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05026|formato=no}} | align="right" | 17,31 | align="center" |[[Dosiero:Bercial de Zapardiel.svg|105px]] | align="center" | [[Dosiero:Escudo de Bercial de Zapardiel.svg|60px]] | <small>'''Bercial de Zapardiel'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arévalo|n.º 1]] | align="right" |807 |- | align="center" | 05027 | [[Las Berlanas]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05027|formato=no}} | align="right" | 16,69 | align="center" |[[Dosiero:Las Berlanas.svg|105px]] | align="center" | [[Dosiero:Escudo de Las Berlanas.svg|60px]] | <small>'''Las Berlanas'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |946 |- | align="center" | 05029 | [[Bernuy-Zapardiel]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05029|formato=no}} | align="right" | 19,78 | align="center" |[[Dosiero:Bernuy-Zapardiel.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Bernuy-Zapardiel'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arévalo|n.º 1]] | align="right" |865 |- | align="center" | 05030 | [[Berrocalejo de Aragona]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05030|formato=no}} | align="right" | 9,01 | align="center" |[[Dosiero:Berrocalejo de Aragona.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Berrocalejo de Aragona'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1092 |- | align="center" | 05033 | [[Blascomillán]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05033|formato=no}} | align="right" | 39,60 | align="center" |[[Dosiero:Blascomillán.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Blascomillán''', [[Bercimuelle]], [[El Convento de Duruelo]]</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |948 |- | align="center" | 05034 | [[Blasconuño de Matacabras]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05034|formato=no}} | align="right" | 12,99 | align="center" |[[Dosiero:Blasconuño de Matacabras.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Blasconuño de Matacabras'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arévalo|n.º 1]] | align="right" | 786 |- | align="center" | 05035 | [[Blascosancho]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05035|formato=no}} | align="right" | 22,95 | align="center" |[[Dosiero:Blascosancho.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Blascosancho'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |902 |- | align="center" | 05036 | [[El Bohodón]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05036|formato=no}} | align="right" | 22,09 | align="center" |[[Dosiero:El Bohodón.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de El Bohodón.svg|60px]] | <small>'''El Bohodón'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arévalo|n.º 1]] | align="right" | 883 |- | align="center" | 05037 | [[Bohoyo]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05037|formato=no}} | align="right" | 73,87 | align="center" |[[Dosiero:Bohoyo.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Bohoyo.svg|60px]] | <small>'''Bohoyo''', [[Los Guijuelos]], [[Navamediana]], [[Navamojada]].</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1139 |- | align="center" | 05038 | [[Bonilla de la Sierra]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05038|formato=no}} | align="right" | 55,06 | align="center" |[[Dosiero:Bonilla de la Sierra.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Bonilla de la Sierra''', Cabezas de Bonilla, Pajarejos, Rivera de Corneja.</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1077 |- | align="center" | 05039 | [[Brabos]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05039|formato=no}} | align="right" | 18,35 | align="center" |[[Dosiero:Brabos.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Brabos''', Horcajuelo.</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |994 |- | align="center" | 05040 | [[Bularros]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05040|formato=no}} | align="right" | 30,76 | align="center" |[[Dosiero:Bularros.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Bularros''', Muñohierro, Villaverde.</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1169 |- | align="center" | 05041 | [[Burgohondo]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05041|formato=no}} | align="right" | 55,34 | align="center" |[[Dosiero:Burgohondo.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Burgohondo.svg|60px]] | <small>'''Burgohondo''', Puente Nueva.</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |847 |- | align="center" | 05042 | [[Cabezas de Alambre]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05042|formato=no}} | align="right" | 11,8 | align="center" |[[Dosiero:Cabezas de Alambre.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Cabezas de Alambre.svg|60px]] | <small>'''Cabezas de Alambre'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arévalo|n.º 1]] | align="right" |900 |- | align="center" | 05043 | [[Cabezas del Pozo]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05043|formato=no}} | align="right" | 17,97 | align="center" |[[Dosiero:Cabezas del Pozo.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Cabezas del Pozo'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arévalo|n.º 1]] | align="right" |843 |- | align="center" | 05044 | [[Cabezas del Villar]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05044|formato=no}} | align="right" | 110,07 | align="center" | [[Dosiero:Cabezas del Villar.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Cabezas del Villar''', Rivillas de la Cañada.</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1048 |- | align="center" | 05045 | [[Cabizuela]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05045|formato=no}} | align="right" | 19,17 | align="center" |[[Dosiero:Cabizuela.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Cabizuela'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arévalo|n.º 1]] | align="right" |884 |- | align="center" | 05046 | [[Canales (Ávila)|Canales]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05046|formato=no}} | align="right" | 6,67 | align="center" |[[Dosiero:Canales.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Canales'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arévalo|n.º 1]] | align="right" |857 |- | align="center" | 05047 | [[Candeleda]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05047|formato=no}} | align="right" | 213,91 | align="center" |[[Dosiero:Candeleda.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Candeleda.svg|60px]] | <small>'''Candeleda''', [[El Raso]].</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arenas de San Pedro|n.º 2]] | align="right" |429 |- | align="center" | 05048 | [[Cantiveros]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05048|formato=no}} | align="right" | 14,37 | align="center" |[[Dosiero:Cantiveros.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Cantiveros'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arévalo|n.º 1]] | align="right" |875 |- | align="center" | 05049 | [[Cardeñosa (Ávila)|Cardeñosa]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05049|formato=no}} | align="right" | 40,5 | align="center" |[[Dosiero:Cardeñosa.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Cardeñosa'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1105 |- | align="center" | 05051 | [[La Carrera (Ávila)|La Carrera]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05051|formato=no}} | align="right" | 14,16 | align="center" |[[Dosiero:La Carrera.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de La Carrera.svg|60px]] | <small>'''La Carrera''', Cereceda, Lancharejo, Navalmoro.</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1048 |- | align="center" | 05052 | [[Casas del Puerto]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05052|formato=no}} | align="right" | 22,14 | align="center" |[[Dosiero:Casas del Puerto.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Casas del Puerto'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1174 |- | align="center" | 05053 | [[Casasola (Ávila)|Casasola]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05053|formato=no}} | align="right" | 18,36 | align="center" |[[Dosiero:Casasola.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Casasola''', Duruelo.<small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1310 |- | align="center" | 05054 | [[Casavieja]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05054|formato=no}} | align="right" | 39,25 | align="center" |[[Dosiero:Casavieja municipality.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Casavieja.svg|60px]] | <small>'''Casavieja'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arenas de San Pedro|n.º 2]] | align="right" |538 |- | align="center" | 05055 | [[Casillas (Ávila)|Casillas]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05055|formato=no}} | align="right" | 11,96 | align="center" |[[Dosiero:Casillas municipality.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Casillas.svg|60px]] | <small>'''Casillas'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arenas de San Pedro|n.º 2]] | align="right" |1012 |- | align="center" | 05056 | [[Castellanos de Zapardiel]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05056|formato=no}} | align="right" | 12,7 | align="center" |[[Dosiero:Castellanos de Zapardiel.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Castellanos de Zapardiel'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arévalo|n.º 1]] | align="right" |783 |- | align="center" | 05057 | [[Cebreros]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05057|formato=no}} | align="right" | 137,47 | align="center" |[[Dosiero:Cebreros municipality.svg|105px]] | align="center" | | <small>'''Cebreros''', El Quexigal, Santa Leonor, Zona del Pantano de San Juan.</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |755 |- | align="center" | 05058 | [[Cepeda la Mora]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05058|formato=no}} | align="right" | 31,40 | align="center" |[[Dosiero:Cepeda la Mora.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Cepeda la Mora'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1504 |- | align="center" | 05059 | [[Cillán]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05059|formato=no}} | align="right" | 14,17 | align="center" |[[Dosiero:Cillán.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Cillán'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1211 |- | align="center" | 05060 | [[Cisla]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05060|formato=no}} | align="right" | 20,31 | align="center" |[[Dosiero:Cisla.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Cisla'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arévalo|n.º 1]] | align="right" |853 |- | align="center" | 05061 | [[La Colilla]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05061|formato=no}} | align="right" | 11,26 | align="center" |[[Dosiero:La Colilla.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de La colilla.svg|60px]] | <small>'''La Colilla'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1130 |- | align="center" | 05062 | [[Collado de Contreras]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05062|formato=no}} | align="right" | 18,44 | align="center" |[[Dosiero:Collado de Contreras.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Collado de Contreras.svg|60px]] | <small>'''Collado de Contreras'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arévalo|n.º 1]] | align="right" |917 |- | align="center" | 05063 | [[Collado del Mirón]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05063|formato=no}} | align="right" | 4,84 | align="center" |[[Dosiero:Collado del Mirón municipality.svg|105px]] | align="center" | | <small>'''Collado del Mirón'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1166 |- | align="center" | 05064 | [[Constanzana]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05064|formato=no}} | align="right" | 26,85 | align="center" |[[Dosiero:Constanzana.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Constanzana.svg|60px]] | <small>'''Constanzana''', Jaraices.</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arévalo|n.º 1]] | align="right" |890 |- | align="center" | 05065 | [[Crespos (Ávila)|Crespos]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05065|formato=no}} | align="right" | 31,92 | align="center" |[[Dosiero:Crespos.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Crespos.svg|60px]] | <small>'''Crespos''', [[Chaherrero]], [[Pascualgrande]].</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arévalo|n.º 1]] | align="right" |923 |- | align="center" | 05066 | [[Cuevas del Valle]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05066|formato=no}} | align="right" | 19,17 | align="center" |[[Dosiero:Cuevas del Valle.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Cuevas del Valle.svg|60px]] | <small>'''Cuevas del Valle'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arenas de San Pedro|n.º 2]] | align="right" |842 |- | align="center" | 05067 | [[Chamartín (Ávila)|Chamartín]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05067|formato=no}} | align="right" | 15,45 | align="center" |[[Dosiero:Chamartín.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Chamartin.svg|60px]] | <small>'''Chamartín'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1197 |- | align="center" | 05903 | [[Diego del Carpio]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05903|formato=no}} | align="right" | 33,81 | align="center" |[[Dosiero:Diego del Carpio.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Diego del Carpio.svg|60px]] | <small>'''Diego del Carpio''' (Diego Álvaro, [[Carpio Medianero]])</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1052 |- | align="center" | 05069 | [[Donjimeno]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05069|formato=no}} | align="right" | 14,75 | align="center" |[[Dosiero:Donjimeno.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Donjimeno.svg|60px]] | <small>'''Donjimeno'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arévalo|n.º 1]] | align="right" |883 |- | align="center" | 05070 | [[Donvidas]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05070|formato=no}} | align="right" | 11,48 | align="center" |[[Dosiero:Donvidas.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Donvidas'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arévalo|n.º 1]] | align="right" |868 |- | align="center" | 05072 | [[Espinosa de los Caballeros]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05072|formato=no}} | align="right" | 19,4 | align="center" |[[Dosiero:Espinosa de los Caballeros.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Espinosa de los Caballeros'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arévalo|n.º 1]] | align="right" |858 |- | align="center" | 05073 | [[Flores de Ávila]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05073|formato=no}} | align="right" | 43,04 | align="center" |[[Dosiero:Flores de Ávila.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Flores de Ávila''', El Ajo</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arévalo|n.º 1]] | align="right" |895 |- | align="center" | 05074 | [[Fontiveros]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05074|formato=no}} | align="right" | 36,42 | align="center" |[[Dosiero:Fontiveros.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Fontiveros'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arévalo|n.º 1]] | align="right" |884 |- | align="center" | 05075 | [[Fresnedilla]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05075|formato=no}} | align="right" | 24,53 | align="center" |[[Dosiero:Fresnedilla.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Fresnedilla'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arenas de San Pedro|n.º 2]] | align="right" |622 |- | align="center" | 05076 | [[El Fresno]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05076|formato=no}} | align="right" | 12,63 | align="center" |[[Dosiero:El Fresno.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de El Fresno.svg|60px]] | <small>'''El Fresno''', El Merino.<ref name=null /></small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1074 |- | align="center" | 05077 | [[Fuente el Saúz]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05077|formato=no}} | align="right" | 9,81 | align="center" |[[Dosiero:Fuente el Saúz.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Fuente el Sauz.svg|60px]] | <small>'''Fuente el Saúz'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arévalo|n.º 1]] | align="right" |876 |- | align="center" | 05078 | [[Fuentes de Año]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05078|formato=no}} | align="right" | 20,01 | align="center" |[[Dosiero:Fuentes de Año.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Fuentes de Año'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arévalo|n.º 1]] | align="right" |822 |- | align="center" | 05079 | [[Gallegos de Altamiros]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05079|formato=no}} | align="right" | 20,47 | align="center" |[[Dosiero:Gallegos de Altamiros.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Gallegos de Altamiros''' (Gallegos, Altamiros)</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1255 |- | align="center" | 05080 | [[Gallegos de Sobrinos]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05080|formato=no}} | align="right" | 43,27 | align="center" |[[Dosiero:Gallegos de Sobrinos.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Gallegos de Sobrinos''', [[Blascojimeno]].</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1174 |- | align="center" | 05081 | [[Garganta del Villar]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05081|formato=no}} | align="right" | 18,19 | align="center" |[[Dosiero:Garganta del Villar.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Garganta del Villar'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1463 |- | align="center" | 05082 | [[Gavilanes (Ávila)|Gavilanes]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05082|formato=no}} | align="right" | 29,16 | align="center" |[[Dosiero:Gavilanes.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Gavilanes (Ávila).svg|60px]] | <small>'''Gavilanes'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arenas de San Pedro|n.º 2]] | align="right" |678 |- | align="center" | 05083 | [[Gemuño]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05083|formato=no}} | align="right" | 17,19 | align="center" |[[Dosiero:Gemuño.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Gemuño'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1103 |- | align="center" | 05085 | [[Gil García]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05085|formato=no}} | align="right" | 15,45 | align="center" |[[Dosiero:Gil García.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Gil García'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1144 |- | align="center" | 05084 | [[Gilbuena]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05084|formato=no}} | align="right" | 15,13 | align="center" |[[Dosiero:Gilbuena.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Gilbuena'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1062 |- | align="center" | 05086 | [[Gimialcón]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05086|formato=no}} | align="right" | 19,05 | align="center" |[[Dosiero:Gimialcón.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Gimialcón'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arévalo|n.º 1]] | align="right" |948 |- | align="center" | 05087 | [[Gotarrendura]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05087|formato=no}} | align="right" | 10,63 | align="center" |[[Dosiero:Gotarrendura.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Gotarrendura'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |930 |- | align="center" | 05088 | [[Grandes y San Martín]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05088|formato=no}} | align="right" | 11,59 | align="center" |[[Dosiero:Grandes y San Martín.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''[[Grandes (Ávila)|Grandes]]''', San Martín de las Cabezas.</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1005 |- | align="center" | 05089 | [[Guisando]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05089|formato=no}} | align="right" | 37,38 | align="center" |[[Dosiero:Guisando.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Guisando (Ávila).svg|60px]] | <small>'''Guisando'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arenas de San Pedro|n.º 2]] | align="right" |760 |- | align="center" | 05090 | [[Gutierre-Muñoz]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05090|formato=no}} | align="right" | 22,15 | align="center" |[[Dosiero:Gutierre-Muñoz.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Gutierre-Muñoz'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arévalo|n.º 1]] | align="right" |885 |- | align="center" | 05092 | [[Hernansancho]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05092|formato=no}} | align="right" | 19,38 | align="center" |[[Dosiero:Hernansancho.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Hernansancho'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |900 |- | align="center" | 05093 | [[Herradón de Pinares]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05093|formato=no}} | align="right" | 48,40 | align="center" |[[Dosiero:Herradón de Pinares.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''[[El Herradón]]''', La Cañada, Navalgrande o Canto del Pico.</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |924 |- | align="center" | 05094 | [[Herreros de Suso]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05094|formato=no}} | align="right" | 21,53 | align="center" |[[Dosiero:Herreros de Suso.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Herreros de Suso (Ávila).svg|60px]] | <small>'''Herreros de Suso'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1009 |- | align="center" | 05095 | [[Higuera de las Dueñas]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05095|formato=no}} | align="right" | 35,18 | align="center" |[[Dosiero:Higuera de las Dueñas.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Higuera de las Dueñas.svg|60px]] | <small>'''Higuera de las Dueñas'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arenas de San Pedro|n.º 2]] | align="right" |634 |- | align="center" | 05096 | [[La Hija de Dios]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05096|formato=no}} | align="right" | 12,50 | align="center" |[[Dosiero:La Hija de Dios.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''La Hija de Dios'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1179 |- | align="center" | 05097 | [[La Horcajada (Ávila)|La Horcajada]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05097|formato=no}} | align="right" | 46,52 | align="center" |[[Dosiero:La Horcajada.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de La Horcajada.svg|60px]] | <small>'''La Horcajada''', Encinares, El Hoyo, Riofraguas.</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1033 |- | align="center" | 05099 | [[Horcajo de las Torres]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05099|formato=no}} | align="right" | 47,32 | align="center" |[[Dosiero:Horcajo de las Torres.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Horcajo de las Torres.svg|60px]] | <small>'''Horcajo de las Torres'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arévalo|n.º 1]] | align="right" |820 |- | align="center" | 05100 | [[El Hornillo]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05100|formato=no}} | align="right" | 24,22 | align="center" |[[Dosiero:El Hornillo.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de El Hornillo.svg|60px]] | <small>'''El Hornillo'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arenas de San Pedro|n.º 2]] | align="right" |748 |- | align="center" | 05102 | [[El Hoyo de Pinares]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05102|formato=no}} | align="right" | 80,51 | align="center" |[[Dosiero:El Hoyo de Pinares.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de El Hoyo de Pinares.svg|60px]] | <small>'''El Hoyo de Pinares'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |850 |- | align="center" | 05101 | [[Hoyocasero]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05101|formato=no}} | align="right" | 52,48 | align="center" |[[Dosiero:Hoyocasero municipality.svg|105px]] | align="center" | | <small>'''Hoyocasero'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1348 |- | align="center" | 05103 | [[Hoyorredondo]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05103|formato=no}} | align="right" | 17,22 | align="center" |[[Dosiero:Hoyorredondo.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Hoyorredondo''', La Alameda, La Carrera, Las Casas del Camino, Las Casillas, El Castillo.</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1038 |- | align="center" | 05106 | [[Hoyos de Miguel Muñoz]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05106|formato=no}} | align="right" | 11,87 | align="center" |[[Dosiero:Hoyos de Miguel Muñoz.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Hoyos de Miguel Muñoz'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1534 |- | align="center" | 05104 | [[Hoyos del Collado]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05104|formato=no}} | align="right" | 9,88 | align="center" |[[Dosiero:Hoyos del Collado.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Hoyos del Collado'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1474 |- | align="center" | 05105 | [[Hoyos del Espino]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05105|formato=no}} | align="right" | 52,92 | align="center" |[[Dosiero:Hoyos del Espino.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Hoyos del Espino.svg|60px]] | <small>'''Hoyos del Espino</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1484 |- | align="center" | 05107 | [[Hurtumpascual]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05107|formato=no}} | align="right" | 18,61 | align="center" |[[Dosiero:Hurtumpascual.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Hurtumpascual''', Viñegra de la Sierra, [[Gamonal de la Sierra]].</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1170 |- | align="center" | 05108 | [[Junciana]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05108|formato=no}} | align="right" | 15,02 | align="center" |[[Dosiero:Junciana.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Junciana''', Barrio Chico<ref name=null /></small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |994 |- | align="center" | 05109 | [[Langa (Ávila)|Langa]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05109|formato=no}} | align="right" | 24,45 | align="center" |[[Dosiero:Langa municipality.svg|105px]] | align="center" | | <small>'''Langa'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arévalo|n.º 1]] | align="right" |865 |- | align="center" | 05110 | [[Lanzahíta]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05110|formato=no}} | align="right" | 33,67 | align="center" |[[Dosiero:Lanzahíta.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Lanzahita.svg|60px]] | <small>'''Lanzahíta'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arenas de San Pedro|n.º 2]] | align="right" |448 |- | align="center" | 05112 | [[El Losar del Barco]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05112|formato=no}} | align="right" | 17,46 | align="center" |[[Dosiero:El Losar del Barco.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''El Losar del Barco''', El Barquillo, Casa de la Vega, Navamorisca.</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1009 |- | align="center" | 05113 | [[Los Llanos de Tormes]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05113|formato=no}} | align="right" | 19,54 | align="center" |[[Dosiero:Los Llanos de Tormes municipality.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Los Llanos de Tormes.svg|60px]] | <small>'''Los Llanos de Tormes''', Hermosillo.</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1053 |- | align="center" | 05114 | [[Madrigal de las Altas Torres]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05114|formato=no}} | align="right" | 106,8 | align="center" |[[Dosiero:Madrigal de las Altas Torres.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Coat of Arms of Madrigal de las Altas Torres.svg|80px]] | <small>'''Madrigal de las Altas Torres''', Villar de Matacabras.</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arévalo|n.º 1]] | align="right" |809 |- | align="center" | 05115 | [[Maello]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05115|formato=no}} | align="right" | 65,34 | align="center" |[[Dosiero:Maello.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Maello.svg|60px]] | <small>'''Maello''', Coto de Puente Viejo, Dehesa de Pancorbo, La Fontanilla, El Monte, Pinar de Puenteviejo, Prado Encinas.</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1024 |- | align="center" | 05116 | [[Malpartida de Corneja]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05116|formato=no}} | align="right" | 19,07 | align="center" |[[Dosiero:Malpartida de Corneja.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Malpartida de Corneja'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1019 |- | align="center" | 05117 | [[Mamblas]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05117|formato=no}} | align="right" | 24,04 | align="center" |[[Dosiero:Mamblas.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Mamblas.svg|60px]] | <small>'''Mamblas'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arévalo|n.º 1]] | align="right" |819 |- | align="center" | 05118 | [[Mancera de Arriba]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05118|formato=no}} | align="right" | 17,59 | align="center" |[[Dosiero:Mancera de Arriba.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Mancera de Arriba'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |934 |- | align="center" | 05119 | [[Manjabálago]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05119|formato=no}} | align="right" | 17,01 | align="center" |[[Dosiero:Manjabálago.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Manjabálago y Ortigosa de Rioalmar.svg|60px]] | <small>'''Manjabálago''', Ortigosa de Rioalmar.</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|nº 3]] | align="right" |1276 |- | align="center" | 05120 | [[Marlín (Ávila)|Marlín]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05120|formato=no}} | align="right" | 6,39 | align="center" |[[Dosiero:Marlín.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Marlín'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1203 |- | align="center" | 05121 | [[Martiherrero]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05121|formato=no}} | align="right" | 22,79 | align="center" |[[Dosiero:Martiherrero.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Martiherrero'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1230 |- | align="center" | 05122 | [[Martínez (Ávila)|Martínez]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05122|formato=no}} | align="right" | 18,06 | align="center" |[[Dosiero:Martínez.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Martínez''', Montalvo, La Estrella.</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1094 |- | align="center" | 05123 | [[Mediana de Voltoya]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05123|formato=no}} | align="right" | 18,38 | align="center" |[[Dosiero:Mediana de Voltoya.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Mediana de Voltoya'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1109 |- | align="center" | 05124 | [[Medinilla]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05124|formato=no}} | align="right" | 28,88 | align="center" |[[Dosiero:Medinilla.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Medinilla'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1066 |- | align="center" | 05125 | [[Mengamuñoz]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05125|formato=no}} | align="right" | 11,75 | align="center" |[[Dosiero:Mengamuñoz.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Mengamuñoz.svg|60px]] | <small>'''Mengamuñoz'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1312 |- | align="center" | 05126 | [[Mesegar de Corneja]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05126|formato=no}} | align="right" | 10,29 | align="center" |[[Dosiero:Mesegar de Corneja.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Mesegar de Corneja.svg|60px]] | <small>'''Mesegar de Corneja'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1018 |- | align="center" | 05127 | [[Mijares (Ávila)|Mijares]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05127|formato=no}} | align="right" | 46,96 | align="center" |[[Dosiero:Mijares.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Mijares.svg|60px]] | <small>'''Mijares''', Nogalillo, Pinosa<ref name=null /></small> | align="center" | [[Partido judicial de Arenas de San Pedro|n.º 2]] | align="right" |848 |- | align="center" | 05128 | [[Mingorría]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05128|formato=no}} | align="right" | 30,69 | align="center" |[[Dosiero:Mingorría.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Mingorría''', [[Zorita de los Molinos]]</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1032 |- | align="center" | 05129 | [[El Mirón]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05129|formato=no}} | align="right" | 31,08 | align="center" |[[Dosiero:El Mirón.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''El Mirón''', [[Aldealabad del Mirón]].</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1258 |- | align="center" | 05130 | [[Mironcillo]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05130|formato=no}} | align="right" | 15,23 | align="center" |[[Dosiero:Mironcillo.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Mironcillo'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1122 |- | align="center" | 05131 | [[Mirueña de los Infanzones]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05131|formato=no}} | align="right" | 31,21 | align="center" |[[Dosiero:Mirueña de los Infanzones municipality.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Mirueña de los Infanzones.svg|60px]] | <small>'''Mirueña de los Infanzones'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1110 |- | align="center" | 05132 | [[Mombeltrán]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05132|formato=no}} | align="right" | 49,92 | align="center" |[[Dosiero:Mombeltrán.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Mombeltrán.svg|60px]] | <small>'''Mombeltrán''', [[La Higuera (Ávila)|La Higuera]].</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arenas de San Pedro|n.º 2]] | align="right" |635 |- | align="center" | 05133 | [[Monsalupe]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05133|formato=no}} | align="right" | 17,70 | align="center" |[[Dosiero:Monsalupe.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Monsalupe'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1002 |- | align="center" | 05134 | [[Moraleja de Matacabras]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05134|formato=no}} | align="right" | 14,93 | align="center" |[[Dosiero:Moraleja de Matacabras.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Moraleja de Matacabras'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arévalo|n.º 1]] | align="right" |783 |- | align="center" | 05135 | [[Muñana]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05135|formato=no}} | align="right" | 33,61 | align="center" |[[Dosiero:Muñana.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Muñana.svg|60px]] | <small>'''Muñana''', [[Muñez]].</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1169 |- | align="center" | 05136 | [[Muñico]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05136|formato=no}} | align="right" | 13,28 | align="center" |[[Dosiero:Muñico.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Muñico.svg|60px]] | <small>'''Muñico''', Rinconada.</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1088 |- | align="center" | 05138 | [[Muñogalindo]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05138|formato=no}} | align="right" | 18,77 | align="center" |[[Dosiero:Muñogalindo.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Muñogalindo.svg|60px]] | <small>'''Muñogalindo''', Salobralejo.</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1128 |- | align="center" | 05139 | [[Muñogrande]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05139|formato=no}} | align="right" | 16,16 | align="center" |[[Dosiero:Muñogrande.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Muñogrande''', Castilblanco.</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |941 |- | align="center" | 05140 | [[Muñomer del Peco]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05140|formato=no}} | align="right" | 10,09 | align="center" |[[Dosiero:Muñomer del Peco.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Muñomer del Peco.svg|60px]] | <small>'''Muñomer del Peco'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arévalo|n.º 1]] | align="right" |895 |- | align="center" | 05141 | [[Muñopepe]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05141|formato=no}} | align="right" | 6,02 | align="center" |[[Dosiero:Muñopepe.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Muñopepe'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1118 |- | align="center" | 05142 | [[Muñosancho]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05142|formato=no}} | align="right" | 19,72 | align="center" |[[Dosiero:Muñosancho.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Muñosancho''', [[Villamayor (Ávila)|Villamayor]].</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arévalo|n.º 1]] | align="right" |905 |- | align="center" | 05143 | [[Muñotello]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05143|formato=no}} | align="right" | 19,94 | align="center" |[[Dosiero:Muñotello.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Muñotello'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1152 |- | align="center" | 05144 | [[Narrillos del Álamo]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05144|formato=no}} | align="right" | 29,35 | align="center" |[[Dosiero:Narrillos del Álamo.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Narrillos del Álamo.svg|60px]] | <small>'''Narrillos del Álamo''', El Álamo, Mercadillo, Ventosa de la Cuesta.</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1116 |- | align="center" | 05145 | [[Narrillos del Rebollar]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05145|formato=no}} | align="right" | 17,41 | align="center" |[[Dosiero:Narrillos del Rebollar.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Narrillos del Rebollar''', Benitos.</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1378 |- | align="center" | 05149 | [[Narros de Saldueña]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05149|formato=no}} | align="right" | 9,44 | align="center" |[[Dosiero:Narros de Saldueña.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Narros de Saldueña.svg|60px]] | <small>'''Narros de Saldueña'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arévalo|n.º 1]] | align="right" |899 |- | align="center" | 05147 | [[Narros del Castillo]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05147|formato=no}} | align="right" | 33,61 | align="center" |[[Dosiero:Narros del Castillo.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Narros del Castillo'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arévalo|n.º 1]] | align="right" |956 |- | align="center" | 05148 | [[Narros del Puerto]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05148|formato=no}} | align="right" | 10,37 | align="center" |[[Dosiero:Narros del Puerto.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo NarrosDelPuerto.svg|60px]] | <small>'''Narros del Puerto'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1150 |- | align="center" | 05152 | [[Nava de Arévalo]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05152|formato=no}} | align="right" | 58,26 | align="center" |[[Dosiero:Nava de Arévalo.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Nava de Arévalo''', [[Magazos (Ávila)|Magazos]], [[Noharre]], Palacios Rubios, [[Vinaderos]].</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arévalo|n.º 1]] | align="right" |864 |- | align="center" | 05153 | [[Nava del Barco]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05153|formato=no}} | align="right" | 29,37 | align="center" |[[Dosiero:Nava del Barco.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Nava del Barco'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1143 |- | align="center" | 05151 | [[Navacepedilla de Corneja]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05151|formato=no}} | align="right" | 29,50 | align="center" |[[Dosiero:Navacepedilla de Corneja.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Navacepedilla de Corneja.svg|60px]] | <small>'''Navacepedilla de Corneja''', [[Garganta de los Hornos]].</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1255 |- | align="center" | 05154 | [[Navadijos]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05154|formato=no}} | align="right" | 19,85 | align="center" |[[Dosiero:Navadijos.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Navadijos.svg|60px]] | <small>'''Navadijos'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1520 |- | align="center" | 05155 | [[Navaescurial]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05155|formato=no}} | align="right" | 35,31 | align="center" |[[Dosiero:Navaescurial.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Navaescurial''', [[El Barrio (Ávila)|El Barrio]], [[Las Marías (Ávila)|Las Marías]], Zapata.</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1211 |- | align="center" | 05156 | [[Navahondilla]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05156|formato=no}} | align="right" | 22,07 | align="center" |[[Dosiero:Navahondilla.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Navahondilla.svg|60px]] | <small>'''Navahondilla''', [[Aleguillas]], Cañada Real, Navahonda, Navapark, Pinar del Valle, Prados Morenos. | align="center" | [[Partido judicial de Arenas de San Pedro|n.º 2]]</small> | align="right" |740 |- | align="center" | 05157 | [[Navalacruz]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05157|formato=no}} | align="right" | 49,89 | align="center" |[[Dosiero:Navalacruz.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Navalacruz (Ávila).svg|60px]] | <small>'''Navalacruz'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1238 |- | align="center" | 05158 | [[Navalmoral de la Sierra]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05158|formato=no}} | align="right" | 43,35 | align="center" |[[Dosiero:Navalmoral.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Navalmoral de la Sierra.svg|60px]] | <small>'''Navalmoral'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1042 |- | align="center" | 05159 | [[Navalonguilla]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05159|formato=no}} | align="right" | 90,75 | align="center" |[[Dosiero:Navalonguilla.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Navalonguilla''', [[Navalguijo]].</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1185 |- | align="center" | 05160 | [[Navalosa]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05160|formato=no}} | align="right" | 30,00 | align="center" |[[Dosiero:Navalosa.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Navalosa.svg|60px]] | <small>'''Navalosa'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1304 |- | align="center" | 05161 | [[Navalperal de Pinares]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05161|formato=no}} | align="right" | 49,83 | align="center" |[[Dosiero:Navalperal de Pinares.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Navalperal de Pinares (Ávila).svg|60px]] | <small>'''Navalperal de Pinares</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1284 |- | align="center" | 05162 | [[Navalperal de Tormes]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05162|formato=no}} | align="right" | 60,96 | align="center" |[[Dosiero:Navalperal de Tormes.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Navalperal de Tormes.svg|60px]] | <small>'''Navalperal de Tormes''', [[Ortigosa de Tormes]].</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]]</small> | align="right" |1301 |- | align="center" | 05163 | [[Navaluenga]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05163|formato=no}} | align="right" | 73,53 | align="center" |[[Dosiero:Navaluenga.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Navaluenga''', El Rincón, La Chinita, Navapalva, El Quejigo, Camino de la Cabrera, La Viña.</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |763 |- | align="center" | 05164 | [[Navaquesera]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05164|formato=no}} | align="right" | 9,16 | align="center" |[[Dosiero:Navaquesera.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Navaquesera'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1509 |- | align="center" | 05165 | [[Navarredonda de Gredos]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05165|formato=no}} | align="right" | 78,81 | align="center" |[[Dosiero:Navarredonda de Gredos.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Navarredonda de Gredos.svg|60px]] | <small>'''Navarredonda de Gredos''', [[Barajas (Ávila)|Barajas]].</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1523 |- | align="center" | 05166 | [[Navarredondilla]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05166|formato=no}} | align="right" | 20,27 | align="center" |[[Dosiero:Navarredondilla.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Navarredondilla'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1132 |- | align="center" | 05167 | [[Navarrevisca]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05167|formato=no}} | align="right" | 39,99 | align="center" |[[Dosiero:Navarrevisca.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Navarrevisca.svg|60px]] | <small>'''Navarrevisca'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1129 |- | align="center" | 05168 | [[Las Navas del Marqués]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05168|formato=no}} | align="right" | 97,93 | align="center" |[[Dosiero:Las Navas del Marqués.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Las Navas del Marqués.svg|60px]] | <small>'''Las Navas del Marqués''', Ciudad Ducal, La Estación.</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1296 |- | align="center" | 05169 | [[Navatalgordo]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05169|formato=no}} | align="right" | 20,09 | align="center" |[[Dosiero:Navatalgordo.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Navatalgordo.svg|60px]] | <small>'''Navatalgordo''', Morisco.</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1262 |- | align="center" | 05170 | [[Navatejares]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05170|formato=no}} | align="right" | 11,08 | align="center" |[[Dosiero:Navatejares.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Navatejares''', Cabezas Altas, [[Cabezas Bajas]]<ref name=null /></small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1043 |- | align="center" | 05171 | [[Neila de San Miguel]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05171|formato=no}} | align="right" | 7,89 | align="center" |[[Dosiero:Neila de San Miguel.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Neila de San Miguel'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1164 |- | align="center" | 05172 | [[Niharra]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05172|formato=no}} | align="right" | 11,28 | align="center" |[[Dosiero:Niharra.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Niharra.svg|60px]] | <small>'''Niharra'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1088 |- | align="center" | 05173 | [[Ojos-Albos]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05173|formato=no}} | align="right" | 43,13 | align="center" |[[Dosiero:Ojos-Albos.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Ojos-Albos'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1225 |- | align="center" | 05174 | [[Orbita (municipio de España)|Orbita]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05174|formato=no}} | align="right" | 14,39 | align="center" |[[Dosiero:Orbita.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Orbita'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arévalo|n.º 1]] | align="right" |865 |- | align="center" | 05175 | [[El Oso (Ávila)|El Oso]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05175|formato=no}} | align="right" | 18,49 | align="center" |[[Dosiero:El Oso.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''El Oso'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |893 |- | align="center" | 05176 | [[Padiernos]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05176|formato=no}} | align="right" | 36,99 | align="center" |[[Dosiero:Padiernos.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Padiernos.svg|60px]] | <small>'''Padiernos''', [[Aldealabad (Padiernos)|Aldealabad]], [[Muñochas]].</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1103 |- | align="center" | 05177 | [[Pajares de Adaja]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05177|formato=no}} | align="right" | 23,24 | align="center" |[[Dosiero:Pajares de Adaja.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Pajares de Adaja.svg|60px]] | <small>'''Pajares de Adaja'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arévalo|n.º 1]] | align="right" |878 |- | align="center" | 05178 | [[Palacios de Goda]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05178|formato=no}} | align="right" | 52,99 | align="center" |[[Dosiero:Palacios de Goda.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Palacios de Goda.svg|60px]] | <small>'''Palacios de Goda, Tornadizos de Arévalo.'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arévalo|n.º 1]] | align="right" |818 |- | align="center" | 05179 | [[Papatrigo]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05179|formato=no}} | align="right" | 21,00 | align="center" |[[Dosiero:Papatrigo.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Papatrigo'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arévalo|n.º 1]] | align="right" |889 |- | align="center" | 05180 | [[El Parral]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05180|formato=no}} | align="right" | 10,89 | align="center" |[[Dosiero:El Parral.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''El Parral'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1049 |- | align="center" | 05181 | [[Pascualcobo]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05181|formato=no}} | align="right" | 16,14 | align="center" |[[Dosiero:Pascualcobo.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Pascualcobo'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1069 |- | align="center" | 05182 | [[Pedro Bernardo]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05182|formato=no}} | align="right" | 69,01 | align="center" |[[Dosiero:Pedro Bernardo.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Pedro Bernardo.svg|60px]] | <small>'''Pedro Bernardo'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arenas de San Pedro|n.º 2]] | align="right" |801 |- | align="center" | 05183 | [[Pedro-Rodríguez]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05183|formato=no}} | align="right" | 14,08 | align="center" |[[Dosiero:Pedro-Rodríguez.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Pedro Rodriguez.svg|60px]] | <small>'''Pedro-Rodríguez'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arévalo|n.º 1]] | align="right" |876 |- | align="center" | 05184 | [[Peguerinos]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05184|formato=no}} | align="right" | 87,01 | align="center" | [[Dosiero:Peguerinos.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Peguerinos (Ávila).svg|60px]] | <small>'''Peguerinos''', Hoyo de la Guija.</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1351 |- | align="center" | 05185 | [[Peñalba de Ávila]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05185|formato=no}} | align="right" | 23,52 | align="center" |[[Dosiero:Peñalba de Ávila.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | Peñalba de Ávila, Pinar de Navares. | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1073 |- | align="center" | 05186 | [[Piedrahíta (Ávila)|Piedrahíta]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05186|formato=no}} | align="right" | 28,67 | align="center" |[[Dosiero:Piedrahíta.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Piedrahita.svg|90px]] | <small>'''Piedrahíta''', La Almohalla, La Cañada, [[Casas de Sebastián Pérez]], [[Pesquera (Ávila)|Pesquera]], El Soto.</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1060 |- | align="center" | 05187 | [[Piedralaves]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05187|formato=no}} | align="right" | 55,25 | align="center" | [[Dosiero:Piedralaves.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Piedralaves.svg|60px]] | <small>'''Piedralaves</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arenas de San Pedro|n.º 2]] | align="right" |717 |- | align="center" | 05188 | [[Poveda (Ávila)|Poveda]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05188|formato=no}} | align="right" | 6,51 | align="center" |[[Dosiero:Poveda.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Poveda'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1201 |- | align="center" | 05189 | [[Poyales del Hoyo]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05189|formato=no}} | align="right" | 3,38 | align="center" |[[Dosiero:Poyales del Hoyo.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Poyales del Hoyo'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arenas de San Pedro|n.º 2]] | align="right" |548 |- | align="center" | 05190 | [[Pozanco]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05190|formato=no}} | align="right" | 11,07 | align="center" |[[Dosiero:Pozanco.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Pozanco'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |915 |- | align="center" | 05191 | [[Pradosegar]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05191|formato=no}} | align="right" | 11,29 | align="center" |[[Dosiero:Pradosegar.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Pradosegar''', Barrio de Arriba, Barrio del Medio.</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1178 |- | align="center" | 05192 | [[Puerto Castilla]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05192|formato=no}} | align="right" | 43,28 | align="center" |[[Dosiero:Puerto Castilla.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Puerto Castilla''', [[Santiago de Aravalle]].</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1168 |- | align="center" | 05193 | [[Rasueros]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05193|formato=no}} | align="right" | 40,66 | align="center" |[[Dosiero:Rasueros.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Rasueros''', [[San Cristóbal de Trabancos]].</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arévalo|n.º 1]] | align="right" |832 |- | align="center" | 05194 | [[Riocabado]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05194|formato=no}} | align="right" | 19,77 | align="center" |[[Dosiero:Riocabado.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Riocabado.svg|60px]] | <small>'''Riocabado''', Pascualcobo.</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |906 |- | align="center" | 05195 | [[Riofrío (Ávila)|Riofrío]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05195|formato=no}} | align="right" | 65,53 | align="center" |[[Dosiero:Riofrío.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Riofrio.svg|60px]] | <small>'''Riofrío''', Cabañas, Escalonilla.</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1182 |- | align="center" | 05196 | [[Rivilla de Barajas]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05196|formato=no}} | align="right" | 24,38 | align="center" |[[Dosiero:Rivilla de Barajas.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Rivilla de Barajas''', Palacio de Castronuevo.</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arévalo|n.º 1]] | align="right" |901 |- | align="center" | 05197 | [[Salobral]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05197|formato=no}} | align="right" | 7,55 | align="center" |[[Dosiero:Salobral.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Salobral'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1084 |- | align="center" | 05198 | [[Salvadiós]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05198|formato=no}} | align="right" | 20,38 | align="center" |[[Dosiero:Salvadiós.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Salvadiós'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arévalo|n.º 1]] | align="right" |951 |- | align="center" | 05199 | [[San Bartolomé de Béjar]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05199|formato=no}} | align="right" | 16,49 | align="center" |[[Dosiero:San Bartolomé de Béjar.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''San Bartolomé de Béjar'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1114 |- | align="center" | 05200 | [[San Bartolomé de Corneja]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05200|formato=no}} | align="right" | 7,36 | align="center" |[[Dosiero:San Bartolomé de Corneja.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''San Bartolomé de Corneja''', [[Palacios de Corneja]].</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |991 |- | align="center" | 05201 | [[San Bartolomé de Pinares]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05201|formato=no}} | align="right" | 74,49 | align="center" |[[Dosiero:San Bartolomé de Pinares municipality.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de San Bartolomé de Pinares.svg|60px]] | <small>'''San Bartolomé de Pinares'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1039 |- | align="center" | 05206 | [[San Esteban de los Patos]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05206|formato=no}} | align="right" | 10,36 | align="center" |[[Dosiero:San Esteban de los Patos.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''San Esteban de los Patos'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1117 |- | align="center" | 05208 | [[San Esteban de Zapardiel]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05208|formato=no}} | align="right" | 12,99 | align="center" |[[Dosiero:San Esteban de Zapardiel.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''San Esteban de Zapardiel'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arévalo|n.º 1]] | align="right" |781 |- | align="center" | 05207 | [[San Esteban del Valle]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05207|formato=no}} | align="right" | 39,35 | align="center" |[[Dosiero:San Esteban del Valle municipality.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de San Esteban del Valle.svg|60px]] | <small>'''San Esteban del Valle'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arenas de San Pedro|n.º 2]] | align="right" |806 |- | align="center" | 05209 | [[San García de Ingelmos]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05209|formato=no}} | align="right" | 38,08 | align="center" |[[Dosiero:San García de Ingelmos.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''San García de Ingelmos'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1066 |- | align="center" | 05901 | [[San Juan de Gredos]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05901|formato=no}} | align="right" | 95,91 | align="center" |[[Dosiero:San Juan de Gredos.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de San Juan de Gredos.svg|60px]] | <small>'''[[Navacepeda de Tormes]]''', [[San Bartolomé de Tormes]], [[La Herguijuela (Ávila)|Herguijuela]].</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1348 |- | align="center" | 05210 | [[San Juan de la Encinilla]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05210|formato=no}} | align="right" | 17,38 | align="center" |[[Dosiero:San Juan de la Encinilla.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''San Juan de la Encinilla''', San Juan Bautista.</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |910 |- | align="center" | 05211 | [[San Juan de la Nava]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05211|formato=no}} | align="right" | 60,78 | align="center" | [[Dosiero:San Juan de la Nava.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de San Juan de la Nava (Ávila).svg|60px]] | <small>'''San Juan de la Nava''', Calas del Burguillo.</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1117 |- | align="center" | 05212 | [[San Juan del Molinillo]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05212|formato=no}} | align="right" | 35,79 | align="center" |[[Dosiero:San Juan del Molinillo.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''San Juan del Molinillo''', [[Navandrinal]], [[Villarejo (Ávila)|Villarejo]].</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1140 |- | align="center" | 05213 | [[San Juan del Olmo]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05213|formato=no}} | align="right" | 30,52 | align="center" |[[Dosiero:San Juan del Olmo.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''San Juan del Olmo'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1282 |- | align="center" | 05214 | [[San Lorenzo de Tormes]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05214|formato=no}} | align="right" | 14,50 | align="center" |[[Dosiero:San Lorenzo de Tormes.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de San Lorenzo de Tormes.svg|60px]] | <small>'''San Lorenzo de Tormes''', [[Vallehondo]].</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1030 |- | align="center" | 05215 | [[San Martín de la Vega del Alberche]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05215|formato=no}} | align="right" | 50,48 | align="center" |[[Dosiero:San Martín de la Vega del Alberche.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''San Martín de la Vega del Alberche'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1517 |- | align="center" | 05216 | [[San Martín del Pimpollar]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05216|formato=no}} | align="right" | 45,64 | align="center" |[[Dosiero:San Martín del Pimpollar.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''San Martín del Pimpollar''', [[Navalsauz]].</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1335 |- | align="center" | 05217 | [[San Miguel de Corneja]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05217|formato=no}} | align="right" | 6,84 | align="center" |[[Dosiero:San Miguel de Corneja.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de San Miguel de Corneja.svg|60px]] | <small>'''San Miguel de Corneja'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1059 |- | align="center" | 05218 | [[San Miguel de Serrezuela]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05218|formato=no}} | align="right" | 34,75 | align="center" |[[Dosiero:San Miguel de Serrezuela.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''San Miguel de Serrezuela'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1097 |- | align="center" | 05219 | [[San Pascual (Ávila)|San Pascual]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05219|formato=no}} | align="right" | 18,61 | align="center" |[[Dosiero:San Pascual.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''San Pascual'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arévalo|n.º 1]] | align="right" |881 |- | align="center" | 05220 | [[San Pedro del Arroyo]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05220|formato=no}} | align="right" | 18,55 | align="center" |[[Dosiero:San Pedro del Arroyo.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''San Pedro del Arroyo''', Morañuela</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |935 |- | align="center" | 05231 | [[San Vicente de Arévalo]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05231|formato=no}} | align="right" | 16,12 | align="center" |[[Dosiero:San Vicente de Arévalo.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de San Vicente de Arévalo.svg|60px]] | <small>'''San Vicente de Arévalo'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arévalo|n.º 1]] | align="right" |877 |- | align="center" | 05204 | [[Sanchidrián]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05204|formato=no}} | align="right" | 26,60 | align="center" |[[Dosiero:Sanchidrián municipality.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Sanchidrián.svg|60px]] | <small>'''Sanchidrián''', La Estación.</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |922 |- | align="center" | 05205 | [[Sanchorreja]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05205|formato=no}} | align="right" | 35,32 | align="center" |[[Dosiero:Sanchorreja.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Sanchorreja (Ávila).svg|60px]] | <small>'''Sanchorreja'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1310 |- | align="center" | 05222 | [[Santa Cruz de Pinares]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05222|formato=no}} | align="right" | 41,37 | align="center" |[[Dosiero:Santa Cruz de Pinares.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo Santa Cruz de Pinares.svg|106x106px]] | <small>'''Santa Cruz de Pinares'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1010 |- | align="center" | 05221 | [[Santa Cruz del Valle]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05221|formato=no}} | align="right" | 29,62 | align="center" |[[Dosiero:Santa Cruz del Valle.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Santa Cruz del Valle'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arenas de San Pedro|n.º 2]] | align="right" |724 |- | align="center" | 05226 | [[Santa María de los Caballeros]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05226|formato=no}} | align="right" | 22,40 | align="center" |[[Dosiero:Santa María de los Caballeros.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Santa María de los Caballeros''', Carrascalejo, Collado, Los Cuartos, Navarregadilla</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1037 |- | align="center" | 05224 | [[Santa María del Arroyo]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05224|formato=no}} | align="right" | 11,13 | align="center" |[[Dosiero:Santa María del Arroyo.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Santa María del Arroyo'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1152 |- | align="center" | 05225 | [[Santa María del Berrocal]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05225|formato=no}} | align="right" | 28,34 | align="center" |[[Dosiero:Santa María del Berrocal.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Santa María del Berrocal.svg|60px]] | <small>'''Santa María del Berrocal''', [[Navahermosa de Corneja]], [[Valdemolinos]].</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1048 |- | align="center" | 05902 | [[Santa María del Cubillo]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05902|formato=no}} | align="right" | 65,77 | align="center" |[[Dosiero:Santa María del Cubillo.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Santa Maria del Cubillo.svg|60px]] | <small>'''[[Aldeavieja (Ávila)|Aldeavieja]]''', Blascoeles.</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1206 |- | align="center" | 05227 | [[Santa María del Tiétar]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05227|formato=no}} | align="right" | 11,95 | align="center" |[[Dosiero:Santa María del Tiétar.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Santa María del Tiétar.svg|60px]] | <small>'''Santa María del Tiétar'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arenas de San Pedro|n.º 2]] | align="right" |697 |- | align="center" | 05228 | [[Santiago del Collado]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05228|formato=no}} | align="right" | 42,69 | align="center" |[[Dosiero:Santiago del Collado.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Santiago del Collado''', Casas de Navancuerda, El Collado, La Lastra, Navalmahillo, Navamuñana, Nogal, Santiuste, Valdelagun, Zarzal, La Venta del Alto.</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1224 |- | align="center" | 05904 | [[Santiago de Tormes]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05904|formato=no}} | align="right" | 68,45 | align="center" |[[Dosiero:Santiago del Tormes.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''[[Aliseda de Tormes]]''', [[Cardedal]], [[Horcajo de la Ribera]], [[La Lastra del Cano]], Lastrilla, [[Navasequilla]].</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1125 |- | align="center" | 05229 | [[Santo Domingo de las Posadas]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05229|formato=no}} | align="right" | 13,34 | align="center" |[[Dosiero:Santo Domingo de las Posadas.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Santo Domingo de las Posadas'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |928 |- | align="center" | 05230 | [[Santo Tomé de Zabarcos]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05230|formato=no}} | align="right" | 8,42 | align="center" |[[Dosiero:Santo Tomé de Zabarcos.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Santo Tomé de Zabarcos.svg|60px]] | <small>'''Santo Tomé de Zabarcos'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |959 |- | align="center" | 05232 | [[La Serrada]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05232|formato=no}} | align="right" | 7,28 | align="center" |[[Dosiero:La Serrada.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''La Serrada'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1106 |- | align="center" | 05233 | [[Serranillos]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05233|formato=no}} | align="right" | 18,39 | align="center" |[[Dosiero:Serranillos.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Serranillos.svg|60px]] | <small>'''Serranillos'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1220 |- | align="center" | 05234 | [[Sigeres]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05234|formato=no}} | align="right" | 13,70 | align="center" |[[Dosiero:Sigeres.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Sigeres'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |962 |- | align="center" | 05235 | [[Sinlabajos]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05235|formato=no}} | align="right" | 20,07 | align="center" |[[Dosiero:Sinlabajos.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Sinlabajos'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arévalo|n.º 1]] | align="right" |827 |- | align="center" | 05236 | [[Solana de Ávila]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05236|formato=no}} | align="right" | 68,37 | align="center" |[[Dosiero:Solana de Ávila.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Solana de Ávila''', [[Los Loros]], Casas del Rey, [[Mazalinos]], [[Los Narros]], [[Santa Lucía de la Sierra]], [[Serranía (Ávila)|Serranía]], [[El Tremedal|Tremedal]], [[La Zarza (Ávila)|La Zarza]].</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1148 |- | align="center" | 05237 | [[Solana de Rioalmar]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05237|formato=no}} | align="right" | 37,14 | align="center" |[[Dosiero:Solana de Rioalmar.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Solana de Rioalmar.svg|60px]] | <small>'''Solana de Rioalmar'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1120 |- | align="center" | 05238 | [[Solosancho]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05238|formato=no}} | align="right" | 52,01 | align="center" |[[Dosiero:Solosancho.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Solosancho.svg|60px]] | <small>'''Solosancho''', [[Baterna]], [[Robledillo (Ávila)|Robledillo]], [[Villaviciosa (Ávila)|Villaviciosa]]</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1118 |- | align="center" | 05239 | [[Sotalbo]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05239|formato=no}} | align="right" | 90,46 | align="center" |[[Dosiero:Sotalbo.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Sotalbo.svg|60px]] | <small>'''Sotalbo''', Bandadas, Palacio, Riatas.</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1155 |- | align="center" | 05240 | [[Sotillo de la Adrada]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05240|formato=no}} | align="right" | 43,26 | align="center" |[[Dosiero:Sotillo de la Adrada municipality.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Sotillo de la Adrada.svg|60px]] | <small>'''Sotillo de la Adrada''', Las Lastras, Fuente de la Salud.</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arenas de San Pedro|n.º 2]] | align="right" |635 |- | align="center" | 05241 | [[El Tiemblo]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05241|formato=no}} | align="right" | 75,59 | align="center" |[[Dosiero:El Tiemblo.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de El Tiemblo.svg|60px]] | <small>'''El Tiemblo''', La Atalaya, Cerro Guisando, Poblado de Burguillo, Piquer, Puente Nuevo.</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |685 |- | align="center" | 05242 | [[Tiñosillos]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05242|formato=no}} | align="right" | 27,25 | align="center" |[[Dosiero:Tiñosillos.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Tiñosillos.svg|60px]] | <small>'''Tiñosillos'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arévalo|n.º 1]] | align="right" |867 |- | align="center" | 05243 | [[Tolbaños]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05243|formato=no}} | align="right" | 52,01 | align="center" |[[Dosiero:Tolbaños.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Tolbaños.svg|60px]] | <small>'''Tolbaños''', [[Cortos (Ávila)|Cortos]], [[Escalonilla (Ávila)|Escalonilla]], [[Gallegos de San Vicente]], [[Saornil de Voltoya]], [[Venta de San Vicente]], La Alameda.</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]]</small> | align="right" |1139 |- | align="center" | 05244 | [[Tormellas]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05244|formato=no}} | align="right" | 9,22 | align="center" |[[Dosiero:Tormellas.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Tormellas''', [[Navamures]].<small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1063 |- | align="center" | 05245 | [[Tornadizos de Ávila]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05245|formato=no}} | align="right" | 95,47 | align="center" |[[Dosiero:Tornadizos de Ávila.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Tornadizos de Ávila.svg|60px]] | <small>'''Tornadizos de Ávila'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1191 |- | align="center" | 05247 | [[La Torre (Ávila)|La Torre]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05247|formato=no}} | align="right" | 58,41 | align="center" |[[Dosiero:La Torre.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''La Torre''', [[Balbarda]], [[Blacha]], [[Guareña (Ávila)|Guareña]], [[Oco (Ávila)|Oco]], [[Sanchicorto]].</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1129 |- | align="center" | 05246 | [[Tórtoles de la Sierra|Tórtoles]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05246|formato=no}} | align="right" | 20,78 | align="center" |[[Dosiero:Tórtoles.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Tórtoles'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1267 |- | align="center" | 05249 | [[Umbrías]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05249|formato=no}} | align="right" | 11,69 | align="center" |[[Dosiero:Umbrías.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Umbrías''', Canaleja, Casas de Maripedro, Casas del Abad, Hustias, Retuerta, Venta de Veguillas</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1083 |- | align="center" | 05251 | [[Vadillo de la Sierra]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05251|formato=no}} | align="right" | 46,15 | align="center" |[[Dosiero:Vadillo de la Sierra.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Vadillo de la Sierra'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1349 |- | align="center" | 05252 | [[Valdecasa]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05252|formato=no}} | align="right" | 21,76 | align="center" |[[Dosiero:Valdecasa.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Valdecasa''', [[Pasarilla del Rebollar]].</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1366 |- | align="center" | 05253 | [[Vega de Santa María]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05253|formato=no}} | align="right" | 18,18 | align="center" |[[Dosiero:Vega de Santa María.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Vega de Santa María.svg|60px]] | <small>'''Vega de Santa María'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |942 |- | align="center" | 05254 | [[Velayos (Ávila)|Velayos]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05254|formato=no}} | align="right" | 20,45 | align="center" |[[Dosiero:Velayos.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Velayos.svg|60px]] | <small>'''Velayos'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |933 |- | align="center" | 05256 | [[Villaflor (Ávila)|Villaflor]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05256|formato=no}} | align="right" | 18,48 | align="center" |[[Dosiero:Villaflor municipality.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Villaflor.svg|60px]] | <small>'''Villaflor'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |977 |- | align="center" | 05257 | [[Villafranca de la Sierra]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05257|formato=no}} | align="right" | 39,34 | align="center" |[[Dosiero:Villafranca de la Sierra.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Villafranca de la sierra.svg|60px]] | <small>'''Villafranca de la Sierra''', [[La Ribera (Ávila)|La Ribera]].</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1105 |- | align="center" | 05905 | [[Villanueva de Ávila]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05905|formato=no}} | align="right" | 21,20 | align="center" |[[Dosiero:Villanueva de Ávila.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Villanueva de Ávila.svg|60px]] | <small>'''Villanueva de Ávila''', Los Hermanos, Navahondilla.</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1059 |- | align="center" | 05258 | [[Villanueva de Gómez]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05258|formato=no}} | align="right" | 21,10 | align="center" |[[Dosiero:Villanueva de Gómez.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Villanueva de Gómez.svg|60px]] | <small>'''Villanueva de Gómez'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arévalo|n.º 1]] | align="right" |890 |- | align="center" | 05259 | [[Villanueva del Aceral]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05259|formato=no}} | align="right" | 17,57 | align="center" |[[Dosiero:Villanueva del Aceral.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Villanueva del Aceral'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arévalo|n.º 1]] | align="right" |843 |- | align="center" | 05260 | [[Villanueva del Campillo]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05260|formato=no}} | align="right" | 45,99 | align="center" |[[Dosiero:Villanueva del Campillo.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Villanueva del Campillo'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1450 |- | align="center" | 05261 | [[Villar de Corneja]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05261|formato=no}} | align="right" | 6,88 | align="center" |[[Dosiero:Villar de Corneja.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Villar de Corneja'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |997 |- | align="center" | 05262 | [[Villarejo del Valle]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05262|formato=no}} | align="right" | 41,6 | align="center" |[[Dosiero:Villarejo del Valle.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Villarejo del Valle.svg|60px]] | <small>'''Villarejo del Valle'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arenas de San Pedro|n.º 2]] | align="right" |822 |- | align="center" | 05263 | [[Villatoro (Ávila)|Villatoro]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05263|formato=no}} | align="right" | 56,02 | align="center" |[[Dosiero:Villatoro.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Villatoro (Ávila).svg|60px]] | <small>'''Villatoro'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |1183 |- | align="center" | 05264 | [[Viñegra de Moraña]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05264|formato=no}} | align="right" | 10,25 | align="center" |[[Dosiero:Viñegra de Moraña.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Viñegra de Moraña'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Arévalo|n.º 1]] | align="right" |906 |- | align="center" | 05265 | [[Vita (Ávila)|Vita]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05265|formato=no}} | align="right" | 16,59 | align="center" |[[Dosiero:Vita.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Escudo de Vita.svg|60px]] | <small>'''Vita'''</small> | align="center" | [[Partido judicial de Ávila|n.º 3]] | align="right" |991 |- | align="center" | 05266 | [[Zapardiel de la Cañada]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05266|formato=no}} | align="right" | 40,33 | align="center" |[[Dosiero:Zapardiel de la Cañada.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:Coat of arms of Zapardiel de la Cañada.svg|60px]] | <small>'''Zapardiel de la Cañada''', Castellanos de la Cañada,<ref name=null>0 habitantes en 2012</ref> Serranos de la Torre<ref name=null /></small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1144 |- | align="center" | 05267 | [[Zapardiel de la Ribera]] | align="right" | {{Loĝantaro|ES|05267|formato=no}} | align="right" | 43,88 | align="center" |[[Dosiero:Zapardiel de la Ribera.svg|105px]] | align="center" |[[Dosiero:No coats of arms.svg|60px]] | <small>'''Zapardiel de la Ribera''', [[Angostura de Tormes|La Angostura]].</small> | align="center" | [[Partido judicial de Piedrahíta|n.º 4]] | align="right" |1349 |} </center> == Notoj == {{Referencoj}} == Bibliografio == * [http://www.seap.minhap.gob.es/dms/es/publicaciones/centro_de_publicaciones_de_la_sgt/Monografias0/parrafo/011113/text_es_files/Variaciones-INTERNET.pdf Variaciones de los Municipios de España desde 1842,] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20120628192614/http://www.seap.minhap.gob.es/dms/es/publicaciones/centro_de_publicaciones_de_la_sgt/Monografias0/parrafo/011113/text_es_files/Variaciones-INTERNET.pdf |date=2012-06-28 }} Gobierno de España - Ministerio de Administraciones Públicas, 2008. * [http://www.boe.es/boe/dias/1986/07/15/pdfs/A25539-25543.pdf Orden de 3 de junio de 1986 por la que se desarrolla el Real Decreto 382/1986, de 10 de febrero, por el que se crea, organiza y regula el funcionamiento del Registro de Entidades Locales.] Gobierno de España. Boletín Oficial del Estado nº 168, {{dato|15|07|1986}}. == Eksteraj ligiloj == * [http://www.ine.es/ Instituto Nacional de Estadística] * [https://www.diputacionavila.es/ Diputación Provincial de Ávila] {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Municipoj de Hispanio]] [[Kategorio:Municipoj de Avilo| ]] ns816dkqyznx475whx3bnklqy6m79v7 0 766952 9378170 8752331 2026-05-20T07:12:30Z RG72 11847 /* Vidu ankaŭ */ 9378170 wikitext text/x-wiki {{Aliaj signifoj|Buĉaĉ}} {{Informkesto Fervoja stacidomo | nomo = Buĉaĉ | origina nomo = Бучач | dosiero = Buchach r. road 1.jpg | grandeco de dosiero = 280 | priskribo = Stacidomo ''Buĉaĉ'' | lando = Ukrainio | loko = [[Buĉaĉ]] | latitudo = 49.061111 | longitudo = 25.374444 | regiono-ISO = UA-61 | zomo = | situo sur mapo = neniu | ŝanĝebla mapo = Ukrainio Buĉaĉ/Ukrainio Ternopila provinco/Ukrainio | nomo de trafikanto = Ukrzaliznicja | kodo de stacidomo = | fervojo = | supermara alteco = | en trafiko = | sekuriga ekipaĵo = | nombro de reloj = 5 | nombro de kajoj = 1 | malfermo = 1884 | aktuala stato = | nombro de pasaĝeroj = | eksportitaj trajnoj = | vendo de vojaĝbiletoj= | servoj en stacidomo = | ligita transporto = | notoj = | retejo = }} '''Buĉaĉ''' - {{Lang-uk|Бучач (станція)}} - estas fervoja stacio en [[Buĉaĉ]] ([[Ternopila provinco]]), urbo en [[Ukrainio]]. ==Historio== Buĉaĉ estis ĉiam tiel pasaĝera kiel vara stacidomo. Ĝi estas administrata de la Tarnopola fervojo de la Lemberga Fervojo. Fina stacio ĝi estis sur la linio Biała/Czortkowska – Buczacz. La distanco al la plej proksima stacio Pyszkowce estas de 7 km. La originala fervoja stacidomo estis konstruita ĉe la stacio de la Galicia Transversala Fervojo kaj malfermita la 1-an de novembro 1884, samtempe kun la malfermo de la trafiko sur la linio Stanisławów – Chryplin – Niżniów – Buĉaĉ (laŭ la jarlibro ''Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkiem Księstwem Krakowskiem'', la trafiko inter Buczacz kaj Husiatyn la 5-an de novembro ankoraŭ ne estis neniigita). En la nokto de lundo, la 31-a de oktobro, al mardo, la 1-a de novembro 1898, okazis fervoja katastrofo de la vartrajno n-ro 1387 inter la stacioj Jezierzany kaj Buczacz pro elreliĝo de la lokomotivo kaj kelkaj vagonoj, kiuj falis de la remblaĵo. La maŝinisto, la fajristo kaj la konduktoro, kiuj mortis dum la katastrofo, estis enterigitaj sur la tombejo en Stanisławów. En la 1920-aj jaroj oni povis atingi la stacion en la centro de la urbo aŭ aliaj lokoj per ĉevaloj, per aŭto aŭ per buso. En 1944, parto de la reloj de Stanisławów ĝis Buczacz estis detruitaj. Samjare kelkaj reloj de Stanisławów al Buczacz estis detruitaj fare de la retiriĝantaj soldatoj de [[Wehrmacht]]. Ekde tiam, la stacio estas la lasta sur la linio de Czortków. La stacio estis ruinigita dum la [[Dua mondmilito]]. == Vidu ankaŭ == * [[Buĉaĉ]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://tochka-na-karte.ru/Railway-Stations/6760-Buchach.html Buĉaĉ en retejo tochka-na-karte] {{Ukrainaj fervojoj}} [[Kategorio:Buĉaĉ]] [[Kategorio:Fervojaj stacioj malfermitaj en 1884]] [[Kategorio:1884 en Ukrainio]] [[Kategorio:Fervojaj stacioj en Ternopila provinco]] nqzernfbnkaqv0iymp2ggthreak59lm 0 777084 9378079 7656955 2026-05-20T04:46:44Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9378079 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = Katalin Petényi |dosiero = |grandeco de dosiero = |priskribo de dosiero = |naskonomo = }} '''Katalin Petényi''' [petEnji], laŭ hungarlingve kutima nomordo '''Petényi Katalin''' estis [[Hungario|hungara]] film[[reĝisoro]], arthistoriisto, altlerneja [[instruisto]]. Ŝia [[edzo]] estis [[Imre Gyöngyössy]], ŝia [[filo]] estis [[Bence Gyöngyössy]]. Katalin Petényi<ref>https://www.imdb.com/name/nm0678878/</ref><ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/PIM121270</ref> naskiĝis la {{daton|12|marto|1941}} en [[Budapeŝto]]<!--, ŝi mortis la {{daton||o|20}} en [[]]-->. == Biografio == Katalin Petényi akiris arthistoriistan [[diplomo]]n en [[Scienca Universitato Loránd Eötvös]] en [[1964]]. En la sekvaj jaroj ŝi establis [[ekspozicio]]jn kaj [[muzeo]]jn. Inter [[1971]]–[[1980]] ŝi instruis en [[Universitato de Dramo kaj Filmo (Budapeŝto)|Altlernejo pri Teatro kaj Filmo]], krome ŝi aliĝis al filma stabo de ŝia edzo. Ekde 1980 ŝi vivis en [[Okcidenta Germanio]] kun Imre Gyöngyössy, sed ili hejmenvenis depost fino de la [[socialismo]]. Ŝi ricevis [[premio]]jn inter 1988-2015. Ŝi edziĝis en 1961, naskis 2 [[filo|gefilojn]] en 1963 kaj 1970, ŝi vidviniĝis en 1994. == Ŝiaj scenarlibroj (elekto) == * ''Orvos vagyok'' (dokumenta filmo, 1980) * ''Jób lázadása'' (1983) - ankaŭ filmomuntisto * ''Halál sekély vízben'' (1994) - ankaŭ filmomuntisto * ''A közvetítő'' (televida dokumenta filmo, 2005) - ankaŭ reĝisoro * ''Bakonyi juhászasszony'' (dokumenta filmo, 2013) * ''A feltaláló'' (2020) == Ŝiaj filmaj reĝisoraĵoj (elekto) == * ''Add tudtul fiadnak'' (dokumenta filmo, ankaŭ televida, 1985) - ankaŭ produktoro * ''Fünfzig Jahre Schweigen: Deutsche in der UDSSR'' (dokumenta filmo, 1992) * ''A Black Rose vár titka'' (televida serio, 2001) - ankaŭ scenaristo * ''Kulák volt az apám'' (dokumenta filmo, 2014) == Ŝiaj filmomuntaĵoj (elekto) == * ''Pusztai emberek'' (1981) * ''Holtak szabadsága'' (dokumenta filmo, 1993) == Ŝiaj filmoproduktaĵoj (elekto) == * ''Egy bolond százat csinál'' (2006, kunproduktoro) == Ŝiaj libroj == * Imre Gyöngyössy: ''Remény és mítosz'' (2015, redaktaĵo, ankaŭ angle kaj itale) * ''Pest megye köztéri szobrai'' (1968) * ''[[Róbert Csíkszentmihályi]] szobrászművész'' (1978) * ''[[Imre Ámos]]'' (monografio, 1982) * ''[[Jenő Barcsay]]'' (monografio, 1986) == Fontoj == * [http://www.naputonline.hu/naput-kiadvanyok-arhiv/naput_2010/2010_10/026.htm hungarlingva membiografio kun foto] * [https://www.mafab.hu/people/katalin-petenyi-236142.html hungarlingva biografio kun foto] * [https://magyarfilmakademia.hu/hu/tag/pet%C3%A9nyi-katalin hungarlingva biografio kun foto] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220705091443/https://www.magyarfilmakademia.hu/hu/tag/pet%C3%A9nyi-katalin |date=2022-07-05 }} * [https://port.hu/adatlap/szemely/petenyi-katalin/person-8468 filmoj] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Petenyi Katalin}} [[Kategorio:Hungaraj reĝisoroj]] [[Kategorio:Hungaraj scenaristoj]] [[Kategorio:Hungaraj filmomuntistoj]] [[Kategorio:Hungaraj altlernejaj instruistoj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] {{Portalstrio|Biografio|Filmo}} arxpmk3rjirtglmot9xg7ht0yt5vk0k 0 777206 9378143 8266093 2026-05-20T06:24:22Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9378143 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Katja HUSEN''' (la 12-an de junio 1976 – la 28-an de junio 2022) estis germana politikisto, membro de [[Alianco '90/La Verduloj]], ŝi servis en la Hamburga Parlamento de 2004 al 2008. <ref>"[https://web.archive.org/web/20070927002845/http://www.hamburgische-buergerschaft.de/cms_de.php?templ=abg_detail.tpl&sub1=63&cont=605 Katja Husen (GAL-Fraktion)]". ''Hamburg Parliament'' (en la germana). </ref> Husen mortis de bicikloakcidento en [[Bayrischzell]], [[Bavario]] je la 28-an de junio 2022 je la aĝo de 46. <ref>"[https://www.merkur.de/lokales/region-miesbach/dasgelbeblatt/polizei-sturz-mit-fahrrad-bei-rosenheimer-radmarathon-sudelfeld-91631951.html Post falo ĉe la Sudelfeld-biciklomaratono: virino (46) mortas en hospitalo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20220629060548/https://www.merkur.de/lokales/region-miesbach/dasgelbeblatt/polizei-sturz-mit-fahrrad-bei-rosenheimer-radmarathon-sudelfeld-91631951.html |date=2022-06-29 }}". Munkeno Merkuro</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Husen, Katja}} [[Kategorio:Germanaj biologoj]] [[Kategorio:Germanaj politikistoj]] [[Kategorio:Mortintoj post falo]] 6qm0bslo0965j7m4sn5h2jvy9if61ie 0 777476 9377786 8755443 2026-05-19T15:23:53Z ThomasPusch 1869 9377786 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Marco BJURSTRÖM''' estas finna prezentisto, redaktoro kaj koreografo. Oni memoras lin speciale pri muziktema televidprogramo ''BumtsiBum'', kiun li gastigis en 1997–2005. Li partoprenis ankaŭ en ''[[Salatut elämät]]'' ([[finne]], "Kaŝitaj vivoj"). Antaŭe li aperis en televida programo ''Me kastelijat''. En 2018 li aperis ankaŭ en scikonkursa televida programo ''Hyvät katsojat''. Li ankaŭ redaktis operon pri [[F. E. Sillanpää]]. Ĝi estis publikita en 2017. {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Bjurström, Marco}} [[Kategorio:Finnaj redaktoroj]] [[Kategorio:Finnaj koreografoj]] 9wt2j5bu3defmr4u3oghc7zg0txnqu1 0 807503 9377885 9331359 2026-05-19T18:34:47Z Sj1mor 12103 9377885 wikitext text/x-wiki {{Titolo|''Pastro-Reĝo'' (skulptaĵo)}} {{Informkesto geografiaĵo|arkeologia situo |nomo = Pastro-Reĝo |devena nomo = {{lang-ur|حاکم اعلی|t=Hakim Āla}} |alia nomo = Reĝo-Pastro |alia nomo1 = {{lang-en|King Priest}} |dosiero_grandeco = 290px |priskribo de dosiero= La skulptaĵo en la Nacia Muzeo de Karaĉio. |establita = {{#invoke:Wikidata|claim|P571}} |dato={{Ĉirkaŭ|2 000|1 900 a.n.e.}}, |dato_tipo = Kreado |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO = PK-SD |tipo1= reliefo |tipo2= reliefo |mapo lokumilo = iso |mapo priskribo = Nuna situo en provinco [[Sindo]] de Pakistano. |mapo1 lokumilo = Pakistano |mapo1 priskribo = Nuna situo en [[Pakistano]]. |Mapo en angulo=<!--funkcias eĉ sen valoro!--> |mapligilo = jes |zomo=13 <!-- *** Lando ktp. *** --> | lando = [[Pakistano]] | lando_flago = 1 | ŝtato = [[Sindo]] | ŝtato tipo = Provinco | regiono = | distrikto = [[Distrikto Karaĉio|Karaĉio]] | distrikto_tipo = | municipo = Karaĉio | municipo_tipo = | histregiono = | histregiono1 = | histregiono2 = | histregiono_tipo = | situo = [[Nacia Muzeo de Karaĉio]], Pakistano | situo tipo = Nuna loko <!-- *** Familio *** --> | alteco = 17.5 cm (6.9 coloj) | alteco_tipo = | alteco1 = | alteco1_tipo = | pezo = | pezo_unuo = | longo = | larĝo = 11 cm (4.3 coloj) | materialo = bakita [[steatito]] | materialo1 = | publiko = alirebla por la publiko <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = [[Mohenĝo-daro]] | libera_tipo = Devena loko | libera1 = | libera1_tipo = | libera2 = | libera2_tipo = | libera3 = | libera3_tipo = }} La '''''Pastro-Reĝo''''', en Pakistano ofte '''''Reĝo-Pastro''''',<ref>Bv. vidi, ekzemple, la muzean etikedon en la malsupra bildo kun la angla teksto «King-Priest» (kiu signifas «Pastro-Reĝon»).</ref> estas malgranda vira figuro skulptita el [[steatito]] eltrovita dum la elfosado de la ruinigita [[Bronzepoko|bronzepoka]] urbo [[Mohenĝo-daro]] en [[Sindo]], [[Pakistano]], dum 1925–26.<ref>See for example the museum label illustrated below</ref> Ĝi datiĝis al {{Ĉirkaŭ|2 000|1 900 a.n.e.}}, do dum la malfrua periodo de Mohenĝo-daro, kaj estas «la plej fama ŝtona skulptaĵo» de la [[Induso-civilizacio|Indus-vala civilizacio]] (mallonge, IVC).<ref>Kenoyer, 62 (citaĵo); Possehl, 114</ref> Ĝin enhavas nun la kolekto de la Nacia Muzeo de Pakistano (en [[Karaĉio]]), kiel artefakto numere NMP 50-852. En ĉi tiu eminenta artefakto, «la skulptisto kombinis natur-similajn detalojn kun stiligitaj formoj por krei potencan bildon, kiu aperas multe pli granda ol ĝi efektive estas» kaj krom eble nur la [[Paŝupata fermilo]], «nenion oni trovis, kiu pli bone simboligas la Induso-civilizacion»<ref name="auto2">Aruz, 385</ref><ref>Possehl, 114 (citaĵo)</ref> La skulptaĵo portretas viron kun enorda barbo kun bendeto ĉirkaŭ sia kapo, kiu eble estis parto de pli kompleksa hararanĝo aŭ harstilo; lia haro estas kombita malantaŭen. Li portas brakbendon kaj mantelon kun etaj formoj de trifolioj, kaj motivoj kun ununuraj kaj duoblaj cirkloj, kiu enhavas spurojn de ruĝa materialo. Verŝajne, la okuloj iam estis inkrustitaj.<ref>Harappa</ref> La skulptaĵo estas nekompleta, rompita ĉe la fundo kaj eble nefinita. Origine, ĝi supozeble estis pli granda, kaj verŝajne estis plena homfiguro sidita, aŭ sur genuoj.<ref>Possehl, 114–115</ref> En sia nuntempa aspekto, ĝi estas 17,5 cm (6,9 colojn) alta.<ref name="auto1">Possehl, 114</ref> La nomo «Pastro-Reĝo», kvankam nun disvastigita, estas vere tre konjekta kaj «sen fundamento».<ref>Possehl, 115 (citaĵo); Aruz, 385; Singh (2008), 178</ref> ''Ernest J. H. Mackay'', la arĥeologo kiu respondecis pri la elfosadoj kiam oni trovis la artefakton, hipotezis, ke ĝi povu reprezenti «pastron». S-ro ''John Marshall'', kapo de la antaŭ[[Dispartigo de Hindio|dispartiga]] [[Arĥeologia Servo de Barato|Arĥeologia servo de Barato]] (ASB) rigardis ĝin tiam kiel ebla «reĝo-pastro»; tamen ŝajnas, ke estis lia posteulo, S-ro ''Mortimer Wheeler'', kiu unue uzis la terminon «Pastro-Reĝon».<ref name="auto">Possehl, 115</ref> Alia teorio pri tiu ĉi kaj kelkaj aliaj IVC-aj vir-figuraj skulptaĵoj hipotezas, ke ili «estas memorigaj artefaktoj pri klanaj gvidintoj aŭ praulaj figuroj».<ref name="auto2" /> Kopio estas normale montrita ĉe la Nacia Muzeo de Pakistano, dum la vera, origina skulptaĵo estas sekurigita en alia sekreta loko. S-ro ''Bukhari'', la direktoro de la muzeo, klarigis en 2015, ke «Ĝi estas nacia simbolo. Ni ne povas riski kun ĝi».<ref>Shamsie (kun citaĵo); Tunio</ref> La [[Urduo|urdua]] titolo uzita en la muzeo — kune kun la angla ''King-Priest'' — estas حاکم اعلی ([[IAST]]: ''hakim āla''), tre konata esprimo en la urdua/persa/araba, kiu signifas «suverenon» aŭ «episkopon», t.e., kiu rajtas sidi en eminenta seĝo dum ceremoniaj okazoj. == Priskribo == [[Dosiero:Cast_of_the_Priest.jpg|eta|La figuro montrata en la nacia muzeo de Pakistano, en 2013.]] La statueto estas ĉizita el mola mineralo de steatito kaj — malgraŭ ŝajnas nefinita — ĝi estis varmigita aŭ bakita je pli ol 1000 °C por malmoligi ĝin. La longa fendeto kuranta malsupren de la dekstra flanko de la vizaĝo, kiu jam ekzistis je la tempo de la elfosado, eble estis kaŭzita de tiu ĉi varmigo aŭ eble de alia sekva ŝoko. La statuo estas rompita laŭ neregulara maniero ĉe la fundo, ĉar la dekoraciita robo pli longas malsupren ĉe la malantaŭa ol ĉe la fronto. La nazo estas ankaŭ difektita ĉe la pinto, sed multaj aliaj areoj estas en bona kondiĉo. Oni komparis la statuon al aliaj IVC-aj pli kompletaj viraj, kiu staras en sidita pozicio, kun foje unu levita genuo kaj la alia kruro tenita sub la korpo. Eble, ankaŭ la Pastro-Reĝo origine havis ĉi tiun formon.<ref>Possehl, 115–116; Aruz, 385–388; Kenoyer, 62–63; Harapo</ref> Kelkaj arĥeologoj, inkluzive de ''Jonathan Mark Kenoyer'' kredis, ke tio ĉi kaj aliaj statuoj estis «rompitaj kaj malbeligitaj» intence, kiam la portretitaj viroj perdis sian prestiĝon.<ref>Kenoyer, 62 (citaĵo); kvankam en Aruz, 385 Kenoyer estas pli singarda.</ref> La okuloj estas grandaj sed mallarĝaj, kaj ŝajnas duon-fermitaj; ekzistis verŝajne inkrustitaj pecoj el konko aŭ ŝtono por reprezenti la [[Pupilo|pupilojn]].<ref>Pluraj fontoj asertas, ke kiam la peco estis trovita, unu okulo havis la inkrustaĵon daŭre en sia loko, kvankam multaj aliaj diras, ke la ekzisto de inkrustaĵoj en la origina laboro estas «ebla» aŭ «verŝajna»; ekz. Aruz, 385: «eble tenis inkrustaĵon».</ref> La oreloj sekvas tre simplajn liniojn, same kiel sur kelkaj aliaj ŝtonaj kapoj el la sama ejo. La malantaŭo de la supro de la kapo estas ebena, verŝajne por ke io nun perdita povus esti alligita; diversaj teorioj ekzistas pri la ĉeesto de "harbulko" aŭ de pli komplika harvestaĵo, eble el aliaj materialoj kaj portitaj nur fojfoje. Du truoj sub la oreloj eble servis por konekti tiujn, aŭ eble kolĉenon. ''Mackay'' sugestis, ke la ebena surfaco estis ĉar la kapo estis difektita, sed malabundaj sekvaj verkistoj konsentis kun li. Alia ebleco estas, ke la statuo estis dezajnita por stari en niĉo kun dekliva supro.<ref>Aruz, 385; Possehl, 114–115; Harapo</ref> La statuo surportas [[togo]]-similan robon kiu kovras nur unu ŝultron. La internoj de la levitaj trifolioj kaj de aliaj formoj estis originale plenigitaj per ruĝa materialo, verŝajne kelka tipo de pasto. La internoj de la formoj estis ne-ellaboritaj, por helpi la aliĝo de la pasto. La spaco ĉirkaŭ la formoj montras spurojn, jam je la tempo de la elfosaĵo, pri materialo kiu tiam estis "nigra" sed origine povis doni verdan aŭ bluan fonon al la reliefaj formoj.<ref>Possehl, 114–115; Aruz, 385</ref> ''Marshall'' asertis, ke la IVC havis fortajn ligojn kun Mezopotamio, kaj liaj preparaj raportoj, ĝis 1926, uzis la terminon «''Indo-Sumerian Civilization''» (hinda-sumeran civilizacion). Li poste komprenis, ke la termino estu erara, kaj ekuzis la nomon «Indus Civilization» (Indusa civilizacio).<ref>Possehl, 12</ref> Oni multe debatis pri la ebla interrilato inter la Pastro-Reĝo kaj similaj Mezopotamiaj artefaktoj. La arta historiisto ''Benjamin Rowland'' konkludis, ke «La plastika koncepto pri la kapo laŭ malmolaj, masko-similaj surfacoj kaj certaj aliaj teĥnikaj detaloj estas sufiĉe similaj, sed tamen ne sufiĉe proksimaj por pruvi veran interrilaton».<ref name="Rowland, 34">Rowland, 34</ref> Laŭ ''Gregory Possehl'', la trajto de la vizaĝa hararo kiu precipe sugestas, ke la artefakto ne estis plene finita. Dum la ĉefa barbo estas zorgeme farita per paralelaj linioj, la supra lipo estas ankaŭ levita super la nivelon de la ĉirkaŭa karno, sed oni neniujn liniojn aldonis por montri liphararon; la vizaĝo tie estas simple glata. Sur la vangoj, la linioj por la barbo iĝas pli malvideblaj: en finita skulptaĵoj tiuj linioj estus verŝajne simple glatigitaj for.<ref name="auto" /> Kiel subteno por la interpreto, laŭ kiu la figuro portretas religian personon, oni povas mencii la reprezentadon de la okuloj mirantaj la pinton de la nazo — kiu estas praktiko en [[jogo]] — kaj ankaŭ la simileco de la robo portita super unu ŝultro al pli malfruaj vestoj, inkluzive de la budhisma ''saṃghāti''.<ref name="Rowland, 34" /> La fokuson sur la pinto de la nazo unue rimarkis unu el baratanaj helpantoj de ''Marshall,'' kaj ''Marshall'' rekonis la saman trajton en la Paŝupata fermilo.<ref>[[Alf Hiltebeitel|Hiltebeitel, A]], «The Indus Valley "Proto-Śiva", Reexamined through Reflections on the Goddess, the Buffalo, and the Symbolism of vāhanas» ([[angle]]), 1978, ''Anthropos'', 73(5/6), 767-797, [https://www.jstor.org/stable/40459645 JSTOR]</ref> == Elfosado kaj lastatempa historio == La skulptaĵon trovis je profundo de 1,37 metroj la arĥeologo ''Kashinath Narayan Dikshit'' (kiu poste iĝis ĉefo de la [[Arĥeologia Servo de Barato|ASB]]) en la areo nome «D-K B» de la urbo; li donis al la artefakto la kodon «DK-1909». La preciza ejo de la eltrovo estis «malgranda ĉirkaŭbarita ejo kun kelkaj strangaj paralelaj muroj», eble la [[hipokaŭsto]] por ''ḥammām'' aŭ [[saŭno]]. La skulptaĵo estis trovita en malgranda pasejo inter du el ĉi tiuj muroj, sed tio ĉi ŝajnas neverŝajna kiel ties normala pozicio, kaj oni opiniis, ke la artefakto falis aŭ rolis en ĉi tiu loko kiam la urbo disfalis.<ref name="auto1" /> La eltrovaĵoj de Mohenĝo-daro estis komence senditaj al la [[muzeo de Lahoro]], sed poste translokiĝis al [[Nov-Delhio]], la nova ĉefurbo de [[brita Hindio]] kaj la ĉefsidejo de la ASB, kun ideo de montri ĝin en la tiam-planita «Centra imperia muzeo». Poste, kun la [[dispartigo de Hindio]] en 1947, tio projekto iĝis la Nacia Muzeo de Barato. La novaj Pakistanaj aŭtoritatoj petis la revenon de la IVC-aj artefaktoj, ĉar preskaŭ ĉiuj la jam-trovitaj dum la tempo de sendependeco venis de ejoj, kiel Mohenĝo-daro, kiu estis nun en Pakistano.<ref>Singh (2015), 111–112</ref> La statuo revenis al Pakistano nur post 1972 kun la Simla interkonsento inter Pakistano kaj Barato, subskribita fare de la du ŝtatistoj ''[[Zulfikar Ali Bhutto]]'', la Prezidanto de Pakistano, kaj ''[[Indira Gandhi]]'', la Ĉefministrino de Barato. Laŭ Pakistana arĥeologo, ''Gandhi'' rifuzis la revenon de ambaŭ la Pastro-Reĝo kaj de alia ikoneca Indusa skulptaĵo, la Dancanta Knabino, malgranda bronza skulptaĵo ankaŭ trovita ĉe Mohenĝo-daro, kaj diris al ''Bhutto'', ke li nur povu elekti unu el ili du.<ref>Tunio</ref> [[Dosiero:Moenjodaro_-_panoramio.jpg|maldekstra|eta|La pligrandigita kopio ĉe la ejo]] La statuo estis elmontrita en Londono ĉe la ekspozicio pri «La arto de Barato» ({{Lang-en|The Art of India}}) en la ''Burlington Fine Arts Club'' en 1931 (kategorio 114), tiel kiel la dancanta knabino (kategorio 136).<ref>Kumar, kiu inkluzivis PDF-on en sia plena katalogo.</ref> Ĉi tiu unua elmontriĝo pri IVC-aj eltrovaĵoj ekstere de Barato allogis konsiderindan atenton en la gazetaro.<ref>Kumar; vidu notoj 38 kaj 39, inkluzive de citaĵoj el ''[[The Times]]'' (Londono) kaj de ''[[The Times of India]]''</ref> Inter la ceteraj ekspozicioj, oni indas mencii: «Arton de la unuaj urboj: la tria jarmilo a.K. de Mediteraneo al Induso» en 2003, ĉe la [[Metropola Muzeo de Arto]] de Nov-Jorko (kategorio 272).<ref name="auto2" /> Kopioj de la statuo estas popularaj en Pakistano kaj eksterlande,<ref>Shamsie</ref> kaj kopio — multe pli granda ol la originalo — estis starigita ĉe la enirejo de Mohenĝo-daro mem. == Kunteksto == === Arto === [[Dosiero:Mohenjo-daro_museum_relics3_(cropped).JPG|eta|Figuroj pri «sidita viro» kaj la tri aliaj viraj kapoj ĉe la muzeo ĉe la situo; la 4-a (Makaka dio) kaj la 5-a de maldekstre portretas bestojn.<ref>Aruz, kategorioj # 272b kaj 275b estas inkluzivitaj tie ĉi.</ref>]] La statuo estas unu el la «sep ĉefaj pecoj de homaj skulptaĵoj de Mohenĝo-daro».<ref>Possehl, 113</ref> La ceteraj inkluzivas du malgrandajn nudajn bronzajn virinajn figuroj je plena longeco, ambaŭ foje nomitaj «dancantoj», sed oni ankaŭ sugestas, ke ili farantas aliajn agadojn, kiel ekzemple porti oferojn.<ref>Possehl, 113; Kenoyer pensas, ke ili portas oferojn.</ref> Estas ankaŭ tri viraj kapoj el [[kalkoŝtono]] aŭ [[alabastro]], kiu ŝajnas rompitaj, kaj la senkapa figuro pri «sidita viro». Oni proponis trovis plurajn similecojn kaj samtempe malsimilecojn inter ĉi tiuj skulptaĵoj kaj la Pastro-Reĝo; fakte, ekzistas konsiderinda vario pri detaloj inter ili.<ref>Possehl, 113–117; du el la viraj figuroj havas paĝojn pri «Harapo» (verkitaj de ''Kenoyer''); Aruz inkluzivas du el ili sub la kategorioj 272b kaj 277.</ref> La senkapa sidita viro povas sugesti la pozon de la forestanta pli malalta parto de la Pastro-Reĝo.<ref>Aruz, 388</ref> Tre verŝajne eĉ skulptaĵoj el ligno ekzistis, sed neniu el ili postvivis ĝis hodiaŭ.<ref>Craven, 24</ref> Estas ankaŭ tre multenombra malgranda kaj simpla [[Terakoto|terakotaj]] figuroj de la tuta IVC, plejparte virinaj, ĝenerale similaj al tiuj pli malfrue, kaj ĝis nuntempe, produktitaj en Barato. Rimarkinda eco de ĉi tiuj artefaktoj estas iliaj komplikaj kapo-vestaĵoj.<ref>Michell, George (2000), ''Hindu Art and Architecture'' ([[angle]]), 12, 2000, Thames & Hudson, {{ISBN|9780500203378}}; Blurton, T. Richard, ''Hindu Art'', 1994, 157-160, [[British Museum Press]], {{ISBN|0 7141 1442 1}}; Aruz, 391–392; Clark, Sharri, "[https://www.harappa.com/slideshows/embodying-indus-life Embodying Indus Life]", Harappa.com; Craven, 19</ref> La steatito estis ĝenerale uzita en la IVC; laŭ unu teĥniko, ĝi estis tero miksita kun pasto, kaj tiam varmigita por fari ornamitaj bidoj, multaj de kiu estis eksportitaj. Ĝi estis ankaŭ la ĉefa materialo uzita por ĉizi [[Induso-civilizacio|Indusaj fermiloj]], foje bakitaj kaj foje ne; multaj el ĉi tiuj skulptaĵoj estis ĉizitaj kaj poste vestitaj per kovra vestaĵo, poste iom malmoligita per fajro.<ref>Rowland, 37; Craven, 14</ref> Pro kelkaj similecoj kun arto de la sama regiono, kelkaj sciencistoj sugestis, ke la Pastro-Reĝo kaj iometo da similaj pecoj trovitaj en IVC-aj kuntekstoj povas rilati kun tradicioj origine de malproksima nordo, precipe kun la kulturo nuntempe konata kiel la [[Baktria-Margiana Arĥeologia Komplekso|Baktria–Margiana arĥeologia komplekso]] (mallonge, BMAK). Eble, tiuj skulptaĵoj estis faritaj por homoj de malproksima norda regiono, kiuj loĝis en IVC-aj urboj.<ref>Aruz, 355, 366; Vidale, 56</ref> Malkiel la IVC, la BMAK lasis kelkajn riĉajn tombojn, sugestante konsiderindan gradon de socia diferencigo,<ref>Vidale, 40-42; Aruz, 351</ref> kaj la granda loĝejoj elfositaj ĝis nun ĉiam estas centritaj en granda fortikigita komplekso. Ĉi tiuj estis antaŭe priskribitaj kiel «temploj», sed pli verŝajne ili estis la loĝejo de kelka loka reganto.<ref>Aruz, 349-350</ref> === IVC-a politiko === La manko de indico pri ajna potenca [[reganta klaso]], malgraŭ abunda indico de tre kompleksa socia organizo, estis unu el la plej frapantaj ecoj de la IVC-aj urboj por la unuaj elfosistoj; ĝis nun oni ne trovis signifajn pruvojn pri la ĉeesto de grandaj tomboj kaj palacoj. Restas farmata la demando, ĉu reganta klaso estis necesa dum la bronzepoko por atingi urbanizadon laŭ granda skalo; oni ne ankaŭ scias, ĉu la IVC estis organizita kiel ununura ŝtato kaj, se jes, oni ne scias ĉu la ŝtato estis unu aŭ pluraj. Pro la manko de pruvoj pri la ekzisto de militista monarĥo aŭ, pli ĝenerale, de reganta klaso, la unuaj arĥeologiistoj plejparte adoptis la modelon de iu speco de [[teokratio]].<ref>Green; Singh (2008), 176-179</ref> [[Dosiero:Priest_King_Models.jpg|maldekstra|eta|Turismaj kopioj por vendo ĉe Mohenĝo-daro]] Tiun hipotezon subtenas la [[Mezopotamio|Mezopotamia]] arĥeologio, kie efektive la plej fruaj urboj de [[Sumero|Sumer]] estas ankoraŭ pensita havi regantojn kombinanta politikajn kaj religiajn rolojn.<ref>Possehl, 18; Jacobsen, Thorkild (Ed) (1939),"The Sumerian King List" ([[angle]]) (Orienta Instituto de [[Universitato de Ĉikago|Universitato Ĉikago]]; ''Assyriological Studies'', numero 11., 1939)</ref> La brita arĥeologo Stuart Piggott, kiu estis en Barato dum la 1940-aj jaroj pensis, ke la IVC estis «ŝtato regita fare de pastro-reĝoj, pere de aŭtokrateca kaj absoluta regopovo de du ĉefaj seĝoj de registaro».<ref>Citaĵo el Possehl, 19; Singh (2008), 176</ref> ''Wheeler'' konsentis kaj asertis:<ref>Citaĵo el Possehl, 18</ref><blockquote>Oni ne plu povas dubi ke, sendepende de la fonto de ilia aŭtoritato—kaj oni povas hipotezi, ke la religia elemento estis eminenta—la mastroj de [[Harapo]] administris ilian urbon en modo ne izolita de tio de la pastro-reĝoj aŭ de guberniestroj de [[Sumero]] kaj [[Akado]].</blockquote>''Wheeler'' vidis la difekton trudita sur la grandaj viraj figuroj kiel intenca, sia-opinie farita dum la perforta invado de Arjanoj en la IVC-on; li ankaŭ uzis tiun invadon por klerigi la disfalon de la IVC, sed tiu hipotezo estas nuntempe ĝenerale senkreditigita.<ref>Humes, 186-187</ref> Dum la 21-a jarcento, la historiistoj pli ofte emas opinii, ke en la IVC la regopovo estis larĝe dividita, eble inter familioj aŭ klanoj, kaj eble inkluzivis konsiliojn, kaj ke la senpopuligo de la urboj okazis pli malrapide.<ref>Possehl, 57; Green; Singh (2008), 176-179; Aruz, 377</ref> Oni ankaŭ ankaŭ uzis la hipotezon de pastro-reĝaj figuroj por kelkaj artefaktoj de la [[Minoa civilizo|Minoa civilizacio]], kiu estis pli-malpli samtempa de la IVC, ĉar ĝi naskiĝis kaj falis malmultajn jarcentojn poste, sed kies eltrovo kaj elfosadoj okazis paro de jardekoj antaŭe. Kiel la IVC, tio ĉi havis ne legeblajn tekstojn, do arĥeologoj povis nur fari hipotezojn pri fizikaj artefaktoj. Male al la IVC, ekzistas nombro de granda kaj abunde-ornamita Minoaj "palacoj" , sed mankis indikoj pri kiu (eble neniu) iam vivis tie. La respondeculo pri la elfosadoj, S-ro ''[[Arthur Evans]]'', preferis la ideon pri pastro-reĝo, kaj tiel titolis fragmenta [[Reliefo (arto)|reliefan]] freskon trovita ĉe [[Knossos|Knoso]] en 1901. Tiu konjekto estis eĉ pli hipoteza ol la ''Wheeler''-a konjekto pri Mohenĝo-daraj figuroj; plejparto de sciencistoj nun entute dubas, ke la fragmentoj ĉiuj venis de ununura figuro, kaj la hipotezo de Evans estas nun ofte titolata «''Princo de la Lilioj»''.<ref>Beard, 17–21, 23</ref> Kiel ''Marshall'' (kiu trejniĝis sub Evans),<ref>Possehl, 10</ref><!-- was he there when the Prince of the lilies was found? --> li uzis sian pastro-reĝon kiel la bildo sur la kovrilo de sia ĉefa libro pri siaj elfosadoj.<ref>Beard, 20</ref> == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Literaturo == * Aruz, Joan (ed), ''Art of the First Cities: The Third Millennium B.C. from the Mediterranean to the Indus'' ([[angle]]), 2003, [[Metropola Muzeo de Arto]] (urbo [[Novjorko|Nov-jorko]]), [https://www.google.co.uk/books/edition/Art_of_the_First_Cities/8l9X_3rHFdEC?hl=en&gbpv=385 google books], (temrilataj partoj de IVC-a katalogo fare de [[Jonathan Mark Kenoyer|Kenoyer, J.M.]]) * Beard, Mary, "Builder of Ruins", en ''Confronting the Classics: Traditions, Adventures, and Innovations'' ([[angle]]), 2013, Liveright, {{ISBN|9780871407160}}, 0871407167, [https://www.google.co.uk/books/edition/Confronting_the_Classics_Traditions_Adve/2Q-aAAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&pg=PA17 google books] * [[Roy C. Craven|Craven, Roy C.]], ''Indian Art: A Concise History'' ([[angle]]), 1987, Thames & Hudson (Praeger en Usono), {{ISBN|0500201463}} * [[Inez During Caspers|During Caspers, E. C. L.]], "The 'Priest King' from Moenjo-daro: An Iconographic Assessment" ([[angle]]), 1985, ''Annali dell'Istituto Universitario Orientale'', vol. 45, issue=1, pp.&nbsp;19–24, [http://opar.unior.it/825/1/4_Annali_1985_45_(f1)_E.C.L._During_Caspers.pdf PDF] * Green, A.S. "Killing the Priest-King: Addressing Egalitarianism in the Indus Civilization" ([[angle]]), ''Journal of Archaeological Research'', volumo 29, 153–202, 2021, [https://doi.org/10.1007/s10814-020-09147-9 online] * "Harappa": "[https://www.harappa.com/indus/41.html "Priest King," Mohenjo-daro]" ([[angle]]) (de [[Jonathan Mark Kenoyer]]), Harappa.com. retrieved 6 June 2021 * Humes, Cynthia Ann, "Hindutva, Mythistory, and Pseudoarchaeology" ([[angle]]), ''Numen'', 59(2/3), 178-201, [https://www.jstor.org/stable/23244958 JSTOR] * [[Jonathan Mark Kenoyer|Kenoyer, J.M.]], Heuston, Kimberley Burton, ''The Ancient South Asian World'' ([[angle]]), 2005, [[Oxford University Press]], ISBN 9780195222432, 0195222431, [https://www.google.co.uk/books/edition/The_Ancient_South_Asian_World/7CjvF88iEE8C?hl=en&gbpv=62 google books] * Kumar, Brinda, [https://www.britishartstudies.ac.uk/issues/issue-index/issue-13/burlington-fine-arts-club "“Exciting a Wider Interest in the Art of India” ([[angle]]): The 1931 Burlington Fine Arts Club Exhibition"], ''British Art Studies'', Issue 13 * [[Gregory Possehl|Possehl, Gregory A.]], ''The Indus Civilization: A Contemporary Perspective'' ([[angle]]), 2002, AltaMira Press, ISBN 9780759101722, 0759101728, [https://www.google.co.uk/books/edition/The_Indus_Civilization/pmAuAsi4ePIC?hl=en&gbpv=1&dq=Mohenjo-daro+Priest-king&pg=PA114 google books] * Rowland, Benjamin, ''The Art and Architecture of India: Buddhist, Hindu, Jain'' ([[angle]]), 1967 (3rd edn.), Pelican History of Art, Penguin, {{ISBN|0140561021}} * [[Kamila Shamsie|Shamsie, Kamila]], [https://www.economist.com/1843/2015/01/19/the-birth-of-a-nation "The birth of a nation"] ([[angle]]), ''[[The Economist]]'' 1843 enreta revuo, 19-a de januaro 2015 (ensaluto deviga) * Singh, Kavita, "The Museum Is National" ([[angle]]), ĉapitro 4 en: Mathur, Saloni and Singh, Kavita (eds), ''No Touching, No Spitting, No Praying: The Museum in South Asia'', 2015, Routledge, [https://www.academia.edu/12710849/The_Museum_is_National PDF on academia.edu]<!--nb this is different from the article by the same author with the same title in ''India International Centre Quarterly'', vol. 29, no. 3/4, 2002, pp. 176–196, [https://www.jstor.org/stable/23005825 JSTOR], which does not mention this work--> * [[Upinder Singh|Singh, Upinder]], ''A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century'' ([[angle]]), 2008, [[Pearson Longman]], ISBN 9788131716779, [https://books.google.co.uk/books?id=H3lUIIYxWkEC&pg=PA170 google books] * Tunio, Hafeez, [https://tribune.com.pk/story/409184/with-king-priest-in-hiding-dancing-girl-yet-to-take-the-road-back-home "With King Priest ‘in hiding’, Dancing Girl yet to take the road back home"] ([[angle]]), 16-a de julio 2012, ''[[The Express Tribune]]'' * Vidale, Massimo, ''Treasures from the Oxus: The Art and Civilization of Central Asia'' ([[angle]]), 2017, I.B. Tauris, ISBN 9781838609764, [https://books.google.com/books?id=QBiWDwAAQBAJ&pg=PA56 google books] === Kromaj verkoj === {{Projektoj}} * Ardeleanu-Jansen, «The Sculptural Art of the Harappa Culture» [La skulpta arto de la Harapa kulturo] ([[angle]]), paĝoj 167–178 en Mikaelo Jansen; Máire Mulloy; Günter Urba (eldonoj), ''Forgotten Cities on the Indus: Early Civilization in Pakistan from the 8th to the 2nd Millennium BC'' [Forgesitaj urboj laŭlonge de la Induso: frua civilizacio en Pakistano ekde la 8-a ĝis la 2-a jarmilo a.K., 1991, [[Oxford University Press]]/Verlag Philipp von Zabern, ISBN 978-3-8053-1171-7. * Vidale, Massimo, «A “Priest King” at Shahr-i Sokhta?», [Ĉu pastro-reĝo ĉe ''Shahr-i Sokhta''?] ([[angle]]), decembro 2017, Archaeological Research in Asia 15, DOI:10.1016/j.Ara.2017.12.001 * {{Tradukita|lingvo= en |artikolo=Priest-King (sculpture) |revizio=1124529536 }} {{Bibliotekoj}} arxzh3rqvjvqxfpz5s9qbcouh526b1j 0 809223 9378008 8817157 2026-05-19T21:48:59Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9378008 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Capitoline_she-wolf_Musei_Capitolini_MC1181.jpg|eta|250x250ra| La [[Etruskoj|etruska]] skulptaĵo de la Kapitola lupino mamnutranta la [[Ĝemelo|ĝemelojn]] [[Romulo kaj Remo]]. La ĝemeloj estis verŝajne aldonitaj dum la [[15-a jarcento]] fare de la skulptisto [[Antonio del Pollaiolo]].]] La '''Kapitola Lupino''' ([[Itala lingvo|itale]]: '''Lupa Capitolina''') estas [[Bronzo|bronza]] skulptaĵo ekspoziciita en la [[Kapitolaj Muzeoj|Kapitola Muzeo]] en [[Campidolio]] sur la [[Kapitolo (Romo)|Kapitola Monteto]] en [[Romo]]. La skulptaĵo estas la simbolo de la urbo Romo kaj estas ekspoziciita en la muzeo ekde [[1473]]. Dum jaroj oni asertis, ke la skulptaĵo apartenas al [[etruska arto]], sed [[Radiokarbona datado|datado pri karbono-14]] farita en [[2012]] montris, ke la skulptaĵo verŝajne estis kreita inter [[1021]] kaj [[1153]] {{Refn|Lorenzi, Rossella. "[https://www.seeker.com/rome-icon-actually-younger-than-the-city-1765840343.html Rome Icon Actually Younger Than the City]". ''Seeker''. 25 June, 2012|name=SEEKER}}. == Priskribo == Laŭ la tradicio de la fondo de Romo, [[Numitor]], la laŭleĝa reĝo de la [[Latianoj|latina]] grandurbo [[Alba Longa]], kiu estis la avo de [[Romulo kaj Remo]], estis senpovigita fare de sia frato [[Amulius]] kiu kaptis la potencon sur Alba. Amulius tiam devigis [[Rhea Silvia]] iĝi [[Vestalo|Vestala]] virgulino, tiel malhelpante ŝin alporti laŭleĝajn heredantojn al Numitor kaj al la [[trono]]. Malgraŭ tio, ŝi gravediĝis, ĉe la fino de kiu Reao naskis la ĝemelojn Remo kaj Romulo. Kiam la ĝemeloj naskiĝis, Amulius ordonis, ke Reao estu entombigita vivanta (la tradicia puno por la pastrino Vestala kiu perdis ŝian [[virgeco]]n) kaj devigis unu el siaj servistoj mortigi la ĝemelojn kaj ĵeti ilin en la [[Tibero]]n riveron. La servisto ne mortigis la ĝemelojn, sed lasis ilin flosi sur la Tibero, kaj sekve al la rivero [[Tiberinus]], kiu kondukis ilin sekure al [[Karikfikuso]]. Tie ili estis trovitaj de [[Lupo|lupino]], kiu kreskigis kaj mamnutris ilin. == Kronologio == Ĝis julio [[2008]] estis akceptite ke la skulptaĵo de la [[Lupo|lupino]] estis kreita (laŭ ĝia arta stilo) inter 480-500 a.K., kaj tio, surbaze de la skribaĵoj de [[Cicerono]] de la [[1-a jarcento]] priskribanta skulptaĵon de lupino kies dekstra kruro estis frapita fare de [[fulmo]]. En 2008 estis anoncite ke testo de [[radiokarbona datado]], montras ke la skulptaĵo estis kreita en la [[13-a jarcento]], kaj la ĝemeloj estis aldonitaj fine de la [[15-a jarcento]]. Laŭ ĉi tiu studo, kaj alia studo laŭ kiu la skulptaĵo estis kreita per fandado de [[vakso]] kaj la difekto en la lupina kruro originis de la gisa metodo kaj ne de fulmofrapo, estas konsentita ke la skulptaĵo de la Kapitola lupino ekspoziciita en la muzeo ne estas la skulptaĵo kiun Cicerono aludis {{Refn|"[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7499469.stm Famed Roman statue 'not ancient']". ''[[BBC News]]''. 10a de Julio, 2008}}. Alia [[Absoluta kronologio|datado]] uzante karbono-14 efektivigita en [[2012]], taksis la periodon en kiu la skulptaĵo estis kreita inter la jaroj [[1021]] kaj [[1153]].<ref>Lorenzi</ref> La dimensioj de la skulptaĵo estas 75 cm alta kaj 114 cm longa. == Simboleco == Iu tia skulptaĵo estis ekspoziciita en la Laterana Palaco ekde la mezo de la 9-a jarcento, kaj estas menciita en skribaĵoj de la 10-a jarcento kiel "Patrino de Romo". La skulptaĵo estas menciita en aliaj skribaĵoj ĝis la 15-a jarcento kiel skulptaĵo ekspoziciita en la tribunalo de la grandurbo aŭ en la loko de la [[Ekzekuto|ekzekutado]] simbolanta la grandurbon. La skulptaĵo estis transdonita en 1473 al la Kapitola Muzeo en la Campidolio laŭ ordono de [[papo]] [[Siksto la 4-a]]. La skulptaĵo estis precipe amata de [[Benito Mussolini]], la reganto de [[Faŝisma Italio]], kiu vidis sin kiel la konstruanto de la "Nova Romo". Kiel parto de liaj provoj plifortigi la rilatojn de Italio kun [[Usono]], li sendis plurajn kopiojn de la skulptaĵo al diversaj grandurboj, inkluzive de [[Cincinnati]], [[Ohio]] en [[1929]]. En [[1931]], alia skulptaĵo estis sendita al la urbo Romo en la subŝtato [[Georgio]] (kaj sekve estis kaŝita dum la [[Dua Mondmilito]] pro timo esti difektita). Tria skulptaĵo estis sendita al [[Novjorko]]. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Places/Europe/Italy/Lazio/Roma/Rome/_Texts/Lanciani/LANARD/11*.html La libro de Rodolfo Lanciani, "Antikva Romo en la Lumo de Modernaj Eltrovaĵoj"] * [http://lupacap.fltr.ucl.ac.be/ Retejo dediĉita al la Kapitola lupino] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180106071402/http://www.museicapitolini.org/percorsi/percorsi_per_sale/appartamento_dei_conservatori/sala_della_lupa/lupa_capitolina |date=2018-01-06 }} * [https://web.archive.org/web/20060516045944/http://www.museicapitolini.org/en/eventi/mostre_lupa.htm Ekspozicio okazigita ĉe la Kapitola Muzeo] * [https://web.archive.org/web/20070927012524/http://www.sculpturecenter.org/oosi/sculpture.asp?SID=616 La Kapitola lupino de Cincinnati] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Skulptaĵoj]] [[Kategorio:Verkoj kun necerta aŭtoreco]] [[Kategorio:Romo]] [[Kategorio:Legendoj]] [[Kategorio:Romia mitologio]] lrnt6nk6m4di3cstdpraiwo3casnzmo 0 810684 9378349 9308919 2026-05-20T11:48:25Z Jens s larsen 24717 9378349 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} La '''Eŭropa Junulara Fonduso''' ({{lang-en|European Youth Foundation, EYF}}, france ''Fonds Européen pour la Jeunesse, FEJ'', germane ''Europäisches Jugendwerk, EJW'') estas [[fonduso]] establita en 1972 de la [[Konsilio de Eŭropo]] por provizi financan kaj edukan subtenon por junuloj kaj eŭropaj junularaj agadoj, kaj promocii la fundamentajn valorojn de la Konsilio de Eŭropo. Ĝi estis fondita kune kun la [[Eŭropa Junulara Centro]] en [[Strasburgo]] por efektivigi la junularan politikon de la konsilio, por interkonatigi junajn aktivulojn el diversaj membroŝtatoj kaj diversaj junularaj organizaĵoj - ekzemple per komunaj eventoj en [[Eŭropa Junulara Centro]] ekdo 1995 en [[Strasburgo]] kaj [[Budapeŝto]] - kaj per tema subteno kaj financa subvenciado de prisociaj kaj pripolitikaj seminarioj de la membraj junularaj organizaĵoj. De tiu subteno ekde jardekoj ankaŭ profitas [[TEJO]] - ekzemplo por tio estis tema seminario kadre de la [[IJK 1979]], de kiu profitis ĉiuj preskaŭ 700 junaj partoprenantoj. La institucio estas bazita en Strasburgo kaj en la 2020-aj jaroj havas jaran buĝeton de ĉirkaŭ 3,5 milionoj da eŭroj. Ekde 1972, pli ol 350 000 junuloj en aĝo de 15-30 jaroj profitis el agadoj efektivigitaj per financa subteno de la fonduso. Ĉirkaŭ 950 organizaĵoj el la 50 membroŝtatoj de la [[Eŭropa Kultura Konvencio]] estas registritaj kiel partneroj. La diversaj projektoj devas esti rilataj al la valoroj kaj celoj de la Konsilio de Eŭropo. == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo}} {{PlurajLingvokodoj|en|fr}} * [https://rm.coe.int/CoERMPublicCommonSearchServices/DisplayDCTMContent?documentId=0900001680471bd4 broŝuro sespaĝa pri la institucio] ({{de}}) {{Ĝermo|Eŭropo}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Junularaj organizaĵoj en Eŭropo]] [[Kategorio:Eŭropo en Strasburgo]] [[Kategorio:Organizaĵoj fonditaj en 1972]] [[Kategorio:Konsilio de Eŭropo]] tayqaahxtpyk1gp5g1obmmuvdhf4u9w 0 821113 9378259 9288347 2026-05-20T09:32:17Z RG72 11847 9378259 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Boris AKUNIN''' ({{l-ru|Борис Акунин}}), [[Pseŭdonimo|plumnomo]] de '''Grigorij Ŝalvoviĉ Ĉĥartiŝvili''' ({{l-ka|გრიგოლ შალვას ძე ჩხარტიშვილი}} naskiĝis la [[20-a de majo|20-an de majo]] [[1956]] en [[Zestafoni]], [[Kartvela SSR]]), [[Sovetunio]]) estas literaturisto, tradukisto, [[Japanologio|japanologo]] kaj [[Rusoj|rus-]][[Kartveloj|kartvela]] [[Krimromano|krimroman]]-verkisto, kies ĉefverko estas la serio de historiaj [[detektiva fikcio|detektivaj romanoj]] "La nova detektivo" ({{Lang-ru|Новый детективъ}}) pro kio li famiĝis tra la mondo. Ekde [[1998]] (la jaro de la publikigo de ''Azazel'', la unua romano en la serio) li verkis siajn publikaĵojn sub du identecoj samtempe - literaturajn verkojn sub la nomo '''Akunin''', kaj literaturajn studojn kaj tradukojn sub sia reala nomo '''Ĉĥartiŝvili'''. == Biografio (duobla Identeco) == Grigorij Ŝalboviĉ Ĉĥartiŝvili naskiĝis al [[juda]] patrino kaj kartvela patro, kaj translokiĝis kun sia familio al [[Moskvo]] en tre juna aĝo. Li diplomiĝis ĉe la [[Moskva Ŝtata Universitato]] specialiĝanta pri [[Japanologio]]. Li estis la redaktoro de literatura revuo, tradukisto kaj esploristo de japana kulturo ĉe la Centro por la Studo de Historio kaj Lingvistiko de Azio kaj Afriko, ĉe [[Moskva Ŝtata Universitato|la Universitato de Moskvo]]. Kiam li publikigis la romanon "Azazel" li unuafoje uzis [[Pseŭdonimo|plumnomon]]. La romano estis publikigita sub la plumnomo B. Akunin, kaj kies la jaro de publikigo ŝajnigis esti [[1876]], kaj ĝia dezajno kreis la impreson de antikva romano kiu estis malkovrita, inkluzive de malnovmoda nigrablanka [[kuprogravuro]] sur la kovrilo kaj surskribo en antikvaj literoj. La devizo de la romano (kaj en la estonteco de ĝiaj posteuloj en la serio) estas: "Memore al la deknaŭa jarcento, en kiu literaturo estis bonega, kredo je la pasinteco - senlima, kaj krimoj estis faritaj kaj solvitaj kun gracio kaj bona gusto." La moto de la romano kaj aludoj al pli postaj literaturaj verkoj neigis la unuan impreson, ke la romano estis verkita en la periodo, pri kiu ĝi parolas. La plumnomo estis identigita kiel referenco al [[Miĥail Bakunin]], rusa [[filozofo]] kaj [[Anarkiismo|anarkiisto]], kies la eldonjaro de la romano, [[1876]], estis la jaro de lia morto. La mistero de la identeco de la aŭtoro maltrankviligis la literaturan komunumon en Moskvo, kio estas pli, romanoj en la serio daŭre estis eldonitaj. Nur post ĉirkaŭ du jaroj, kun la apero de la kvara romano, kiu pruvis grandan konon de la japana kulturo, la enigmo estis solvita: Ĉĥartiŝvili estis suspektita, ke li estas malantaŭ la rolulo de Akunin, kaj li konfesis. Nun alia tavolo de signifo estis aldonita al Akunin: la vorto "Akunin" en la [[japana]] (悪人), loze tradukita, estas "la malbona viro", aŭ kiel difinite en la romano ''La Diamanta Ĉaro'' — la viro kiu kreas siajn proprajn leĝojn. Akunin verkas sub pluraj identecoj: Kiel Boris Akunin, li daŭre verkas suspensscenarojn por filmoj sur la fono [[19-a jarcento|de la 19-a jarcento]], pri Erast Fandorin kaj aliaj herooj. Kiel Grigorij Ĉĥartiŝvili, li estas la ĉefredaktisto de la "Antologio de Japana Literaturo" kaj la prezidanto de la projekto "[[Aleksandr Puŝkin|Puŝkin]] Biblioteko" de la Fondaĵo Soros, sub tiu ĉi nomo li daŭre publikigas literaturajn recenzajn artikolojn, kaj tradukojn en la rusan de [[Japanlingva literaturo|japana]], [[Anglalingva literaturo|angla]] kaj usona literaturo. Kiel Ana Borisovna, li publikigis romanon nomitan "Ŝem". La romano estos adaptita en 12-epizodan televidserion <ref><nowiki>[https://www.kino-teatr.ru/kino/news/y2020/6-8/21449/]</nowiki></ref>. Kiel Anatoly Brosnikin, li eldonis tri historiajn romanojn kies okazaĵoj ambientas en malsamaj periodoj. Kaj kun duobla identeco, en la finfina esprimo de literatura personeca disigo, li publikigas verkaĵojn enhavantan artikolojn kaj rakontojn pri [[tombejo]]j tra la mondo, sur kies kovrilo estas blazonitaj la nomoj de Boris Akunin kaj Grigorij Ĉĥartiŝvili, respondante al la du specoj de tekstoj en la romano. En [[2009]], al Akunin estis premiita la kvara-grada [[Ordeno de la Leviĝanta Suno]]. Ekde [[2014]], li loĝas en [[Francio]]. == Verkado == Akunin identigis bezonon en la rusa socio de nova speco de [[literaturo]] kiu konvenus al la nova [[meza klaso]] ekaperinte post [[perestrojko]]. Meznivela literaturo, kiu ne estas [[Lev Tolstoj|Tolstoj]], [[Fjodor Dostojevskij|Dostojevskij]] kaj similaj, sed ankaŭ ne malsupera, tradukita aŭ klasika rusa literaturo, kiu estis ofta en [[Rusio]] meze de la [[1990-aj jaroj]]. Li proponis la modelon - inteligenta detektiva fikcio, kiu laŭ lia opinio taŭgas por plenigi la malplenon kreitan en la mondo de la rusa literaturo - al kelkaj el liaj verkistoj amikoj, kaj kiam neniu el ili prenis la ganton - li prenis ĝin mem. Akunin metis sian heroon Erast Fandorin ({{Lang-ru|Эраст Петрович Фандорин}}) en [[Rusia Imperio|Caran Rusion]], fine [[19-a jarcento|de la 19-a jarcento]], specialan periodon de krepusko kaj maltrankvilo, inter la fino de la cara regado kaj la komenco [[Oktobra Revolucio|de la komunista revolucio]], kiam novaj ventoj de ŝanĝo kaj [[optimismo]] blovis en la aero kune kun teruro, ekzisteca angoro kaj malklareco pri la estonteco. Laŭ Akunin, li elektis ĉi tiun periodon, preter ĝia allogeco kiel pitoreska fono por sia rakonto, ĉar tiam la homoj de Rusio alfrontis problemojn similajn al tiuj, kiujn ili alfrontas nuntempe. La heroo de la romanoj "La Nova Detektivo", Erast Fandorin, klera junulo el bona familio, aliĝas al la Moskva detektiva polico kiel juniora oficisto, post kiam lia familio perdis siajn havaĵojn kaj li estis devigita retiriĝi de liaj studoj. Li tre rapide supreniras la rangojn, post kiam li averte malimplikis la internacian konspiron, kiun li esploras en la unua romano "Azazel". Ĉe la fino de la unua romano, li estas poziciigita, kiel liaj antaŭuloj en la ĝenro, [[Hercule Poirot]], [[Ŝerloko Holmso|Sherlock Holmes]] kaj similaĵo, kiel ĉiopova detektivo kiu havas neniun misteron kio li ne povas solvi. Sed male al ili, li estas modesta, iom timema, kaj lia identeco kaj kapabloj estas kutime kaŝitaj de lia tuja medio, krom liaj komandantoj. La romanoj ĉiuj okazas fine de la [[19-a jarcento]], kiu estas rekonstruita en tre konvinka maniero, sed ĉiu el ili havas malsaman lokon kaj fonon, kaj tiel Akunin sukcesas ne fali en la kaptilon en kiu falas multaj detektivaj romanoj - la ŝablono kiu ripetiĝas. ''Azazel'' okazas en [[Moskvo]], de kie Fandorin vojaĝas al Anglio, sekvante internaciajn krimulojn; ''Turka Gambito'' estas historia spionadromano kiu okazas sur la batalkampo de [[Rusa-turka milito (1877–1878)|la rusa-turka milito]], kaj estas rakontita el virina vidpunkto. La intrigo de [[Baleno (Pandorin)|''Baleno'']] okazas tute sur ŝipo dum vojaĝo al [[Barato]] (referenco al la romanoj de [[Agatha Christie]]) kaj pli. La dramoj kaj enigmoj uzitaj fare de Akunin en formado de lia mistera aspekto sur la scenejo de literaturo ankaŭ estas karakterizaj por liaj romanoj kaj ilia stilo. La detektivaj misteroj, kiuj estas humuraj kaj bone konstruitaj, estas nur unu tavolo de la rakontoj. Akunin ligas kaj estas influita en liaj romanoj de rusa kaj monda literaturo kaj kun rusa historio. La romanoj estas interplektitaj kun literaturaj aludoj kaj referencoj al la verkaĵoj de [[Fjodor Dostojevskij|Dostojevskij]], [[Ivan Turgenev|Turgenev]], [[Anton Ĉeĥov|Ĉeĥov]], [[Miĥail Bulgakov|Bulgakov]], [[Agatha Christie]] kaj aliaj. ''Turka Gambito'', ekzemple, legeblas kiel ŝlosila historia romano, ĉar malantaŭ preskaŭ ĉiu rolulo en la romano, estas vera figuro en la rusa historio. La takso de Akunin pri la neceso de modelo de inteligenta suspensromano, kiu havigus al la meza klaso legindan kaj amuzan literaturon, samtempe flatante la inteligentecon de la leganto, montriĝis ĝusta. La romanoj iĝis furorlibroj en [[Rusio]], kie ili vendis pli ol 10 milionojn da kopioj kaj estis filmitaj por kino kaj televido. Aktuale en 2018, Akunin verkis 15 romanojn en la serio Fandorin kaj aliaj historiaj serioj: ''La Aventuroj de la Majstro'' kaj ''La Aventuroj de Fratino Pelagia'' kaj pli - entute pli ol 25 romanoj. Tamen, lia dua romano, ''Turka Gambito'', estis negative kritikita. Alia ĝenerala negativa kritiko estas ke la intrigoj en liaj romanoj estas similaj unu de la alia, la motivoj ne estas ĉiam klaraj kaj la ĉeffiguro estas unudimensia. Kvankam liaj romanoj estis destinitaj por la rusa publiko, ili ankaŭ estis tre sukcesaj ekster Rusio kaj estis tradukitaj en 36 lingvojn. Akunin estis komparita de kritikistoj kun [[Umberto Eco]], verkinto [[Il nome della rosa]] (La Nomo de la Rozo), kaj lia romano ''Azazel'' venis en la unua loko en enketo farita de [[Newsweek]] en [[2005]] pri la demando "Kiun romanon vi prenos ferie?". En [[2000]], aperis retejo kiu ofertas senpagan retan aliron al la plej multaj el la romanoj de "La Nova Detektivo" (vidu ligilon), kun la permeso de la aŭtoro. Nekutima ago en mondo, kie libera aliro al la verkaĵoj en la Interreto estas kutime por la verkaĵoj de mortintaj verkistoj, kies rajtoj jam eksvalidiĝis. Boris Akunin samtempe verkas 5 detektivajn seriojn, kaj eĉ publikigas nefikciajn romanojn sub sia reala nomo, Grigorij Ĉĥartiŝvili. Aktuale en 2022, en la serio "La Nova Detektivo" 15 romanoj estis publikigitaj. Aldone al tio, en [[2020]] alia romanoserio de kvin romanoj nomita '''''Simpla Masa''''' komencis esti publikigita, kiu disvolvas la intrigojn de la japana servisto de Fandorin kiu revenas al sia patrujo. La intrigo de la romanoj, laŭ Akunin mem, disvolvas la okazaĵojn de Masahiro (Masa), la asistanto de la renoma detektivo, sed sen Fandorin, kiu revenas al [[Japanio]]. Mirindaj eventoj, mirindaj aventuroj kaj mirindaj virinoj atendas Masa. == Verkaro == Libroserio "La Nova Detektivo" kies ĉefrolulo estas Erast Fandorin (eldondatoj en krampoj). Ĉiu historia mistera romano estas asignita ties propran subĝenron de detektiva fikcio (konspiro, politika, ktp.): # ''La Vintra Reĝino'', originala titolo ''Azazel'' / Азазель (1998). Konspira mistero. 1876. La 20-jaraĝa Fandorin komencas lian karieron de akcidente faletanta super intrigo por [[monda superregado]] <ref>{{cite web|url=http://akunin.ru/knigi/fandorin/erast/azazel/|title=Б. Акунин. "Азазель"|publisher=Akunin.ru|access-date=2012-07-14}}</ref>. # ''La turka Gambito'' / Турецкий гамбит (1998) <ref>{{cite web|url=http://akunin.ru/knigi/fandorin/erast/turetsky_gambit/|title=Б. Акунин. "Турецкий гамбит"|publisher=Akunin.ru|access-date=2012-07-14}}</ref>. Spiona mistero. 1877. Fandorin partoprenas en la [[Rusa-turka milito (1877–1878)|Russo-turka Milito]] kaj la Sieĝo de Plevna kiel li estas provanta malkovri turkan spionon. # ''Murdo sur la Leviathan'', originala titolo ''Leviathan'' / Левиафан (1998) <ref>{{cite web|url=http://akunin.ru/knigi/fandorin/erast/leviafan/|title=Б. Акунин. "Левиафан"|publisher=Akunin.ru|access-date=2012-07-14}}</ref>. Ferma aro-supre mistero. 1878. Fandorin prienketas murdon dum veturanta sur [[Vaporŝipo|steamship]] gvidita de Anglio al Barato. # ''La Morto de Akilo'' / Смерть Ахиллеса (1998) <ref>{{cite web|url=http://akunin.ru/knigi/fandorin/erast/smert_ahillesa/|title=Б. Акунин. "Смерть Ахиллеса"|publisher=Akunin.ru|access-date=2012-07-14}}</ref>. Dungita sikarian misteron. 1882. Al revenanta de diplomatia servo en Japanio, Fandorin pritraktas la misteran morton de Mikhail Skobelev (nomata Sobolev en la romano) en Moskva hotelo. # ''Specialaj Komisioj'': ## ''La Fanto de Spadoj'' / Пиковый валет (1999) <ref>{{cite web|url=http://akunin.ru/knigi/fandorin/erast/pikovyi_valet/|title=Б. Акунин. "Пиковый валет"|publisher=Akunin.ru|access-date=2012-07-14}}</ref>. Novella pri konfidaj viroj. 1886. Fandorin ĉasas malsupren lertan bandaĉon de fraŭdintoj. ## ''La Dekoraciisto'' / Декоратор (1999) <ref>{{cite web|url=http://akunin.ru/knigi/fandorin/erast/dekorator/|title=Б. Акунин. "Декоратор"|publisher=Akunin.ru|access-date=2012-07-14}}</ref>. Novella pri frenezulo. 1889. Post kiam finanta lian ŝnuron de murdoj en Anglio, [[Joĉjo la Buĉisto|Jack la Ripper]] surfacoj en [[Moskvo]]. # ''La Ŝtata Konsilisto'' / Статский советник (1999). Politika mistero. 1891. Revolucia terorismo en lasta 19a-jarcenta Rusio prenas centran stadion, kiel Fandorin estas plutraktanta grupon aŭdaci radikalulojn. # ''La Kronado /'' origine titolita ''Kronado aŭ la Lasta de la Romanovoj'' (Коронация, или Последний из Романов) (2000). Alta socia mistero. 1896. La intrigo ĉirkaŭigas la ascension de Caro [[Nikolao la 2-a (Rusio)|Nikolao la 2-a]], kies familio estas estanta ĉantaĝita de internacia superfiulo. # ''Ŝi Amanto de Morto'' / Любовница смерти (2001). Dekadenca mistero. 1900. Dekadenca [[Sinmortigo|suicida]] socio kaŭzas instigi en Moskvo. # ''Li Amanto de Morto'' / Любовник Смерти (2001). [[Charles Dickens|Dickensia]] mistero. Samtempe kun la dekadenca socia enketo, Fandorin estas rigardanta en serio de murdoj en la ladurbo de Khitrovka, Moskvo. # ''La Diamanto Chariot'' / Алмазная колесница (2003). Etnografia mistero. Eventoj de la [[Rusa-japana milito|Russo-japana Milito]] de 1905 aro kontraŭ retromemoro al diplomatia servo de Fandorin en [[Jokohamo|Yokohama]] en 1878. # ''Ying kaj Yan'' /Инь и Ян (2006). Ludado pri Erast Fandorin, fiksita en 1882. # ''La Jada Rozario'' / Нефритовые четки (2006). Sep mallongaj rakontoj kaj tri novellas fiksita inter 1881 kaj 1900. Kelkaj de la "truoj "" en la rakonto estas plenigita, inkluzivanta la servon de Fandorin en Japanio, liaj enketoj en la 1880aj jaroj dum Dua por Specialaj Komisioj en la Moskva urba administro kaj liaj aventuroj en Ameriko. # ''La tuta mondo'' estas scenejo / Весь мир театр (2009). Teatra mistero. 1911. La 55-jaraĝa Fandorin havas lian vivon turniĝas supren-malsupren kiam prienketanta strangajn okazaĵojn en moda Moskva teatro. # ''La Nigra Urbo'' / Черный город (2012). 1914. Dum plutraktanta aŭdacantan [[Bolŝeviko|bolŝevikan]] teroriston, Fandorin iras al la azerbajĝana majuskla [[Bakuo|Baku]], kie lia edzino estas pafanta moviĝan bildon. # ''Planeda Akvo'' / Планета Вода (2015). Tri novellas fiksita inter 1903 kaj 1912: ''Planeda Akvo'' (1903, trezora ĉaso en la Atlantika), ''Soluleca Velo'' (1906, kruela murdo de abatino ĉe fora monaĥejo) kaj ''Kie Devas Nin Padeli?'' (1912, postkuro de kruela trajna rabisto en Pollando). # ''Ne Diranta Adiaŭo'' / Не прощаюсь (2018). Tutnova aro inter 1918 kaj 1921. En lia fina aventuro, Erast Fandorin trovas lin mem en lando radikale transformita de la Revolucio kaj la [[Rusia Enlanda milito]]. Libroserio Fratino Pelagia (pri krimo-solvanta [[Monaĥino|monaĥino]] en la turno de la 20a-jarcenta provinca Rusio): # ''Pelagia kaj la Blankulo Bulldog / Пелагия и белый бульдог (2000). Episkopo de granda [[Volgo|Volga]] provinco sendas sagacan monaĥinon Pelagia rigardi en misteraj mortoj de la premio de lia onklino-gajnaj hundoj.'' # ''Pelagia kaj la Nigra Monaĥo'' / Пелагия и черный монах (2001). Misteraj eventoj en izolita monaĥeja forta episkopo Mitrofani komenci enketon, kiu nuraj kondukoj al pli da tragedio. # ''Pelagia kaj la'' Ruĝeco Rooster / Пелагия и красный петух (2003). Pli stranga kiu komencis novan sekton en provinca Rusio fariĝas la fokuso de minacaj kaj mortigaj intrigoj. Nikolao Fandorin serio (pri Erast lanepo de Fandorin, moderna-tago brita historiisto): # ''Altyn Tolobas'' / Алтын-толобас [http://akunin.ru/knigi/fandorin/nikolas/altyn-tolobas/] (2000). Nikolao vizitas Rusion en 1995 prienketi artefaktojn lasita de lia prapatro, Cornelius von Dorn, germana soldato en la servo de la rusa czar en la 17a jarcento. La rakonto de Cornelius estas dirita en alternanta ĉapitrojn. # ''Plistudplana Legado''/ Внеклассное чтение (2002). la aventuroj de Nikolao en Moskvo en 2001 estas dirita kune kun rakonto de 7-jaro-malnova prodigy implikiĝita en regicidal intrigo fine de [[Katerina la 2-a (Rusio)|Catherine la Granda-a]] reĝado. # F.M. (2006). Nikolao estas serĉanta nerevenigeblan manuskripto de [[Dostojevskij]], fikcia originala projekto de [[Krimo kaj puno|Krimo kaj Puno]] verkita kiel detektiva romano. # ''La Falcon kaj la Gluti'' / Сокол и Ласточка (2009). Nikolao kaj lia brita onklino estas serĉanta trezoron en la Karibea. La deveno de la trezoro estas dirita en rakonto pri Laetitia von Dorn (la nevino de Cornelius) fiksita en 1702. La ĝenraj projektaj romanoj (skribita en malsamaj fikciaj ĝenroj, la titolo de ĉiu verkaĵo plu-gvidas al la aparta ĝenro): # Libro de infanoj / Детская книга (2006). Erast Fandorin Jr. (dek de Nikolao-jaro-malnova filo) daŭrigas tempon-veturanta aventuron. # Spiona Romano / Шпионский роман (2005). Aro en 1941, tuj antaŭ lainvado de [[Adolf Hitler|Hitler]] de Sovetio. Ŝtataj sekurecaj oficiroj estas sur la vojo de profunde integriĝinta germana spiono. # Scienca Fikcio / Фантастика (2006). Du junaj viroj tenas ilia mistere akirita superpotencojn en [[Sovetunio|Sovetio-a]] mortanta tagojn. # Serĉo / Квест (2008). En 1930, [[Indiana Jones|Indiana]] Jones-kiel amerika sciencisto kaj du el liaj kolegoj iras al Moskvo en provo interrompi sovetiajn eŭgenikismajn eksperimentojn. La romano imitas komputilan ludon. La dua parto de la rakonto, vokita ''Kodojn al la Romano'' estas fiksita en 1812, dum lainvado de [[Napoleono Bonaparte|Napoleon]] de Rusio. # Libro de infanoj Por Knabinoj / Детская книга для девочек (2012). Co-authored kun Gloria Mu. Angelina Fandorina (Erast Jr.-a Ĝemela fratino) daŭrigas tempon-veturanta, monda-savanta serĉon de ŝia propra. ''Brüderschaft kun Morto'' (kinematografia "romano", verkita kiel kolekto de dek noveloj ("filmoj") pri la rivaleco inter rusa kaj germana spionaro dum la [[unua mondmilito]]. Ĉiu "filmo" estas verkita en malsama kinematografia ĝenro. Estas du ĉefaj roluloj en la serio: Alexei Romanov kaj Sepp von Theofels). La sekvantaj filmoj estis liberigita en la rusa: # ''La Infano kaj la Diablo'' / Младенец и черт (2007). Komedio. Julio 1914. Germana ĉampiono de spionado estas provanta ŝteladi la planojn de rusaj militistaj operacioj, kiel juna St. Petersburg studento neatendite interrompas. # ''La Turmento de Rompita Koro'' / Мука разбитого сердца (2007). Melodramo. Novembro 1914. Malsupera serĝento Alexei Romanov, sendis for de la fronta post kiam estanta vundita, partoprenas en operacio en Svislando, kie rusa spionaro estas provanta sendanĝerigi "negociston " en sekretoj." # ''La Fluganta Elefanto'' / Летающий слон (2008). Aeronautikaj aventuroj. Aprilo 1915. Kapitano von Theofels infiltras Speciala Aviada Korpuso de Rusio por saboti la evoluadon de unua peza bombisto de la mondo, la [[Ilja Muromec (aviadilo)|Sikorsky Ilya Muromets]]. # ''Infanoj de la Luno'' / Дети Луны (2008). Dekadenca étude: aŭgusto 1915. Ensign Romanov, freŝa post kiam kompletiganta sumigilon de la rusa Ĝenerala Personaro-spionara kurso, iras inkognitan en [[Sankt-Peterburgo|Petrograd]] socio de juna [[Dekadenco|decadents]]. Unu el la membroj estas proksimume translokigi kopion de sekretaj militistaj dokumentoj al germana spiono. # ''La Vaganta Viro'' / Странный человек (2009). Mistika. Decembro 1915. Grava von Theofels estas provanta senkreditigi la kapon de rusa militista spionaro. Atingi lian celon li estas provanta akiri proksiman al mistera "Wanderer" kiu tre similas la historian [[Grigorij Rasputin|Grigory Rasputin]]. La rusaj titolaj ludadoj kun la duobla signifo de la vorto "странный": ''vaganta'' (arkaikan signifon) kaj stranga, stranga. # ''Lasita la Tondron de Venka Tondrado''! / Гром победы, раздавайся! (2009). Fronta-linia skizo. Aprilo 1916. Malsupera leŭtenanto la aventuroj de Romanov ĉe Rusio-a Suda-Okcidenta Fronto, kiel li estas provanta certigi la sekretecon de la planoj por la baldaŭa [[Brusilov-ofensivo]]. # Maria, Maria... / "Мария", Мария ... (2010). Vera rakonto de la maro. Oktobro 1916. Grava von Theofels havas novan komision, saboti la rusan batalŝipon ''Imperatritsa Mariya''. # ''Nenio Sankta'' / Ничего святого (2010). Hellish plano de la germanoj. Novembro 1916. Von Theofels kaj lia nemezo Alexei Romanov estas proksimume renkonti denove kiel la germana spiono estas preparanta murdon de Czar [[Nikolao la 2-a (Rusio)|Nikolao II]]. Ĉi tiu tempo, Romanov, nun leŭtenanto, estas multe pli inda oponanto. # ''Operacia Transito'' / Операция "Транзит" (2011). Preapocalyptic. Aprilo 1917. Kun Rusio alfrontanta politikan tumulton post la [[Februara revolucio|februara Revolucio]], la germanoj esperas al cetere la disfalo de helpanta la bolŝevikan gvidanton V. I. Lenin reveno al la lando. Grava von Theofels' nova komisio estas certigi lian sekuran trairejon. # ''La Anĝela Bataliono'' / Батальон ангелов (2011). Apokalipsa. Summer 1917. Kun lakapableco de Rusio daŭrigi la militon ĉe fino kaj la armeo demoralized, la [[Portempa Registaro de Rusio|rusa Provizora Registaro]] kreas la Batalionon de la Virinoj de Morto por akceli la laborspiriton de la soldatoj. Stabskapitän Alexei Romanov aliĝas la strangan grupon kiel instruisto. Historio de la Rusia ŝtato (История Российского государства). Serio de ne-fikciaj verkaĵoj dokumentantaj la historion de Rusio de la 9-a jarcento ĝis 1917, kompletigita de serio de fikciaj verkaĵoj. # ''Parto de Eŭropo — De la komencoj al la mongola Konkero'' | Часть Европы — От истоков до монгольского нашествия (2013). Historio de rusia ŝtatiĝo de ties komencoj (9-a jarcento) ĝis la mongola Konkero (frue 13a jarcento). # ''La Fajra Fingro'' | Огненный перст (2013). Tri historia novellas aro inter la 9-a kaj 13-a jarcentoj: ''La Fajra Fingro'' (la aventuroj de Bizanca spiono en la Slavic landoj en 856 AD), ''La Salivode la Diablo'' (politikaj ludoj ĉe la tribunalo de [[Jaroslavo la Saĝa]] en 1050) kaj ''Princa Oksikoko'' (pri juna reganto de eta princlando). # ''Parto de Azio — La Horda Periodo'' | Часть Азии — Ордынский период (2014). Historio de rusa ŝtatiĝo sub la mongola regulo (de frua 13a jarcento al meza 15-a jarcento). # ''Bosch kaj Schelm'' | Бох и Шельма (2014). Du historiaj romanoj. La unua romano diras de horora invado de Tataraj (mongoloj) en 1237 kaj estas narrated de ambaŭ la rusaj kaj mongolaj perspektivoj, falanta en la Tragedia Varo. La dua romano estas pri la aventuroj de lerta fraŭdinto kiu estas vaganta ĉirkaŭ Rusio kaj la najbaraj landoj sur la antaŭtago de dramecaj eventoj — la granda Batalo de Koulikovo en 1380 kie la unueca rusa armeo alfrontis la armeon de la Ora Hordo. La romano estas comical kaj apartenas al la Picaresque varo. # ''Inter Azio kaj Eŭropo — De Ivan la 3-a al Boris Godunov'' | Между Азией и Европой — От Ивана III до Бориса Годунова (2015). Historio de rusa ŝtatiĝo de Ivan la 3-a (meza 15a jarcento) ĝis Boris Godunov (unuaj jaroj de la 17a jarcento). # ''la karto de vidvino'' aŭ Vidvina ''kerchief'' | Вдовий плат (2016). Du historiaj romanoj. ''lakarto de vidvino'' estas fiksita en la tempoj de Ivan la 3-a, dum ''La marko de Kaino'' okazas dum Ivan lareĝado de la 4-a. # ''Inter Eŭropo kaj Azio - La Deksepa Jarcento'' | Между Европой и Азией — Семнадцатый век (2016). la apero de Rusio de [[Granda Malordo (Rusio)|La Tempo de Problemoj]] kaj la reĝadoj de la frua [[Romanovoj|Romanovs]]. # ''Sennight de la Tri-Konsiderita'' | Седмица Трехглазого (2017). Historia detektiva romano, transsendanta la vivon de 17a-jarcenta Moskvo sleuth kaj ludado ''Mortigi La Snakelet'' pri [[Petro la Granda|Peter la Granda-a]] puĉo al demisiiga princino [[Sofia Aleksejevna|Sophia Alekseyevna]]. # ''Asiatic Europeization - Czar Peter Alexeyevich'' | Азиатская европеизация — Царь Пётр Алексеевич (2017). La reĝado de Peter la Granda fundamento de la rusa Imperio. # ''Nuksokerno Budho'' | Ореховый Будда (2018). Romano pri la aventuroj de japana monaĥo kaj orfa rusa knabino en Rusio de [[Petro la Granda]]. # ''Eurasian Imperio - La Epoko de'' Czarinas|Евразийская империя - Эпоха цариц (2018). Poŝto-Peter 18a jarcenta Rusio, inkluzivanta la reĝadon de [[Katerina la 2-a (Rusio)|Katerina la Granda]]. # ''Bonaventuroj kaj pripensadoj de Lucius'' Katin|Доброключения и рассуждения Луция Катина (2019). Tutnova aro en la mezo de la 18a jarcento, koncentranta sur idealisma juna viro kaj lia deziro alporti pri progreso kaj klerismo. # ''La Unua Superpotenco - Alexander la Benita kaj Nikolao la'' Unforgettable|Первая сверхдержава - Александр Благословенный и Николай Незабвенный (2019). la altiĝo de Rusio kaj falo kiel eŭropa superpotenco dum la reĝadoj de Alexander la 1-a kaj Nikolao la 1-a. === Ne-seriaj verkaĵoj === # ''La Mevo'' / Чайка, Комедия в двух действиях (2000). Reverkanta de Mevo de [[Anton Ĉeĥov]] kiel mistero <ref>{{cite web|url=http://akunin.ru/knigi/prochee/chaika/|title=Б. Акунин. Чайка|publisher=Akunin.ru|access-date=2012-07-14}}</ref> # Komedia/Tragedio / Комедия/Трагедия (2000). Du ludadoj, Vilaĝeto, Versio kaj ''Spegulo de Sankta Germain'' # ''Feinaj Rakontoj por Idiotoj'' / Сказки для Идиотов (2000) <ref>{{cite web|url=http://akunin.ru/knigi/prochee/skazki/|title=Б. Акунин. Сказки для Идиотов|publisher=Akunin.ru|access-date=2012-07-14}}</ref>. Kolekto de mallongaj rakontoj, ne rilatita al iu ajn de la serio. # ''Scenaroj'' / Сценарии (2006). Originalaj scenaroj verkita de Akunin por tri el liaj romanoj. # ''Fotoj kiel Haiku'' / Фото как хокку (2011). Kolekto de biografiaj rakontoj ofertitaj al la legantoj de la blogo de Akunin. # ''La Plej Timiganta Fiulon kaj aliaj rakontoj'' / Самый страшный злодей и другие сюжеты (2012). Kolekto de blogaj poŝtoj de 2010 al 2011. # ''Vera Princino kaj aliaj rakontoj'' / Настоящая принцесса и другие сюжеты (2013). Kolekto de blogaj poŝtoj de 2011 al 2012. # ''La plej mistera sekreto kaj aliaj rakontoj'' / Самая таинственная тайна и другие сюжеты (2014). Tria kolekto de blogaj poŝtoj. # ''La Norda gardostaranto kaj aliaj rakontoj'' / Северный Часовой и другие сюжеты (2015). Kvara kolekto de blogaj poŝtoj. Kiel Grigory Ĉĥartiŝvili: # ''la Verkisto kaj Suicido'' / Писатель и самоубийство (1999). Ne-fikcia studo de suicido en literaturaj cirkloj dum historio. # ''Tombejaj Rakontoj'' / Кладбищенские истории (2004). verkita kiel ambaŭ Boris Akunin kaj Grigorij Ĉĥartiŝvili, la verkaĵo konsistas de literaturaj eseoj pri tombejoj en malsamaj partoj de la mondo, ĉiu akompanita de [[Makabro|makabre]] mallonga rakonto. Unu el la mallongaj rakontoj (''Ŝigumo'') prezentas Erast Fandorin kaj estas inkluzivita en ''La Jada Rozario''. Kiel Boris Akunin-Ĉĥartiŝvili: # ''Aristonomia'' / Аристономия (2012). Unua provo de Akunin verki "gravan literaturon", kiel oponita al ĝenra fikcio. La romano estas fiksita dum la tumulto de la [[Februara revolucio|februara]] kaj [[Oktobra Revolucio|oktobra]] Revolucioj kaj la [[Rusia Enlanda milito]], kun filozofia ruminaĵoj pri la naturo kaj evoluado de homa digno interplektitaj en la intrigo. # ''Alia Vojo'' / Другой Путь ' (2015). La romano estas fiksita en 1927, kiel [[Josif Stalin|Joseph Stalin]] estas firmiganta potencon. La ĉefa rolulo trovas veran amon kaj daŭras lian filozofian laboron, nun sur la temo de la transformativaj potencoj de intimo kaj amo. # ''Feliĉa Rusio'' / Счастливая Россия (2017). La rakonto daŭras en 1937, ĉe la alto de la elpurigoj de Stalin. Sekreta socio de Moskvaj liberpensuloj, kiuj filozofias pri ideala estonteco por ilia lando, estas prienketita de la sekreta polico. # ''Tresorium'' / Трезориум (2019). Tutnova teorio de primara edukado estas esplorita en [[Varsovia geto|Varsovia Geto]] kaj juna sovetia oficiro serĉas lian destinon en Milito-elrabita Eŭropo. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * (en la rusa) [http://akunin.ru/ retejo de Akunin] (enhavas la plenan tekston de dek romanoj) * (en la rusa) [https://web.archive.org/web/20110423005618/http://borisakunin.livejournal.com/ persona blogo de Akunin] * (en la rusa) [https://web.archive.org/web/20060610220203/http://fandorin.ru/ Fandorin.ru] oficiala retpaĝo de Erast Fandorin kaj aliaj roluloj de Akunin * (en la rusa) [https://web.archive.org/web/20090624075201/http://museum.fandorin.ru/ La virtuala muzeo de Erast P. Fandorin] * [https://web.archive.org/web/20050805232105/http://www.akunin.net/ Akunin.net] aperintaj romanoj en la rusa, angla, germana kaj franca, laste ĝisdatigita en 2005 * [http://www.timesonline.co.uk/article/0,,23116-1721532,00.html enreta intervjuo de Times kun Boris Akunin]{{404|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.russia-ic.com/culture_art/literature/236/ Boris Akunin: la malbona spirito aŭ bonŝanco de moderna rusa fikcio?] * 2002 AEI [https://web.archive.org/web/20070221182932/http://www.aei.org/docLib/20030104_ro.pdf papero] analizado la verkaro de Akunin * [http://www.lib.ru/RUSS_DETEKTIW/BAKUNIN/ rusa bibliotekejo] enhavanta la plenajn tekstojn de la plejparto de la romanoj de Akunin, inkluzive ĉiujn tri Pelagiaj romanoj, du Nikolao Fandorin romanoj kaj ĉiuj Erast Fandorin romanoj krom ''La Jada Rozario'' kaj ''la tuta mondo estas scenejo'' * [https://archive.org/search.php?query=%28%28subject%3A%22Akunin%2C%20Boris%22%20OR%20subject%3A%22Boris%20Akunin%22%20OR%20creator%3A%22Akunin%2C%20Boris%22%20OR%20creator%3A%22Boris%20Akunin%22%20OR%20title%3A%22Boris%20Akunin%22%20OR%20description%3A%22Akunin%2C%20Boris%22%20OR%20description%3A%22Boris%20Akunin%22%29%29%20AND%20%28-mediatype:software%29 Verkaĵoj fare de aŭ pri Boris Akunin] ĉe Internet Archive * En 2022 Boris Akunin kun-fondis la organizaĵo [https://truerussia.org Veran Rusion] - kontraŭmilita bonfara organizo kiu subtenas ukrainajn rifuĝintojn {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Akunin, Boris}} [[Kategorio:Ruslingvaj verkistoj]] [[Kategorio:Rusiaj verkistoj]] [[Kategorio:Rusiaj dramistoj]] [[Kategorio:Verkistoj de la 20-a jarcento]] [[Kategorio:Verkistoj de la 21-a jarcento]] [[Kategorio:Rusiaj tradukistoj]] [[Kategorio:Rusiaj redaktoroj]] [[Kategorio:Rusiaj literatursciencistoj]] [[Kategorio:Verkistoj de Moskvo]] [[Kategorio:Tradukistoj el la japana lingvo]] [[Kategorio:Tradukistoj al la rusa lingvo]] [[Kategorio:Pseŭdonimaj verkistoj]] [[Kategorio:Verkistoj de krimromanoj]] [[Kategorio:Vivantaj homoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1956]] 9vsio25lby128u031x56ljv0dlngc67 0 822874 9378131 8270217 2026-05-20T05:59:19Z Sj1mor 12103 9378131 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}}[[Dosiero:Clima Sevilla (España).PNG|eta|dekstra|Klimatogramo de la [[flughaveno de Sevilo]].]] La termino '''klimatogramo''' aplikeblas al variaj metodoj uzitaj por montri grafike la [[klimato]]n de difinita loko, inter kiuj jenas: * Grafikaĵo pri [[temperaturo]] kaj [[pluvo]] sen difinita [[skalo]].<ref>[https://web.archive.org/web/20110724160124/http://www.kyrene.org/staff/ldemos/Launch/India/Climographs/climographs.pdf How to make a Climograph] </ref>​ * Termoizopletoj, nome grafikaĵo kiu montras la temperaturojn ĉiutagajn laŭlonge de la jaro. * Grafikaĵo konata kiel [[diagramo]] Walter-Lieth kiu montras la temperaturon kaj la precipitaĵojn en skalo de 1:2. * Montro de temperaturo kaj precipitaĵoj en grafikaĵoj apudaj, sed apartaj. Aktuale oni aplikas tre ofte la Diagramon de Walter-Lieth en kiu oni montras la averaĝan temperaturon kaj la pluvkvantojn falintajn en ĉiu monato de la jaro laŭlonge de la dek du monatoj en la studita loko observitajn en longa tmepoperiodo kaj laŭ [[skalo]] de 1:2, tio estas 10 °C oni montras je la sama alteco kiel 20 mm de pluvo. Al tio oni aldonas aliajn geografiajn datumojn kaj la jaran sumon de la precipitaĵoj kun la jara averaĝo de la temperaturo. La difinita skalo de 1:2 ebligas konstati ĉu la studata zono havas aridan, malsekan aŭ tre malsekan klimaton. Tiu tipo de diagramo estas nomata ''diagramo de Walter-Lieth''<ref>[https://climatecharts.net/ Diagramoj de Walter-Lieth] por ajna loko de la Tero fare de la [[Teknologia universitato Dresdeno]]. </ref> aŭ ''diagramo umbrotermika''. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://climatecharts.net/ Diagramoj de Walter-Lieth] por ajna loko de la Tero fare de la [[Teknologia universitato Dresdeno]]] * [https://www.youtube.com/watch?v=LJZLKHcDBn0 Kreado de klimatogramoj en Excel] {{-}} * {{Tradukita|lingvo= es |artikolo=Climograma|revizio=150211119}} [[Kategorio:Klimato]] [[Kategorio:Klimatologio]] oqhycfku49lrppgnyxujg1qiav6fvja 0 832089 9377748 9375347 2026-05-19T14:54:54Z ThomasPusch 1869 9377748 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Eija-Riitta "Eppu" Nuotio''' (denaske Silvennoinen, antaŭe Rantanen, naskita la [[13-an de februaro]] [[1962]] en [[Iisalmi]]) estas finna verkistino kaj aktorino. Ŝi ankaŭ laboras kiel espriminstruistino, tradukistino, reĝisorino kaj dramistino. La literatura produktaĵo de Nuotio inkludas infanlibrojn, televidspektaklojn, sonteatraĵojn, ludojn, muzikalojn, koncertmanuskriptojn kaj romanojn. Ŝiaj produktadoj celitaj al plenkreskuloj inkluzivas ekzemple la serion Varkaus kaj suspensromanojn pri ĵurnalisto Pii Marin. Nuotio ankaŭ skribis kolumnojn kaj postrakontojn por diversaj revuoj. Ŝi estas ambasadoro de Unicef-bonvolo ekde 2002. Nuotio estas fondmembro de la kooperativa eldonejo Crime Time. Nuotio aktoris en teatro kaj la televidserioj ''Tuliportaat'' (1998), ''Kesäkerttu'' (1998-1999) kaj ''Sisaret'' (2003). == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{IMDb nomo}} {{bibliotekoj}} {{portalstrio|biografio|filmo}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Nuotio, Eppu}} [[Kategorio:Finnaj verkistoj]] [[Kategorio:Finnaj aktoroj]] f50j9j2lnzmx08xa1v86aat3wxl63k1 9377873 9377748 2026-05-19T18:27:58Z ThomasPusch 1869 9377873 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Eija-Riitta "Eppu" Nuotio''' (denaske Silvennoinen, antaŭe Rantanen, naskita la [[13-an de februaro]] [[1962]] en [[Iisalmi, [[Norda Savonio]], do nun {{aĝo|1962|2|13}}-jaraĝa) estas finna verkistino kaj aktorino. Ŝi ankaŭ laboras kiel espriminstruistino, tradukistino, reĝisorino kaj dramistino. La literatura produktaĵo de Nuotio inkludas infanlibrojn, televidspektaklojn, sonteatraĵojn, ludojn, muzikalojn, koncertmanuskriptojn kaj romanojn. Ŝiaj produktadoj celitaj al plenkreskuloj inkluzivas ekzemple la serion Varkaus kaj suspensromanojn pri ĵurnalisto Pii Marin. Nuotio ankaŭ skribis kolumnojn kaj postrakontojn por diversaj revuoj. Ŝi estas ambasadoro de Unicef-bonvolo ekde 2002. Nuotio estas fondmembro de la kooperativa eldonejo Crime Time. Nuotio aktoris en teatro kaj la televidserioj ''Tuliportaat'' (1998), ''Kesäkerttu'' (1998-1999) kaj ''Sisaret'' (2003). == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{IMDb nomo}} {{bibliotekoj}} {{portalstrio|biografio|filmo}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Nuotio, Eppu}} [[Kategorio:Finnaj verkistoj]] [[Kategorio:Finnaj aktoroj]] dqdz5d3gpd0pjwsbtwwfloxtg6e5qwa 9377875 9377873 2026-05-19T18:28:13Z ThomasPusch 1869 9377875 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Eija-Riitta "Eppu" Nuotio''' (denaske Silvennoinen, antaŭe Rantanen, naskita la [[13-an de februaro]] [[1962]] en [[Iisalmi]], [[Norda Savonio]], do nun {{aĝo|1962|2|13}}-jaraĝa) estas finna verkistino kaj aktorino. Ŝi ankaŭ laboras kiel espriminstruistino, tradukistino, reĝisorino kaj dramistino. La literatura produktaĵo de Nuotio inkludas infanlibrojn, televidspektaklojn, sonteatraĵojn, ludojn, muzikalojn, koncertmanuskriptojn kaj romanojn. Ŝiaj produktadoj celitaj al plenkreskuloj inkluzivas ekzemple la serion Varkaus kaj suspensromanojn pri ĵurnalisto Pii Marin. Nuotio ankaŭ skribis kolumnojn kaj postrakontojn por diversaj revuoj. Ŝi estas ambasadoro de Unicef-bonvolo ekde 2002. Nuotio estas fondmembro de la kooperativa eldonejo Crime Time. Nuotio aktoris en teatro kaj la televidserioj ''Tuliportaat'' (1998), ''Kesäkerttu'' (1998-1999) kaj ''Sisaret'' (2003). == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{IMDb nomo}} {{bibliotekoj}} {{portalstrio|biografio|filmo}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Nuotio, Eppu}} [[Kategorio:Finnaj verkistoj]] [[Kategorio:Finnaj aktoroj]] 2ye6xnjdvulji8l5sfrqq4cwscibhq2 0 832723 9377608 9000097 2026-05-19T12:22:33Z Sj1mor 12103 9377608 wikitext text/x-wiki {{Informkesto ponto | nomo = Viadukto de Calix | loka nomo = Viaduc de Calix | bildo = FranceNormandieMondevilleHerouvilleViaducCalixCouchant.jpg | priskribo = | lando = {{Francio}} | regiono_tipo1 = [[Regionoj de Francio|Regiono]] | regiono_nomo1 = [[Normandio]] | regiono_tipo2 = [[Departementoj de Francio|Departemento]] | regiono_nomo2 = [[Calvados]] | regiono_tipo3 = | regiono_nomo3 = | loko = [[Mondeville (Calvados)|Mondeville]]<br />[[Hérouville-Saint-Clair]] | latitudo = 49.184649 | longitudo = -0.327641 | altitudo = | regiono-ISO = FR-14 | altitudo-rilato = | suriras = Aŭtotrafiko | transiras = [[Orne (riverego)|Orne]]<br />[[Kanalo de Caen al Maro]] | tipo = | longo = 1183 | larĝo = 156 | alto = 38 | libera alto = | etendo = | aperturoj = | pilieraksa distanco = | materialo = [[Streĉbetono]] | konstruo = [[1971]]-[[1974]] | inaŭguro = {{Dato|13|12|1975}} | uzado = | ŝanĝebla mapo = Caen/Calvados | bontenado = | planado = | konstruiganto = | konstrukostoj = | konstrutipo = | zomo = 14 }} La '''Viadukto de Calix''' estas voja [[viadukto]] situanta en la kunurbaĵo de [[Caen]] en [[Francio]] kiu ebligas la rondiradon de la norda periferia bulvardo de Caen, super la valo de [[Orne (riverego)|Orne]]. Ĝi estas la dua plej longa ponto en [[Calvados]] post la Ponto de Normandio. [[Dosiero:Caen-Calix.JPG|centra|280ra|eta|Viadukto de Calix]] {{Projektoj}} [[Kategorio:Transporto en Caen]] [[Kategorio:Pontoj en Francio|Calix]] [[Kategorio:Hérouville-Saint-Clair]] [[Kategorio:Mondeville (Calvados)]] cq0ne82vubwk9sc58l2w4df9idc98yh 0 838262 9378070 8652690 2026-05-20T04:05:58Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9378070 wikitext text/x-wiki La '''[[kastelo]] de [[Tét]]''' (konata ankaŭ pri la iamaj posedantoj ''Kastelo de Pokvári-Bay-Halászy '' [baj-halAsi]) estas impona [[kastelo]], nun hoteleto en [[urbo]] [[Tét]] ([[Hungario]]). [[Dosiero:Téti Pokváry-kastély homlokzata.jpg|eta|maldekstre|<center>Aerfoto pri la kastelo]] == Historio == La familio Poky konstruis [[monaĥejo]]n en [[1251]] en tiu areo, sed ĝi malaperis dum la historio. En 1869 S-ino Bay konstruis biendomon, kiun ŝi nomumis malgranda kastelo, ĉar en la jaroj 1904 kaj 1905 nova (granda) kastelo estis konstruita. Dum la [[2-a mondmilito]] la posedantoj rifuĝis, poste la kastelo estis milita hospitalo. En la pacaj tempoj la loka arbarista firmao uzis ĝin, ekde 1965 la ministerio uzis la kastelon. Depost fino de la [[socialismo]] la privata sektoro plene restaŭris ĝin, poste ĝi estas hoteleto sen servoj, tamen por rajdantoj estas tre konvena. == Konstruaĵo == La parte unuetaĝa kastelo situas plene sola en granda [[parko]] for de la urbo 2 kilometrojn. La kastelo formas majusklon '''J'''. La domoj estas algluitaj laŭ [[Elipso (matematiko)|elipso]], sed kiam la domoj elĉerpiĝas, ŝtona muro faras kompleta la elipson. Ene estas krom la ĉambroj naĝejo, memserva kuirejo, ekstere tenisejo, ludejo por pilkaj sportoj, lago por boatadi. [[Dosiero:Tét légifotó.jpg|eta|<center>Aerfoto pri la kastelo]] == Parko == La pli granda parto de la parko estas [[arbaro]], la pli malgranda parto estas parko kun promenejoj. == Fontoj == * [https://sokszinuvidek.24.hu/viragzo-videkunk/2022/11/28/kastely-tet-gyor-moson-sopron-megye-elado-ingatlan/ hungare kun fotoj] * [https://hellohungary.hu/szallas/a-pokvari-kastely-tortenete hungare kun fotoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20230927053102/https://hellohungary.hu/szallas/a-pokvari-kastely-tortenete |date=2023-09-27 }} * [https://www.kastelyok.com/adatlap.php?details=322 hungare kun foto] {{Unua}} [[Kategorio:Kasteloj en Hungario|Tet]] [[Kategorio:Tét]] i1arl8m5gdwg6zesvh62zmoiozul4dy 0 846214 9378105 8767443 2026-05-20T05:12:49Z Sj1mor 12103 /* Referencoj */ 9378105 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Louis Henry SULLIVAN''' ([[Bostono]], 3a de septembro [[1856]] - [[Ĉikago]], 14a de aprilo [[1924]]) estis usona [[arkitekto]] kaj teoriulo de la Skolo de Ĉikago (1870-1893). Kun Dankmar Adler li fondis la studion de [[arkitekturo]] nome [[Adler & Sullivan]], kiu startigis tendencon kiu estos unu el la fundamentoj de la [[moderna arĥitekturo]].<ref> Watson, Peter (2007) [2000]. [https://books.google.es/books?id=K4P7VWvhWK0C&printsec=frontcover&hl=es#v=onepage&q&f=false ''Historia intelectual del siglo xx''.] Barcelona: Editorial Crítica. pp. 95-96. ISBN 978-84-8432-805-6. Konsultita la 20an de marto 2021 en Google Books. </ref>​ En sia Auditorium Building, de Ĉikago, li havis sian [[studio]]n kaj tie ekkarieris la fama arkitekto [[Frank Lloyd Wright]]. ==Biografio== Li studis en la [[Teknologia Instituto de Masaĉuseco]], en [[Kembriĝo]]; li laboris en la studio de Frank Furness Hewitt en [[Filadelfio]], kaj estis lernanto en Ĉikago de la inĝeniero William Le Baron Jenney. Inter 1874 kaj 1876 li loĝis en Parizo, kie li studis en la ''École des Beaux Arts'' la kursojn de Joseph-Auguste-Émile Vaudremer, sekvanto de [[Viollet-le-Duc]]. Reveninte en Usonon, li kunportis la malakcepton de la arkitektura konvencia akademiismo hegemonia tiam en Eŭropo, sed ankaŭ entuziasmon kaj admiron por la rigora raciisma metodo de koncepto de projektoj kaj kompono enkondukita de la franca skolo. Li establiĝis en Ĉikago, kie estis okazanta urborekonstruado post la granda incendio de 1871, kaj li dungiĝis en la studio de la inĝeniero Fredrik Baumann, zorge ĉefe pri problemoj strukturaj rilataj al la grandaj vorkoj, kiel pontoj kaj viaduktoj. En 1879 li ekformis parton de la kabineto de projektoj de Dankmar Adler, kiu iĝos lia partnero en 1881, startigante kunlaboradon kiu daŭris ĝis 1895. La ambicioj de Sullivan montriĝis jam en liaj unuaj verkoj, kiel la Rotschild Building de 1881, kun troa dekoracio surbaze de fandaĵoj kaj ĉizita ŝtono. En 1886 la firmao [[Adler & Sullivan]] ricevis la mendon konstrui en Wabash Avenue komplekson kiu enhavu spektaklejon, kunsidejojn, hotelon kaj oficejojn; inter la unuaj projektoj skizitaj de Sullivan kaj la definitiva estas granda diferenco, probable pro la influo de la Marshall, Fueld & Co. Warehouse, inaŭgurita en 1887. Ekde 1890, Sullivan studas la aplikadon al [[nuboskrapulo]]j komponprincipiojn: lia unua klopodo, kiel atestis Wright, en la verko Wainwright Building de [[San Luis]] (1890-1891). La konstitucia karaktero de nuboskrapulo kuŝas en la ekzistido de multaj egalaj etaĝoj. Fakte, nekalkulinte unu aŭ du malsuprajn etaĝojn kaj la lastan, la intermezaj etaĝoj estas tiomaj ke ili ne povas esti diferencataj laŭvolume nefalinte en gravaj strukturaj kontraŭdiroj, sed la eblo domini iton arkitekture dependas, precize, de la superigo de ritmo ripeteca; Sullivan defendas trakti la intermezan zonon per unuiga elemento kaj tial substreki la vertikalajn dividojn por kontrastigi ilin al la zono de la bazo kaj de la pinto, kiuj estas horizontalaj. Tiel naskiĝis la vertikalismo, karaktera de la nuboskrapuloj de Sullivan. En 1896 Sullivan verkis teorian eksponon de tiu maniero projekcii vertikale. ==Referencoj== {{Referencoj}}{{Projektoj}}{{-}} {{Bibliotekoj}} * {{Tradukita|lingvo= es |artikolo=Louis Sullivan|revizio=154437900}} [[Kategorio:Usonaj arkitektoj]] nzobud8jhs5cdeeo02aqld6b9i7gew4 0 846218 9378116 9201226 2026-05-20T05:19:53Z Sj1mor 12103 9378116 wikitext text/x-wiki {{Informkesto firmao}} [[Dosiero:Wainwright building st louis USA.jpg|eta|dekstre|220ra|''Wainwright Building'' en [[San Luis]].]] '''Adler & Sullivan''' estis firmao de [[arkitekturo]] fondita de Dankmar Adler kaj [[Louis Sullivan]]. Ĝi estas konata ĉefe pro siaj verkoj de stilo Skolo de Ĉikago, inter kiuj elstaras la konstruaĵoj ''Auditorium Building'' en [[Ĉikago]] kaj ''Wainwright Building'' en [[San Luis]].​ De 256 realigitaj verkoj, konserviĝas nur 30.<ref name="Dwell" >​ Welton, J. Michael. [https://www.dwell.com/article/the-architecture-of-adler-and-sullivan-e67f12f5 «The Architecture of Adler & Sullivan».] ''Dwell''. Konsultita la 10an de junio 2021. </ref>​ En la 1880-aj kaj 1890-aj jaroj la kreskiĝanta alteco de la konstruaĵoj starigis problemojn, kaj kvankam multaj arkitektoj simple ripetis tradiciajn trajtojn, Adler & Sullivan aplikis novajn fokusojn. Por ekzemplo, por la strukturo de la unuaj [[nuboskrapulo]]j, per bone difinitaj [[Bazo (arkitekturo)|bazo]], intermeza parto [[fusto]] kaj tegmenta etaĝo aŭ [[Kornico (arkitekturo)|kornico]].​ Tio videblas en la ''Wainwright Building'' kaj en la ''Guaranty Building'' en [[Bufalo]].<ref name="Dwell" />​ Sullivan estis influita per la verkoj de [[Henry David Thoreau]] kaj [[Walt Whitman]]. Li interesiĝis ankaŭ per siaj observoj pri la elementoj kaj procezoj de la [[semo]]j, kaj li aplikis tion al la kompreno de konstruaĵo.<ref name="Dwell" />​​ == Aliaj verkoj == * Guaranty Building, iam Prudential Building * Tombo de Carrie Eliza Getty == Referencoj == {{Referencoj}} {{-}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} * {{Tradukita|lingvo= es |artikolo=Adler & Sullivan|revizio=154414220}} [[Kategorio:Usonaj arkitektoj]] [[Kategorio:Usonaj firmaoj]] [[Kategorio:Firmaoj de Ilinojso]] a9pd3vrzp7g90iul8lb8rrtbj5fzxa6 0 849916 9378005 9374397 2026-05-19T21:36:44Z Kani 670 /* Ĉefaj verkoj */ 9378005 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Curzio MALAPARTE''' ([[Prato]], 9a de junio 1898 – [[Romo]], 19a de julio [[1957]]), denaske '''Kurt Erich Suckert''' estis itala [[ĵurnalisto]], [[dramaturgo]], [[verkisto]] kaj [[diplomato]]. La elektita familinomo por pseŭdonimo uzita ekde 1925 signifas laŭvorte 'de malbona loko', kiel vortoludo kun Buonaparte 'de bona loko', reference al [[Napoleono Bonaparte]]. Li estis faŝisto, poste komunisto. == Biografio == [[Dosiero:Curzio_Malaparte_alpino.jpg|eta|maldekstre|200ra|Curzio Malaparte kun uniformo de la [[Unua Mondmilito]].]] Li estis filo de itala patrino kaj germana patro, kun kiu li ne bone rilatis. Li studis en mezlernejo en kiu antaŭe studis [[Gabriele D'Annunzio]]. Kiel junulo, li simpatiis kun [[anarkiismo]], aktivis kun respublika partio kaj rilatis kun [[Framasonismo]]. Dum la [[Unua Mondmilito]] li militaliĝis kiel volontulo kaj batalis en Francio kaj Italio. Reveninte en Francion post la malvenko de Caporetto, en 1918 lia roto suferis kemian atakon fare de la [[Germanimperia Armeo]], kaj liaj pulmoj estis grave damaĝitaj per la [[iperito]]. Lia hospitalo estis bombardita kaj la juna Suckert savis sin saltante tra fenestro. Poste li studis en la [[Universitato 'Sapienza' de Romo]]. Lia unua verko temis pri la malvenko de Caporetto, kiun li atribuis al la malkompetenteco de militestroj kaj politikistoj (Romo) kaj li alvokis al ribelo fare de junaj burĝuloj (kiuj tuj iĝos faŝistoj). === Faŝisto === En 1920 Malaparte aliĝis al la ĵus nasktia faŝisma movado de [[Benito Mussolini]] kaj eble en oktobro 1922 li partoprenis en la [[Marŝo al Romo]], sed prie estas kontraŭaj asertoj. En 1923 okazis fama [[duelo]] kontraŭ Ottavio Pastore. Sekvajare li iĝis eldonisto inter aliaj de ''La Voce de Prezzolini''. Li praktikis sportojn (spite al sia malbona sano), kiel [[skermo]], [[biciklado]], kaj dueloj.<ref name="Arcitaliano" > Giordano Bruno Guerri, ''L'Arcitaliano. Vita di Curzio Malaparte'', Milano, Bompiani, 1980. </ref>​ Dum la afero de la murdo de la socialisto [[Giacomo Matteotti]], Malaparte estis arda partiano de la perfortaj rotoj, tiel ke li partoprenis en manovro de devojigo: uzado de kolero pro la morto de la faŝisto Bonservizi en Parizo.<ref> [https://www.repubblica.it/cultura/2022/09/20/news/storie_di_storia__13_1924_le_ultime_elezioni_prima_del_fascismo-366489965/ Storie di Storia / 13. 1924: le ultime elezioni prima del fascismo,] [[La Repubblica]], 20a de septembro 2022. </ref> En 1924 li fondis la ĵurnalon ''La Conquista dello Stato'' (La konkero de la ŝtato), kio inspiros al hispana [[Ramiro Ledesma Ramos]] lian gazeton ''La Conquista del Estado''. Li apogis la demarŝojn faritajn de [[Benito Mussolini]] kaj aliĝis al [[Nacifaŝisma Partio]]. Li partoprenis en diversaj gazetaj iniciatoj en la [[1920-aj jaroj]] kaj tendencis al "maldekstreca" faŝismo, kiu altiris gravulojn, kiuj poste aliĝos al kontraŭfaŝismo, kiel [[Elio Vittorini]].<ref name="Arcitaliano" /> En 1929 li veturis al [[Sovetunio]], kie li konis [[Stalin]], [[Maksim Gorkij]] kaj [[Vladimir Majakovskij]]. [[Dosiero:Malaparte Lipari 1934.jpg|eta|300ra|'''<small><center>En 1934, dum ekzilo en Lipari.</center></small>''']] Iom post iom li malproksimiĝis disde la faŝisma reĝimo, kiu laŭ li ne estis sufiĉe revolucia, kaj en 1929 li estis nomumita direktoro de la ĵurnalo "La Stampa" de [[Torino]].<ref> Martellini, Luigi (1997). [https://search.worldcat.org/es/title/37935963 Opere scelte (1. eld. I meridiani).] A. Mondadori. ISBN 88-04-43436-8. OCLC 37935963. Konsultita la 15an de novembro 2021. </ref> En 1931 li publikigis en [[Parizo]] ''Technique du coup d'état'', kiu estis interpretita kiel propono al perforta konkero de la [[ŝtato]], sed ankaŭ kiel kritiko kontraŭ la strategioj de Mussolini kaj kontraŭ la figuro de Hitler. Tial li estis elpostenigita el "La Stampa". Tiuepoke li diris al konatoj, ke [[Italo Balbo]] konspiras kontraŭ Mussolini; tial Balbo denoncis lin kaj Malaparte estis enkarcerigita unue en la roma prizono Regina Coeli kaj poste malliberigita en [[Lipari]], [[Insulo Ischia|Ischia]] kaj [[Forte dei Marmi]].<ref> Mimmo Franzinelli en Ignazio Silone, ''Il Fascismo'', Mondadori, Milano, 2020. </ref> Tio daŭris du jarojn kaj duono, ĝis li estis liberigita danke al interveno de [[Galeazzo Ciano]], kaj povis labori por ''Corriere della Sera'', sed kontrolita de la politika polico OVRA.<ref name="Arcitaliano" /> En 1936 li konstruigis al si domon sur klifo en [[Capri]], kio iĝis renkontiĝejo de artistoj. La senatano [[Giovanni Agnelli]] malhelpis lian edziĝon al sia vidva bofilino Virginia Bourbon del Monte. Kontraŭ la leĝoj prirasaj de 1938 li dungis [[Alberto Moravia]] kaj [[Umberto Saba]], ambaŭ juddevenaj. En 1939 li veturis tra [[Itala Orienta Afriko]], kaj ĉefe en [[Etiopio]]n, ĵus konkeritan de Italio. Lia kritiko kontraŭ la agreso al Francio rezultigis novajn arestojn en 1938, 1939, 1941 kaj 1943, denove en Regina Coeli. === Dua Mondmilito === Je la eksplodo de la milito, li estis armeigita kiel kapitano kaj ĵurnalisto de ''Corriere della Sera'' en Grekio, Jugoslavio, Ukrainio ktp. Li ne bone traktis la nazian reĝimon. Kaj post kiam li pasigis pli ol unu jaron en [[Finnlando]], la 25an de julio 1943 alvenis la novaĵo de la falo de Mussolini. Reveninte hejmen, li instaliĝis en Capri.​ Liaj du libroj plej famaj temas pri la milito, nome ''Kaputt'' (1944) kaj ''La pelle'' (La haŭto), 1949, laŭ kiu oni filmis ''[[La pelle]]'' (1981). En la fino de la milito li kunlaboris kun la usona armeo de [[okupacio]]. === Postmilite === [[Dosiero:Curzio_Malaparte_1950.JPG|eta|dekstre|280ra|Curzio Malaparte en 1950.]] Inter 1947 kaj 1949 en Parizo li dediĉas sin al verkado. En 1950 li faris sian nuran filmon ''Il Cristo proibito'' kun [[Raf Vallone]] kaj Alain Cuny.<ref> [https://www.imdb.com/title/tt0042354/reference ''Il Cristo proibito'' (1951)] en IMDb, konsultita la 18an de novembro 2021. </ref> Temas pri militveterano kiu revenas hejmen por venĝi la morton de sia frato, mortigita de germanoj. Ekde 1945, Malaparte intencis proksimiĝi al la Komunista Partio, sed li estis malakceptita. Post la establado de la [[Popola Respubliko Ĉinio]] en 1949, Malaparte interesiĝis pri la maoisma versio de [[komunismo]]. En 1957 li ekveturis tra Sovetunio kaj Ĉinio, invitite al omaĝo al la verkisto [[Lu Xun]].<ref name="Mao" > «When Malaparte Met Mao». China Channel. 25a de majo 2018. Konsultita la 19an de novembro 2021. </ref> Ŝajne li povis intervjui [[Mao Zedong]], kaj petis liberecon por grupo de pastroj kaj kristanoj arestitaj, kion li atingis.<ref name="Mao" /> En 1957 li devis subite reveni en Italion, grave malsana. == Verkoj == === En Esperanto === * "Febo", [[Sennaciulo]], 1441-1443, julio-septembro 2025, pp. 19-20. Tradukis Roland Platteau. === Eseo === * ''Viva Caporetto!'', Prato: Stabilimento Lito-Tipografico Martini, 1921, poste ''La rivolta dei santi maledetti'', Aria d'Italia, 1921 * ''Le nozze degli eunuchi'', Roma: La Rassegna Internazionale, 1922 * ''L'Europa vivente'', Firenze: La Voce, 1923; en ''L'Europa vivente e altri saggi politici'', Firenze: Vallecchi, 1923 * ''Italia barbara'', Torino: Piero Gobetti, 1925; Roma: La Voce, 1927 * ''Intelligenza di Lenin'', Milano: Treves, 1930 * ''Technique du coup d'état'', Parizo: Bernard Grasset, 1931, 1948; poste ''Tecnica del colpo di Stato'', Milano: Bompiani, 1948 * ''I custodi del disordine'', Torino: Fratelli Buratti Editori, 1931 * ''Le bonhomme Lénine'', Paríizo: Bernard Grasset, 1932; poste ''Lenin buonanima'', Firenze: Vallecchi * ''Mussolini segreto (Mussolini in pantofole),'' Roma: Istituto Editoriale di Cultura, 1944; kiel "Candido" * ''Il sole è cieco'', Vallecchi, 1947 * ''Deux chapeaux de paille d'Italie'', París: Denoel, 1948. * ''Les deux visages d'Italie: Coppi et Bartali'', 1949; poste ''Coppi e Bartali''. Milano: [[Adelphi (eldonejo)|Adelphi]], 2009 * ''Due anni di battibecco'', 1955 * ''Maledetti toscani'', Firenze: Vallecchi, 1956, 1959 * ''Io, in Russia e in Cina'', 1958; Firenze: Vallecchi * ''Mamma marcia'', 1959; Firenze, Vallecchi; kun ''Lettera alla gioventù d'Europa'' kaj ''Sesso e libertà'', postfazione di Luigi Martellini, Milano: Leonardo, 1990, 1992 * ''L'inglese in paradiso'', Firenze: Vallecchi, 1960. * ''Benedetti italiani'', 1961; Firenze, Vallecchi * ''Viaggi fra i terremoti'', Firenze, Vallecchi, 1963 * ''Journal d'un étranger à Paris'', 1966; en itala ''Diario di uno straniero a Parigi'', Firenze: Vallecchi * ''Battibecco. 1953-1957'', Milano, Aldo Palazzi, 1967 * ''Il battibecco: inni, satire, epigrammi'', Torino, Fògola, 1982 === Rakontado === * ''Avventure di un capitano di sventura'', Roma: La Voce, 1927. * ''Don Camaleo'', Génova: rivista La Chiosa diretta da Elsa Goss 1928 (poste ''Don Camaleo e altri scritti satirici'', Firenze: Vallecchi, 1946) * ''Sodoma e Gomorra'', Milano: Treves, 1931 * ''Fughe in prigione'', Firenze: Vallecchi, 1936 * ''Sangue'', Firenze: Vallecchi, 1937 * ''Donna come me'', Milano: Mondadori, 1940; Firenze: Vallecchi, 2002 * ''Il sole è cieco'', Milano: Il Tempo, 1941; Firenze: Vallecchi, 1947 * ''Il Volga nasce in Europa'', Milano: Bompiani, 1943; en ''Il Volga nasce in Europa e altri scritti di guerra'', Firenze: Vallecchi * ''Kaputt'', Napoli: Casella, 1944; Milano: Daria Guarnati, 1948; Vallecchi, Firenze 1960, 1966; Adelphi, 2009 * ''La pelle'', Roma-Milano: Aria d'Italia, 1949, 1951; Firenze: Vallecchi, 1959; Milano: Garzanti, 1967; Milano: Adelphi, 2010 * ''Storia di domani'', Roma-Milano: Aria d'Italia, 1949 * ''Racconti italiani'', 1957; Firenze: Vallecchi * ''Il Ballo al Kremlino'', Firenze: Vallecchi, 1971; Milano: Adelphi, 2012. * ''Muss. Il grande imbecille'' (1999) Luni Editrice, ISBN 8879841777, ISBN 978-8879841771 === Teatro === * ''Du côté de chez Proust. Impromptu en un acte'', Parizo: Théâtre de la Michodière, 1948 * ''Das Kapital. Pièce en trois actes'', Parizo: Théâtre de Paris, 1949 * ''Anche le donne hanno perso la guerra'', 1954, === Poezio === * ''L'Arcitaliano'', Firenze e Roma: La Voce, 1928 (poste ''L'Arcitaliano e tutte le altre poesie''), Firenze: Vallecchi, 1963 * ''Il battibecco'', Roma-Milano: Aria d'Italia, 1949 === Kino === * ''Il Cristo proibito'', Italio, 1951 * ''Călătoria lui Gruber'', Rumanio, 2009 == Referencoj == {{Referencoj}} {{-}} * {{Tradukita|lingvo= es |artikolo=Curzio Malaparte|revizio=156242720}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Malaparte, Curzio}} [[Kategorio:Italaj politikistoj]] [[Kategorio:Italaj verkistoj]] [[Kategorio:Italaj komunistoj]] [[Kategorio:Italaj faŝistoj]] [[Kategorio:Itala faŝismo]] md6x0hlzudya87dqnek573dly5xwdkg 9378084 9378005 2026-05-20T05:00:38Z Sj1mor 12103 9378084 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Curzio MALAPARTE''' ([[Prato]], 9a de junio 1898 – [[Romo]], 19a de julio [[1957]]), denaske '''Kurt Erich Suckert''' estis itala [[ĵurnalisto]], [[dramaturgo]], [[verkisto]] kaj [[diplomato]]. La elektita familinomo por pseŭdonimo uzita ekde 1925 signifas laŭvorte 'de malbona loko', kiel vortoludo kun Buonaparte 'de bona loko', reference al [[Napoleono Bonaparte]]. Li estis faŝisto, poste komunisto. == Biografio == [[Dosiero:Curzio_Malaparte_alpino.jpg|eta|maldekstre|200ra|Curzio Malaparte kun uniformo de la [[Unua Mondmilito]].]] Li estis filo de itala patrino kaj germana patro, kun kiu li ne bone rilatis. Li studis en mezlernejo en kiu antaŭe studis [[Gabriele D'Annunzio]]. Kiel junulo, li simpatiis kun [[anarkiismo]], aktivis kun respublika partio kaj rilatis kun [[Framasonismo]]. Dum la [[Unua Mondmilito]] li militaliĝis kiel volontulo kaj batalis en Francio kaj Italio. Reveninte en Francion post la malvenko de Caporetto, en 1918 lia roto suferis kemian atakon fare de la [[Germanimperia Armeo]], kaj liaj pulmoj estis grave damaĝitaj per la [[iperito]]. Lia hospitalo estis bombardita kaj la juna Suckert savis sin saltante tra fenestro. Poste li studis en la [[Universitato 'Sapienza' de Romo]]. Lia unua verko temis pri la malvenko de Caporetto, kiun li atribuis al la malkompetenteco de militestroj kaj politikistoj (Romo) kaj li alvokis al ribelo fare de junaj burĝuloj (kiuj tuj iĝos faŝistoj). === Faŝisto === En 1920 Malaparte aliĝis al la ĵus nasktia faŝisma movado de [[Benito Mussolini]] kaj eble en oktobro 1922 li partoprenis en la [[Marŝo al Romo]], sed prie estas kontraŭaj asertoj. En 1923 okazis fama [[duelo]] kontraŭ Ottavio Pastore. Sekvajare li iĝis eldonisto inter aliaj de ''La Voce de Prezzolini''. Li praktikis sportojn (spite al sia malbona sano), kiel [[skermo]], [[biciklado]], kaj dueloj.<ref name="Arcitaliano" > Giordano Bruno Guerri, ''L'Arcitaliano. Vita di Curzio Malaparte'', Milano, Bompiani, 1980. </ref>​ Dum la afero de la murdo de la socialisto [[Giacomo Matteotti]], Malaparte estis arda partiano de la perfortaj rotoj, tiel ke li partoprenis en manovro de devojigo: uzado de kolero pro la morto de la faŝisto Bonservizi en Parizo.<ref> [https://www.repubblica.it/cultura/2022/09/20/news/storie_di_storia__13_1924_le_ultime_elezioni_prima_del_fascismo-366489965/ Storie di Storia / 13. 1924: le ultime elezioni prima del fascismo,] [[La Repubblica]], 20a de septembro 2022. </ref> En 1924 li fondis la ĵurnalon ''La Conquista dello Stato'' (La konkero de la ŝtato), kio inspiros al hispana [[Ramiro Ledesma Ramos]] lian gazeton ''La Conquista del Estado''. Li apogis la demarŝojn faritajn de [[Benito Mussolini]] kaj aliĝis al [[Nacifaŝisma Partio]]. Li partoprenis en diversaj gazetaj iniciatoj en la [[1920-aj jaroj]] kaj tendencis al "maldekstreca" faŝismo, kiu altiris gravulojn, kiuj poste aliĝos al kontraŭfaŝismo, kiel [[Elio Vittorini]].<ref name="Arcitaliano" /> En 1929 li veturis al [[Sovetunio]], kie li konis [[Stalin]], [[Maksim Gorkij]] kaj [[Vladimir Majakovskij]]. [[Dosiero:Malaparte Lipari 1934.jpg|eta|300ra|'''<small><center>En 1934, dum ekzilo en Lipari.</center></small>''']] Iom post iom li malproksimiĝis disde la faŝisma reĝimo, kiu laŭ li ne estis sufiĉe revolucia, kaj en 1929 li estis nomumita direktoro de la ĵurnalo "La Stampa" de [[Torino]].<ref> Martellini, Luigi (1997). [https://search.worldcat.org/es/title/37935963 Opere scelte (1. eld. I meridiani).] A. Mondadori. ISBN 88-04-43436-8. OCLC 37935963. Konsultita la 15an de novembro 2021. </ref> En 1931 li publikigis en [[Parizo]] ''Technique du coup d'état'', kiu estis interpretita kiel propono al perforta konkero de la [[ŝtato]], sed ankaŭ kiel kritiko kontraŭ la strategioj de Mussolini kaj kontraŭ la figuro de Hitler. Tial li estis elpostenigita el "La Stampa". Tiuepoke li diris al konatoj, ke [[Italo Balbo]] konspiras kontraŭ Mussolini; tial Balbo denoncis lin kaj Malaparte estis enkarcerigita unue en la roma prizono Regina Coeli kaj poste malliberigita en [[Lipari]], [[Insulo Ischia|Ischia]] kaj [[Forte dei Marmi]].<ref> Mimmo Franzinelli en Ignazio Silone, ''Il Fascismo'', Mondadori, Milano, 2020. </ref> Tio daŭris du jarojn kaj duono, ĝis li estis liberigita danke al interveno de [[Galeazzo Ciano]], kaj povis labori por ''Corriere della Sera'', sed kontrolita de la politika polico OVRA.<ref name="Arcitaliano" /> En 1936 li konstruigis al si domon sur klifo en [[Capri]], kio iĝis renkontiĝejo de artistoj. La senatano [[Giovanni Agnelli]] malhelpis lian edziĝon al sia vidva bofilino Virginia Bourbon del Monte. Kontraŭ la leĝoj prirasaj de 1938 li dungis [[Alberto Moravia]] kaj [[Umberto Saba]], ambaŭ juddevenaj. En 1939 li veturis tra [[Itala Orienta Afriko]], kaj ĉefe en [[Etiopio]]n, ĵus konkeritan de Italio. Lia kritiko kontraŭ la agreso al Francio rezultigis novajn arestojn en 1938, 1939, 1941 kaj 1943, denove en Regina Coeli. === Dua Mondmilito === Je la eksplodo de la milito, li estis armeigita kiel kapitano kaj ĵurnalisto de ''Corriere della Sera'' en Grekio, Jugoslavio, Ukrainio ktp. Li ne bone traktis la nazian reĝimon. Kaj post kiam li pasigis pli ol unu jaron en [[Finnlando]], la 25an de julio 1943 alvenis la novaĵo de la falo de Mussolini. Reveninte hejmen, li instaliĝis en Capri.​ Liaj du libroj plej famaj temas pri la milito, nome ''Kaputt'' (1944) kaj ''La pelle'' (La haŭto), 1949, laŭ kiu oni filmis ''[[La pelle]]'' (1981). En la fino de la milito li kunlaboris kun la usona armeo de [[okupacio]]. === Postmilite === [[Dosiero:Curzio_Malaparte_1950.JPG|eta|dekstre|280ra|Curzio Malaparte en 1950.]] Inter 1947 kaj 1949 en Parizo li dediĉas sin al verkado. En 1950 li faris sian nuran filmon ''Il Cristo proibito'' kun [[Raf Vallone]] kaj Alain Cuny.<ref> [https://www.imdb.com/title/tt0042354/reference ''Il Cristo proibito'' (1951)] en IMDb, konsultita la 18an de novembro 2021. </ref> Temas pri militveterano kiu revenas hejmen por venĝi la morton de sia frato, mortigita de germanoj. Ekde 1945, Malaparte intencis proksimiĝi al la Komunista Partio, sed li estis malakceptita. Post la establado de la [[Popola Respubliko Ĉinio]] en 1949, Malaparte interesiĝis pri la maoisma versio de [[komunismo]]. En 1957 li ekveturis tra Sovetunio kaj Ĉinio, invitite al omaĝo al la verkisto [[Lu Xun]].<ref name="Mao" > «When Malaparte Met Mao». China Channel. 25a de majo 2018. Konsultita la 19an de novembro 2021. </ref> Ŝajne li povis intervjui [[Mao Zedong]], kaj petis liberecon por grupo de pastroj kaj kristanoj arestitaj, kion li atingis.<ref name="Mao" /> En 1957 li devis subite reveni en Italion, grave malsana. == Verkoj == === En Esperanto === * "Febo", [[Sennaciulo]], 1441-1443, julio-septembro 2025, pp. 19-20. Tradukis Roland Platteau. === Eseo === * ''Viva Caporetto!'', Prato: Stabilimento Lito-Tipografico Martini, 1921, poste ''La rivolta dei santi maledetti'', Aria d'Italia, 1921 * ''Le nozze degli eunuchi'', Roma: La Rassegna Internazionale, 1922 * ''L'Europa vivente'', Firenze: La Voce, 1923; en ''L'Europa vivente e altri saggi politici'', Firenze: Vallecchi, 1923 * ''Italia barbara'', Torino: Piero Gobetti, 1925; Roma: La Voce, 1927 * ''Intelligenza di Lenin'', Milano: Treves, 1930 * ''Technique du coup d'état'', Parizo: Bernard Grasset, 1931, 1948; poste ''Tecnica del colpo di Stato'', Milano: Bompiani, 1948 * ''I custodi del disordine'', Torino: Fratelli Buratti Editori, 1931 * ''Le bonhomme Lénine'', Paríizo: Bernard Grasset, 1932; poste ''Lenin buonanima'', Firenze: Vallecchi * ''Mussolini segreto (Mussolini in pantofole),'' Roma: Istituto Editoriale di Cultura, 1944; kiel "Candido" * ''Il sole è cieco'', Vallecchi, 1947 * ''Deux chapeaux de paille d'Italie'', París: Denoel, 1948. * ''Les deux visages d'Italie: Coppi et Bartali'', 1949; poste ''Coppi e Bartali''. Milano: [[Adelphi (eldonejo)|Adelphi]], 2009 * ''Due anni di battibecco'', 1955 * ''Maledetti toscani'', Firenze: Vallecchi, 1956, 1959 * ''Io, in Russia e in Cina'', 1958; Firenze: Vallecchi * ''Mamma marcia'', 1959; Firenze, Vallecchi; kun ''Lettera alla gioventù d'Europa'' kaj ''Sesso e libertà'', postfazione di Luigi Martellini, Milano: Leonardo, 1990, 1992 * ''L'inglese in paradiso'', Firenze: Vallecchi, 1960. * ''Benedetti italiani'', 1961; Firenze, Vallecchi * ''Viaggi fra i terremoti'', Firenze, Vallecchi, 1963 * ''Journal d'un étranger à Paris'', 1966; en itala ''Diario di uno straniero a Parigi'', Firenze: Vallecchi * ''Battibecco. 1953-1957'', Milano, Aldo Palazzi, 1967 * ''Il battibecco: inni, satire, epigrammi'', Torino, Fògola, 1982 === Rakontado === * ''Avventure di un capitano di sventura'', Roma: La Voce, 1927. * ''Don Camaleo'', Génova: rivista La Chiosa diretta da Elsa Goss 1928 (poste ''Don Camaleo e altri scritti satirici'', Firenze: Vallecchi, 1946) * ''Sodoma e Gomorra'', Milano: Treves, 1931 * ''Fughe in prigione'', Firenze: Vallecchi, 1936 * ''Sangue'', Firenze: Vallecchi, 1937 * ''Donna come me'', Milano: Mondadori, 1940; Firenze: Vallecchi, 2002 * ''Il sole è cieco'', Milano: Il Tempo, 1941; Firenze: Vallecchi, 1947 * ''Il Volga nasce in Europa'', Milano: Bompiani, 1943; en ''Il Volga nasce in Europa e altri scritti di guerra'', Firenze: Vallecchi * ''Kaputt'', Napoli: Casella, 1944; Milano: Daria Guarnati, 1948; Vallecchi, Firenze 1960, 1966; Adelphi, 2009 * ''La pelle'', Roma-Milano: Aria d'Italia, 1949, 1951; Firenze: Vallecchi, 1959; Milano: Garzanti, 1967; Milano: Adelphi, 2010 * ''Storia di domani'', Roma-Milano: Aria d'Italia, 1949 * ''Racconti italiani'', 1957; Firenze: Vallecchi * ''Il Ballo al Kremlino'', Firenze: Vallecchi, 1971; Milano: Adelphi, 2012. * ''Muss. Il grande imbecille'' (1999) Luni Editrice, ISBN 8879841777, ISBN 978-8879841771 === Teatro === * ''Du côté de chez Proust. Impromptu en un acte'', Parizo: Théâtre de la Michodière, 1948 * ''Das Kapital. Pièce en trois actes'', Parizo: Théâtre de Paris, 1949 * ''Anche le donne hanno perso la guerra'', 1954, === Poezio === * ''L'Arcitaliano'', Firenze e Roma: La Voce, 1928 (poste ''L'Arcitaliano e tutte le altre poesie''), Firenze: Vallecchi, 1963 * ''Il battibecco'', Roma-Milano: Aria d'Italia, 1949 === Kino === * ''Il Cristo proibito'', Italio, 1951 * ''Călătoria lui Gruber'', Rumanio, 2009 == Referencoj == {{Referencoj}} {{-}} * {{Tradukita|lingvo= es |artikolo=Curzio Malaparte|revizio=156242720}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Malaparte, Curzio}} [[Kategorio:Italaj politikistoj]] [[Kategorio:Italaj verkistoj]] [[Kategorio:Italaj komunistoj]] [[Kategorio:Italaj faŝistoj]] [[Kategorio:Itala faŝismo]] nsoij36rppqejgw1orgc7lhzbydrbzd 0 850342 9377823 9223817 2026-05-19T17:25:06Z DidCORN 34571 9377823 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Rachida DATI''' [ʁaʃida dati] (naskiĝis {{naskiĝdato|1965|11|27}} en [[Saint-Rémy (Saône-et-Loire)|Saint-Rémy]], [[Saône-et-Loire]]) estas [[Francio|franca]] [[Politikisto|politikistino]]. Magistrato disponebla (advokato pro escepto en 2010), en 2002 ŝi iĝis ministra konsilisto de [[Nicolas Sarkozy]], por kiu ŝi estis [[proparolanto]] dum lia venka kampanjo por la [[Prezidanta baloto de 2007 en Francio]]. Ekde 2006 ŝi estis membro de [[Union pour un mouvement populaire]] (UMP) poste [[Les Républicains]] (LR) ĝis 2024. Ŝi poste oficis kiel {{Senapartligilo|Sigelilgardisto, ministro pri justico (Francio)}} en la [[Ministraro unua de François Fillon]] kaj [[Ministraro dua de François Fillon]], kio igis ŝin la unua politika figuro naskita el nordafrikaj enmigrintaj gepatroj se temas pri okupo de suverena ministerio en la franca registaro. Ĝi establis minimumajn punojn, reformis la punkodon por neplenaĝuloj, modifis la tribunalan mapon, kreis la funkciojn de defendanto de rajtoj kaj ĝenerala kontrolisto de lokoj de mallibereco, kaj subtenis la konstitucian revizion de 2008. [[dosiero:Rachida Dati portrait.jpg|eta|maldekstra|200ra|{{centre|oficiala portreto de 2024}}]] [[Membro de la Eŭropa Parlamento|Eŭropa deputito]] de 2009 ĝis 2019 kaj urbestro de la [[7-a arondismento de Parizo]] ekde 2008, ŝi estris la Respublikanan liston en la komunumaj balotoj de 2020 en [[Parizo]], dum kiuj ŝiaj listoj finiĝis en dua pozicio en la dua raŭndo, malantaŭ tiuj de [[Anne Hidalgo]]. En la procezo, ŝi iĝis prezidanto de la ĉefa opozicia grupo ĉe la [[Konsilio de Parizo]]. Ŝi ankaŭ estas konsilisto por la [[Metropolo Granda Parizo]]. La {{Daton|11|01|2024}}, ŝi estis nomumita [[Ministerio pri kulturo (Francio)|Ministro pri Kulturo]] en la registaro de [[Gabriel Attal]], kio kaŭzis ŝian eksigon el [[Les Républicains]], laŭ decido de la prezidanto de la partio, [[Éric Ciotti]]. La {{Daton|26|01|2026}}, ŝi demisias por denove kandidatiĝi por urbestro de Parizo. La elekto tamen finiĝas per la venko de [[Emmanuel Grégoire]]. == Vidu ankaŭ == * [[Sigelilgardisto, ministro pri justico (Francio)]] * [[Listo de francaj ministrinoj]] * [[Membroj de la Eŭropa Parlamento elektitaj en Francio, 7-a periodo]] * [[Membroj de la Eŭropa Parlamento elektitaj en Francio, 8-a periodo]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://blogs.mediapart.fr/rachida-dati Oficiala blogo] * [https://www.europarl.europa.eu/meps/fr/72775/RACHIDA_DATI/history/8 Eŭropa Parlamento] {{Ligiltabelo Registaroj Fillon}} {{Ligiltabelo Ministroj pri kulturo de Francio}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Dati, Rachida}} [[Kategorio:Francaj politikistoj]] [[Kategorio:Membroj de la Eŭropa Parlamento elektitaj en Francio 2014-2019]] [[Kategorio:Membroj de la Eŭropa Parlamento elektitaj en Francio 2009-2014]] [[Kategorio:Urbestroj de UMP (Francio)]] [[Kategorio:Konsilianoj de Parizo]] [[Kategorio:Francaj ministroj pri justico]] [[Kategorio:Francaj ministroj pri kulturo]] [[Kategorio:Lernintoj de HEC (Parizo)]] [[Kategorio:Studentoj de Universitato Panthéon-Assas (Parizo)]] [[Kategorio:Studentoj de la universitato de Burgonjo]] [[Kategorio:Komandoroj de la Ordeno de Artoj kaj Literaturo]] [[Kategorio:Ministraro de Sébastien Lecornu]] c6acewz7atbs97w5dfjhwnfhvp078ao 0 871228 9377971 8739869 2026-05-19T20:54:10Z ThomasPusch 1869 /* Vidu ankaŭ */ 9377971 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo|regiono-ISO=PT|zomo=10 |sen banderolo= }} '''Albergaria-a-Velha''' estas [[Portugalio|portugala]] urbo, situanta en la [[distrikto Aveiro]], [[Centra regiono (Portugalio)|Centra regiono]] (NUTS II) kaj intermunicipa komunumo ''Região de Coimbra'' (NUTS III), kun ĉirkaŭ {{Unuo|8528}} loĝantoj. Ĝi estas la sidejo de municipo Albergaria-a-Velha kun areo de {{Unuo|158.830}}&nbsp;km² kaj {{Unuo|24840}} loĝantoj (2021), subdividita en ses fregezioj. La municipo limas norde kun [[Estarreja]] kaj [[Oliveira de Azeméis]], oriente kun [[Sever do Vouga]], sudoriente kun [[Águeda]], sudokcidente kun [[Aveiro]], kaj nordokcidente, tra kanalo de la Rio de Aveiro, kun [[Murtosa]]. La municipo tro ofte suferas incendiojn. La loknomo ''Albergaria-a-Velha'' signifas ''Malnovan Gastejon''. == Fregezioj == [[Dosiero:Albergaria-a-Velha freguesias 2013.svg|maldekstra|eta|Fregezioj de Albergaria-a-Velha]] La fregezioj de Albergaria-a-Velha estas jenaj: * Albergaria-a-Velha e Valmaior (sidejo) * Alquerubim * Angeja (''vila'') * Branca (''vila'') * Ribeira de Fráguas * São João de Loure e Frossos == Historio == Estis loĝado jam el la prahistorio. En 1117, D. Teresa, reĝino de Portugalio kaj patrino de D. [[Afonso Henriques]], donis vastajn terojn al la [[hidalgo]] Gonçalo Eriz. Kompense, li engaĝiĝis eltenadon de ''Albergaria'' (gastejo) por zorgi pri malriĉaj vojaĝantoj. La ĉarto de Couto de Osselôa estas konsiderata la plej frua dokumento en kiu Portugalio aperas kiel reĝlando kaj estas krome naskatestilo de Albergaria-a-Velha. La unuaj registroj de Albergaria kiel "vila" ([[urbeto]]) estas de mezo de la 16-a jarcento, en ŝtontabulo en la urbodomo (''Paços do Concelho''), sed devena de iama Hospitalo (27a de Majo 1629). En la 19-a jarcento, okazis grandaj reformoj planitaj de liberalismo, kaj oni kreis la nunan municipon Albergaria-a-Velha, en la regado de [[Maria la 2-a (Portugalio)|Dona Maria la 2-a]], en 1835, formita de la fregezioj Angeja, São João de Loure kaj parto de Valmaior. En sekvaj jardekoj okazis pluraj ŝanĝoj de fregezioj kaj iliaj apartenoj al diversaj municipoj, eĉ en 2013. La 6an de aprilo 2011, Albergaria-a-Velha estis altigita al la kategorio de ''cidade'' (urbo). == Vidindaĵoj == * Inter vidindaĵoj menciindas ĉefe la abundaj [[akvomuelejo]]j (ĝis 356 en la municipoj ĉu kun registroj ĉu kun restaĵoj). * Monto de Senhora do Socorro kun centra sanktejo * Pateira de Frossos, lago kun kanalreto, biodiverseco, [[birdorigardado|rigardado]] de [[akvobirdoj]] ktp. * Domo kaj Kapelo de Santo António * Kastelo kaj Palaceto de Boa Vista * Domo de Dro. António Fortunato de Pinho - ''Arte Nova'' * Kin-Teatro Alba * Preĝejo de Albergaria-a-Velha * Pilorioj de Angeja kaj de Frossos * Megalitoj Mamôa de Açôres kaj Mamôa-oj de Taco ==Bildoj== <gallery> Casa e Capela de Santo António.jpg|Domo kaj Kapelo de Santo António Castelo e Palacete da Boa Vista.jpg|Kastelo kaj Palaceto de Boa Vista Casa do Dr. António Fortunato de Pinho.jpg|Domo de Dro. António Fortunato de Pinho - ''Arte Nova'' Cine-Teatro Alba.jpg|Kin-Teatro Alba Telhadela.jpg|Telhadela </gallery> <!--== Vidu ankaŭ == --> == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo|http://www.cm-albergaria.pt/}} ({{pt}}) {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Urboj de Portugalio]] [[Kategorio:Distrikto Aveiro]] 8awy8oyukg2pp8gpx2u3nlfugg7lb26 9377974 9377971 2026-05-19T20:55:57Z ThomasPusch 1869 9377974 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo |regiono-ISO=PT |lando = {{Portugalio}} |regiono = [[Centra regiono (Portugalio)|Centra]] |distrikto = [[distrikto Aveiro]] |zomo=10 |tipo1= reliefo |sen banderolo= }} '''Albergaria-a-Velha''' estas [[Portugalio|portugala]] urbo, situanta en la [[distrikto Aveiro]], [[Centra regiono (Portugalio)|Centra regiono]] (NUTS II) kaj intermunicipa komunumo ''Região de Coimbra'' (NUTS III), kun ĉirkaŭ {{Unuo|8528}} loĝantoj. Ĝi estas la sidejo de municipo Albergaria-a-Velha kun areo de {{Unuo|158.830}}&nbsp;km² kaj {{Unuo|24840}} loĝantoj (2021), subdividita en ses fregezioj. La municipo limas norde kun [[Estarreja]] kaj [[Oliveira de Azeméis]], oriente kun [[Sever do Vouga]], sudoriente kun [[Águeda]], sudokcidente kun [[Aveiro]], kaj nordokcidente, tra kanalo de la Rio de Aveiro, kun [[Murtosa]]. La municipo tro ofte suferas incendiojn. La loknomo ''Albergaria-a-Velha'' signifas ''Malnovan Gastejon''. == Fregezioj == [[Dosiero:Albergaria-a-Velha freguesias 2013.svg|maldekstra|eta|Fregezioj de Albergaria-a-Velha]] La fregezioj de Albergaria-a-Velha estas jenaj: * Albergaria-a-Velha e Valmaior (sidejo) * Alquerubim * Angeja (''vila'') * Branca (''vila'') * Ribeira de Fráguas * São João de Loure e Frossos == Historio == Estis loĝado jam el la prahistorio. En 1117, D. Teresa, reĝino de Portugalio kaj patrino de D. [[Afonso Henriques]], donis vastajn terojn al la [[hidalgo]] Gonçalo Eriz. Kompense, li engaĝiĝis eltenadon de ''Albergaria'' (gastejo) por zorgi pri malriĉaj vojaĝantoj. La ĉarto de Couto de Osselôa estas konsiderata la plej frua dokumento en kiu Portugalio aperas kiel reĝlando kaj estas krome naskatestilo de Albergaria-a-Velha. La unuaj registroj de Albergaria kiel "vila" ([[urbeto]]) estas de mezo de la 16-a jarcento, en ŝtontabulo en la urbodomo (''Paços do Concelho''), sed devena de iama Hospitalo (27a de Majo 1629). En la 19-a jarcento, okazis grandaj reformoj planitaj de liberalismo, kaj oni kreis la nunan municipon Albergaria-a-Velha, en la regado de [[Maria la 2-a (Portugalio)|Dona Maria la 2-a]], en 1835, formita de la fregezioj Angeja, São João de Loure kaj parto de Valmaior. En sekvaj jardekoj okazis pluraj ŝanĝoj de fregezioj kaj iliaj apartenoj al diversaj municipoj, eĉ en 2013. La 6an de aprilo 2011, Albergaria-a-Velha estis altigita al la kategorio de ''cidade'' (urbo). == Vidindaĵoj == * Inter vidindaĵoj menciindas ĉefe la abundaj [[akvomuelejo]]j (ĝis 356 en la municipoj ĉu kun registroj ĉu kun restaĵoj). * Monto de Senhora do Socorro kun centra sanktejo * Pateira de Frossos, lago kun kanalreto, biodiverseco, [[birdorigardado|rigardado]] de [[akvobirdoj]] ktp. * Domo kaj Kapelo de Santo António * Kastelo kaj Palaceto de Boa Vista * Domo de Dro. António Fortunato de Pinho - ''Arte Nova'' * Kin-Teatro Alba * Preĝejo de Albergaria-a-Velha * Pilorioj de Angeja kaj de Frossos * Megalitoj Mamôa de Açôres kaj Mamôa-oj de Taco ==Bildoj== <gallery> Casa e Capela de Santo António.jpg|Domo kaj Kapelo de Santo António Castelo e Palacete da Boa Vista.jpg|Kastelo kaj Palaceto de Boa Vista Casa do Dr. António Fortunato de Pinho.jpg|Domo de Dro. António Fortunato de Pinho - ''Arte Nova'' Cine-Teatro Alba.jpg|Kin-Teatro Alba Telhadela.jpg|Telhadela </gallery> <!--== Vidu ankaŭ == --> == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo|http://www.cm-albergaria.pt/}} ({{pt}}) {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Urboj de Portugalio]] [[Kategorio:Distrikto Aveiro]] lsu0cs3g4k921xi3tai3d68a9p24w3e 0 879502 9377787 9373333 2026-05-19T15:24:09Z ThomasPusch 1869 9377787 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} '''Jarmo KOSKI''' (n. la 2-an de julio 1951 en [[Imatra]], [[provincoj de Finnlando|provinco]] [[Suda Karelio]] de [[Finnlando]], do nun {{aĝo|1951|7|2}}-jaraĝa) estas finna [[aktoro]]. Li estas konata speciale pri ''[[Salatut elämät]]'' ([[finne]], "Kaŝitaj vivoj") pri sia rolo Seppo Taalasmaa. Li estas ankaŭ voĉaktoro, ekzemple aktoro de ''Tinky-Winky'' en [[Teletubbies]], la samnoma anaso en la nederlanda animacia serio ''Alfred J Quack'' kaj policisto de [[Muminvalo]]. Oni petis lin, ke li voĉaktoru [[Mumintrolo]]n, sed tiam li havis tiom multajn aliajn laborojn, ke li neis kaj li rekomendis je la rolo ''Rabbe Smedlund'', kiu finfine ankaŭ ricevis tiun rolon. == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{IMDb nomo}} {{bibliotekoj}} {{portalstrio|biografio|filmo}} {{ĝermo|finno}} {{vivtempo|Koski, J}} [[Kategorio:Finnaj aktoroj]] cau6yyphavi7odrrb1in6kvt113t2v9 0 882704 9377931 9318566 2026-05-19T19:41:30Z Sj1mor 12103 /* Eksteraj ligiloj */ 9377931 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Ioan SLAVICI''' [iŭan slaviĉ] (la 18-an de januaro 1848 - la 17-an de aŭgusto 1925) estis rumana romanverkisto, dramisto kaj ĵurnalisto. == Vivo == [[Dosiero:Romania_Putna_Monastery_Eminescu_Slavici.jpg|maldekstra|eta|[[Mihai Eminescu|Eminescu]] kaj Slavici sur memortabulo ĉe [[Monaĥejo Putna]]]] Naskiĝis la 18-an de januaro 1848 en la transilvana vilaĝo [[Șiria]], tiam parto de la [[Aŭstra-Hungara Imperio]]. Li diplomiĝis de mezlernejo en [[Timișoara|Timiŝoara]]. En 1868 li iris al [[Budapeŝto]] por daŭrigi siajn studojn, sed, malhavante sufiĉajn financojn, estis devigita reveni hejmen, kie li prenis postenon ĉe [[notario]]. En 1871, li iris por studi en Vieno, kie li renkontis [[Eminescu]], kiu helpis lin fari siajn unuajn paŝojn en literaturo (la komedio ''La filino de la vilaĝestro'', 1871 kaj pluraj literaturaj fabeloj). En 1872, pro manko de monrimedoj, li denove interrompis siajn studojn. En novembro 1874 li translokiĝis al [[Iași]], kaj de tie du jarojn poste al [[Bukareŝto]]<ref>{{Cite web|last=Sinca|first=Camelia|date=2021-01-27|title=Ioan Slavici - viața și operele pedagogului român|url=https://www.libertatea.ro/lifestyle/ioan-slavici-biografie-3393291|access-date=2023-06-19|website=Libertatea|language=ro}}</ref>. De 1874 ĝis 1881, li verkis plurajn rakontojn kaj novelojn kiuj alportis al li popularecon (aparte la rakonto ''La muelilo de la fortuno''). Ili estis publikigitaj en 1881 en kolekto titolita ''Noveloj el la vivo de la homoj''. Male al la literaturaj verkoj de siaj samlandanoj, kiuj rakontas pri pasintaj jarcentoj, Slavici verkis pri siaj samtempuloj. Ili ne kovras la bildon de la klastavoliĝo de la vilaĝo, la diferencojn inter la malriĉuloj kaj la riĉuloj. La soifo je riĉiĝo kaj la perdo de la homa digno estas la ĉefaj aferoj, laŭ li, kiuj instigas homojn. Ili montras verajn konfliktojn, kiuj antaŭe okazis en la vilaĝo: la ekspluatado de malriĉaj vilaĝanoj fare de la riĉuloj. En 1884, Slavici revenis al [[Transilvanio]], kie dum ses jaroj li direktis la publikigon de la gazeto ''Tribuna'' en la grandurbo [[Sibiu]]. En ĝiaj paĝoj, li antaŭenigas "popolrealismon" en literaturo, tio estas, veran bildigon de la vivo, la uzon de la popola lingvaĵo en literaturo, kontraŭe al la argumentoj de adeptoj de la "latina skolo", kiuj postulis [[Latinigo|latinigon]] de la [[rumana lingvo]], eĉ se ĝi distordas. Slavici ankaŭ rekomendis la kulturan proksimiĝon de ĉiuj rumanoj en la mondo. Li opiniis, ke verkistoj devas starigi al si tre moralajn celojn, por ke verkistoj antaŭ ĉio atentu la vivon de la homoj, iliajn bezonojn kaj urĝajn aferojn. Kun liaj kredoj kaj deklaroj, Slavici plurfoje venis en konflikton kun la aŭtoritatoj de Aŭstrio-Hungario, kaj en 1888 li estis kondamnita al jaro en malliberejo.[[Dosiero:Ioan_Slavici_2021_stamp_of_Romania.jpg|eta|Ioan Slavici sur poŝtmarko de 2021.]] [[Dosiero:Bust_Ioan_Slavici-Arad.JPG|eta|Busto de Slavici en [[Arad]]]]En 1890, Slavici revenis al Bukareŝto, kie li komencis paroli kontraŭ la unuigo de Transilvanio kaj Rumanio. Parolante pri la malstreĉo de moralo en Rumanio, li daŭre rekomendis kulturan proksimiĝon. En 1894 li komencis redakti la revuon ''Vatra'', kune kun Coșbuc kaj Caragiale. De 1890 ĝis 1907, li kreis kelkajn romanojn, el kiuj la plej bona estas rekonita ''Mara'' (1906, apartaj partoj publikigitaj ekde 1894). La romano montras la vivon de malgranda transilvana urbeto, kie pace kunvivas rumanoj, hungaroj kaj germanoj. La bazarkomercisto Mara, restinta vidvino, multe laboras por siaj infanoj, sed fakte ŝi jam submetiĝis al la pasio por riĉiĝo. Ŝia filino kreskas celkonscie, sed ŝi oferas ĉion ne pro mono, sed pro amo. En ''Mara'' Slavici ankaŭ tre precize transdonis la strangan provincan vivon de Transilvanio en tiuj jaroj. En 1907, Slavici estis impresita de kaj reagis al la kamparana ribelo tiujara. En 1909 li kunlaboris kun la porgermana gazetaro. Kaj dum la [[unua mondmilito]] li parolis por alianco kun Germanio kaj Aŭstrio-Hungario, kiu kontraŭdiris la politikon de Rumanio, kaj poste eniris la militon en 1916 flanke de la [[Entento]]. Post la okupo de Rumanio, li kunlaboris kun la okupinstancoj. En 1919, li ricevis novan prizontempon pro siaj [[Kunlaborismo|kunlaborismaj agadoj]]. En malliberejo li iĝis proksima al la socialistoj, kaj post sia liberigo li kunlaboris kun la socialisma gazetaro. Ankaŭ, post lia liberigo, li verkis ĵurnalismajn librojn: ''Miaj malliberejoj'' (1921), ''Memuaroj'' (1924) kaj ''La mondo en kiu mi vivis'' (la lastaj du volumoj estis publikigitaj post la morto de Slavici, en 1929 kaj 1930), [[historia dramo]] ''Gaspar Graziani'' kaj pluraj romanoj. La 17-an de aŭgusto 1925, Slavici mortis en la urbo [[Panciu]]. == En Esperanto aperis == * ''La muelilo de la fortuno'' (''Moara cu noroc''), tradukita de [[Lenke Szász]]. Antverpeno: [[Flandra Esperanto-Ligo]], 2018. * kelkaj noveloj en Esperantaj periodaĵoj. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} '''Verkaro''' * {{Gutenberg|id=39778}} '''Biografia''' * [https://web.archive.org/web/20040704022707/http://www.ici.ro/romania/en/cultura/l_slavici.html Ioan Slavici], tempolinio. {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Rumanaj verkistoj]] [[Kategorio:Rumanaj malliberuloj]] [[Kategorio:Rumanoj de la unua mondmilito]] [[Kategorio:Mortintoj en 1925]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1848]] 8kyfqw0tyvn52gkmul5uar730hpllth 0 883831 9377832 8861211 2026-05-19T17:47:43Z DidCORN 34571 9377832 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Bruno RETAILLEAU''' (naskiĝis {{Naskiĝdato|1960|11|20}} en [[Cholet]] ([[Maine-et-Loire]])), estas [[Francio|franca]] [[Politiko|politikisto]]. Membro de la [[Movado Por Francio]] de [[Philippe de Villiers]] (MPF), li estis [[Deputito (Francio)|deputito]] de 1994 ĝis 1997 kaj prezidanto de la [[Departementa Konsilio (Francio)|ĝenerala konsilio]] de [[Vendée]] de 2010 ĝis 2015. Post forlaso de la MPF en 2010, li eniris la [[Unuiĝo por Movado Popola|Unuiĝon por Movado Popola]] (UMP), poste estis elektita [[Senato de Francio|senatano]] de Vendée kaj prezidis la [[Grupo La Respublikanoj (franca senato)|UMP-grupon poste REP en la Senato]] ekde 2014. Li ankaŭ estis prezidanto de la [[Departementa Konsilio (Francio)|regiona konsilio]] de [[Luarlandoj]] de 2015 ĝis 2017. Sukcedante al [[François Fillon]], li prezidas la politikan klubon Force Republicaine ekde 2017. En 2022, kandidato por la Respublikana prezidanteco, li malgajnis en la dua raŭndo kontraŭ Éric Ciotti. En 2025, li iĝis prezidanto de ''[[Les Républicains]]'' kiam li gajnis la duan raŭndon kontraŭ L. Wauquiez. La {{Daton|21|09|2024}}, li estis nomumita [[Listo de ministroj pri internaj aferoj de Francio|Ministro pri interno]] en la registaro de [[Michel Barnier]]. {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Retailleau, Bruno}} [[Kategorio:Senatanoj de UMP (Francio)]] [[Kategorio:Senatanoj de Vendée]] [[Kategorio:Eksaj senatanoj de la kvina Franca Respubliko]] [[Kategorio:Deputitoj de la 10-a parlamenta periodo de la kvina Franca Respubliko]] [[Kategorio:Prezidantoj de interkomunuma organizaĵo de Francio]] [[Kategorio:Lernintoj de IEP (Parizo)]] 2m17wbf3tqwp53xz5c6biprqyggxow9 0 886360 9377719 9312386 2026-05-19T14:34:55Z Claudio Pistilli 25073 /* Vidu ankaŭ */ 9377719 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo |nomo =<span style="text-shadow:gray 4px 4px 2px;"><font color="white"><big><big><b>Κάλλιππος Συρακούσιος<br>(390 a. K. - 352 a. K.)</b></font></big></big></span> |dosiero =Syracuse Old Map.png |priskribo =Sirakuzo, sieĝita de la Atenanoj |dato de naskiĝo =[[-340|340 a. K.]] |loko de naskiĝo =[[Ateno]], [[Grekio]] |dato de morto =[[-285|285 a. K.]] |loko de morto =[[Reggio di Calabria|Reggio Calabria]], [[Italio]] | alma_mater = }} <big>'''Kalipo de Sirakuzo'''</big> estis greka platona filozofo, retorikulo, politikisto, amiko kaj murdinto de [[Diono de Sirakuzo|Diono, tirano de Sirakuzo]]. Kalipo estis tirano de Sirakuzo kiu regis dum 13 monatojn el 354 a. K. kaj 352 a. K. Li estis devena el [[Ateno]], kaj vojaĝis kun Diono al [[Sicilio]] por kaptado de [[Sirakuzo]], kie Diono iĝis tirano. Kalipo tiam gajnis potencon per murdado de Diono, sed regis mallonge antaŭ ol esti mem elpelita el la povo. Poste li komandis grupon de solduloj, kiuj pli malfrue mortigis lin per la sama glavo kiun li uzis por mortigi Diono. ==Vivo en Ateno== Kalipo venis el Ateno. Li estis triarko<ref>Gubernio regata de tri regantoj.</ref> ĉirkaŭ 366/365 a.K. Li estis subkomandanto de la atena generalo Timomaĥo<ref>Greka milita generalo.</ref>, pro kies nomo li batalis en 361 a.K. Kalistrato, bofrato de Timomaĥo, estis venigita de [http://hourmo.eu/28_Numismatic_&_Historical_Notes/0359-0336_BC_Philip_II_Thracia_Capta/0359-0339_BC_Philip_II_Thracia_Capta.html Metono] sur batalŝipo kaj alportita al [https://yrefail.net/Thasos/ Thasos]. Ĉar Kalistrato estis en ekzilo tiutempe, tiu rimedo estis kontraŭleĝa. Tial, kaj eble pro aliaj kialoj, Kalipo estis akuzita fare de [https://prabook.com/web/apollodorus.apollodorus_of_acharnae/2595400 Apolodoro de Akarnaso] (394 a. K. - 343 a. K.). [[Dosiero:SouthItaly_400BC_map.svg|eta|maldekstre|300px|<center>Sudo de Italio, meze de la 4-a jarcento a. K.</center>]] Verŝajne por eviti proceson, li kaj lia frato Filostrato aliĝis al la soldula forto de Diono, kiu vojaĝis al Sicilio en 357 a. K. por faligi la tiranon Dionizo la 2-a de Sirakuzo. Diono ludis elstaran rolon en la kortego de la tirano en lia hejmurbo Sirakuzo, sed estis forigita de [[Dionizo la 2-a]] en 366 kaj vivis en Grekio poste iom da tempo. En Ateno, kie Diono restis longan tempon, Kalipo fariĝis lia gasto. La du estis iniciatitaj kune pri la malgrandaj kaj grandaj [[Eleŭzisaj Misteroj]]. Ambaŭ apartenis ankaŭ al la [[Akademio de Platono]]. Poste, Platono emfaze neis en sia Sepa Letero ke iam ekzistis iu filozofia interkonsento inter Diono kaj Kalipo. ==Partopreno en la kampanjo de Diono== Kiel oficiro kaj proksima konfidulo de Diono, Kalipo ludis gravan rolon en la kampanjo kontraŭ la tirano. Ĉar la loĝantaro de Sirakuzo leviĝis kontraŭ Dionysius la 2-a, la atakantoj rapide atingis sian celon. Kiam Diono eniris Sirakuzon kaj estis entuziasme bonvenigita de la loĝantoj, Kalipo estis ĉe sia flanko. Tiraneco estis aboliciita, demokratio estis reestabligita, kaj Diono estis elektita ĉefkomandanto de la sirakuzaj trupoj. Post la venko, grava konflikto ekis inter la aristokrati-inklina Diono kaj la flotkomandanto (navarko<ref>Ŝipkomandanto</ref>) Heraklido. Heraklido agitis kontraŭ Diono kaj fidis je la potencaj demokrataj fortoj. Kiam la anoj de Diono murdis Heraklidon kun lia aprobo en 354 a. K., la sirakuzanoj konvinkiĝis ke Diono volis iĝi la nova tirano. Tial, forta opozicio kreskis kontraŭ li. Sub tiuj cirkonstancoj, Diono povis nur fidi je siaj solduloj kaj iliaj oficiroj. Li precipe fidis Kalipon, kiu donis al li neniun kialon por suspekto. Tamen, la financado je la salajroj el kiuj dependis la fidindeco de la solduloj iĝis ĉiam pli malfacila ĉar la civitanoj rifuzis pagi por ili. Tio malfortigis Dionon kaj metis lin en tre malfirman pozicion. En la sama tempo, aliflanke, la demokratoj estis lasitaj sengvidantoj per la morto de Herakleido. Kalipo uzis tiun potencvakuon por prepari puĉon. Ĉar Diono ankaŭ konfidis al li spionajn taskojn - li laŭsupoze esploris la humoron inter la solduloj por denunci ribelantojn - li estis plenpova en sia laboro, parte konspira, parte incita. Diono estis avertita plurfoje sed ne ekagis. Diono jam tiom malfortiĝis, ke Kalipo povis kuraĝi malkaŝe rezigni pri li. Finfine, Kalipo donis al siaj homoj ŝlosilajn poziciojn en la grandurbo kaj Diono estis murdita en sia domo fare de la solduloj. ==Gvidado, falo kaj morto== Kun la morto de Diono, Kalipo, kiu prezentiĝis kiel savanto de la reganta tiraneco, iĝis la domina viro en la grandurbo. La solduloj, kiuj nun estis financitaj fare de la civitanoj denove, estis subigitaj al li. Li transprenis la superan komandon en la kadro de la demokrata ŝtatordo kaj arestigis Aristomakan, la fratinon de Diono kaj Aretan, lian gravedan vidvinon. En malliberejo, Areta naskis filon. Malliberigante la virinojn, Kalipo verŝajne volis malhelpi eblajn dinastiajn repostulojn de la Diona familio. Malgraŭ sia pozicio de potenco, Kalipo ne estis tirano; La tradicio, kiu estas malamika al li, ankaŭ ne asertas tion. Prefere, li konservis demokration en Sirakuzo kaj entreprenis armeajn agojn por elimini tiranecon en aliaj grandurboj en Sicilio. La anoj de Dion forlasis Sirakuzon kaj kolektis en la urbo de [[Lentini|Leontinoi]]. Ilia gvidanto estis Hiparino, duonfrato de la senpovigita tirano Dionizo la 2-a kaj nevo de Diono. En 353 a.K. Kalipo entreprenis kampanjon kontraŭ la urbo [[Katanio]], kiu ŝajne ankoraŭ estis regata de garnizono de la tirano Dionizio la 2-a. Hiparino profitis de lia foresto por preni Sirakuzon per puĉo kaj fari sin tirano. Kalipo, tiel forpelita, transiris al la kontinento, al [[Kalabrio]] kun siaj solduloj. Tie li ankaŭ batalis kontraŭ la tirana regado. En [[Reggio di Calabria]] li sukcesis forpeli la garnizonon postenigitan tie fare de Dionizo la 2-a, kaj post tio li donis al la civitanoj aŭtonomion. Sed tia kia Diono, lia falo estis ke li ne plu havis la necesajn rimedojn por kontentigi la postulojn de la solduloj. Li estis mortigita en Reggio en 352 a. K. aŭ 351 a.K. Mortigita de du el siaj oficiroj, [https://historica.fandom.com/wiki/Leptines_of_Syracuse Leptino] kaj [https://www.livius.org/articles/person/polyperchon/ Poliperkonto] (394 a. K. - 303 a. K.). ==Fontoj== La ĉeffontoj pri Kalipo estas la Sepa Letero de Platono, la biografioj de Diono fare de Plutarĥo kaj [[Neposo|Kornelio Neposo]] kaj la [https://www.google.com.br/books/edition/Diodori_Bibliotheca_historica/8vdEAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Diodorus+Bibliotheca+historica,&printsec=frontcover "Historia Biblioteko"] de [[Diodoro Sicilia|Diodoro]]. En antikva posteularo, la bildo de Kalipo estis ĉefe formita per negativaj juĝoj. La oratoro [[Demosteno]] priskribis lin kiel malagrablan homon, kies karaktero estis konata. La amiko de Diono, Platono, kaj la tradicio kiun li influis, inkluzive de [[Plutarĥo]] aparte, vidis Kalipo ĉefe kiel fripona perfidulo kaj murdinto de heroo. Laŭ la raporto de Plutarĥo, Kalipo eĉ ĵuris falsĵuro por liberigi sin je suspekto. Aristotelo, aliflanke, substrekis ke Kalipo jam malkaŝe agnoskis sian sintenon antaŭ la morto de Diono; tial lia kulpo estas tre malgranda. En moderna esplorado, opinioj pri Kalipo multe varias. Li estis parte vidita, en la opinio de Plutarĥo, kiel "krimulo" kiu agis pro pura povosoifo, kaj parte kiel vera ĉampiono de la demokratio kiu, pro konvinkiĝo, savis la demokratian ŝtatordonon de la malhelaj intencoj de Diono kaj volis liberigi la tutan Sicilion elde la arbitra regado. Kio estas precipe polemika estas ĉu Kalipo turnis sin kontraŭ sia antaŭa amiko pro sinceraj demokratiaj sentoj aŭ nur pro ambicio. Helmut Berve (1896-1979) kredas ke Kalipo rekonis la pozicion de Diono kiel netenebla post la murdo de Herakleido kaj tial prenis la iniciaton malhelpi ke la malnova tirandinastio revenus al potenco meze de la intensa kaoso.<ref>Artikolo verkita surbaze la germana samnoma Vikipedia artikolo.</ref> ==Vidu ankaŭ== {{Div col|cols = 3}} * [[Kalistrato de Afidna]] (410 a. K. - 355 a. K.) greka oratoro, politikisto kaj generalo * [[Diono de Sirakuzo|Diono tirano de Sirakuzo]] (408 a. K. - 354 a. K.) * [[Eforo de Kumo]] (400 a. K. - 330 a.K.) * [[Hiparino de Sirakuzo]] (385 a. K. - 351 a. K.), tirano de Sirakuzo * [[Apolokrato de Sirakuzo]] (375 a. K. - 347 a. K.) filo de Dionizo la 2-a aŭ Dionizo la Juna, tirano de Sirakuzo (397 a. K. - 343 a. K.) * [[Jean le Rond d'Alembert]] (1717-1783) * [[Félix Vicq-d'Azyr]] (1748–1794) {{Div col end}} == Referencoj == {{referencoj|3}} [[Kategorio:Naskiĝintoj en -340|340 a. K.]] [[Kategorio:Mortintoj en -285|285 a. K.]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en la 5-a jarcento a.K.]] [[Kategorio:Mortintoj en la 5-a jarcento a.K.]] {{DEFAŬLTORDIGO:Kalipo de Sirakuzo}} [[Kategorio:Greklingvaj verkistoj]] [[Kategorio:Grekaj filozofoj]] [[Kategorio:Grekaj politikistoj]] [[Kategorio:Grekaj retorikuloj]] 0dslh4k767dzj1be4dpn0q6e7ui66y4 0 886716 9377851 9036140 2026-05-19T18:15:40Z ThomasPusch 1869 9377851 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo |dosiero = |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO = FI |situo sur mapo =Helsinko (urbo) |zomo = 13 }} [[Dosiero:Teatterikorkeakoulu logo.png|maldekstra|200ra|{{centre|emblemo}}]] La '''Teatra Akademio Helsinko''' aŭ plej fidele tradukite '''Teatra Altlernejo''' ({{l-fi|Teatterikorkeakoulu}}; {{l-sv|Teaterhögskolan}}) estas la nura [[altlernejo]] de prezentaj artoj en [[Finnlando]]. La Teatra Akademio estis kreita en 1979 tra fuzio inter ''Suomen Teatterikoulu'', la antaŭa finnlingva Teatra Lernejo, kaj ''Svenska Teaterskolan'', la antaŭa svedlingva Teatra Lernejo, kiuj ambaŭ ĉiam agis en Helsinko. Komence de 2013, la Teatra Akademio Helsinko estis unuigita kun la [[Arta Akademio Helsinko]] kaj la [[Akademio Sibelius]] por formi la [[Universitato de la Artoj Helsinko|Universitaton de la Artoj Helsinko]].<ref>[https://www.uniarts.fi/sv/ telegramstila prezento en la universitata retejo] (jen {{sv}}, sed ankaŭ {{fi}} kaj {{en}})</ref> == Gradigaj programoj == La Teatra Akademio ofertas la plej bonan instruadon en Finnlando en la kampoj de danco kaj teatro kaj ankaŭ aktivas en esplorado en tiuj fakoj. En la teatra akademio eblas kompletigi [[bakalaŭro]]n kaj [[magistro]]n kaj doktoriĝo pri aktorado en la finna kaj la sveda, kaj ankaŭ pri dramaturgio, danca arto (danco kaj koregrafio), scenteknologio kaj same ankaŭ en danca kaj teatra pedagogio. Nun ofertatas dek unu gradigaj programoj kaj plurkaj daŭraj edukaj kursoj. Proksimume 400 studentoj studas en la teatra akademio. Diplomiĝinto de la Teatro-Akademio havas la titolon aŭ "magistro de teatra arto" aŭ "magistro de danca arto". La teatra akademio estas altlernejo por aktorado ekde ĝi estis fondita en 1979, por danco ekde 1983, por lum- kaj sondezajno ekde 1986 kaj ankaŭ por prezentado de arto ekde 2001. Nuntempe servas kiel rektoro la dancistino kaj koreografo Paula Tuovinen (filozofia majstro) kaj, kiel vicrektoro, la svedlingva profesoro pri dramo Erik Söderblom. La teatra akademio eldonas la revuon ''Teatterikorkea-lehti'' ("Teatrokolegia folio", atentu ke nomi bultenon "folio" oftas en Finnlando, plia ekzemplo estas ekzemple la bulteno de la [[landa asocio de UEA]], kiu nomiĝas ''[[Esperantolehti]]''). La teatra akademio enscenigas proksimume 40 [[premiero]]jn ĉiun jaron. La prezentadoj estas publikaj - pli detalaj informoj troveblas en la retejo de la Teatra Akademio. [[Dosiero:Helsinki Theatre Academy building in Sörnäinen, Helsinki, Finland, 2025 July.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|fasadp de la akademia konstruaĵo}}]] == Loko == La tereno de la teatra akademio troviĝas ĉe la adresoj ''Haapaniemenkatu 6'' (centraj konstruaĵoj) kaj ĉe ''Lintulahdenkatu 3'' (scena tekniko, lumigado kaj akustiko) en la norda urbodistrikto ''Sörnäinen''. La konstruaĵoj en Haapaniemenkatu ekfunkciis en 2000, kaj la kampuso en Lintulahdenkatu estas en uzo ekde 2007. La ĉefkonstruaĵoj inkludas grandan teatrohalon por prezentoj kaj grandan bibliotekon specialiĝantan pri prezentaj artoj. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{fi}}, {{sv}} kaj {{en}}) {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Organizaĵoj]] [[Kategorio:Kulturo de Finnlando]] [[Kategorio:Universitatoj en Finnlando|Helsinko]] [[Kategorio:Helsinko]] 2wt2csw61m7cu1ccelah6qg2o0v9uuf 9377854 9377851 2026-05-19T18:17:35Z ThomasPusch 1869 9377854 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo |dosiero = |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO = FI |situo sur mapo =Helsinko (urbo) |zomo = 13 }} [[Dosiero:Teatterikorkeakoulu logo.png|maldekstra|200ra|{{centre|emblemo}}]] La '''Teatra Akademio Helsinko''' aŭ plej fidele tradukite '''Teatra Altlernejo''' ({{l-fi|Teatterikorkeakoulu}}; {{l-sv|Teaterhögskolan}}) estas la nura [[altlernejo]] de prezentaj artoj en [[Finnlando]]. La Teatra Akademio estis kreita en 1979 tra fuzio inter ''Suomen Teatterikoulu'', la antaŭa finnlingva Teatra Lernejo, kaj ''Svenska Teaterskolan'', la antaŭa svedlingva Teatra Lernejo, kiuj ambaŭ ĉiam agis en Helsinko. Komence de 2013, la Teatra Akademio Helsinko estis unuigita kun la [[Arta Akademio Helsinko]] kaj la [[Akademio Sibelius]] por formi la [[Universitato de la Artoj Helsinko|Universitaton de la Artoj Helsinko]].<ref>[https://www.uniarts.fi/sv/ telegramstila prezento en la universitata retejo] (jen {{sv}}, sed ankaŭ {{fi}} kaj {{en}})</ref> == Gradigaj programoj == La Teatra Akademio ofertas la plej bonan instruadon en Finnlando en la kampoj de danco kaj teatro kaj ankaŭ aktivas en esplorado en tiuj fakoj. En la teatra akademio eblas kompletigi [[bakalaŭro]]n kaj [[magistro]]n kaj doktoriĝo pri aktorado en la finna kaj la sveda, kaj ankaŭ pri dramaturgio, danca arto (danco kaj koregrafio), scenteknologio kaj same ankaŭ en danca kaj teatra pedagogio. Nun ofertatas dek unu gradigaj programoj kaj plurkaj daŭraj edukaj kursoj. Proksimume 400 studentoj studas en la teatra akademio. Diplomiĝinto de la Teatro-Akademio havas la titolon aŭ "magistro de teatra arto" aŭ "magistro de danca arto". La teatra akademio estas altlernejo por aktorado ekde ĝi estis fondita en 1979, por danco ekde 1983, por lum- kaj sondezajno ekde 1986 kaj ankaŭ por prezentado de arto ekde 2001. Nuntempe servas kiel rektoro la dancistino kaj koreografo Paula Tuovinen (filozofia majstro) kaj, kiel vicrektoro, la svedlingva profesoro pri dramo Erik Söderblom. La teatra akademio eldonas la revuon ''Teatterikorkea-lehti'' ("Teatrokolegia folio", atentu ke nomi bultenon "folio" oftas en Finnlando, plia ekzemplo estas ekzemple la bulteno de la [[landa asocio de UEA]], kiu nomiĝas ''[[Esperantolehti]]''). La teatra akademio enscenigas proksimume 40 [[premiero]]jn ĉiun jaron. La prezentadoj estas publikaj - pli detalaj informoj troveblas en la retejo de la Teatra Akademio. [[Dosiero:Helsinki Theatre Academy building in Sörnäinen, Helsinki, Finland, 2025 July.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|fasado de la akademia konstruaĵo}}]] == Loko == La tereno de la teatra akademio troviĝas ĉe la adresoj ''Haapaniemenkatu 6'' (centraj konstruaĵoj) kaj ĉe ''Lintulahdenkatu 3'' (scena tekniko, lumigado kaj akustiko) en la norda urbodistrikto ''Sörnäinen''. La konstruaĵoj en Haapaniemenkatu ekfunkciis en 2000, kaj la kampuso en Lintulahdenkatu estas en uzo ekde 2007. La ĉefkonstruaĵoj inkludas grandan teatrohalon por prezentoj kaj grandan bibliotekon specialiĝantan pri prezentaj artoj. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{fi}}, {{sv}} kaj {{en}}) {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Organizaĵoj]] [[Kategorio:Kulturo de Finnlando]] [[Kategorio:Universitatoj en Finnlando|Helsinko]] [[Kategorio:Helsinko]] pvygljx17zf59s6vqsdxb0o0bjna4m2 9377863 9377854 2026-05-19T18:21:14Z ThomasPusch 1869 /* Gradigaj programoj */ 9377863 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo |dosiero = |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO = FI |situo sur mapo =Helsinko (urbo) |zomo = 13 }} [[Dosiero:Teatterikorkeakoulu logo.png|maldekstra|200ra|{{centre|emblemo}}]] La '''Teatra Akademio Helsinko''' aŭ plej fidele tradukite '''Teatra Altlernejo''' ({{l-fi|Teatterikorkeakoulu}}; {{l-sv|Teaterhögskolan}}) estas la nura [[altlernejo]] de prezentaj artoj en [[Finnlando]]. La Teatra Akademio estis kreita en 1979 tra fuzio inter ''Suomen Teatterikoulu'', la antaŭa finnlingva Teatra Lernejo, kaj ''Svenska Teaterskolan'', la antaŭa svedlingva Teatra Lernejo, kiuj ambaŭ ĉiam agis en Helsinko. Komence de 2013, la Teatra Akademio Helsinko estis unuigita kun la [[Arta Akademio Helsinko]] kaj la [[Akademio Sibelius]] por formi la [[Universitato de la Artoj Helsinko|Universitaton de la Artoj Helsinko]].<ref>[https://www.uniarts.fi/sv/ telegramstila prezento en la universitata retejo] (jen {{sv}}, sed ankaŭ {{fi}} kaj {{en}})</ref> == Gradigaj programoj == La Teatra Akademio ofertas la plej bonan instruadon en Finnlando en la kampoj de danco kaj teatro kaj ankaŭ aktivas en esplorado en tiuj fakoj. En la teatra akademio eblas kompletigi [[bakalaŭro]]n kaj [[magistro]]n kaj doktoriĝo pri aktorado en la finna kaj la sveda, kaj ankaŭ pri dramaturgio, danca arto (danco kaj koregrafio), scenteknologio kaj same ankaŭ en danca kaj teatra pedagogio. Nun ofertatas dek unu gradigaj programoj kaj plurkaj daŭraj edukaj kursoj. Proksimume 400 studentoj studas en la teatra akademio. Diplomiĝinto de la Teatro-Akademio havas la titolon aŭ "magistro de teatra arto" aŭ "magistro de danca arto". La teatra akademio estas altlernejo por aktorado ekde ĝi estis fondita en 1979, por danco ekde 1983, por lum- kaj sondezajno ekde 1986 kaj ankaŭ por prezentado de arto ekde 2001. Nuntempe servas kiel rektoro la dancistino kaj koreografo Paula Tuovinen (filozofia majstro) kaj, kiel vicrektoro, la svedlingva profesoro pri dramo Erik Söderblom. La teatra akademio eldonas la revuon ''Teatterikorkea-lehti'' ("Teatrokolegia folio", atentu ke nomi bultenon "folio" oftas en Finnlando, plia ekzemplo estas ekzemple la bulteno de la [[landa asocio de UEA]], kiu nomiĝas ''[[Esperantolehti]]''). [[Dosiero:Helsinki Theatre Academy building in Sörnäinen, Helsinki, Finland, 2025 July.jpg|eta|maldekstra|300ra|{{centre|fasado de la akademia konstruaĵo}}]] La teatra akademio enscenigas proksimume 40 [[premiero]]jn ĉiun jaron. La prezentadoj estas publikaj - pli detalaj informoj troveblas en la retejo de la Teatra Akademio. == Loko == La tereno de la teatra akademio troviĝas ĉe la adresoj ''Haapaniemenkatu 6'' (centraj konstruaĵoj) kaj ĉe ''Lintulahdenkatu 3'' (scena tekniko, lumigado kaj akustiko) en la norda urbodistrikto ''Sörnäinen''. La konstruaĵoj en Haapaniemenkatu ekfunkciis en 2000, kaj la kampuso en Lintulahdenkatu estas en uzo ekde 2007. La ĉefkonstruaĵoj inkludas grandan teatrohalon por prezentoj kaj grandan bibliotekon specialiĝantan pri prezentaj artoj. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{fi}}, {{sv}} kaj {{en}}) {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Organizaĵoj]] [[Kategorio:Kulturo de Finnlando]] [[Kategorio:Universitatoj en Finnlando|Helsinko]] [[Kategorio:Helsinko]] qsnpoepud8z6d822tq1otb7oz7x24oe 9377864 9377863 2026-05-19T18:22:04Z ThomasPusch 1869 /* Gradigaj programoj */ 9377864 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo |dosiero = |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO = FI |situo sur mapo =Helsinko (urbo) |zomo = 13 }} [[Dosiero:Teatterikorkeakoulu logo.png|maldekstra|200ra|{{centre|emblemo}}]] La '''Teatra Akademio Helsinko''' aŭ plej fidele tradukite '''Teatra Altlernejo''' ({{l-fi|Teatterikorkeakoulu}}; {{l-sv|Teaterhögskolan}}) estas la nura [[altlernejo]] de prezentaj artoj en [[Finnlando]]. La Teatra Akademio estis kreita en 1979 tra fuzio inter ''Suomen Teatterikoulu'', la antaŭa finnlingva Teatra Lernejo, kaj ''Svenska Teaterskolan'', la antaŭa svedlingva Teatra Lernejo, kiuj ambaŭ ĉiam agis en Helsinko. Komence de 2013, la Teatra Akademio Helsinko estis unuigita kun la [[Arta Akademio Helsinko]] kaj la [[Akademio Sibelius]] por formi la [[Universitato de la Artoj Helsinko|Universitaton de la Artoj Helsinko]].<ref>[https://www.uniarts.fi/sv/ telegramstila prezento en la universitata retejo] (jen {{sv}}, sed ankaŭ {{fi}} kaj {{en}})</ref> == Gradigaj programoj == La Teatra Akademio ofertas la plej bonan instruadon en Finnlando en la kampoj de danco kaj teatro kaj ankaŭ aktivas en esplorado en tiuj fakoj. En la teatra akademio eblas kompletigi [[bakalaŭro]]n kaj [[magistro]]n kaj doktoriĝo pri aktorado en la finna kaj la sveda, kaj ankaŭ pri dramaturgio, danca arto (danco kaj koregrafio), scenteknologio kaj same ankaŭ en danca kaj teatra pedagogio. Nun ofertatas dek unu gradigaj programoj kaj plurkaj daŭraj edukaj kursoj. Proksimume 400 studentoj studas en la teatra akademio. Diplomiĝinto de la Teatro-Akademio havas la titolon aŭ "magistro de teatra arto" aŭ "magistro de danca arto". La teatra akademio estas altlernejo por aktorado ekde ĝi estis fondita en 1979, por danco ekde 1983, por lum- kaj sondezajno ekde 1986 kaj ankaŭ por prezentado de arto ekde 2001. Nuntempe servas kiel rektoro la dancistino kaj koreografo Paula Tuovinen (filozofia majstro) kaj, kiel vicrektoro, la svedlingva profesoro pri dramo Erik Söderblom. La teatra akademio eldonas la revuon ''Teatterikorkea-lehti'' ("Teatrokolegia folio", atentu ke nomi bultenon "folio" oftas en Finnlando, plia ekzemplo estas ekzemple la bulteno de la [[landa asocio de UEA]], kiu nomiĝas ''[[Esperantolehti]]''). [[Dosiero:Helsinki Theatre Academy building in Sörnäinen, Helsinki, Finland, 2025 July.jpg|eta|maldekstra|280ra|{{centre|fasado de la akademia konstruaĵo}}]] La teatra akademio enscenigas proksimume 40 [[premiero]]jn ĉiun jaron. La prezentadoj estas publikaj - pli detalaj informoj troveblas en la retejo de la Teatra Akademio. == Loko == La tereno de la teatra akademio troviĝas ĉe la adresoj ''Haapaniemenkatu 6'' (centraj konstruaĵoj) kaj ĉe ''Lintulahdenkatu 3'' (scena tekniko, lumigado kaj akustiko) en la norda urbodistrikto ''Sörnäinen''. La konstruaĵoj en Haapaniemenkatu ekfunkciis en 2000, kaj la kampuso en Lintulahdenkatu estas en uzo ekde 2007. La ĉefkonstruaĵoj inkludas grandan teatrohalon por prezentoj kaj grandan bibliotekon specialiĝantan pri prezentaj artoj. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{fi}}, {{sv}} kaj {{en}}) {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Organizaĵoj]] [[Kategorio:Kulturo de Finnlando]] [[Kategorio:Universitatoj en Finnlando|Helsinko]] [[Kategorio:Helsinko]] nkrc8yrr4fzhkuewqscjw22mktgjvop 9377865 9377864 2026-05-19T18:22:24Z ThomasPusch 1869 9377865 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo |dosiero = |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |regiono-ISO = FI |situo sur mapo =Helsinko (urbo) |zomo = 13 }} [[Dosiero:Teatterikorkeakoulu logo.png|maldekstra|200ra|{{centre|emblemo}}]] La '''Teatra Akademio Helsinko''' aŭ plej fidele tradukite '''Teatra Altlernejo''' ({{l-fi|Teatterikorkeakoulu}}; {{l-sv|Teaterhögskolan}}) estas la nura [[altlernejo]] de prezentaj artoj en [[Finnlando]]. La Teatra Akademio estis kreita en 1979 tra fuzio inter ''Suomen Teatterikoulu'', la antaŭa finnlingva Teatra Lernejo, kaj ''Svenska Teaterskolan'', la antaŭa svedlingva Teatra Lernejo, kiuj ambaŭ ĉiam agis en Helsinko. Komence de 2013, la Teatra Akademio Helsinko estis unuigita kun la [[Arta Akademio Helsinko]] kaj la [[Akademio Sibelius]] por formi la [[Universitato de la Artoj Helsinko|Universitaton de la Artoj Helsinko]].<ref>[https://www.uniarts.fi/sv/ telegramstila prezento en la universitata retejo] (jen {{sv}}, sed ankaŭ {{fi}} kaj {{en}})</ref> == Gradigaj programoj == La Teatra Akademio ofertas la plej bonan instruadon en Finnlando en la kampoj de danco kaj teatro kaj ankaŭ aktivas en esplorado en tiuj fakoj. En la teatra akademio eblas kompletigi [[bakalaŭro]]n kaj [[magistro]]n kaj doktoriĝo pri aktorado en la finna kaj la sveda, kaj ankaŭ pri dramaturgio, danca arto (danco kaj koregrafio), scenteknologio kaj same ankaŭ en danca kaj teatra pedagogio. Nun ofertatas dek unu gradigaj programoj kaj plurkaj daŭraj edukaj kursoj. Proksimume 400 studentoj studas en la teatra akademio. Diplomiĝinto de la Teatro-Akademio havas la titolon aŭ "magistro de teatra arto" aŭ "magistro de danca arto". La teatra akademio estas altlernejo por aktorado ekde ĝi estis fondita en 1979, por danco ekde 1983, por lum- kaj sondezajno ekde 1986 kaj ankaŭ por prezentado de arto ekde 2001. Nuntempe servas kiel rektoro la dancistino kaj koreografo Paula Tuovinen (filozofia majstro) kaj, kiel vicrektoro, la svedlingva profesoro pri dramo Erik Söderblom. La teatra akademio eldonas la revuon ''Teatterikorkea-lehti'' ("Teatrokolegia folio", atentu ke nomi bultenon "folio" oftas en Finnlando, plia ekzemplo estas ekzemple la bulteno de la [[landa asocio de UEA]], kiu nomiĝas ''[[Esperantolehti]]''). [[Dosiero:Helsinki Theatre Academy building in Sörnäinen, Helsinki, Finland, 2025 July.jpg|eta|maldekstra|280ra|{{centre|fasado de la akademia konstruaĵo}}]] La teatra akademio enscenigas proksimume 40 [[premiero]]jn ĉiun jaron. La prezentadoj estas publikaj - pli detalaj informoj troveblas en la retejo de la Teatra Akademio. == Loko == La tereno de la teatra akademio troviĝas ĉe la adresoj ''Haapaniemenkatu 6'' (centraj konstruaĵoj) kaj ĉe ''Lintulahdenkatu 3'' (scena tekniko, lumigado kaj akustiko) en la norda urbodistrikto ''Sörnäinen''. La konstruaĵoj en Haapaniemenkatu ekfunkciis en 2000, kaj la kampuso en Lintulahdenkatu estas en uzo ekde 2007. La ĉefkonstruaĵoj inkludas grandan teatrohalon por prezentoj kaj grandan bibliotekon specialiĝantan pri prezentaj artoj. {{-l}} == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{fi}}, {{sv}} kaj {{en}}) {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Organizaĵoj]] [[Kategorio:Kulturo de Finnlando]] [[Kategorio:Universitatoj en Finnlando|Helsinko]] [[Kategorio:Helsinko]] e6dg2q20lmtmix06pdx0kka1g7acf6o 0 886717 9377860 9036141 2026-05-19T18:20:00Z ThomasPusch 1869 9377860 wikitext text/x-wiki {{Informkesto universitato |bildo={{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |bildopriskribo= |emblemo= {{#invoke:Wikidata|claim|P154}} |moto = |lando = |situo = |establita = |gviadanto = |nombro de studentoj = |nombro de kunlaborantoj= |latitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=latitude}} |longitudo = {{#invoke:Wikidata|claim|P625|parameter=longitude}} |Mapo en angulo=<!--funkcias eĉ sen valoro!--> |regiono-ISO = FI |situo sur mapo =Helsinko |situo sur mapo2=Helsinko (urbo) |zomo = 14 |retejo = }} <!--[[Dosiero:|eta|maldekstra|260ra|{{centre|...}}]]--> [[Dosiero:Kuvataideakatemia logo.png|maldekstra|200ra|{{centre|emblemo}}]] La '''Universitato de la Artoj Helsinko''' (jen la nomigo en plej multaj eŭropaj lingvoj ekster Finnlando) aŭ pli mallonge '''Arta Universitato''' ({{lang-fi|Taideyliopisto}}, {{lang-sv|Konstuniversitetet}}), ankaŭ konata kiel '''Uniarts Helsinki''', estas finna arta universitato kiu estis lanĉita en la komenco de 2013. Krom kelkaj esceptoj, ĝi estas la nura universitato en Finnlando kiu disponigas edukadon en la kampoj kiujn ĝi reprezentas. La Universitato de la Arto Helsinko situas ĉefe en Helsinko, sed ĝi ankaŭ havas branĉojn en [[Kuopio]] (sekcio de eklezia muziko) kaj [[Seinäjoki]] (sekcio de populara kaj popolmuziko). La universitato konsistas el tri akademioj kiuj antaŭe estis sendependaj universitatoj: la [[Akademio Sibelius]] (ĉefe pri muzikaj fakoj), la [[Arta Akademio Helsinko]] kaj la [[Teatra Akademio Helsinko]].<ref>[https://www.uniarts.fi/sv/ telegramstila prezento en la universitata retejo] (jen {{sv}}, sed ankaŭ {{fi}} kaj {{en}})</ref>. La suma nombro de studentoj en 2019 estis 1946. [[Dosiero:Kuvataideakatemia Mylly sisätilat.jpg|eta|maldekstra|260ra|{{centre|en la moderna ŝtuparejo}}]] Laŭ la universitato, la celo de la fuzio estas plifortigi la edukadon, esploradon kaj artan agadon ene de la kampo de artoj en la universitata sektoro je nacia kaj internacia skalo. Alia celo estas disponigi pli da ŝancoj influi socion per arto. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{oficiala retejo}} ({{fi}}, {{sv}} kaj {{en}}) {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Organizaĵoj]] [[Kategorio:Kulturo de Finnlando]] [[Kategorio:Universitatoj en Finnlando|Helsinko]] [[Kategorio:Helsinko]] mrtmkj6q4taioktl407fk0k3kez1isf 102 886768 9378056 9373634 2026-05-20T02:20:49Z ListeriaBot 119734 Wikidata list updated [V2] 9378056 wikitext text/x-wiki <div style="background:#F2FFF6; color:#202122; margin:0; border:2px groove #EE2427; border-radius:6px; box-shadow:0 0 2px LightCoral; overflow:auto; padding:7px 11px 7px 9px;"> {| style="width:100%; margin:0; border:0; padding:0;" |style="margin:0; border:0; padding:0; text-align:left;"| [[Dosiero:WWWW2018_test_2.svg|x80px|alt=|]] |style="margin:0; border:0; padding:0; text-align:center;"| <span style="color:#CC0000;font-size: 1.66rem;">La Senpaĝulinoj / Virinoj en ruĝo</span> |style="margin:0; border:0; padding:2px 0 0 0; text-align:right;"| [[Dosiero:Women_in_Red_logo.svg|x80px|alt=|]] |}</div> Tiu ĉi [[Vikipedio:Projektoj|Vikiprojekto]] estas la esperanta parto de la internacia kunlabora verka projekto "Virinoj en ruĝo" ({{en}}: [[:en:WikiProject Women in Red]]). Ĝi ekzistas en 34 lingvoj.[[Dosiero:Les sans pagEs drawing Fhala.K.svg|eta|Emblemo de la franca projekto "Les sans pagEs" la senpaĝulinoj]] Kiam ligilo aspektas <span style="color:#CC0000;">ruĝa</span>, tiam tio signifas ke ankoraŭ neniu artikolo kun tiu ĉi nomo ekzistas en la vikipedio. La projekto "Virinoj en ruĝo" do celas krei pli da artikoloj pri koncernaj inoj en tiu ĉi enciklopedio kaj ŝanĝigos tiaj ligiloj al bluaj ligiloj. == Nuna situacio == Laŭ [https://humaniki.wmcloud.org/search humaniki.wmcloud.org] la esperanta vikipedio havas ĉirkaŭ {{formatnum:74000}} artikolojn pri homoj. 15% do nur ĉirkaŭ {{formatnum:11000}} temas pri inaj personoj en oktobro 2024. == Inoj de Esperantujo == Tiu ĉi projekto celas precipe krei artikolojn pri inaj esperantistoj. === En aliaj lingvaj versioj de Vikipedio === Jen alilingvaj listoj de la projekto Virinoj en ruĝo pri Esperantistinoj: * En la angla vikipedio: [[:en:Wikipedia:WikiProject Women in Red/Missing articles by occupation/Esperantists]] * En la franca vikipedio: [[:fr:Projet:Les sans pagEs/Articles manquants par occupation/Espérantiste]] * En la hispana vikipedio: [[:es:Wikiproyecto:Mujeres/Artículos faltantes/Esperantistas]] == Aŭtomata listo de eblaj mankantaj Esperantistinoj == Jen aŭtomata listo de Esperantistinoj en Vikidatumoj, kiuj ne havas artikolon en la esperanta vikipedion. Ne ĉiuj personoj en la listo indas aldoni, vidu [[Vikipedio:Menciindeco]] kaj estu precipe singarda pri vivantaj personoj. {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item ?linkcount WHERE { ?item wdt:P106 ?occ . VALUES ?occ { wd:Q860918 # Esperantist } FILTER NOT EXISTS { # has no eo.wikipedia sitelink ?wen schema:about ?item . ?wen schema:isPartOf <https://eo.wikipedia.org/> . } ?item wdt:P21 wd:Q6581072 . # gender: female ?item wdt:P31 wd:Q5 . # human OPTIONAL {?item wikibase:sitelinks ?linkcount .} # count of sitelinks } |sort=P569 |columns=label:nomo,P18,description:priskribo,P27,P569,P570,P19,P20,item:vikidatuma ero,?linkcount:nombro de ligiloj |thumb=200 |links=red |summary=itemnumber }} {| class='wikitable sortable' ! nomo ! bildo ! priskribo ! ŝtataneco ! naskiĝdato ! mortdato ! naskiĝloko ! mortloko ! vikidatuma ero ! nombro de ligiloj |- | [[Mathilde Van Melckebeke]] | | belga esperantisto estas tradukisto | | data-sort-value="1848" | 1848 | data-sort-value="1906" | 1906 | | | [[:d:Q135196031|Q135196031]] | 0 |- | [[Helene Wolff]] | | germana esperantistino, instruistino kaj sociala laboristino (1866-1943) | | data-sort-value="1866" | 1866 | data-sort-value="1943" | 1943 | [[Berlino]] | | [[:d:Q135196032|Q135196032]] | 0 |- | [[Margaret Moscheles]] | [[Dosiero:Moscheles Margareth 127 VIII. Universala Kongreso Esperantista – Albumo (cropped).jpg|center|200px]] | brita pentristino | [[Unuiĝinta Reĝlando de Granda Britio kaj Irlando|Unuiĝinta Reĝlando de Granda Britio kaj Irlando (1801–1922)]] | data-sort-value="1871" | 1871 | data-sort-value="1924" | 1924 | [[Berlino]] | [[Hampstead (Londono)|Hampstead]] | [[:d:Q21456166|Q21456166]] | 3 |- | [[Regina Fels]] | [[Dosiero:Fels Regina 311 VIII. Universala Kongreso Esperantista – Albumo (cropped).jpg|center|200px]] | pola esperantistino | [[Pollando]] | data-sort-value="1877" | 1877 | data-sort-value="1941" | 1941 | | [[Lvivo]] | [[:d:Q66049039|Q66049039]] | 0 |- | [[Zofia Trybułowa]] | [[Dosiero:Kronenberg Zofia 354 VIII. Universala Kongreso Esperantista – Albumo (cropped).jpg|center|200px]] | pola esperantistino kaj redaktorino | | data-sort-value="1887" | 1887-08-27 | data-sort-value="1964" | 1964-10-08 | [[Łęg Tarnowski]] | [[Zakopane]] | [[:d:Q94939803|Q94939803]] | 0 |- | [[Trijntje van Exter]] | | nederlanda esperantisto kaj organizanto | [[Reĝlando de Nederlando]] | data-sort-value="1888" | 1888-09-22 | | [[Zaandijk]] | | [[:d:Q68430716|Q68430716]] | 0 |- | [[Constanze Zapater]] | | dua edzino de la esperantisto kaj gitaristo Baldomero Zapater | | data-sort-value="1890" | 1890-12-09 | data-sort-value="1973" | 1973-04-14 | [[Bonn|Bonno]] | | [[:d:Q43864363|Q43864363]] | 0 |- | [[Janina Ender]] | | pola instruisto kaj esperantisto | | data-sort-value="1892" | 1892 | data-sort-value="1974" | 1974-08-25 | [[Czepów]] | [[Vroclavo]] | [[:d:Q95173771|Q95173771]] | 1 |- | [[Hendrika Bishoff]] | | nederlanda esperantisto kaj urba ĉefperanto de SAT en Amsterdamo | [[Reĝlando de Nederlando]] | data-sort-value="1895" | 1895-02-07 | data-sort-value="1969" | 1969-09-02 | [[Amsterdamo]] | [[Amsterdamo]] | [[:d:Q69330829|Q69330829]] | 0 |- | [[Rina Rijpstra-Timmermans]] | | nederlanda esperantisto | [[Reĝlando de Nederlando]] | data-sort-value="1896" | 1896-03-06 | | [[Leeuwarden]] | | [[:d:Q85097442|Q85097442]] | 0 |- | [[Malwina Hupert]] | | | | data-sort-value="1897" | 1897-03-27 | data-sort-value="1942" | 1942-08-27 | | [[Aŭŝvico (koncentreja komplekso)|Aŭŝvico]] | [[:d:Q138868713|Q138868713]] | 1 |- | [[Mina Koch-Koopal]] | | nederlanda esperantisto | [[Reĝlando de Nederlando]] | data-sort-value="1898" | 1898-08-09 | | [[Amsterdamo]] | | [[:d:Q81730832|Q81730832]] | 0 |- | [[Maria Kraus]] | [[Dosiero:Maria Kraus Pola Esperantisto 1973-93.jpg|center|200px]] | pola esperantistino | [[Pollando]] | data-sort-value="1898" | 1898-04-28 | data-sort-value="1986" | 1986-10-17 | [[Stary Sącz]] | [[Siemianowice Śląskie]] | [[:d:Q91231761|Q91231761]] | 0 |- | [[Asta Assarsson]] | | sveda esperantisto | [[Svedio]] | data-sort-value="1898" | 1898-06-15 | data-sort-value="1982" | 1982-10-25 | | [[Stokholmo]] | [[:d:Q139593941|Q139593941]] | 0 |- | [[Maria Varkevisser]] | | nederlanda esperantisto | [[Reĝlando de Nederlando]] | data-sort-value="1899" | 1899-11-02 | | [[Hago]] | | [[:d:Q71562206|Q71562206]] | 0 |- | [[Madeleine Haudebine]] | | franca esperantisto | [[Francio]] | data-sort-value="1899" | 1899 | data-sort-value="1978" | 1978 | | | [[:d:Q98320746|Q98320746]] | 0 |- | [[Julieta Fayot]] | | franca esperantisto, pentristo kaj ilustristo | | data-sort-value="1899" | 1899 | data-sort-value="1995" | 1995 | | [[Parizo]] | [[:d:Q130420297|Q130420297]] | 0 |- | [[Alberdina Swart]] | | nederlanda instruisto kaj esperantisto | [[Reĝlando de Nederlando]] | data-sort-value="1908" | 1908-07-12 | | [[Westzaan]] | | [[:d:Q69381202|Q69381202]] | 0 |- | [[Emma Maria Fischer]] | | aŭstra esperantisto | [[Aŭstrio]] | data-sort-value="1908" | 1908-04-17 | data-sort-value="1990" | 1990-03-13 | [[Wiener Neustadt]] | [[Hanusch hospital]] | [[:d:Q114627667|Q114627667]] | 0 |- | [[Guurtje Maria Woud]] | | nederlanda denaskulo | [[Reĝlando de Nederlando]] | data-sort-value="1912" | 1912-02-07 | | [[Wormerveer]] | | [[:d:Q68434020|Q68434020]] | 0 |- | [[Lucyna Anastazja Penciak-Radzymińska]] | [[Dosiero:Lucyna Penciak.jpg|center|200px]] | | [[Pollando]] | data-sort-value="1914" | 1914-04-15 | data-sort-value="1993" | 1993-12-31 | [[Pęcice]] | [[Varsovio]] | [[:d:Q11763375|Q11763375]] | 3 |- | [[Dvora Ŝor]] | | israela esperantistino | [[Israelo]] | data-sort-value="1914" | 1914 | data-sort-value="1993" | 1993-09 | | [[Netanja]] | [[:d:Q67487571|Q67487571]] | 0 |- | [[Doris Tappan Connor]] | | usona esperantisto | | data-sort-value="1915" | 1915 | data-sort-value="2010" | 2010 | | | [[:d:Q130549452|Q130549452]] | 0 |- | [[Els Kervers-van Tholen]] | | nederlanda esperantisto | [[Reĝlando de Nederlando]] | data-sort-value="1915" | 1910s | data-sort-value="2007" | 2007 | | | [[:d:Q130604197|Q130604197]] | 0 |- | [[Sybil V. Sly]] | | brita esperantisto | [[Unuiĝinta Reĝlando]] | data-sort-value="1920" | 1920 | data-sort-value="2004" | 2004 | | | [[:d:Q64521924|Q64521924]] | 0 |- | [[Gaby Tréanton]] | | franca instruisto de Esperanto | [[Francio]] | data-sort-value="1920" | 1920-05-25 | data-sort-value="2019" | 2019-04-06 | [[Guingamp]] | [[Trégastel]] | [[:d:Q98320703|Q98320703]] | 0 |- | [[Wilhelmina Maria Varkevisser]] | | nederlanda denaskulo | [[Reĝlando de Nederlando]] | data-sort-value="1922" | 1922-02-07 | No/unknown value | [[Hago]] | No/unknown value | [[:d:Q71565092|Q71565092]] | 0 |- | [[Jetty Colijn]] | | nederlanda servisto, esperantisto kaj civitana viktimo de Aliancana bombatako dum la dua mondmilito | [[Reĝlando de Nederlando]] | data-sort-value="1924" | 1924-10-14 | data-sort-value="1942" | 1942-04-24 | [[Oost- en West-Souburg]] | [[Glacisstraat]] | [[:d:Q67202239|Q67202239]] | 0 |- | [[Irena Szanser]] | | pola esperantisto | [[Pollando]] | data-sort-value="1924" | 1924-07-11 | data-sort-value="2020" | 2020-03-30 | [[Kielce]] | [[Varsovio]] | [[:d:Q97278879|Q97278879]] | 1 |- | [[Mira Žibert]] | | slovena partizano kaj esperantisto | | data-sort-value="1925" | 1925 | data-sort-value="1945" | 1945 | [[Trbovlje]] | | [[:d:Q132553031|Q132553031]] | 0 |- | [[Istvánné Pongrácz]] | | hungara esperantisto | [[Hungario]] | data-sort-value="1926" | 1926 | data-sort-value="2017" | 2017-09 | No/unknown value | | [[:d:Q98320724|Q98320724]] | 0 |- | [[Sophia Mensen]] | | nederlanda esperantisto | [[Reĝlando de Nederlando]] | data-sort-value="1926" | 1926-11-05 | | | | [[:d:Q98320777|Q98320777]] | 0 |- | [[Carla De Lorenzi]] | | itala esperantisto | [[Italio]] | data-sort-value="1930" | 1930-07-25 | data-sort-value="2020" | 2020 | | | [[:d:Q98320427|Q98320427]] | 0 |- | [[Danuta Kowalska]] | | pola esperantisto | [[Pollando]] | data-sort-value="1930" | 1930 | | | | [[:d:Q98320557|Q98320557]] | 0 |- | [[Jorma Ahomäki]] | | finna esperantisto | [[Finnlando]] | data-sort-value="1931" | 1931-11-03 | | | | [[:d:Q98320734|Q98320734]] | 0 |- | [[Anna-Maria Lange]] | | germana esperantisto | [[Germanio]] | data-sort-value="1933" | 1933-04-24 | data-sort-value="2016" | 2016-07-29 | | | [[:d:Q98320410|Q98320410]] | 0 |- | [[Ellen Marie Eddy]] | | usona esperantisto | [[Usono]] | data-sort-value="1935" | 1935 | | | | [[:d:Q98320569|Q98320569]] | 0 |- | [[Maria Garcés i Coll]] | | kataluna esperantisto | [[Hispanio]] | data-sort-value="1935" | 1935 | data-sort-value="2023" | 2023 | | | [[:d:Q126287872|Q126287872]] | 0 |- | [[Michèle Abada Simon]] | | franca esperantisto | [[Francio]] | data-sort-value="1936" | 1936 | | | | [[:d:Q98320761|Q98320761]] | 0 |- | [[Suzanne Bourot]] | | franca esperantisto | [[Francio]] | data-sort-value="1936" | 1936 | | | | [[:d:Q98640450|Q98640450]] | 0 |- | [[Suzanne Bourot]] | | | | data-sort-value="1936" | 1936 | | | | [[:d:Q133619338|Q133619338]] | 0 |- | [[Colette Llech-Walter]] | | nord-kataluna esperantistino en Perpinjano, Francio | [[Francio]] | data-sort-value="1936" | 1936 | data-sort-value="2010" | 2010 | | | [[:d:Q135398553|Q135398553]] | 0 |- | [[Luigia Oberrauch Madella]] | | itala esperantisto | [[Italio]] | data-sort-value="1937" | 1937 | | | | [[:d:Q98320744|Q98320744]] | 0 |- | [[Jennifer Bishop]] | | brita esperantisto | [[Unuiĝinta Reĝlando]] | data-sort-value="1939" | 1939-04-19 | | | | [[:d:Q98640452|Q98640452]] | 0 |- | [[Lembe Laanest]] | | estona biologo kaj esperantisto (naskita en 1940) | [[Estonio]] | data-sort-value="1940" | 1940-03-29 | | [[Talino]] | | [[:d:Q64521920|Q64521920]] | 1 |- | [[Sylvia Hämäläinen]] | | finna esperantisto | [[Finnlando]] | data-sort-value="1940" | 1940 | | | | [[:d:Q98320778|Q98320778]] | 0 |- | [[Carola Antskog]] | | finna esperantisto | [[Finnlando]] | data-sort-value="1941" | 1941 | data-sort-value="2015" | 2015-12-31 | | | [[:d:Q98320429|Q98320429]] | 0 |- | [[Monique Arnaud]] | | franca esperantisto | [[Francio]] | data-sort-value="1941" | 1941-04-27 | | | | [[:d:Q98320765|Q98320765]] | 0 |- | [[Silvia Rottenberg]] | | argentina esperantisto | [[Argentino]] | data-sort-value="1941" | 1941 | | | | [[:d:Q98320775|Q98320775]] | 0 |- | [[Franciska Toubale]] | | franca esperantisto | [[Francio]] | data-sort-value="1943" | 1943 | | | | [[:d:Q98640448|Q98640448]] | 0 |- | [[Emilia Guadalupe Vega]] | | meksika esperantisto | [[Meksiko]] | data-sort-value="1944" | 1944-02-11 | | | | [[:d:Q98320697|Q98320697]] | 0 |- | [[Elda Doerfler]] | | itala esperantisto | [[Italio]] | data-sort-value="1945" | 1945 | | | | [[:d:Q130604196|Q130604196]] | 0 |- | [[Maria Butan]] | | rumana esperantisto | [[Rumanio]] | data-sort-value="1946" | 1946 | | | | [[:d:Q98320756|Q98320756]] | 0 |- | [[Eva Poláková]] | | slovaka kuracisto, pediatro kaj esperantisto | | data-sort-value="1947" | 1947-12-15 | | [[Nitro]] | | [[:d:Q95142307|Q95142307]] | 0 |- | [[Anne Jausions]] | | franca esperantisto | [[Francio]] | data-sort-value="1947" | 1947 | | | | [[:d:Q98320412|Q98320412]] | 0 |- | [[Arlette Plutniak]] | | franca esperantisto | [[Francio]] | data-sort-value="1948" | 1948-03-05 | | | | [[:d:Q98320422|Q98320422]] | 0 |- | [[Ivanka Kirĉeva Stoyanova]] | | bulgara esperantisto | [[Bulgario]] | data-sort-value="1949" | 1949-05-28 | | | | [[:d:Q98320725|Q98320725]] | 0 |- | [[Judit Felszeghy]] | | hungara esperantisto | [[Hungario]] | data-sort-value="1949" | 1949 | | | | [[:d:Q98320740|Q98320740]] | 0 |- | [[Benata Koopmans]] | | nederlanda esperantisto | [[Reĝlando de Nederlando]] | data-sort-value="1951" | 1951 | | | | [[:d:Q109975423|Q109975423]] | 0 |- | [[R. M. Benata Hengstmengel-Koopmans]] | | nederlanda esperantisto | | data-sort-value="1951" | 1951 | | | | [[:d:Q112414764|Q112414764]] | 0 |- | [[Jolanta Aldona Kieres]] | | pola esperantisto | [[Pollando]] | data-sort-value="1952" | 1952 | | | | [[:d:Q98320731|Q98320731]] | 0 |- | [[Françoise Jeanne Pellegrin]] | | belga esperantisto | [[Belgio]] | data-sort-value="1953" | 1953 | | | | [[:d:Q98320701|Q98320701]] | 0 |- | [[Ikuko Kitagawa]] | | japana esperantisto | [[Japanio]] | data-sort-value="1953" | 1953 | | [[Kavasako|Kaŭasaki]] | | [[:d:Q133852218|Q133852218]] | 0 |- | [[Jannick Huet Schumann]] | | franca esperantisto | [[Francio]] | data-sort-value="1954" | 1954-08-02 | | | | [[:d:Q98320726|Q98320726]] | 0 |- | [[Donita Koopmans]] | | nederlanda esperantisto | [[Reĝlando de Nederlando]] | data-sort-value="1954" | 1954 | | | | [[:d:Q109975425|Q109975425]] | 0 |- | [[Feliĉa Koopmans]] | | nederlanda esperantisto | [[Reĝlando de Nederlando]] | data-sort-value="1956" | 1956 | | | | [[:d:Q109975428|Q109975428]] | 0 |- | [[Nedeljka Ložajić]] | | serba esperantisto | [[Serbio]] | data-sort-value="1956" | 1956-10-27 | | | | [[:d:Q133852222|Q133852222]] | 0 |- | [[Sara Larbar]] | | | | data-sort-value="1956" | 1956 | data-sort-value="2003" | 2003 | | | [[:d:Q139031422|Q139031422]] | 0 |- | [[Maryvonne Robineau]] | | franca vojaĝantino kaj esperantistino, publikigas vojaĝraportojn kun sia edzo Bruno Robineau | [[Francio]] | data-sort-value="1957" | 1957 | | | | [[:d:Q55863397|Q55863397]] | 0 |- | [[Anna Kowara]] | | pola esperantisto | [[Pollando]] | data-sort-value="1957" | 1957 | | | | [[:d:Q110165395|Q110165395]] | 0 |- | [[Małgorzata Zięba-Szmaglińska]] | | pola esperantisto | [[Pollando]] | data-sort-value="1958" | 1958-09-17 | | | | [[:d:Q98320748|Q98320748]] | 0 |- | [[Iwona Kocieba]] | [[Dosiero:Iwona Kocieba en 2018.jpg|center|200px]] | pola esperantisto | [[Pollando]] | data-sort-value="1960" | 1960-03-02 | | | | [[:d:Q98640456|Q98640456]] | 0 |- | [[Araceli Aguilar y Aguilar]] | | meksika esperantisto | [[Meksiko]] | data-sort-value="1965" | 1965 | | | | [[:d:Q130604194|Q130604194]] | 0 |- | [[Aranka Laslo]] | | serba esperantisto | [[Serbio]] | data-sort-value="1969" | 1969-08-27 | | | | [[:d:Q98320414|Q98320414]] | 0 |- | [[Elena Nadikova]] | | rusa esperantisto | [[Rusio]] | data-sort-value="1969" | 1969 | | | | [[:d:Q98320565|Q98320565]] | 0 |- | [[Mariana Gencheva]] | | bulgara esperantisto | [[Bulgario]] | data-sort-value="1972" | 1972 | | | | [[:d:Q98320757|Q98320757]] | 0 |- | [[Inhye Gim]] | | sudkorea esperantisto | [[Sud-Koreio]] | data-sort-value="1981" | 1981-11-27 | | | | [[:d:Q130604198|Q130604198]] | 0 |- | [[Katarína Nosková]] | | slovaka filologo, esperantisto kaj tradukisto | | data-sort-value="1987" | 1987 | | [[Skalica]] | | [[:d:Q126325294|Q126325294]] | 0 |- | [[Ĵenja Wilke]] | | germana esperantisto | | data-sort-value="1990" | 1990 | | [[Germanio]] | | [[:d:Q73527034|Q73527034]] | 0 |- | [[Karlin Martorell-Baudin]] | | franca esperantisto | | data-sort-value="1991" | 1991 | | | | [[:d:Q107016833|Q107016833]] | 0 |- | [[Brooke Vibber]] | [[Dosiero:Vibber, Brooke, Apr 2025.jpg|center|200px]] | usona programistino | [[Usono]] | | | [[Orange (Kalifornio)|Orange]] | | [[:d:Q14956410|Q14956410]] | 3 |- | [[Birthe Lapenna]] | | esperantisto | | | | | | [[:d:Q15062111|Q15062111]] | 0 |- | [[Ines Frank]] | | germana esperantisto | [[Germanio]] | | | | | [[:d:Q15077762|Q15077762]] | 0 |- | [[Elke Kern-Kühnel]] | | germana esperantisto | [[Germanio]] | | | | | [[:d:Q15592977|Q15592977]] | 0 |- | [[Lieve Jacques]] | | flandra esperantistino | | | | | | [[:d:Q29512064|Q29512064]] | 0 |- | [[Ilse Jacques]] | | flandra esperantistino | | | | | | [[:d:Q29512065|Q29512065]] | 0 |- | [[Irén Antal]] | | hungara esperantisto | | | | | | [[:d:Q43894203|Q43894203]] | 0 |- | [[Beatrice Allée]] | | programisto kaj esperantisto | [[Germanio]] | | | | | [[:d:Q50824561|Q50824561]] | 1 |- | [[Sandra Schweder]] | | esperantisto | | | | | | [[:d:Q55442819|Q55442819]] | 0 |- | [[Aurelie Elb]] | [[Dosiero:Aurelie Elb.jpg|center|200px]] | germana esperantistino | [[Germanio]] | | | | | [[:d:Q57608649|Q57608649]] | 0 |- | [[Zina Kurjańska]] | | bjalistoka esperantistino | [[Pollando]] | | | | | [[:d:Q61715199|Q61715199]] | 0 |- | [[Irina Aitai]] | | esperantisto | | | | | | [[:d:Q63142720|Q63142720]] | 0 |- | [[Ite Tytgat]] | | belga esperantisto | [[Belgio]] | | | | | [[:d:Q63348760|Q63348760]] | 0 |- | [[Leidy Estefanny Sandoval Galindez]] | [[Dosiero:Árbol tefita228.jpg|center|200px]] | kolomba vikimediisto | [[Kolombio]] | | | | | [[:d:Q63980914|Q63980914]] | 1 |- | [[Hukunaga Makiko]] | | japana esperantisto | [[Japanio]] | | | | | [[:d:Q64521915|Q64521915]] | 0 |- | [[Judith Junger]] | | esperantisto | | | | | | [[:d:Q64521917|Q64521917]] | 0 |- | [[Yamakawa Setuko]] | | japana esperantisto | [[Japanio]] | | | | | [[:d:Q64521926|Q64521926]] | 0 |- | [[Władysława Łazica]] | [[Dosiero:Łazica Władysława 354 VIII. Universala Kongreso Esperantista – Albumo (cropped).jpg|center|200px]] | pola esperantistino | | | | | | [[:d:Q66021969|Q66021969]] | 0 |- | [[Maria Czubryńska]] | | pola esperantistino | | | | | | [[:d:Q67618871|Q67618871]] | 0 |- | [[Maria Koĉetkova]] | | rusa esperantisto | [[Rusio]] | | | | | [[:d:Q73527537|Q73527537]] | 0 |- | [[Irma Verhoeven]] | | esperantisto | | | | | | [[:d:Q73616377|Q73616377]] | 0 |- | [[Armela LeQuint]] | | franca esperantistino kaj tradukisto | | | | | | [[:d:Q79320920|Q79320920]] | 0 |- | [[Péroline Sarpy]] | | franca esperantistino aktivulino el Liono, instruistino kaj idistino. | [[Francio]] | | data-sort-value="1913" | 1913-12-21 | | [[Liono]] | [[:d:Q94629432|Q94629432]] | 1 |- | [[Ella Scheerpeltz]] | | germana esperantisto | | | | | | [[:d:Q95698031|Q95698031]] | 1 |- | [[Elisabet Pähn]] | | estona esperantisto | [[Estonio]] | | | | | [[:d:Q98320567|Q98320567]] | 0 |- | [[Emilie Straub]] | | svisa esperantistino | [[Svislando]] | | data-sort-value="1926" | 1926-05-05 | | | [[:d:Q100370064|Q100370064]] | 0 |- | [[Vasilka Beleva]] | | bulgara esperantisto | | | | | | [[:d:Q107202246|Q107202246]] | 0 |- | [[Anna Maria Dall'Olio]] | | itala esperantisto | [[Italio]] | | | | | [[:d:Q110165396|Q110165396]] | 0 |- | [[Doroti Marinho Guiro]] | | brazila esperantisto | [[Brazilo]] | | | | | [[:d:Q110165415|Q110165415]] | 0 |- | [[Elza Fernandes Pereira]] | | brazila esperantisto | [[Brazilo]] | | | [[San-Paŭlo (urbo)|San-Paŭlo]] | | [[:d:Q110165419|Q110165419]] | 0 |- | [[Irena Jabłońska]] | | pola esperantisto | | | | | | [[:d:Q110165452|Q110165452]] | 0 |- | [[Vera Ĉornij]] | | ukraina Esperantistino | [[Ukrainio]] | | | | | [[:d:Q110165533|Q110165533]] | 0 |- | [[Aušrinė Tamošiūnaitė]] | | Litova Esperantistino | [[Litovio]] | | | | | [[:d:Q115264273|Q115264273]] | 0 |- | [[Manuela Burghelea]] | | Esperantisto | [[Rumanio]] | | | | | [[:d:Q116150159|Q116150159]] | 0 |- | [[Lenka Doškářová]] | | ĉeĥa esperantisto | [[Ĉeĥio]] | | | | | [[:d:Q116150474|Q116150474]] | 0 |- | [[Jeanne Grimaud]] | | Esperantisto | [[Francio]] | | | | | [[:d:Q116150574|Q116150574]] | 0 |- | [[Katarína Bodnárová]] | | esperantisto | | | | | | [[:d:Q116150991|Q116150991]] | 0 |- | [[Luana França]] | | esperantisto | | | | | | [[:d:Q116151230|Q116151230]] | 0 |- | [[Miriam Datner]] | | pola juddevena esperantistino, batalantino de la bjalistoka geto | | | | | | [[:d:Q116293007|Q116293007]] | 0 |- | [[Ágnes Ráczkevy-Eötvös]] | | hungara esperantisto | | | | | | [[:d:Q120615504|Q120615504]] | 0 |- | [[Nancie Durham]] | | brita esperantistino | [[Unuiĝinta Reĝlando]] | | data-sort-value="1985" | 1985-05-10 | | | [[:d:Q123734794|Q123734794]] | 0 |- | [[Gabrielle Herickx]] | | belga esperantistino | | | | [[Antverpeno]] | | [[:d:Q123734834|Q123734834]] | 0 |- | [[Maria Sandelin]] | | esperantistino | | | | | | [[:d:Q125267668|Q125267668]] | 1 |- | [[Alexandrine Omba Tshamena]] | | esperantistino el DR Kongo | [[Demokratia Respubliko Kongo]] | | | | | [[:d:Q125738814|Q125738814]] | 1 |- | [[Nastja Koĵevnikova]] | | estrarano de TEJO | [[Rusio]] | | | | | [[:d:Q125958011|Q125958011]] | 1 |- | [[Edvige Tantin Ackermann]] | | esperantisto | [[Italio]] | | | | | [[:d:Q126128412|Q126128412]] | 1 |- | [[Maria Nogués i Comas]] | | kataluna esperantisto | [[Hispanio]] | | | | | [[:d:Q126326797|Q126326797]] | 0 |- | [[Alessandra Madella]] | | itala esperantisto | [[Italio]] | | | | | [[:d:Q130604192|Q130604192]] | 0 |- | [[Evelyn Berry]] | | brita esperantistino | | | data-sort-value="1969" | 1969-01-27 | | | [[:d:Q131987006|Q131987006]] | 0 |- | [[Lois Hawley]] | | brita esperantistino | | | data-sort-value="1968" | 1968-08-29 | | [[Londono]] | [[:d:Q131987018|Q131987018]] | 0 |- | [[Bodil Neergaard]] | | dana esperantistino | | | data-sort-value="1967" | 1967-08-08 | | [[Kopenhago]] | [[:d:Q131987048|Q131987048]] | 0 |- | [[Sarah Jane Crossley]] | | brita esperantistino | | | data-sort-value="1969" | 1969-04-23 | | | [[:d:Q131987063|Q131987063]] | 0 |- | [[Erna Rieckmann Sindhwad]] | | belga-barata esperantisto | | | data-sort-value="1969" | 1969-04-28 | | | [[:d:Q131987080|Q131987080]] | 0 |- | [[Erika Rauschert]] | | germana kaj pola esperantistino | [[Germanio]]<br/>[[Pollando]] | | | | | [[:d:Q137157224|Q137157224]] | 1 |- | [[Marie Ribasová]] | | | | | | | | [[:d:Q139435605|Q139435605]] | 0 |} ---- &sum; 135 items. {{Wikidata list end}} == Utilaj kategorioj == * [[:Kategorio:Ĝermolisto de esperantistoj]] * [[:Kategorio:Homoj laŭ seksa identeco]] {{Commons|Category:Vikiprojekto Virinoj en ruĝo}} [[Kategorio:Vikipedio:Projektoj]] idpmetu2wrk3r6ijuvd4f7ggnkx6keq 0 887483 9377767 9079417 2026-05-19T15:06:49Z Claudio Pistilli 25073 9377767 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo |nomo =<span style="text-shadow:gray 4px 4px 2px;"><font color="white"><big><big><b>Ἀρισταγόρας ὁ Μιλήσιος<br>(575 a. K. - 497 a. K.)</b></font></big></big></span> |dosiero =The_burning_of_Sardis_during_the_Ionian_Revolt.jpg |priskribo =Brulado de Sardeso dum la Ionia Ribelo, kie Aristagoro estis unu el la ĉefaj instigantoj. |dato de naskiĝo =[[6-a jarcento a.K.|575 a. K.]] |loko de naskiĝo =[[Mileto (Malgrandazio)|Mileto]], [[Turkio]] |dato de morto =[[-497|497 a. K.]] |loko de morto =[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0064%3Aalphabetic+letter%3DM%3Aentry+group%3D15%3Aentry%3Dmyrcinus-geo Myrcinus], [[Trakio]], [[Grekio]] | alma_mater = }} <big>'''Aristagoro de Mileto'''</big> estis tirano de [[Mileto (Malgrandazio)|Mileto]], filo de Molpagoras, bofilo de la tirana [[Histieo de Mileto]] (565 a. K. - 493 a. K.) al kiu la persoj estis metintaj kiel reganton de la Ionia urbo. Aristagoro prenis kontrolon de la urbo kiam Histieo estis promociita kiel konsilisto de la aĥemenida reĝo [[Dario la 1-a]]. Aristagoro aktivis kiel unu el la instigantoj de la Ionia Ribelo, kiam la grekaj urboj de [[Ionio]], sur la okcidenta bordo de la [[Egea Maro]] unuiĝis por ribeli kontraŭ la Persa Aĥemenida Imperio. ==Biografio== [[Dosiero:Western_Asia_Minor_Greek_Colonization.svg|eta|maldekstre|270px|<center>Mapo de la antikva Grekio en la okcidenta bordo de Anatolio. Ionio estas verde montrita. [[Mileto (Malgrandazio)|Mileto]] kaj [[Naksoso]] estas montrataj.</center>]] Li estas la filo de Molpagoras kaj bofilo kaj nevo de Histieo, kiun la persoj instalis kiel tirano de Mileto. Aristagoro prenis kontrolon de la grandurbo kiam lia onklo iras al la kortego de [[Dario la 1-a]] kiel konsilisto. Dum la Naksosa ribelo en 502 a. K., la Naksosanoj petis lian helpon, kiun Aristagoro donis sub la kondiĉo esti poste rekonita kiel reganto de la insulo. Li alianciĝis kun la satrapo de [[Lidio]], [[Artaferno]], kaj al li estis konfidita floto. Aristagoro batalas kontraŭ la admiralo [https://military-history.fandom.com/wiki/Megabates Megabates], kiu perfidas lin informante Naksoso-n pri la proksimiĝanta floto. La invado estas fiasko, kaj la alianco kun Artaferno estis rompita. Por protekti sin kontraŭ la venĝo de la persoj, Aristagoro provis komenci ribelon kun la loĝantoj de Mileto kaj la aliaj ionianoj. En la sama tempo, Histieo enscenigis alian ribelon ĉe Mileto, esperante ke la persoj ilin forpelus kaj reinstalos lin kiel tirano. Aristagoro estis apogita de la plimulto el la civitanoj, kun la escepto de la historiisto [[Hekateo el Mileto]]. Li establis izonomion, kaj baldaŭ la aliaj ioniaj grandurboj aliĝis al li en lia ribelo kontraŭ la persoj. Aristagoro vojaĝis al kontinenta Grekio por kolekti subtenon por la ribelo. En Sparto, li renkontis reĝon [[Kleomeno la 1-a]] (547 a. K. - 488 a. K.), kaj asertis ke preventa invado de Persio estus facila; la lando estas riĉa, kaj la ĉefurbo, [[Suzo]], estas "nur" tri monatojn for. Kleomeno malaprobas la oferton, sed Aristagoro atingas pli da sukceso en Ateno; tiel, laŭ la historiisto [[Herodoto]], estis pli facile konvinki asembleon de tridek mil atenanoj ol ununura sparta reĝo. Kun la helpo de la atenanoj, Aristagoro gvidis la atakon kontraŭ [[Sardeso]], la persa ĉefurbo de [[Lidio]]. La fina fiasko de la ionia ribelo devigis Aristagoron fuĝi al Trakio ĉirkaŭ 497 a. K. dum Histieo reakiris kontrolon de la grandurbo. Li fondis kolonion tie laŭlonge de la [https://www.theoi.com/Potamos/PotamosStrymon.html Strimono], en la loko de la estonta atena kolonio de [[Amfipolis]]o. Li mortis tie en la atako kontraŭ najbara trakia urbo. ==Vidu ankaŭ== * [[Dario la 1-a]] (550 a. K. - 486 a. K.) * [[Hekateo el Mileto]] (550 a. K. - 475 a. K.) * [[Kleomeno la 1-a]] (Sparto) (547 a. K. - 488 a. K.) * Artaferno (Lidio) (545 a. K. - 485 a. K.) lidia satrapo * [[Herodoto]] (484 a. K. - 425 a. K.) == Referencoj == {{referencoj|3}} [[Kategorio:Naskiĝintoj en -575|575 a. K.]] [[Kategorio:Mortintoj en -497|497 a. K.]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en la 6-a jarcento a.K.]] [[Kategorio:Mortintoj en la 5-a jarcento a.K.]] {{DEFAŬLTORDIGO:Aristagoro de Mileto}} [[Kategorio:Grekaj tiranoj]] [[Kategorio:Grekaj reĝoj]] [[Kategorio:Grekaj komandantoj]] 33xlqe35fd801csh2128cdhpj5ea0ej 0 888324 9377930 9247036 2026-05-19T19:40:33Z Sj1mor 12103 /* Eksteraj ligiloj */ 9377930 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Nora IUGA''' (naskiĝinta ''Eleonora Almosnino'' la {{daton|4|2|1931}} en [[Bukareŝto]]) estas [[rumanio|rumana]] poetino kaj tradukistino kun judaj radikoj. ==Biografio== Ŝia patro estis violonisto, la patrino baletistino; kiam la gepatroj turneis en [[Germanujo]], [[Belgujo]] kaj [[Nederlando]] ŝi frekventis inter [[1935]] kaj [[1938]] (jaro de la reveno al Rumanujo) infanĝardenojn en [[Freiburg]] kaj [[Kaselo]]. En [[1948]][ ŝi ekstudis [[germanistiko]]n ĉe la [[Bukareŝta_universitato|Bukareŝta Universitato]]. Ŝi laboris en [[Sibiu]] kiel bazlerneja instruistino, poste kiel ĵurnalistino por germanlingvaj gazetoj. En [[1968]] aperis ŝia unua rumanlingva poem-kolekto kaj baldaŭ renomo poetina estiĝis. Fine de la jaroj 1970 komenciĝis ŝia tradukado de germanlingvaj literaturaĵoj en la rumanan lingvon, i.a. de verkoj de [[E.T.A. Hoffmann]] kaj de [[Ernst Jünger]], de [[Günter Grass]] (''Die Blechtrommel'') kaj de [[Elfriede Jelinek]] (''Die Klavierspielerin''), de [[Herta Müller]], [[Oskar Pastior]], [[Hans Joachim Schädlich]] kaj [[Ernest Wichner]]. En [[2007]] aljuĝis al ŝi [[Germana Akademio por Lingvo kaj Poezio]] la premion ''Friedrich-Gundolf-Preis'' pro la diskonigo de la germana kulturo eksterlanden. La laŭdo-festprelegon faris Ernest Wichner. En [[2009]] ŝi ricevis stipendion de la [[Deutscher Akademischer Austauschdienst]] (DAAD) disdonata de Germanio al fremdaj aŭtoroj. En [[2010]] estis publikigita ŝia unua romano ''Sexagenara și tânărul'' en germanlingva traduko de [[Eva Ruth Wemme]]: en ĝi temas pri [[platona amo]] inter maljuniĝinta verkistino kaj juna verkisto dum samtempa panoramo-doo de la rumanlingva literatura vivo. ==Verkoj en prozo (elekto)== * ''Săpunul lui Leopold Bloom'', Editura Cartea Românească, 1993; Polirom, 2007 * ''Sexagenara și tânărul'', Editura Albatros, 2000 * ''Fasanenstrasse 23. O vară la Berlin'', Editura Vinea, 2001 * ''Lebăda cu două intrări'', Editura Vinea, 2003 * ''Harald și luna verde'' Editura Polirom, 2014 * ''Berlinul meu e un monolog'', Editura Cartea Românească, 2010 * ''Blogstory'', Editura Casa de pariuri literare, 2011 * ''Hipodrom'', Editura Polirom, 2020, ISBN 9789734696017 == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/128351969 ligiloj ĉe DDB] *[http://www.deutscheakademie.de/druckversionen/Wichner.pdf laudo-prelego de Ernest Wichner] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070927045646/http://www.deutscheakademie.de/druckversionen/Wichner.pdf |date=2007-09-27 }} kaj [http://www.deutscheakademie.de/druckversionen/Iuga.pdf danko fare de Nora Iuga] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20070927045549/http://www.deutscheakademie.de/druckversionen/Iuga.pdf |date=2007-09-27 }} (post premi-ricevo 2007) *[https://noraiuga.wordpress.com/ blogo de Iuga] {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Iuga, Nora}} [[Kategorio:Rumanaj ĵurnalistoj]] [[Kategorio:Rumanaj verkistoj]] [[Kategorio:Instruistoj]] [[Kategorio:Tradukistoj el la germana lingvo]] [[Kategorio:Tradukistoj al la rumana lingvo]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1931]] [[Kategorio:Virinoj]] [[kategorio:Germanistoj]] [[kategorio:Homoj rilataj al Bukareŝto]] c6kcn4jxafhvvqkfuhe6hhpe3cpvv3n 0 888449 9377758 8917941 2026-05-19T14:58:19Z Sj1mor 12103 9377758 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo de dosiero = {{Paĝonomo}} |naskonomo = |dato de naskiĝo = {{naskiĝtago|1905|7|25}} |loko de naskiĝo = {{Hungara reĝlando}}, {{Aŭstrio-Hungario}} [[Kassa]] |dato de morto = {{mortotago|1942|10|9}} |loko de morto = {{Hungara reĝlando}} [[Budapeŝto]] }} '''[[Zoltán (nomo)|Zoltán]] Schönherz''' [ŝOnherc], laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Schönherz Zoltán,''' estis [[Hungario|hungara]] [[komunisto]]. {{Paĝonomo}}<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/PIM104792 hungarlingva datenaro de muzeo</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1905|7|25}} en [[Kassa]] ([[Hungara reĝlando]], [[Aŭstrio-Hungario]], nuntempa [[Košice]] en [[Slovakio]]), li mortis {{mortotago|1942|10|9}} en [[Budapeŝto]]. == Biografio == {{Paĝonomo}} devenis el [[juda]] familio. Li havis ĉeĥoslovakian ŝtatanecon inter 1920-1938, tial li akiris elektroinĝenieran diplomon en [[Prago]]. Dum la studentaj jaroj li aliĝis al la laborista movado, sed li estis ankaŭ aktiva inter la hungaraj gejunuloj. Depost 1938 li vivis en Budapeŝto, sed jam kaŝe. Li kontaktiĝis kun la komunistoj kaj precipe li faris ĵurnalistan agadon. Ekde 1940 li gvidis la {{N|kontraŭmilita movado}}. En 1942 li estis arestita kaj kondamnita je morto pro kontraŭleĝa agado laŭ milita juro. Li havis edzinon. Dum la [[socialismo]] li estis deklarita [[heroo]] kaj lian nomon portis stratoj kaj aliaj objektoj. Depost la socialismo ili estis renomitaj al la originaj nomoj. == Fontoj == * [https://mek.oszk.hu/00300/00355/html/ABC13280/13619.htm biografio hungare kun foto] * [https://magyarnemzetinevter.hu/szemelyi-nevter/?id=665883&date=2024-11-11 biografio hungare kun foto] * [https://asperjangyorgy.blog.hu/2007/10/20/a_szuletesi_hely_nem_predesztinal aprezo] * [https://muhely.bme.hu/?p=4417 biografio hungare] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Schonherz Zoltan}} [[Kategorio:Hungaraj komunistoj]] [[Kategorio:Hungaraj judoj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] {{Portalstrio|Biografio}} ejfqklxvypei0jstnb71n6cvw2xe7y1 0 889675 9378077 9039186 2026-05-20T04:33:02Z Sj1mor 12103 9378077 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Rosario MURILLO Zambrana''' (naskiĝis la 22-an de junio [[1951]], en [[Managvo]]) estas nikaragva verkistino kaj politikisto, partoprenanto en la Sandinisma Revolucio, membro de la gvidado de la [[FSLN]]. Edzino kaj gazetara sekretario de [[Daniel Ortega]], kaj do Prezidentedzino (unua damo) de [[Nikaragvo]], kiu ekde januaro 2025 oficiale funkcias kiel kunprezidanto de Nikaragvo kune kun ŝia edzo. Ekde la 10-a de januaro 2017 ŝi estis vicprezidanto <ref>{{cite web|url=http://www.morningstaronline.co.uk/a-9584-Nicaragua-Sandinista-Ortega-sworn-in-for-fourth-term-as-president|title=Morning Star :: Nicaragua: Sandinista Ortega sworn in for fourth term as president {{!}} The People's Daily|website=www.morningstaronline.co.uk|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170112175501/http://morningstaronline.co.uk/a-9584-Nicaragua-Sandinista-Ortega-sworn-in-for-fourth-term-as-president|archive-date=2017-01-12}}</ref>. Ekde la enpostenigo de ŝia edzo kiel prezidento ŝi estas konsiderata unu el la ĉefaj figuroj de la reganta reĝimo <ref>[https://web.archive.org/web/20200614000638/https://cpj.org/2015/03/long-silence-from-nicaraguas-president-as-first-la/ John Otis: Long Silence from Nicaragua’s president as first lady keeps press at arm’s length, im Internetarchiv]</ref>. Ŝi ankaŭ estas konata kiel poeto <ref>{{cite news|title=Poetry and Power in Nicaragua|date=29 March 1987|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B0DE7D8143AF93AA15750C0A961948260&sec=&spon=&pagewanted|work=The New York Times|access-date=5 October 2007|first1=Francisco|last1=Goldman|archive-date=11 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240111002604/https://www.nytimes.com/1987/03/29/magazine/poetry-and-power-in-nicaragua.html?sec=&spon=&pagewanted|url-status=live}}</ref>. En aŭgusto 2021, ŝi kaj 13 aliaj membroj de la reĝimo estis sankciitaj fare de la [[Eŭropa Unio]] pro homaj-rajtoj-malobservoj en Nikaragvo <ref>{{cite web|title=EU sanctions Nicaragua's first lady and vice-president over human rights violations|url=https://www.theguardian.com/world/2021/aug/02/eu-sanctions-nicaragua-first-lady-vice-president|website=Guardian|date=2 August 2021|access-date=8 August 2021|archive-date=8 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808111705/https://www.theguardian.com/world/2021/aug/02/eu-sanctions-nicaragua-first-lady-vice-president|url-status=live}}</ref>. == Verkaro == * ''Gualtayán'' (1975) * ''Sube a nacer conmigo'' (1977) * ''Un deber de cantar'' (1981) * ''Amar es combatir (antología)'' (1982) * ''En espléndidas ciudades'' (1985) * ''Las esperanzas misteriosas'' (1990) == Referencoj == {{Referencoj}}{{Projektoj}}{{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Vivantaj homoj]] [[Kategorio:Kristanaj komunistoj]] [[Kategorio:Katolikaj socialistoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1951]] [[Kategorio:Prezidantoj de Nikaragvo]] [[Kategorio:Nikaragvaj politikistoj]] [[Kategorio:Nuntempaj ŝtatestroj]] [[Kategorio:Diktatoroj]] ri31cy65n0hw57ezkdkyq3erq7abyca 0 891668 9377718 9374438 2026-05-19T14:34:26Z Claudio Pistilli 25073 9377718 wikitext text/x-wiki {{Vidu ankaŭ|Dionizo la 1-a (Sirakuzo)|Diono de Sirakuzo}} {{Informkesto gravulo |nomo =<span style="text-shadow:gray 4px 4px 2px;"><font color="white"><big><big><b>Δίων ο νεότερος των Συρακουσών<br>(396 a. K. - 342 a. K.)</b></font></big></big></span> |dosiero =The_people_all_hooted_on_Dionysius.gif |priskribo =La tuta popolo mokfajfante kontraŭ Dionizon, "Historio de la Grekoj", verko de Hélène Adeline Guerber (1859-1929) |dato de naskiĝo =[[-396 |396 a. K.]] |loko de naskiĝo =[[Sirakuzo]], [[Antikva Grekio]] |dato de morto =[[-342|342 a. K.]] |loko de morto =[[Sirakuzo]], [[Antikva Grekio]] | alma_mater = }} <big>'''Dionizo la Juna (Sirakuzo)'''</big> estis greka ŝtatestro, kiu regis Sirakuzon inter 367 a. K. kaj 357 a. K. kaj ree inter 346 a. K. kaj 344 a. K. Li estis filo de [[Dionizo la 1-a]] kaj Doris de Lokrio. ==Biografio== Li estis la filo kaj posteulo de sia patro, [[Dionizo la 1-a]] de Sirakuzo, ankaŭ konata kiel Dionizo la Maljuna. Kiam lia patro mortis en 367 a.K. C., Dionizo ekprenis la registaron sub la superrigardado de sia onklo, la filozofo [[Diono de Sirakuzo]] (408 a. K. - 354 a. K.) Li devis subskribi pacon kun la kartaganoj, post la decida malvenko de lia patro kontraŭ [https://www.spottinghistory.com/view/10465/lilibeo/ Lilibeo] en 368 a.K. kaj lia posta morto. Kun malpli politika kapablo ol sia patro, la juna Dionizo devis atesti la finon de sirakusa influo sur Granda Grekio. [[Dosiero:Dionisio-si-consegna-a-timoleone.gif|eta|maldekstre|300px|<center>Dionizo la Juna kapitulacias antaŭ [[Timoleono]] (390 a. K. - 336 a. K.)</center>]] La malaprobo de Diono pri la diboĉa vivmaniero de la juna Dionizo igis lin inviti sian instruiston, [[Platono]]n, por viziti Sirakuzon. Ili provis restrukturi la registaron en ion pli moderan, kun Dionizo kiel la arketipa filozofo-reĝo. Kolerega kontraŭ la intencoj de la filozofoj, Dionizo konspiris kun la historiisto [[Filisto de Sirakuzo]] (432 a. K. - 356 a. K.), devigis Dionon en ekzilon, kaj vendis siajn havaĵojn (360 a.K.), transprenante la registaron tute. Sen Diono, la regulo de Dionizo estis ĉiam pli nepopulara, pro sia nekompetenteco en regado de viroj kaj gvidado de soldatoj. Tamen, Diono, per la subteno de [[Sparto]] kaj aliaj grekaj grandurboj, formis malgrandan mararmeon kaj revenis al Sicilio (357 a.K.). Profitante ke Dionizo estis en [[Caulonia|Kaŭlonia]], ili sukcesis bari la citadelon de [https://ortygia.it/lisola-di-ortygia/?lang=en Ortigia] kaj poste facile prenis la urbon (356 a.K.). Dionizo provis atakojn el la citadelo de Ortigio, kaj pacnegocadojn, kiuj estis malsukcesaj. Postlasinte garnizonon en la citadelo sub la komando de sia filo [[Apolokrato de Sirakuzo|Apolokrato]], li estis devigita ekziliĝi en [https://www.britannica.com/place/Locri-Epizephyrii Lokrio]. Post unu jaro, la citadelo de Ortigia falis pro malsato. En 354 a.K., Diono estis murdita. En ekzilo, Dionizo iĝis tirano de Lokrio, traktante la lokulojn kun granda krueleco. Baldaŭ post kiam li forlasis Lokrion, en 346 a.K. C., por reakiri Sirakuzon, ĝiaj civitanoj leviĝis kontraŭ la ceteraj trupoj kaj venĝis sur la edzino kaj filinoj de Dionizo. Dionizo revenis al Sirakuzo ok jarojn post la murdo de Diono, pro politika malstabileco, sed ĉiam estis nepopulara inter la sirakuzanoj. En la antaŭaj jaroj, multaj aliaj urboj en Sicilio disiĝis de Sirakuzo, formante lokajn tiraniojn. Pluraj el tiuj urboj rifuzis rekoni lin, kaj aliĝis al la sirakuzanoj en ribelo kontraŭ Dionizo. Li denove estis sieĝita ene de la citadelo de Ortigia. En tiu tempo, 344 a.K., Timoleono alvenis kaj komencis sian invadon de Sicilio. Dionizo, sciante, ke li ne havas ŝancon de venko, organizis la kapitulacon de la citadelo de Ortigia. El la sekva jaro ĝis sia morto, Dionizo vivis private en Korinto, en ĉiam pli mizera stato.<ref>Nuna artikolo estis tradukita surbaze de la hispana Vikipedia samnoma dokumento.</ref> ==Vidu ankaŭ== * [[Arĥito el Tarento]] (428 a. K. - 365 a. K.) * [[Filistiono de Lokrio]] (427 a. K. - 347 a. K.) * [[Eskino de Sfeto]] (425 a. K. - 350 a. K.) * [[Kalipo de Sirakuzo]] (390 a. K. - 352 a. K.) * Hermann Bengtson (1909-1989) germana historiisto == Referencoj == {{referencoj|3}} [[Kategorio:Naskiĝintoj en la 4-a jarcento a.K.]] [[Kategorio:Mortintoj en la 4-a jarcento a.K.]] {{DEFAŬLTORDIGO:Dionizo la 2-a}} [[Kategorio:Grekaj regantoj]] [[Kategorio:Grekaj komandantoj]] [[Kategorio:Grekaj militistoj]] 7jrvfymte9nzg9s7n6yio46fvmkfvrv 9377794 9377718 2026-05-19T15:52:53Z Arbarulo 135469 titolstilo, malĝusta greka nomo, sekcio "vidu ankaŭ" sen klara rilato al la temo 9377794 wikitext text/x-wiki {{Vidu ankaŭ|Dionizo la 1-a (Sirakuzo)|Diono de Sirakuzo}} {{Informkesto gravulo |nomo =<span style="text-shadow:gray 4px 4px 2px;"><font color="white"><big><big><b>Διονύσιος</b></font></big></big></span> |dosiero =The_people_all_hooted_on_Dionysius.gif |priskribo =La tuta popolo mokfajfante kontraŭ Dionizon, "Historio de la Grekoj", verko de Hélène Adeline Guerber (1859-1929) |dato de naskiĝo =[[-396 |396 a. K.]] |loko de naskiĝo =[[Sirakuzo]], [[Antikva Grekio]] |dato de morto =[[-342|342 a. K.]] |loko de morto =[[Sirakuzo]], [[Antikva Grekio]] | alma_mater = }} '''Dionizo la Juna''' estis greka ŝtatestro, kiu regis Sirakuzon inter 367 a. K. kaj 357 a. K. kaj ree inter 346 a. K. kaj 344 a. K. Li estis filo de [[Dionizo la 1-a]] kaj Doris de Lokrio. ==Biografio== Li estis la filo kaj posteulo de sia patro, [[Dionizo la 1-a]] de Sirakuzo, ankaŭ konata kiel Dionizo la Maljuna. Kiam lia patro mortis en 367 a.K. C., Dionizo ekprenis la registaron sub la superrigardado de sia onklo, la filozofo [[Diono de Sirakuzo]] (408 a. K. - 354 a. K.) Li devis subskribi pacon kun la kartaganoj, post la decida malvenko de lia patro kontraŭ [https://www.spottinghistory.com/view/10465/lilibeo/ Lilibeo] en 368 a.K. kaj lia posta morto. Kun malpli politika kapablo ol sia patro, la juna Dionizo devis atesti la finon de sirakusa influo sur Granda Grekio. [[Dosiero:Dionisio-si-consegna-a-timoleone.gif|eta|maldekstre|300px|<center>Dionizo la Juna kapitulacias antaŭ [[Timoleono]] (390 a. K. - 336 a. K.)</center>]] La malaprobo de Diono pri la diboĉa vivmaniero de la juna Dionizo igis lin inviti sian instruiston, [[Platono]]n, por viziti Sirakuzon. Ili provis restrukturi la registaron en ion pli moderan, kun Dionizo kiel la arketipa filozofo-reĝo. Kolerega kontraŭ la intencoj de la filozofoj, Dionizo konspiris kun la historiisto [[Filisto de Sirakuzo]] (432 a. K. - 356 a. K.), devigis Dionon en ekzilon, kaj vendis siajn havaĵojn (360 a.K.), transprenante la registaron tute. Sen Diono, la regulo de Dionizo estis ĉiam pli nepopulara, pro sia nekompetenteco en regado de viroj kaj gvidado de soldatoj. Tamen, Diono, per la subteno de [[Sparto]] kaj aliaj grekaj grandurboj, formis malgrandan mararmeon kaj revenis al Sicilio (357 a.K.). Profitante ke Dionizo estis en [[Caulonia|Kaŭlonia]], ili sukcesis bari la citadelon de [https://ortygia.it/lisola-di-ortygia/?lang=en Ortigia] kaj poste facile prenis la urbon (356 a.K.). Dionizo provis atakojn el la citadelo de Ortigio, kaj pacnegocadojn, kiuj estis malsukcesaj. Postlasinte garnizonon en la citadelo sub la komando de sia filo [[Apolokrato de Sirakuzo|Apolokrato]], li estis devigita ekziliĝi en [https://www.britannica.com/place/Locri-Epizephyrii Lokrio]. Post unu jaro, la citadelo de Ortigia falis pro malsato. En 354 a.K., Diono estis murdita. En ekzilo, Dionizo iĝis tirano de Lokrio, traktante la lokulojn kun granda krueleco. Baldaŭ post kiam li forlasis Lokrion, en 346 a.K. C., por reakiri Sirakuzon, ĝiaj civitanoj leviĝis kontraŭ la ceteraj trupoj kaj venĝis sur la edzino kaj filinoj de Dionizo. Dionizo revenis al Sirakuzo ok jarojn post la murdo de Diono, pro politika malstabileco, sed ĉiam estis nepopulara inter la sirakuzanoj. En la antaŭaj jaroj, multaj aliaj urboj en Sicilio disiĝis de Sirakuzo, formante lokajn tiraniojn. Pluraj el tiuj urboj rifuzis rekoni lin, kaj aliĝis al la sirakuzanoj en ribelo kontraŭ Dionizo. Li denove estis sieĝita ene de la citadelo de Ortigia. En tiu tempo, 344 a.K., Timoleono alvenis kaj komencis sian invadon de Sicilio. Dionizo, sciante, ke li ne havas ŝancon de venko, organizis la kapitulacon de la citadelo de Ortigia. El la sekva jaro ĝis sia morto, Dionizo vivis private en Korinto, en ĉiam pli mizera stato.<ref>Nuna artikolo estis tradukita surbaze de la hispana Vikipedia samnoma dokumento.</ref> == Referencoj == {{referencoj|3}} [[Kategorio:Naskiĝintoj en la 4-a jarcento a.K.]] [[Kategorio:Mortintoj en la 4-a jarcento a.K.]] {{DEFAŬLTORDIGO:Dionizo la 2-a}} [[Kategorio:Grekaj regantoj]] [[Kategorio:Grekaj komandantoj]] [[Kategorio:Grekaj militistoj]] aby9o86y21b5g7z3r9bwp0j5xb9v22a 9377954 9377794 2026-05-19T20:24:30Z Claudio Pistilli 25073 9377954 wikitext text/x-wiki {{Vidu ankaŭ|Dionizo la 1-a (Sirakuzo)|Diono de Sirakuzo}} {{Informkesto gravulo |nomo =<span style="text-shadow:gray 4px 4px 2px;"><font color="white"><big><big><b>Διονύσιος</b></font></big></big></span> |dosiero =The_people_all_hooted_on_Dionysius.gif |priskribo =La tuta popolo mokfajfante kontraŭ Dionizon, "Historio de la Grekoj", verko de Hélène Adeline Guerber (1859-1929) |dato de naskiĝo =[[-396 |396 a. K.]] |loko de naskiĝo =[[Sirakuzo]], [[Antikva Grekio]] |dato de morto =[[-342|342 a. K.]] |loko de morto =[[Sirakuzo]], [[Antikva Grekio]] | alma_mater = }} '''Dionizo la Juna''' estis greka ŝtatestro, kiu regis Sirakuzon inter 367 a. K. kaj 357 a. K. kaj ree inter 346 a. K. kaj 344 a. K. Li estis filo de [[Dionizo la 1-a]] kaj Doris de Lokrio. ==Biografio== Li estis la filo kaj posteulo de sia patro, [[Dionizo la 1-a]] de Sirakuzo, ankaŭ konata kiel Dionizo la Maljuna. Kiam lia patro mortis en 367 a.K. C., Dionizo ekprenis la registaron sub la superrigardado de sia onklo, la filozofo [[Diono de Sirakuzo]] (408 a. K. - 354 a. K.) Li devis subskribi pacon kun la kartaganoj, post la decida malvenko de lia patro kontraŭ [https://www.spottinghistory.com/view/10465/lilibeo/ Lilibeo] en 368 a.K. kaj lia posta morto. Kun malpli politika kapablo ol sia patro, la juna Dionizo devis atesti la finon de sirakusa influo sur Granda Grekio. [[Dosiero:Dionisio-si-consegna-a-timoleone.gif|eta|maldekstre|300px|<center>Dionizo la Juna kapitulacias antaŭ [[Timoleono]] (390 a. K. - 336 a. K.)</center>]] La malaprobo de Diono pri la diboĉa vivmaniero de la juna Dionizo igis lin inviti sian instruiston, [[Platono]]n, por viziti Sirakuzon. Ili provis restrukturi la registaron en ion pli moderan, kun Dionizo kiel la arketipa filozofo-reĝo. Kolerega kontraŭ la intencoj de la filozofoj, Dionizo konspiris kun la historiisto [[Filisto de Sirakuzo]] (432 a. K. - 356 a. K.), devigis Dionon en ekzilon, kaj vendis siajn havaĵojn (360 a.K.), transprenante la registaron tute. Sen Diono, la regulo de Dionizo estis ĉiam pli nepopulara, pro sia nekompetenteco en regado de viroj kaj gvidado de soldatoj. Tamen, Diono, per la subteno de [[Sparto]] kaj aliaj grekaj grandurboj, formis malgrandan mararmeon kaj revenis al Sicilio (357 a.K.). Profitante ke Dionizo estis en [[Caulonia|Kaŭlonia]], ili sukcesis bari la citadelon de [https://ortygia.it/lisola-di-ortygia/?lang=en Ortigia] kaj poste facile prenis la urbon (356 a.K.). Dionizo provis atakojn el la citadelo de Ortigio, kaj pacnegocadojn, kiuj estis malsukcesaj. Postlasinte garnizonon en la citadelo sub la komando de sia filo [[Apolokrato de Sirakuzo|Apolokrato]], li estis devigita ekziliĝi en [https://www.britannica.com/place/Locri-Epizephyrii Lokrio]. Post unu jaro, la citadelo de Ortigia falis pro malsato. En 354 a.K., Diono estis murdita. En ekzilo, Dionizo iĝis tirano de Lokrio, traktante la lokulojn kun granda krueleco. Baldaŭ post kiam li forlasis Lokrion, en 346 a.K. C., por reakiri Sirakuzon, ĝiaj civitanoj leviĝis kontraŭ la ceteraj trupoj kaj venĝis sur la edzino kaj filinoj de Dionizo. Dionizo revenis al Sirakuzo ok jarojn post la murdo de Diono, pro politika malstabileco, sed ĉiam estis nepopulara inter la sirakuzanoj. En la antaŭaj jaroj, multaj aliaj urboj en Sicilio disiĝis de Sirakuzo, formante lokajn tiraniojn. Pluraj el tiuj urboj rifuzis rekoni lin, kaj aliĝis al la sirakuzanoj en ribelo kontraŭ Dionizo. Li denove estis sieĝita ene de la citadelo de Ortigia. En tiu tempo, 344 a.K., Timoleono alvenis kaj komencis sian invadon de Sicilio. Dionizo, sciante, ke li ne havas ŝancon de venko, organizis la kapitulacon de la citadelo de Ortigia. El la sekva jaro ĝis sia morto, Dionizo vivis private en Korinto, en ĉiam pli mizera stato.<ref>Nuna artikolo estis tradukita surbaze de la hispana Vikipedia samnoma dokumento.</ref> ==Vidu ankaŭ== * [[Arĥito el Tarento]] (428 a. K. - 365 a. K.) * [[Filistiono de Lokrio]] (427 a. K. - 347 a. K.) * [[Eskino de Sfeto]] (425 a. K. - 350 a. K.) * [[Kalipo de Sirakuzo]] (390 a. K. - 352 a. K.) * Hermann Bengtson (1909-1989) germana historiisto == Referencoj == {{referencoj|3}} [[Kategorio:Naskiĝintoj en la 4-a jarcento a.K.]] [[Kategorio:Mortintoj en la 4-a jarcento a.K.]] {{DEFAŬLTORDIGO:Dionizo la 2-a}} [[Kategorio:Grekaj regantoj]] [[Kategorio:Grekaj komandantoj]] [[Kategorio:Grekaj militistoj]] eziaejxb5nvvyk55ltv687sf9pg6neo 0 891717 9377716 9374440 2026-05-19T14:33:40Z Claudio Pistilli 25073 /* Vidu ankaŭ */ 9377716 wikitext text/x-wiki {{Vidu ankaŭ|Dionizo la 1-a (Sirakuzo)|Dionizo la 2-a (Sirakuzo)}} {{Informkesto gravulo |nomo =<span style="text-shadow:gray 4px 4px 2px;"><font color="white"><big><big><b>Δίων ὁ Συρακόσιος<br>(408 a. K. - 354 a. K.)</b></font></big></big></span> |dosiero =Dion_presents_Plato_to_Dionysius.jpg |priskribo =Diono prezentas Platonon al [[Dionizo la 1-a]], anonima pentraĵo, [[1876]] |dato de naskiĝo =[[5-a jarcento a.K.|408 a. K.]] |loko de naskiĝo =[[Sirakuzo]], [[Granda Grekio]], nuna [[Sicilio]], [[Italio]] |dato de morto =[[-354|354 a. K.]] |loko de morto =[[Sirakuzo]], [[Granda Grekio]], nuna [[Sicilio]], [[Italio]] | alma_mater =[[Akademio de Platono]] }} <big>'''Diono de Sirakuzo'''</big> estis filozofo, ŝtatestro kaj tirano de Sirakuzo kiu regis inter 357 a. K. kaj 354 a. K. Li estis filo de Hiparino (385 a. K. - 351 a. K.) kaj havis fratinon, kies nomo estis Aristomako kaj pli maljuna frato, Megaklo. Ĉirkaŭ la jaro 375 a. K. li edziĝis al sia nevino, Areta, filino de [[Dionizo la 1-a|Dionizo la Maljuna]] kaj lia edzino Aristomaka. El ĉi tiu kuniĝo ili havis du infanojn. [[Dosiero:Great_Greece.jpg|eta|maldekstre|300px|<center>[[Granda Grekio]] en la antikvo.</center>]] [[Dosiero:Dione_figlio_di_Ipparino.PNG|eta|maldekstre|250px|<center>Bildo de Diono, filozofo kaj tirano de Sirakuzo.</center>]] Dum sia unua vizito de Platono en [[Sirakuzo]] (388 a.K.), [[Dionizo la 1-a]] tute falis sub la sorĉon de la filozofo kaj restis lia entuziasma admiranto por la resto de sia vivo. Kiam [[Dionizo la 2-a|Dionizo la Juna]] en 367 a.K. sukcedis sian forpasintan patron, Diono ankaŭ provis ekzerci favoran influon sur la politiko de la juna tirano per siaj valoraj konsiloj. Tiucele li invitis [[Platono]]n al Sirakuzo por je la dua fojo meti siajn politikajn teoriojn en praktikon. Tamen, la politika eksperimento estis kondamnita al fiasko: Diono mem falis en malhonoron post kverelo kaj estis ekzilita, kaj Platono forlasis Sirakuzon seniluziigita. Dum sia ekzilo, Diono vizitis Atenon, [[Sparto]]n, kaj multajn aliajn urbojn en la greka patrujo. En 360 a.K. li havis novan renkontiĝon en [[Olimpio]] kun Platono, kiu estis ĵus reveninta el sia tria vojaĝo al Sirakuzo. Per tio li eksciis, ke li ne plu povas atendi ion bonan de Dionizo la Juna. Diono tiam decidis reveni al sia hejmurbo. Kaj li sukcesis, en la aŭtuno de 357 a.K. fakte, ankaŭ okupi Sirakuzon kun la subteno de malgranda armeo de lojaluloj. Li estis akceptita kiel liberiganto de la loĝantaro. Dionizo fortikigis sin sur la insulo [https://ortygia.it/lisola-di-ortygia/?lang=en Ortigia], kie li vivis ĝis la fino de 355 a.K. Li tiam rifuĝis en [https://www.britannica.com/place/Locri-Epizephyrii Lokrion]. Diono nur postvivis sian sukceson por mallonga tempo. Por konservi kontrolon de siaj politikaj kontraŭuloj, li baldaŭ estis devigita agi kiel tirano. En 354 a.K. li estis perfidita kaj ekzekutita laŭ la ordoj de [[Kalipo de Sirakuzo]], supozebla amiko.<ref>[http://www.bestofsicily.com/mag/art268.htm Best of Sicily Magazine]</ref> ==Vidu ankaŭ== {{Div col|cols = 2}} * [[Timokrato de Rodoso]] (453 a. K. - 395 a. K.) persa satrapo * [[Filisto de Sirakuzo]] (432 a. K. - 356 a. K.) * [[Dionizo la 1-a]] (430 a. K. - 367 a. K.) * [[Speŭzipo]] (407 a. K. - 339 a. K.) * [[Timonides Leucadius]] (395 a. K. - 337 a. K.) * [[Kalipo de Sirakuzo]] (390 a. K. - 352 a. K.) * [[Heraklides Pontikos]] (390 a. K. - 310 a. K.) * Franz Wolfgang Ullrich (1795-1880) germana klasika filologo kaj gimnazia instruisto * Hiketo (387 a. K. - 338 a. K.) tirano de Lentini (Italio) * Nizeo (Sirakuzo) (385 a. K. - 346 a. K.) tirano de Sirakuzo * [[Apolokrato de Sirakuzo|Apolokrato]] (375 a. K. - 347 a. K.) filo de Dionizo la 2-a * [[Neposo|Cornelĭus Nepos]] (100 a. K. - 25 a. K.) * Eduard Meyer (1855-1930) germana historiisto * [[Helmut Berve]] (1896-1979) germana historiisto {{Div col end}} == Referencoj == {{referencoj|3}} [[Kategorio:Naskiĝintoj en la 5-a jarcento a.K.]] [[Kategorio:Mortintoj en la 4-a jarcento a.K.]] {{DEFAŬLTORDIGO:Diono de Sirakuzo}} [[Kategorio:Greklingvaj regantoj]] [[Kategorio:Grekaj regantoj]] [[Kategorio:Grekaj tiranoj]] [[Kategorio:Grekaj ŝtatestroj]] [[Kategorio:Grekaj filozofoj]] evqsg744gcc7m3cie914yz9q4ggm5el 9377796 9377716 2026-05-19T15:54:38Z Arbarulo 135469 titolstilo, ne klare rilata sekcio "Vidu ankaŭ", por nun mi ne afiŝis ŝablonon sed fontoj ankoraŭ mankas 9377796 wikitext text/x-wiki {{Vidu ankaŭ|Dionizo la 1-a (Sirakuzo)|Dionizo la 2-a (Sirakuzo)}} {{Informkesto gravulo |nomo =<span style="text-shadow:gray 4px 4px 2px;"><font color="white"><big><big><b>Δίων ὁ Συρακόσιος<br>(408 a. K. - 354 a. K.)</b></font></big></big></span> |dosiero =Dion_presents_Plato_to_Dionysius.jpg |priskribo =Diono prezentas Platonon al [[Dionizo la 1-a]], anonima pentraĵo, [[1876]] |dato de naskiĝo =[[5-a jarcento a.K.|408 a. K.]] |loko de naskiĝo =[[Sirakuzo]], [[Granda Grekio]], nuna [[Sicilio]], [[Italio]] |dato de morto =[[-354|354 a. K.]] |loko de morto =[[Sirakuzo]], [[Granda Grekio]], nuna [[Sicilio]], [[Italio]] | alma_mater =[[Akademio de Platono]] }} '''Diono de Sirakuzo''' estis filozofo, ŝtatestro kaj tirano de Sirakuzo kiu regis inter 357 a. K. kaj 354 a. K. Li estis filo de Hiparino (385 a. K. - 351 a. K.) kaj havis fratinon, kies nomo estis Aristomako kaj pli maljuna frato, Megaklo. Ĉirkaŭ la jaro 375 a. K. li edziĝis al sia nevino, Areta, filino de [[Dionizo la 1-a|Dionizo la Maljuna]] kaj lia edzino Aristomaka. El ĉi tiu kuniĝo ili havis du infanojn. [[Dosiero:Great_Greece.jpg|eta|maldekstre|300px|<center>[[Granda Grekio]] en la antikvo.</center>]] [[Dosiero:Dione_figlio_di_Ipparino.PNG|eta|maldekstre|250px|<center>Bildo de Diono, filozofo kaj tirano de Sirakuzo.</center>]] Dum sia unua vizito de Platono en [[Sirakuzo]] (388 a.K.), [[Dionizo la 1-a]] tute falis sub la sorĉon de la filozofo kaj restis lia entuziasma admiranto por la resto de sia vivo. Kiam [[Dionizo la 2-a|Dionizo la Juna]] en 367 a.K. sukcedis sian forpasintan patron, Diono ankaŭ provis ekzerci favoran influon sur la politiko de la juna tirano per siaj valoraj konsiloj. Tiucele li invitis [[Platono]]n al Sirakuzo por je la dua fojo meti siajn politikajn teoriojn en praktikon. Tamen, la politika eksperimento estis kondamnita al fiasko: Diono mem falis en malhonoron post kverelo kaj estis ekzilita, kaj Platono forlasis Sirakuzon seniluziigita. Dum sia ekzilo, Diono vizitis Atenon, [[Sparto]]n, kaj multajn aliajn urbojn en la greka patrujo. En 360 a.K. li havis novan renkontiĝon en [[Olimpio]] kun Platono, kiu estis ĵus reveninta el sia tria vojaĝo al Sirakuzo. Per tio li eksciis, ke li ne plu povas atendi ion bonan de Dionizo la Juna. Diono tiam decidis reveni al sia hejmurbo. Kaj li sukcesis, en la aŭtuno de 357 a.K. fakte, ankaŭ okupi Sirakuzon kun la subteno de malgranda armeo de lojaluloj. Li estis akceptita kiel liberiganto de la loĝantaro. Dionizo fortikigis sin sur la insulo [https://ortygia.it/lisola-di-ortygia/?lang=en Ortigia], kie li vivis ĝis la fino de 355 a.K. Li tiam rifuĝis en [https://www.britannica.com/place/Locri-Epizephyrii Lokrion]. Diono nur postvivis sian sukceson por mallonga tempo. Por konservi kontrolon de siaj politikaj kontraŭuloj, li baldaŭ estis devigita agi kiel tirano. En 354 a.K. li estis perfidita kaj ekzekutita laŭ la ordoj de [[Kalipo de Sirakuzo]], supozebla amiko.<ref>[http://www.bestofsicily.com/mag/art268.htm Best of Sicily Magazine]</ref> == Referencoj == {{referencoj|3}} [[Kategorio:Naskiĝintoj en la 5-a jarcento a.K.]] [[Kategorio:Mortintoj en la 4-a jarcento a.K.]] {{DEFAŬLTORDIGO:Diono de Sirakuzo}} [[Kategorio:Greklingvaj regantoj]] [[Kategorio:Grekaj regantoj]] [[Kategorio:Grekaj tiranoj]] [[Kategorio:Grekaj ŝtatestroj]] [[Kategorio:Grekaj filozofoj]] nvjk4xsxgl85gqd5sbdw84uld2ha5m0 9377810 9377796 2026-05-19T16:33:42Z Claudio Pistilli 25073 9377810 wikitext text/x-wiki {{Vidu ankaŭ|Dionizo la 1-a (Sirakuzo)|Dionizo la 2-a (Sirakuzo)}} {{Informkesto gravulo |nomo =<span style="text-shadow:gray 4px 4px 2px;"><font color="white"><big><big><b>Δίων ὁ Συρακόσιος<br>(408 a. K. - 354 a. K.)</b></font></big></big></span> |dosiero =Dion_presents_Plato_to_Dionysius.jpg |priskribo =Diono prezentas Platonon al [[Dionizo la 1-a]], anonima pentraĵo, [[1876]] |dato de naskiĝo =[[5-a jarcento a.K.|408 a. K.]] |loko de naskiĝo =[[Sirakuzo]], [[Granda Grekio]], nuna [[Sicilio]], [[Italio]] |dato de morto =[[-354|354 a. K.]] |loko de morto =[[Sirakuzo]], [[Granda Grekio]], nuna [[Sicilio]], [[Italio]] | alma_mater =[[Akademio de Platono]] }} '''Diono de Sirakuzo''' estis filozofo, ŝtatestro kaj tirano de Sirakuzo kiu regis inter 357 a. K. kaj 354 a. K. Li estis filo de Hiparino (385 a. K. - 351 a. K.) kaj havis fratinon, kies nomo estis Aristomako kaj pli maljuna frato, Megaklo. Ĉirkaŭ la jaro 375 a. K. li edziĝis al sia nevino, Areta, filino de [[Dionizo la 1-a|Dionizo la Maljuna]] kaj lia edzino Aristomaka. El ĉi tiu kuniĝo ili havis du infanojn. [[Dosiero:Great_Greece.jpg|eta|maldekstre|300px|<center>[[Granda Grekio]] en la antikvo.</center>]] [[Dosiero:Dione_figlio_di_Ipparino.PNG|eta|maldekstre|250px|<center>Bildo de Diono, filozofo kaj tirano de Sirakuzo.</center>]] Dum sia unua vizito de Platono en [[Sirakuzo]] (388 a.K.), [[Dionizo la 1-a]] tute falis sub la sorĉon de la filozofo kaj restis lia entuziasma admiranto por la resto de sia vivo. Kiam [[Dionizo la 2-a|Dionizo la Juna]] en 367 a.K. sukcedis sian forpasintan patron, Diono ankaŭ provis ekzerci favoran influon sur la politiko de la juna tirano per siaj valoraj konsiloj. Tiucele li invitis [[Platono]]n al Sirakuzo por je la dua fojo meti siajn politikajn teoriojn en praktikon. Tamen, la politika eksperimento estis kondamnita al fiasko: Diono mem falis en malhonoron post kverelo kaj estis ekzilita, kaj Platono forlasis Sirakuzon seniluziigita. Dum sia ekzilo, Diono vizitis Atenon, [[Sparto]]n, kaj multajn aliajn urbojn en la greka patrujo. En 360 a.K. li havis novan renkontiĝon en [[Olimpio]] kun Platono, kiu estis ĵus reveninta el sia tria vojaĝo al Sirakuzo. Per tio li eksciis, ke li ne plu povas atendi ion bonan de Dionizo la Juna. Diono tiam decidis reveni al sia hejmurbo. Kaj li sukcesis, en la aŭtuno de 357 a.K. fakte, ankaŭ okupi Sirakuzon kun la subteno de malgranda armeo de lojaluloj. Li estis akceptita kiel liberiganto de la loĝantaro. Dionizo fortikigis sin sur la insulo [https://ortygia.it/lisola-di-ortygia/?lang=en Ortigia], kie li vivis ĝis la fino de 355 a.K. Li tiam rifuĝis en [https://www.britannica.com/place/Locri-Epizephyrii Lokrion]. Diono nur postvivis sian sukceson por mallonga tempo. Por konservi kontrolon de siaj politikaj kontraŭuloj, li baldaŭ estis devigita agi kiel tirano. En 354 a.K. li estis perfidita kaj ekzekutita laŭ la ordoj de [[Kalipo de Sirakuzo]], supozebla amiko.<ref>[http://www.bestofsicily.com/mag/art268.htm Best of Sicily Magazine]</ref> ==Vidu ankaŭ== {{Div col|cols = 2}} * [[Timokrato de Rodoso]] (453 a. K. - 395 a. K.) persa satrapo * [[Filisto de Sirakuzo]] (432 a. K. - 356 a. K.) * [[Dionizo la 1-a]] (430 a. K. - 367 a. K.) * [[Speŭzipo]] (407 a. K. - 339 a. K.) * [[Timonides Leucadius]] (395 a. K. - 337 a. K.) * [[Kalipo de Sirakuzo]] (390 a. K. - 352 a. K.) * [[Heraklides Pontikos]] (390 a. K. - 310 a. K.) * Franz Wolfgang Ullrich (1795-1880) germana klasika filologo kaj gimnazia instruisto * Hiketo (387 a. K. - 338 a. K.) tirano de Lentini (Italio) * Nizeo (Sirakuzo) (385 a. K. - 346 a. K.) tirano de Sirakuzo * [[Apolokrato de Sirakuzo|Apolokrato]] (375 a. K. - 347 a. K.) filo de Dionizo la 2-a * [[Neposo|Cornelĭus Nepos]] (100 a. K. - 25 a. K.) * Eduard Meyer (1855-1930) germana historiisto * [[Helmut Berve]] (1896-1979) germana historiisto {{Div col end}} == Referencoj == {{referencoj|3}} [[Kategorio:Naskiĝintoj en la 5-a jarcento a.K.]] [[Kategorio:Mortintoj en la 4-a jarcento a.K.]] {{DEFAŬLTORDIGO:Diono de Sirakuzo}} [[Kategorio:Greklingvaj regantoj]] [[Kategorio:Grekaj regantoj]] [[Kategorio:Grekaj tiranoj]] [[Kategorio:Grekaj ŝtatestroj]] [[Kategorio:Grekaj filozofoj]] fd8z4qdjjxc1dh1zxgynjs0c09si2ls 0 893245 9377955 9295393 2026-05-19T20:25:06Z Sj1mor 12103 /* Eksteraj ligiloj */ 9377955 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Norman MANEA''' (naskiĝis la 19-an de julio 1936 en Burdujeni, [[Suceava]], [[Rumanio]]) estas rumana [[verkisto]] kaj [[disidento]] loĝanta en [[Usono]]. == Vivo == En 1941, Manea, kiel [[judo]], estis deportita al rumana [[koncentrejo]] en [[Ĉednestrio]], kiun li kaj lia tuta familio postvivis. Manea laboris kiel hidraŭlika inĝeniero. Li debutis en la aĝo de 30 jaroj en avangarda revuo. En 1974 li ekloĝis en Bukareŝto kiel sendependa verkisto. Li priskribis vivon en [[Totalismo|totalisma reĝimo]] sen rekte kritiki la komunisman reĝimon. En sia rakonto ''La Surtuto,'' li lasas la leganton senti la subpreman atmosferon de la Ceaușescu- diktatureco kaj priskribas kiel la suspekto de esti spionita de aliaj venenaj rilatoj kun unu la alian. En 1986 li forlasis Rumanion pro politikaj kialoj. Post jaro en [[Okcidenta Berlino]], li translokiĝis al [[Usono]]. Lia eseo ''Felix Culpa. Memoro kaj silento de Mircea Eliade'' pri la antisemita pensado de [[Mircea Eliade]] kaj lia proksimeco al [[faŝismo]] ekigis kampanjon de fitraktado kontraŭ Manea en post-komunisma Rumanio en 1991. En 1997 kaj 2008 li vizitis Rumanion. La murdo (1991) de la rumana ekzilo Ioan Petru Culianu de la [[Universitato de Ĉikago]], kiu pruvis ke Mircea Eliade havis faŝisman orientiĝon, estas traktita nerekte fare de Manea en lia romano ''La Kaverno''. En [[prozo]] kaj [[ĵurnalismo]], li konstante kritikis la politikan reĝimon de [[Ceaușescu|Ceausescu]] kaj la socian sistemon de Rumanio, la [[Antisemitismo|antisemitismon]] de la aŭtoritatoj kaj de la [[Homamaso|homamasoj]]. En 1984, la aŭtoritatoj malhelpis lin ricevi la premion de la Unuiĝo de Rumanaj Verkistoj post la publikigo de la romano "La Nigra Pako" (1986), la verkisto estis submetita al pruva obstrukco, kaj li estis devigita forlasi la landon. Ekde 1987 li loĝas en Usono, instruante judan kulturon kaj literaturon en Novjorka kolegio <ref>{{cite web|url=http://www.normanmanea.com/Biography.html|website=Biography|access-date=la 10an de decembro 2020|title=Biografio de Norman Manea (angle)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210415083033/http://www.normanmanea.com/Biography.html|archivedate=2021-04-15}}</ref>. Manea loĝas en [[Novjorko]] kaj estas Profesoro Emerito pri Eŭropaj Studoj kaj Kulturo ĉe Bard College. Li eldonas regule en la revuo ''Sinn und Form''. Liaj verkoj estis tradukitaj en multajn lingvojn <ref>La verkaĵoj de Manea estis recenzitaj en la usona, brita, franca, rumana, itala, hispana, kaj germana gazetaro. Ili troveblas en [[New York Times]], [[New York Times Book Review]], [[New Republic]], [[New York Review of Books]], [[Los Angeles Times]], [[San Francisco Chronicle]] (USA); [[Times Literary Supplement]] (UK); [[Le Monde]], [[Le Figaro]], Lire (France); [[El Pais]], [[La Vanguardia]] (Spain); [[La Stampa]], [[La Repubblica]], [[Corriere della Sera]], [[Il Sole 24 Ore|24]] (Italy); [[F.A.Z.]], [[Die Welt]], [[Süddeutsche Zeitung]] (Germany) etc. Essential references are to be found in: ''Neues Literatur Lexicon'' (1990, Germany), ''Literary Exile in the Twentieth Century: An Analysis and Biographical Dictionary'' (1991, USA), ''Contemporary Authors'' (Gale Group, 1995, 2008, USA), ''Who’s Who in America'' (Marquis, 1995–2010, USA), ''Dictionarul Esential al Scriitorilor Romani'' (2001, Romania), ''Dictionarul Analitic de Opere Literare'' (2001, Romania), ''Dictionarul Scriitorilor Romani'' (2001, Romania), ''Dictionary of Literary Biography'', ''Twentieth Century Eastern European Writers'', 2001, USA), ''Slovnik Rumunskych Spisovatelu'' (2001, Czech Republic), ''Enciclopedia Exilului Romanesc'' (2003, Romania), ''Dictionar Cronologic al Romanului Romanesc'' (2004, Romania), ''Dictionarul de literatura al Academiei Romane'' (2005, Romania), ''Enciclopedia della Letteratura'' (2008, Italy). See also ''The Obsession of Uncertainty : In Honorem Norman Manea, Polirom 2011 (Magris, Tabucchi, Roth, Molina, Aridjis, Krüger etc.).''</ref>. == Stilo == Plej oftaj temoj de lia verkado estas la [[traŭmato]] de la [[holokaŭsto]], ĉiutaga vivo en totalisma ŝtato kaj [[ekzilo]] el la [[patrujo]]. Liaj verkaĵoj estas komparitaj kun la verkoj de [[Bruno Schulz]] kaj [[Robert Musil]] kaj iuj asertas, ke ili estas natura daŭrigo de la [[Grotesko|groteska stilo]] de [[Franz Kafka|Kafka]]. == Verkaro (elekto) == * ''Anii de ucenicie ai lui August Prostul'', romano/Jaroj da instruado de Aŭgusto la Freneza, romano (1979) * ''Octombrie, la ora opt, proză scurtă'' / Oktobro, la oka horo, rakontoj (1981) * ''Plicul negru''/Nigra koverto, romano (1986) * ''Fericire obligatorie, o colecţie de nuvele'' / Feliĉo de sub la bastono, rakontoj (1991) * ''Despre clovni, Dictatorul şi artistul, un roman parabolic'' / Pri pajacoj: Diktatoro kaj artisto, romaneseo (1997) * ''Întoarcerea huliganului'' / Reveno de la huligano, [[aŭtobiografia romano]] (2003, [[Premio Médicis|Premio Medici]] por tradukita romano) * ''Vizuina''/ Den, romano (2009) * ''Laptele negru''/ Nigra lakto, eseo kaj intervjuo (2010) == Bibliografio == * ''Boyers R.'' The dictator’s dictation: the politics of novels and novelists. — New York: Columbia University Press, 2005. — 232 с. — <nowiki>ISBN 0-231-13674-9</nowiki>. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://www.romanianwriters.ro/author.php?id=38 Nuntempaj rumanaj verkistoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20081020135948/http://www.romanianwriters.ro/author.php?id=38 |date=2008-10-20 }} * redakciaj raportaĵoj de [http://www.project-syndicate.org/contributor/22 Manea] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110423110552/http://www.project-syndicate.org/contributor/22 |date=2011-04-23 }} por Projekta Sindikato {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Rumanaj verkistoj]] [[Kategorio:Jidlingvaj profesiuloj]] [[Kategorio:Vivantaj homoj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1936]] fikugvm6mp68ig8jsiiup3iokh04xlg 0 893909 9377795 8969715 2026-05-19T15:52:57Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9377795 wikitext text/x-wiki {{Informkesto kristana preĝejo | nomo = Kalvinana preĝdomo de<br />Táborfalva | larĝo de informkesto = | dosiero = Táborfalva református temploma.JPG | grandeco de dosiero = 250px | priskribo de dosiero = Kalvinana preĝdomo en Táborfalva | eklezio = [[kalvinismo]] | provinco = [[Meza Hungario]], [[Pest]] | diocezo = | unio = | dekanujo = | vikariujo = | asocio = | paroĥo = en [[Örkény]] | ensemblo = | ŝtato = [[Hungario]] | ŝtato subtutaĵo1 nomo = | ŝtato subtutaĵo1 = | ŝtato subtutaĵo2 nomo = | ŝtato subtutaĵo2 = | municipo = [[Táborfalva]] | geo = | konsekro = [[1997]] | konsekrinto = [[Lóránt Hegedűs]] | titolo = | uzado = | arkitekto = | stilo = | ark tipo = | fondo = [[1995]] | finigo = [[1997]] | kapacito = | konstruado = | longo = | larĝo = | alto = | lokigo de altaro = | materialo = masonaĵo | adreso = 2381 Táborfalva, Kossuth Lajos u. 72. | ttt = | commons = | regiono-ISO = HU | mapo = Hungario }} La '''kalvinana [[preĝdomo]]''' estas religia [[konstruaĵo]] en [[grandvilaĝoj en Hungario|grandvilaĝo]] [[Táborfalva]] ([[Hungario]]). == Historio == Ĝis 1904 areo la nuna Táborfalva estis nur agrikultura areo, sed poste oni kreis parcelojn por loĝdomoj. La alvenintaj loĝantoj (parte kalvinanoj) frekventis la [[preĝejo]]n en [[Örkény]] aŭ ili uzis loke ies familian loĝejon. Baldaŭ ili akiris iaman [[magazeno]]n, kies kapacito jam sufiĉis. Apud la magazeno estis konstruita [[didomo]] inter 1995-1997. == Konstruaĵo == La preĝdomo situas sola. La [[fasado]] estas simetria kaj konsistas nur el granda [[Arko (geometrio)|arka]] [[aperturo]], malantaŭe estas la enirejo. La [[navo]] aspektas simpla loĝdomo. Tamen super la enirejo la [[tegmento]] estas granda [[piramido]]. Interne pro financaj kaŭzoj la sidlokoj estas [[seĝo]]j. == Fontoj == * [https://www.taborfalva.hu/node/19 historio hungare] * [https://www.taborfalva-konyvtar.hu/articles.php?article_id=67 historio hungare] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20250411210027/https://www.taborfalva-konyvtar.hu/articles.php?article_id=67 |date=2025-04-11 }} * [https://www.taborfalva-konyvtar.hu/articles.php?article_id=160 historio hungare] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20250410003244/https://www.taborfalva-konyvtar.hu/articles.php?article_id=160 |date=2025-04-10 }} {{Unua}} {{Projektoj}} [[Kategorio:Kalvinanaj preĝejoj en Hungario|Taborfalva]] 73ovh3gymyl4d677bg8nfzh9cbet6mf 4 898478 9378066 9373644 2026-05-20T03:28:46Z ListeriaBot 119734 Wikidata list updated [V2] 9378066 wikitext text/x-wiki Aŭtoroj kun pli ol 40 vikipedioj sen artikolo en la esperanta vikipedio:{{Wikidata list|sparql=SELECT ?item ?itemLabel ?sitelinks WITH { SELECT ?item ?sitelinks WHERE { ?item wikibase:sitelinks ?sitelinks. hint:Prior hint:rangeSafe true. FILTER (?sitelinks > 40) ?item wdt:P106 wd:Q36180. # Writers MINUS { ?item wdt:P31/wdt:P279* wd:Q17379835. } # nur en la ĉefa nomspaco MINUS { ?item wdt:P31/wdt:P279* wd:Q4663903. } # sen portaloj MINUS { ?item wdt:P31/wdt:P279* wd:Q39911. } # sen jardekoj MINUS { ?article schema:about ?item. ?article schema:isPartOf <https://eo.wikipedia.org/>. } } } AS %sub WHERE { INCLUDE %sub OPTIONAL { ?item rdfs:label ?itemLabel. FILTER(LANG(?itemLabel) = "eo") } } ORDER BY DESC(?sitelinks) LIMIT 400 |columns=label:nomo (propono),description:priskribo,item:vikidatuma ero,?sitelinks:nombro de ligiloj|thumb=200|links=red|summary=200 plej kunligitaj elementoj}} {| class='wikitable sortable' ! nomo (propono) ! priskribo ! vikidatuma ero ! nombro de ligiloj |- | [[Leono la 8-a]] | papo | [[:d:Q227965|Q227965]] | 77 |- | [[Katherine Johnson]] | | [[:d:Q11740|Q11740]] | 76 |- | [[Aleksandro la 2-a]] | papo | [[:d:Q171112|Q171112]] | 75 |- | [[Leono la 7-a]] | 126-a papo de la katolika eklezio, deĵorinta de 936 ĝis 939 | [[:d:Q182489|Q182489]] | 75 |- | [[Johano la 13-a]] | romkatolika papo | [[:d:Q181952|Q181952]] | 72 |- | [[Charles G. Dawes]] | vicprezidento de Usono de 1925 ĝis 1929 | [[:d:Q184565|Q184565]] | 72 |- | [[Betty Ford]] | Prezidentedzino de Usono de 1974 ĝis 1977 | [[:d:Q213122|Q213122]] | 72 |- | [[Johano la 15-a]] | romkatolika papo | [[:d:Q228649|Q228649]] | 72 |- | [[Al-Masudi]] | araba historiisto, geografo kaj vojaĝanto | [[:d:Q168705|Q168705]] | 71 |- | [[Akira Toriyama]] | japana bildliteraturisto (1955–2024) | [[:d:Q208582|Q208582]] | 71 |- | [[Johano la 18-a]] | romkatolika papo | [[:d:Q179702|Q179702]] | 70 |- | [[Agapetus la 2-a]] | katolika papo | [[:d:Q103389|Q103389]] | 69 |- | [[Svetlana Savitskaya]] | soveta kaj poste rusa kosmonaŭto kaj politikisto | [[:d:Q152318|Q152318]] | 68 |- | [[Charles Nicolle]] | franca kuracisto kaj mikrobiologo | [[:d:Q233965|Q233965]] | 68 |- | [[Anne Baxter]] | usona aktorino | [[:d:Q228906|Q228906]] | 68 |- | [[Jenny Slate]] | usona aktorino | [[:d:Q744166|Q744166]] | 68 |- | [[Theo Walcott]] | angla futbalisto | [[:d:Q29516|Q29516]] | 67 |- | [[Amy Poehler]] | usona aktorino | [[:d:Q230203|Q230203]] | 67 |- | [[Kip S. Thorne]] | usona fizikisto | [[:d:Q323320|Q323320]] | 67 |- | [[Jack LaLanne]] | usona fizikekzerca instruisto (1914–2011) | [[:d:Q1677099|Q1677099]] | 67 |- | [[Jonathan Demme]] | usona reĝisoro | [[:d:Q48987|Q48987]] | 65 |- | [[Wes Craven]] | usona aktoro | [[:d:Q223992|Q223992]] | 65 |- | [[Vincent Price]] | usona aktoro | [[:d:Q219640|Q219640]] | 65 |- | [[Tom Waits]] | usona aktoro | [[:d:Q184805|Q184805]] | 65 |- | [[Arthur Ashe]] | usona tenisisto | [[:d:Q53325|Q53325]] | 64 |- | [[Steve Harvey]] | usona aktoro | [[:d:Q2347009|Q2347009]] | 64 |- | [[Penny Marshall]] | usona aktorino | [[:d:Q237659|Q237659]] | 64 |- | [[Candice Bergen]] | usona aktorino | [[:d:Q106942|Q106942]] | 64 |- | [[Wendell Meredith Stanley]] | usona biokemiisto | [[:d:Q105937|Q105937]] | 63 |- | [[Henry George]] | usona ekonomikisto | [[:d:Q355245|Q355245]] | 63 |- | [[Aspasia]] | 5-a jarcento a.K. kunulino de atena ŝtatisto Periklo | [[:d:Q228564|Q228564]] | 63 |- | [[Lindsey Vonn]] | usona alpa skiisto | [[:d:Q10068|Q10068]] | 62 |- | [[Zoran Đinđić]] | serba politikisto | [[:d:Q157131|Q157131]] | 62 |- | [[David Michael Hasselhoff]] | usona aktoro | [[:d:Q201927|Q201927]] | 62 |- | [[Henry Adams]] | usona ĵurnalisto, historiisto, akademiulo, romanisto (1838-1918) | [[:d:Q458390|Q458390]] | 62 |- | [[Joseph Campbell]] | Usona mitologo (1904–1987) | [[:d:Q295516|Q295516]] | 62 |- | [[Nicholas Sparks]] | usona verkisto | [[:d:Q219377|Q219377]] | 62 |- | [[Kelsey Grammer]] | usona aktoro | [[:d:Q196560|Q196560]] | 62 |- | [[Lily Tomlin]] | usona aktorino | [[:d:Q229271|Q229271]] | 61 |- | [[Till Lindemann]] | germana kantisto | [[:d:Q154852|Q154852]] | 61 |- | [[Charles Schumer]] | usona politikisto | [[:d:Q380900|Q380900]] | 61 |- | [[Jon Favreau]] | usona aktoro | [[:d:Q295964|Q295964]] | 61 |- | [[John Muir]] | skot-usona naturalisto (1838–1914) | [[:d:Q379580|Q379580]] | 60 |- | [[Ayumi Hamasaki]] | japana kantistino kaj aktorino | [[:d:Q188111|Q188111]] | 60 |- | [[David Rockefeller]] | Usona bankisto kaj miliardulo | [[:d:Q11239|Q11239]] | 59 |- | [[Clive Dunn]] | brita aktoro (1920–2012) | [[:d:Q46053|Q46053]] | 59 |- | [[Kösem Sultan]] | validigita sultanino kaj reganto de la Otomana Imperio | [[:d:Q61127|Q61127]] | 59 |- | [[Semjon Boedjonnij]] | soveta marŝalo | [[:d:Q242474|Q242474]] | 59 |- | [[Portia de Rossi]] | usona aktorino | [[:d:Q215366|Q215366]] | 59 |- | [[John Belushi]] | usona aktoro | [[:d:Q23858|Q23858]] | 58 |- | [[Herbert C. Brown]] | usona kemiisto | [[:d:Q102406|Q102406]] | 58 |- | [[Zack Snyder]] | usona filmisto (naskita en 1966) | [[:d:Q139890|Q139890]] | 58 |- | [[Ĉen Ŝujbjan]] | prezidento de Respubliko Ĉinio (Tajvano) (2000–2008) | [[:d:Q22368|Q22368]] | 58 |- | [[Asa Akira]] | usona pornografia aktorino | [[:d:Q233092|Q233092]] | 58 |- | [[Louise Bourgeois]] | franc-usona artisto | [[:d:Q159409|Q159409]] | 58 |- | [[George Vancouver]] | angla mararmea esploristo (1757–1798) | [[:d:Q205485|Q205485]] | 58 |- | [[Rupert Everett]] | brita aktoro | [[:d:Q208685|Q208685]] | 58 |- | [[Danai Gurira]] | usona aktorino | [[:d:Q636653|Q636653]] | 58 |- | [[Jane Lynch]] | usona aktorino | [[:d:Q228852|Q228852]] | 58 |- | [[Tim Conway]] | usona aktoro | [[:d:Q1304952|Q1304952]] | 58 |- | [[Wilhelm Grimm]] | germana aŭtoro, filologo, kolektanto de fabeloj kaj legendoj | [[:d:Q6714|Q6714]] | 57 |- | [[Anna Wintour]] | brit-usona revua redaktisto | [[:d:Q230744|Q230744]] | 57 |- | [[Natalie Cole]] | usona aktorino | [[:d:Q231942|Q231942]] | 57 |- | [[Sarah Ferguson]] | Brita verkisto, bonfara patrono, publika parolanto, filmproduktanto kaj televida personulo | [[:d:Q55720|Q55720]] | 57 |- | [[Mamie Eisenhower]] | Unua Damo de Usono de 1953 ĝis 1961 | [[:d:Q233686|Q233686]] | 57 |- | [[Jonah Hill]] | usona aktoro | [[:d:Q313388|Q313388]] | 57 |- | [[Laura Ingalls Wilder]] | usona porinfana verkisto, taglibristo kaj ĵurnalisto (1867-1957) | [[:d:Q237514|Q237514]] | 57 |- | [[Travis Scott]] | | [[:d:Q13605596|Q13605596]] | 57 |- | [[James Wan]] | malajzia-aŭstralia reĝisoro, produktoro, scenaristo kaj verkisto de komiksoj | [[:d:Q108047434|Q108047434]] | 57 |- | [[Larry the Cable Guy]] | usona aktoro | [[:d:Q331728|Q331728]] | 57 |- | [[L. Ron Hubbard]] | Usona verkisto; fondinto de Scientologio | [[:d:Q216896|Q216896]] | 57 |- | [[Pierluigi Collina]] | itala internacia futbala arbitraciisto | [[:d:Q485885|Q485885]] | 57 |- | [[Estelle Harris]] | usona aktorino | [[:d:Q272935|Q272935]] | 57 |- | [[Nick Vujicic]] | aŭstralia evangeliisto kaj instiga parolanto | [[:d:Q298503|Q298503]] | 56 |- | [[James Gosling]] | Kanada komputikisto | [[:d:Q92622|Q92622]] | 56 |- | [[Khloé Kardashian]] | Usona amaskomunikila personulo, influanto, entreprenisto (naskita en 1984) | [[:d:Q231270|Q231270]] | 56 |- | [[Yusuf al-Qaradawi]] | egipta islama teologo | [[:d:Q64129|Q64129]] | 56 |- | [[Charles Lamb]] | brita eseisto kaj aktivaĵisto | [[:d:Q372984|Q372984]] | 56 |- | [[Vajiravudh]] | reĝo de Siamo de 1910 ĝis 1925 | [[:d:Q161389|Q161389]] | 56 |- | [[Ani Lorak]] | ukraina kantisto-kantverkisto, aktorino kaj entreprenisto | [[:d:Q237081|Q237081]] | 56 |- | [[Alfred Jules Ayer]] | angla filozofo | [[:d:Q243757|Q243757]] | 56 |- | [[Margaret Fuller]] | Usona verkisto kaj virinrajta aktivulo (1810–1850) | [[:d:Q257953|Q257953]] | 56 |- | [[Oliver Sacks]] | brita neŭrologo kaj verkisto (1933–2015) | [[:d:Q258662|Q258662]] | 56 |- | [[Seth Rogen]] | kanada aktoro, komikisto kaj filmisto (naskita en 1982) | [[:d:Q220308|Q220308]] | 56 |- | [[Julie Walters]] | brita aktorino | [[:d:Q228747|Q228747]] | 56 |- | [[Roald Hoffmann]] | kemia sciencisto | [[:d:Q273279|Q273279]] | 56 |- | [[Robert J. Shiller]] | usona ekonomikisto | [[:d:Q338151|Q338151]] | 55 |- | [[Jimmy Fallon]] | usona aktoro | [[:d:Q335680|Q335680]] | 55 |- | [[Mary-Louise Parker]] | usona aktorino | [[:d:Q229957|Q229957]] | 55 |- | [[Guido van Rossum]] | nederlanda programisto; kreinto de programlingvo Python | [[:d:Q30942|Q30942]] | 55 |- | [[Zach Braff]] | usona aktoro kaj reĝisoro | [[:d:Q139330|Q139330]] | 55 |- | [[Ida Lupino]] | usona aktorino | [[:d:Q148669|Q148669]] | 55 |- | [[Vladimiro la 2-a de Kievo]] | granda princo de Kievo | [[:d:Q60928|Q60928]] | 55 |- | [[Maurice Leblanc]] | franca verkisto | [[:d:Q314993|Q314993]] | 55 |- | [[Henry Wilson]] | vicprezidanto de Usono de 1873 ĝis 1875 | [[:d:Q313302|Q313302]] | 55 |- | [[Pete Hegseth]] | usona televida prezentisto kaj registara oficisto (naskita en 1980) | [[:d:Q7172014|Q7172014]] | 55 |- | [[Kevin Smith]] | usona aktoro | [[:d:Q489831|Q489831]] | 55 |- | [[Salman la Perso]] | kunulo de Mohamedo la Profeto; unua persa konvertito al Islamo | [[:d:Q557378|Q557378]] | 55 |- | [[Avempace]] | araba andaluza polimatoro (ĉ. 1085 – 1138) | [[:d:Q11362|Q11362]] | 54 |- | [[al-Ĵazari]] | mezopotamia matematikisto kaj inventisto | [[:d:Q81627|Q81627]] | 54 |- | [[Karolo, Duko de Orleano]] | Duko de Orleano, franca poeto | [[:d:Q310146|Q310146]] | 54 |- | [[Ulpien]] | frua 3-a-jarcenta romia juristo | [[:d:Q310076|Q310076]] | 54 |- | [[Virgil Grissom]] | usona astronaŭto (1926–1967) | [[:d:Q110879|Q110879]] | 54 |- | [[Pitirim Sorokin]] | usona sociologo | [[:d:Q319816|Q319816]] | 54 |- | [[Aleksandr Radiŝĉev]] | rusa verkisto, poeto, filozofo | [[:d:Q217470|Q217470]] | 54 |- | [[Charles W. Fairbanks]] | usona politikisto (1852–1918); Vicprezidanto de Usono de 1905 ĝis 1909 | [[:d:Q270539|Q270539]] | 54 |- | [[Anton Makarenko]] | ukraina kaj sovetia edukisto kaj verkisto | [[:d:Q297448|Q297448]] | 54 |- | [[Zakir Naik]] | Barata islama predikisto | [[:d:Q932829|Q932829]] | 54 |- | [[Bruce Campbell]] | usona aktoro | [[:d:Q309932|Q309932]] | 53 |- | [[Makoto Shinkai]] | japana animea reĝisoro | [[:d:Q335080|Q335080]] | 53 |- | [[Ethel Merman]] | usona aktorino | [[:d:Q129087|Q129087]] | 53 |- | [[George Burns]] | usona aktoro | [[:d:Q344793|Q344793]] | 53 |- | [[George Arliss]] | angla aktoro, aŭtoro, dramisto kaj filmisto (1868–1946) | [[:d:Q182229|Q182229]] | 53 |- | [[Amal Clooney]] | brita-libana advokato | [[:d:Q16769592|Q16769592]] | 53 |- | [[Ray Kroc]] | usona entreprenisto | [[:d:Q319648|Q319648]] | 53 |- | [[Victoria Woodhull]] | usona sufrageto, redaktoro (1838-1927) | [[:d:Q260378|Q260378]] | 53 |- | [[Tony Jaa]] | taja aktoro | [[:d:Q298551|Q298551]] | 52 |- | [[Aaron Sorkin]] | usona aktoro | [[:d:Q299194|Q299194]] | 52 |- | [[Schuyler Colfax]] | usona politikisto | [[:d:Q310852|Q310852]] | 52 |- | [[Wallace Shawn]] | usona aktoro | [[:d:Q311068|Q311068]] | 52 |- | [[Adolf Erik Nordenskiöld]] | sved-Finnlanda geologo kaj esploristo | [[:d:Q156749|Q156749]] | 52 |- | [[Władysław Szpilman]] | (1911-2000) pola pianisto, komponisto, holokaŭstotransvivanto | [[:d:Q157176|Q157176]] | 52 |- | [[Todd Phillips]] | usona aktoro | [[:d:Q362824|Q362824]] | 52 |- | [[Amalasonte]] | reĝino de la Ostrogotoj (495-535) | [[:d:Q371670|Q371670]] | 52 |- | [[Patton Oswalt]] | usona aktoro | [[:d:Q374065|Q374065]] | 52 |- | [[Emmanuelle Riva]] | franca aktorino | [[:d:Q436996|Q436996]] | 52 |- | [[Michael Mann]] | usona filmreĝisoro, scenaristo kaj produktanto | [[:d:Q270097|Q270097]] | 52 |- | [[Suzy Eddie Izzard]] | brita komikisto kaj aktoro (naskita en 1962) | [[:d:Q254022|Q254022]] | 52 |- | [[Charles Fleischer]] | usona aktoro | [[:d:Q658690|Q658690]] | 52 |- | [[Lisa Edelstein]] | usona aktorino | [[:d:Q229197|Q229197]] | 51 |- | [[Asima Chatterjee]] | barata kemiisto (1917-2006) | [[:d:Q7450|Q7450]] | 51 |- | [[Sergej Dovlatov]] | soveta verkisto | [[:d:Q141114|Q141114]] | 51 |- | [[Kevin James]] | usona aktoro | [[:d:Q44561|Q44561]] | 51 |- | [[Dolley Madison]] | Unua Damo de Usono de 1809 ĝis 1817 | [[:d:Q233638|Q233638]] | 51 |- | [[Franz Halder]] | Germana generalo (1884–1972) | [[:d:Q57174|Q57174]] | 51 |- | [[Mary Baker Eddy]] | usona teologo, fondinto de Kristana Scienco (1821–1910) | [[:d:Q235069|Q235069]] | 51 |- | [[John Oliver]] | angla prezentisto kaj komikisto | [[:d:Q1701254|Q1701254]] | 51 |- | [[Octavia E. Butler]] | usona sciencfikcia verkisto (1947-2006) | [[:d:Q239739|Q239739]] | 51 |- | [[Gavin McInnes]] | kanada ekstremdekstra komentisto | [[:d:Q5528217|Q5528217]] | 51 |- | [[Archibald Primrose]] | brita liberala politikisto kaj Ĉefministro de Britio (1847–1929) | [[:d:Q244620|Q244620]] | 51 |- | [[Robert Burton]] | angla scienculo | [[:d:Q259132|Q259132]] | 51 |- | [[Ksenija Sobĉak]] | rusia televida kaj radia parolistino, socia kaj polotika aganto | [[:d:Q287099|Q287099]] | 51 |- | [[Abraham ben Meir ibn Ezra]] | 12-a-jarcenta sefarda rabeno kaj astrologo | [[:d:Q270670|Q270670]] | 51 |- | [[Rashida Jones]] | usona aktorino | [[:d:Q540608|Q540608]] | 51 |- | [[Aravind Adiga]] | barata ĵurnalisto kaj verkisto | [[:d:Q296299|Q296299]] | 51 |- | [[Samuel Smiles]] | skota aŭtoro | [[:d:Q1195422|Q1195422]] | 51 |- | [[Colonel Sanders]] | fondinto de KFC | [[:d:Q120450|Q120450]] | 51 |- | [[Jason Lee]] | usona aktoro | [[:d:Q4960|Q4960]] | 50 |- | [[Fran Drescher]] | usona aktorino | [[:d:Q230632|Q230632]] | 50 |- | [[Clark Gregg]] | usona aktoro, scenaristo kaj reĝisoro | [[:d:Q113206|Q113206]] | 50 |- | [[Natalie Clifford Barney]] | verkisto kaj salonisto (1876-1972) | [[:d:Q34782|Q34782]] | 50 |- | [[Bruno Latour]] | franca sociologo kaj filozofo (1947–2022) | [[:d:Q355237|Q355237]] | 50 |- | [[Frei Otto]] | germana arkitekto | [[:d:Q64412|Q64412]] | 50 |- | [[Taraji P. Henson]] | usona aktorino | [[:d:Q235511|Q235511]] | 50 |- | [[Brian Greene]] | usona fizikisto | [[:d:Q60815|Q60815]] | 50 |- | [[Huda Ŝaaraŭi]] | egipta feministo kaj naciisto | [[:d:Q2423343|Q2423343]] | 50 |- | [[Eldar Ryazanov]] | soveta kaj rusa filma reĝisoro | [[:d:Q381944|Q381944]] | 50 |- | [[Domhnall Gleeson]] | irlanda aktoro | [[:d:Q456047|Q456047]] | 50 |- | [[Andy Samberg]] | usona aktoro | [[:d:Q314640|Q314640]] | 50 |- | [[Ilf kaj Petrov]] | sovetia satira paro verkinta en la rusa | [[:d:Q262816|Q262816]] | 50 |- | [[Aziz Nesin]] | turka verkisto | [[:d:Q327261|Q327261]] | 50 |- | [[Salman Khan]] | usona edukisto (naskita en 1976) | [[:d:Q471472|Q471472]] | 50 |- | [[Frank Miller]] | usona verkisto, artisto, filmreĝisoro (naskita en 1957) | [[:d:Q207676|Q207676]] | 50 |- | [[David Arquette]] | Usona aktoro, reĝisoro kaj profesia luktisto | [[:d:Q294185|Q294185]] | 50 |- | [[Fareed Zakaria]] | barat-usona ĵurnalisto kaj aŭtoro | [[:d:Q333425|Q333425]] | 49 |- | [[Saul Kripke]] | Usona filozofo (1940–2022) | [[:d:Q298521|Q298521]] | 49 |- | [[Valentin Glouchko]] | soveta raketinĝeniero (1908-1989) | [[:d:Q342397|Q342397]] | 49 |- | [[Louisa Adams]] | Prezidentedzino de Usono de 1825 ĝis 1829 | [[:d:Q233660|Q233660]] | 49 |- | [[Lynn Redgrave]] | usona aktorino | [[:d:Q156552|Q156552]] | 49 |- | [[Clark Gregg]] | usona ekonomikisto | [[:d:Q157255|Q157255]] | 49 |- | [[Cao Pi]] | imperiestro de Ĉinio kaj fondinto de la dinastio Wei | [[:d:Q313333|Q313333]] | 49 |- | [[Harriet Martineau]] | angla verkisto, ekonomikisto kaj sociologo | [[:d:Q234570|Q234570]] | 49 |- | [[Suzanne Vega]] | usona kantisto-kantverkisto | [[:d:Q236112|Q236112]] | 49 |- | [[Dimitrie Cantemir]] | Princo de Moldavio | [[:d:Q159933|Q159933]] | 49 |- | [[reĝino Nur de Jordanio]] | kvara edzino de reĝo Husejn la 1-a de Jordanio | [[:d:Q240575|Q240575]] | 49 |- | [[Seth Green]] | usona aktoro | [[:d:Q186757|Q186757]] | 49 |- | [[Gerard Way]] | usona kantisto | [[:d:Q204132|Q204132]] | 49 |- | [[Hassan ibn al-Sabbah]] | fondinto de la ismaila ŝtato Alamut kaj la Imamo de la nizaraj ismailanoj (1081–1124) | [[:d:Q124745907|Q124745907]] | 49 |- | [[Monique Wittig]] | franca verkistino, lesba aktivulino kaj feministo | [[:d:Q263201|Q263201]] | 49 |- | [[CM Punk]] | usona aktoro | [[:d:Q215447|Q215447]] | 49 |- | [[Pargalı Ibrahim Pasha]] | Grandioza Veziro de la Otomana Imperio | [[:d:Q511943|Q511943]] | 49 |- | [[Kate Millett]] | usona verkisto, edukisto, artisto kaj aktivulo (1934–2017) | [[:d:Q292268|Q292268]] | 49 |- | [[Kritias]] | atena politikisto de antikveco | [[:d:Q294092|Q294092]] | 49 |- | [[Michael Psellos]] | bizanca verkisto kaj filozofo | [[:d:Q294109|Q294109]] | 49 |- | [[Nikolao la 1-a de Montenegro]] | reĝo de Montenegro | [[:d:Q283255|Q283255]] | 49 |- | [[Harold Ramis]] | usona aktoro | [[:d:Q286890|Q286890]] | 49 |- | [[Felix Hausdorff]] | germana matematikisto | [[:d:Q75856|Q75856]] | 48 |- | [[Christopher Tolkien]] | literatura akademiulo, verkisto kaj redaktisto (1924–2020) | [[:d:Q82032|Q82032]] | 48 |- | [[Johana la 3-a de Navaro]] | reĝino de Navaro | [[:d:Q229286|Q229286]] | 48 |- | [[Mihrimah Sultan]] | otomana princino, filino de Sulejmano la Grandioza kaj Hürrem Sultan | [[:d:Q80764|Q80764]] | 48 |- | [[Amy Klobuchar]] | usona advokato kaj politikisto (naskita en 1960) | [[:d:Q22237|Q22237]] | 48 |- | [[Olivia Williams]] | brita aktorino | [[:d:Q231163|Q231163]] | 48 |- | [[Joel McHale]] | usona aktoro kaj komikisto | [[:d:Q311993|Q311993]] | 48 |- | [[Olivia Munn]] | usona aktorino, komikisto, televida personulo kaj aŭtoro | [[:d:Q236475|Q236475]] | 48 |- | [[Philip Kotler]] | usona merkatiga aŭtoro, konsultisto kaj profesoro | [[:d:Q164170|Q164170]] | 48 |- | [[Ghassan Kanafani]] | palestina verkisto (1936-1972) | [[:d:Q369696|Q369696]] | 48 |- | [[Hiram Bingham]] | usona akademiulo, esploristo, trezorĉasisto kaj politikisto (1875–1956) | [[:d:Q237220|Q237220]] | 48 |- | [[Petra Mede]] | Sveda komikisto, dancisto kaj televida prezentisto | [[:d:Q3809242|Q3809242]] | 48 |- | [[Nurbanu Sultan]] | favorato kaj pli posta edzino de la otomana sultano Selim la 2-a | [[:d:Q238091|Q238091]] | 48 |- | [[Hara Takashi]] | Ĉefministro de Japanio de 1918 ĝis 1921 | [[:d:Q315553|Q315553]] | 48 |- | [[Yaqut al-Hamawi]] | araba bibliografo kaj geografiisto (1179–1229) | [[:d:Q316364|Q316364]] | 48 |- | [[Oleg Sentsov]] | ukraina filmisto kaj aktivulo (naskita en 1976) | [[:d:Q17128150|Q17128150]] | 48 |- | [[Marie Bashkirtseff]] | ukraina-franca artisto | [[:d:Q255253|Q255253]] | 48 |- | [[Marie Stopes]] | brita kontraŭkoncipa aktivulo kaj paleontologo (1880-1958) | [[:d:Q442231|Q442231]] | 48 |- | [[Corey Taylor]] | usona kantisto, el la bandoj Slipknot kaj Stone Sour | [[:d:Q295120|Q295120]] | 48 |- | [[Frank Darabont]] | Usona filmreĝisoro, scenaristo kaj produktoro | [[:d:Q295445|Q295445]] | 48 |- | [[Appius Claudius Caecus]] | romia ŝtatisto kaj verkisto | [[:d:Q297783|Q297783]] | 48 |- | [[David Morse]] | usona aktoro | [[:d:Q296370|Q296370]] | 48 |- | [[James Gunn]] | usona aktoro, scenaristo kaj filmisto | [[:d:Q717015|Q717015]] | 48 |- | [[Alex Haley]] | usona verkisto | [[:d:Q296069|Q296069]] | 48 |- | [[Bob Odenkirk]] | usona aktoro | [[:d:Q888178|Q888178]] | 48 |- | [[Tobin Bell]] | usona aktoro | [[:d:Q310190|Q310190]] | 48 |- | [[Katherine Langford]] | aŭstralia aktoro | [[:d:Q29155310|Q29155310]] | 48 |- | [[Vojislav Šešelj]] | serba politikisto (naskita en 1954) | [[:d:Q298063|Q298063]] | 47 |- | [[Charles Percy Snow]] | angla romanisto kaj fizika kemiisto (1905–1980) | [[:d:Q333575|Q333575]] | 47 |- | [[Julia Margaret Cameron]] | brita fotisto (1815–1879) | [[:d:Q230120|Q230120]] | 47 |- | [[Bhartṛhari]] | hinda lingvisto, poeto kaj verkisto | [[:d:Q335161|Q335161]] | 47 |- | [[Scott Carpenter]] | usona testpiloto, astronaŭto kaj akvonaŭto (1925–2013) | [[:d:Q335503|Q335503]] | 47 |- | [[Ben Barnes]] | brita aktoro kaj kantisto | [[:d:Q310086|Q310086]] | 47 |- | [[Elizabeth Gilbert]] | usona verkisto | [[:d:Q231424|Q231424]] | 47 |- | [[Isaac Ben-Zvi]] | 2-a Presidento de Israelo | [[:d:Q128894|Q128894]] | 47 |- | [[Marcus Manilieo]] | romia poeto | [[:d:Q352684|Q352684]] | 47 |- | [[Robert Englund]] | usona aktoro | [[:d:Q310389|Q310389]] | 47 |- | [[Temple Grandin]] | usona kuracisto pri bestoscienco, aŭtoro kaj aŭtisma aktivulo | [[:d:Q232810|Q232810]] | 47 |- | [[Hafsa Sultan]] | unua Valida Sultano de la Otomana Imperio de 1520 ĝis 1534 | [[:d:Q2425979|Q2425979]] | 47 |- | [[Nigel Short]] | angla ŝakludanto kaj verkisto | [[:d:Q313778|Q313778]] | 47 |- | [[Richard George Adams]] | brita verkisto | [[:d:Q313289|Q313289]] | 47 |- | [[Vatsyayana]] | Hinda bramina poeto, 5-a jarcento | [[:d:Q380234|Q380234]] | 47 |- | [[Jean Froissart]] | franca verkisto | [[:d:Q315000|Q315000]] | 47 |- | [[Silius Italicus]] | romia poeto kaj politikisto | [[:d:Q316123|Q316123]] | 47 |- | [[Tirtaeo]] | greka lirika poeto | [[:d:Q316094|Q316094]] | 47 |- | [[Theodosius Dobjansky]] | soveta kaj usona genetikisto kaj evolua biologo (1900-1975) | [[:d:Q246731|Q246731]] | 47 |- | [[Aubrey Beardsley]] | brita ilustristo kaj verkisto | [[:d:Q272566|Q272566]] | 47 |- | [[Peter Abrahams]] | sudafrika verkisto kaj ĵurnalisto | [[:d:Q217069|Q217069]] | 47 |- | [[George Sanders]] | brita aktoro | [[:d:Q296491|Q296491]] | 47 |- | [[Niketas Choniates]] | Greka historiisto (1155-1217) | [[:d:Q297340|Q297340]] | 47 |- | [[Kim Yu-na]] | Sudkorea glitkuristo | [[:d:Q229124|Q229124]] | 47 |- | [[Hamza ibn ‘Abd al-Muttalib]] | La kunulo kaj onklo de Mohamedo (ĉ. 568–625) | [[:d:Q770033|Q770033]] | 47 |- | [[Ŝams Tabrizi]] | irana sufia mistikulo kaj spiritulo | [[:d:Q796587|Q796587]] | 47 |- | [[Timothy Snyder]] | usona historiisto | [[:d:Q747312|Q747312]] | 47 |- | [[Krysten Ritter]] | usona aktorino | [[:d:Q258793|Q258793]] | 47 |- | [[Mike Epps]] | usona aktoro | [[:d:Q311962|Q311962]] | 47 |- | [[Vincent D'Onofrio]] | usona aktoro | [[:d:Q320052|Q320052]] | 47 |- | [[Louis Gossett Jr.]] | usona aktoro | [[:d:Q329719|Q329719]] | 47 |- | [[Pavel Florenskij]] | rusa ortodoksa pastro, teologo, filozofo kaj matematikisto | [[:d:Q336769|Q336769]] | 46 |- | [[Bent Larsen]] | dana ŝaka grandmajstro kaj aŭtoro (1935–2010) | [[:d:Q108807|Q108807]] | 46 |- | [[Crispin Glover]] | usona aktoro | [[:d:Q310060|Q310060]] | 46 |- | [[Tom Kenny]] | usona aktoro | [[:d:Q299282|Q299282]] | 46 |- | [[Michael Cunningham]] | usona verkisto | [[:d:Q310257|Q310257]] | 46 |- | [[Tsangyang Gyatso]] | Sesa Dalai-Lamao de Tibeto | [[:d:Q25251|Q25251]] | 46 |- | [[Ed Sullivan]] | usona televida prezentisto (1901-1974) | [[:d:Q83807|Q83807]] | 46 |- | [[Kristin Chenoweth]] | usona aktorino | [[:d:Q231811|Q231811]] | 46 |- | [[John Cheever]] | usona verkisto | [[:d:Q336151|Q336151]] | 46 |- | [[Frederik Pohl]] | usona sciencfikcia verkisto kaj redaktisto (1919–2013) | [[:d:Q312641|Q312641]] | 46 |- | [[Halide Edib Adıvar]] | turka aktivulo, verkisto kaj politikisto | [[:d:Q234289|Q234289]] | 46 |- | [[E. L. James]] | brita verkisto | [[:d:Q59896|Q59896]] | 46 |- | [[Nonnos de Panopolis]] | bizanca greka poeto | [[:d:Q312916|Q312916]] | 46 |- | [[Walter Bagehot]] | brita ekonomikisto, ĵurnalisto kaj eseisto (1826-1877) | [[:d:Q369022|Q369022]] | 46 |- | [[Afanasij Fet]] | rusa poeto | [[:d:Q314212|Q314212]] | 46 |- | [[Gaius]] | romia juristo (2-a jarcento p.K.) | [[:d:Q313439|Q313439]] | 46 |- | [[John Desmond Bernal]] | brita fizikisto | [[:d:Q168362|Q168362]] | 46 |- | [[Alphonse Karr]] | franca kritikisto, ĵurnalisto kaj romanisto (1808-1890) | [[:d:Q186221|Q186221]] | 46 |- | [[Maher Zain]] | R&B-kantisto, kantverkisto kaj muzikproduktanto | [[:d:Q2750368|Q2750368]] | 46 |- | [[Anna Sewell]] | angla romanverkisto | [[:d:Q258741|Q258741]] | 46 |- | [[Dev Anand]] | Hinda aktoro, produktoro, reĝisoro | [[:d:Q320115|Q320115]] | 46 |- | [[Elliott Smith]] | usona muzikisto (1969–2003) | [[:d:Q210428|Q210428]] | 46 |- | [[Katerino de Valois]] | Reĝedzino de Anglio | [[:d:Q229192|Q229192]] | 46 |- | [[Ray Romano]] | usona aktoro | [[:d:Q220836|Q220836]] | 46 |- | [[Martha Nussbaum]] | usona filozofo | [[:d:Q235470|Q235470]] | 46 |- | [[Bonnie Hunt]] | usona aktorino | [[:d:Q272952|Q272952]] | 46 |- | [[Wang Yangming]] | ĉina filozofo (1472–1529) | [[:d:Q378462|Q378462]] | 46 |- | [[RZA]] | usona aktoro | [[:d:Q52447|Q52447]] | 46 |- | [[Ama Ata Aidoo]] | Ganaa poetino | [[:d:Q298224|Q298224]] | 45 |- | [[Sokullu Mehmed Paşa]] | ĉefveziro de la Otomana Imperio (1565–1579) | [[:d:Q298419|Q298419]] | 45 |- | [[Lobsang Gyatso]] | politika kaj religia gvidanto de Tibeto (1617-1682) | [[:d:Q25252|Q25252]] | 45 |- | [[Rose Marie]] | usona aktorino | [[:d:Q94487|Q94487]] | 45 |- | [[Abu al-Faraj al-Isfahani]] | persa poeto | [[:d:Q335599|Q335599]] | 45 |- | [[Bret Hart]] | kanada luktisto, verkisto kaj aktoro | [[:d:Q81324|Q81324]] | 45 |- | [[William Whewell]] | angla filozofo kaj historiisto de scienco (1794–1866) | [[:d:Q333922|Q333922]] | 45 |- | [[Molly Ringwald]] | usona aktorino | [[:d:Q231460|Q231460]] | 45 |- | [[Shane Dawson]] | Usona Interreta personeco (naskita en 1988) | [[:d:Q311078|Q311078]] | 45 |- | [[Leslie Howard]] | brita aktoro (1893–1943) | [[:d:Q156178|Q156178]] | 45 |- | [[Janeane Garofalo]] | usona aktorino | [[:d:Q40143|Q40143]] | 45 |- | [[Niĉiren]] | japana bikŝuo; fondinto de budhisma skolo nomita laŭ li | [[:d:Q311478|Q311478]] | 45 |- | [[Jeanette Winterson]] | usona verkistino | [[:d:Q233584|Q233584]] | 45 |- | [[Philip Sheridan]] | usona generalo | [[:d:Q355452|Q355452]] | 45 |- | [[Julianino el Norwich]] | angla teologino; sanktulino laŭ Anglikanismo kaj Luteranismo | [[:d:Q236699|Q236699]] | 45 |- | [[David Walliams]] | angla aktoro, komikisto kaj verkisto | [[:d:Q359665|Q359665]] | 45 |- | [[Jeff Foxworthy]] | Usona komikisto, aktoro, gastiganto kaj verkisto | [[:d:Q2449557|Q2449557]] | 45 |- | [[Jean Sylvain Bailly]] | franca astronomo, matematikisto, framasono, kaj politika gvidanto (1736-1793) | [[:d:Q1685301|Q1685301]] | 45 |- | [[Twinkle Khanna]] | barata aktorino kaj verkisto | [[:d:Q2556523|Q2556523]] | 45 |- | [[William Carey]] | Angla baptista misiisto kaj ministro (1761-1834) | [[:d:Q312948|Q312948]] | 45 |- | [[Bob Kane]] | usona komiksisto, kun-kreinto de Batman (1915-1998) | [[:d:Q313048|Q313048]] | 45 |- | [[Léon Degrelle]] | belga ĵurnalisto, politikisto, SS-soldato, kunlaboranto, fuĝanto | [[:d:Q158844|Q158844]] | 45 |- | [[William Osler]] | Kanada kuracisto | [[:d:Q369668|Q369668]] | 45 |- | [[Bill Nye]] | usona scienca edukisto, komikisto, televida prezentisto, aktoro, verkisto, sciencisto kaj iama meĥanika inĝeniero | [[:d:Q2619019|Q2619019]] | 45 |- | [[Tatiana Maslany]] | kanada aktorino | [[:d:Q7688099|Q7688099]] | 45 |- | [[Amy Schumer]] | Usona tujkomediisto kaj aktorino | [[:d:Q4749380|Q4749380]] | 45 |- | [[Robert Shaw]] | brita aktoro kaj verkisto | [[:d:Q313727|Q313727]] | 45 |- | [[Jean Cabut]] | franca gazetara karikaturisto | [[:d:Q2932464|Q2932464]] | 45 |- | [[Juba la 2-a]] | reĝo de Numidio | [[:d:Q315670|Q315670]] | 45 |- | [[George Steiner]] | usona verkisto | [[:d:Q453288|Q453288]] | 45 |- | [[Jane Alexander]] | usona aktorino | [[:d:Q242717|Q242717]] | 45 |- | [[Peter Ackroyd]] | angla aŭtoro | [[:d:Q319169|Q319169]] | 45 |- | [[Baz Luhrmann]] | Aŭstralia verkisto, reĝisoro kaj produktoro | [[:d:Q250545|Q250545]] | 45 |- | [[Henry Thomas Buckle]] | angla historiisto (1821–1862) | [[:d:Q435699|Q435699]] | 45 |- | [[Frances Burney]] | angla satira romanverkisto, taglibristo, dramisto (1752-1840) | [[:d:Q259530|Q259530]] | 45 |- | [[Leyla Zana]] | kurda aktivulo kaj politikisto | [[:d:Q464689|Q464689]] | 45 |- | [[Nathan Lane]] | usona aktoro | [[:d:Q491264|Q491264]] | 45 |- | [[Eduard Suess]] | aŭstra geologo | [[:d:Q156941|Q156941]] | 45 |- | [[Andy Kaufman]] | usona aktoro | [[:d:Q299983|Q299983]] | 45 |- | [[Matthew Gray Gubler]] | usona aktoro | [[:d:Q313501|Q313501]] | 45 |- | [[Burl Ives]] | usona aktoro | [[:d:Q315723|Q315723]] | 45 |- | [[Robert Sheckley]] | usona verkisto | [[:d:Q333246|Q333246]] | 45 |- | [[Artie Lange]] | usona aktoro | [[:d:Q712452|Q712452]] | 45 |- | [[King Vidor]] | usona reĝisoro (1894-1982) | [[:d:Q51133|Q51133]] | 45 |- | [[Zalman Ŝazar]] | israela politikisto kaj ŝtatisto | [[:d:Q299100|Q299100]] | 44 |- | [[Bernadette Peters]] | usona aktorino | [[:d:Q231391|Q231391]] | 44 |- | [[John Toland]] | irlanda filozofo | [[:d:Q335820|Q335820]] | 44 |- | [[Imperiestrino Jitō]] | japana Imperiestrino | [[:d:Q232026|Q232026]] | 44 |- | [[Randy Pausch]] | usona profesoro pri komputiko, homa-komputila interagado kaj dezajno | [[:d:Q49828|Q49828]] | 44 |- | [[Aboulféda]] | mezepoka araba historiisto kaj geografiisto | [[:d:Q311462|Q311462]] | 44 |- | [[Victoria de Badeno]] | Reĝedzino de Svedio (1907-1930) | [[:d:Q57648|Q57648]] | 44 |- | [[John Wyndham]] | angla sciencfikcia aŭtoro (1903–1969) | [[:d:Q313673|Q313673]] | 44 |- | [[Vassilij Axionov]] | sovet-usona verkisto | [[:d:Q315185|Q315185]] | 44 |- | [[Farah Khan]] | barata filmreĝisoro kaj koreografo | [[:d:Q167636|Q167636]] | 44 |- | [[Richard Armitage]] | angla aktoro | [[:d:Q181806|Q181806]] | 44 |- | [[Pompeius Trogus]] | Galo-romia historiisto kiu prosperis dum la regado de la imperiestro Aŭgusto | [[:d:Q316119|Q316119]] | 44 |- | [[Rebel Wilson]] | aŭstralia aktorino, verkistino kaj produktanto | [[:d:Q442897|Q442897]] | 44 |- | [[Gajo Valerio Flako]] | romia poeto kaj verkisto | [[:d:Q316090|Q316090]] | 44 |- | [[Henry Rollins]] | usona aktoro | [[:d:Q318509|Q318509]] | 44 |- | [[Ramo la 2-a de Siamo]] | reĝo de Siamo (1809–1824) | [[:d:Q319675|Q319675]] | 44 |- | [[Marion Zimmer Bradley]] | usona aŭtoro de sciencfikciaj romanoj | [[:d:Q465179|Q465179]] | 44 |- | [[Amber Berson]] | usona aktorino | [[:d:Q456862|Q456862]] | 44 |- | [[Songtsen Gampo]] | tibeta imperiestro (604-650) | [[:d:Q320122|Q320122]] | 44 |- | [[Karlo de Valois]] | franca princo, frato de reĝo Filipo la 4-a la Bela | [[:d:Q270438|Q270438]] | 44 |- | [[Jewel]] | usona aktorino | [[:d:Q229018|Q229018]] | 44 |- | [[Richard Avenarius]] | germana filozofo | [[:d:Q76516|Q76516]] | 43 |- | [[Hans-Hermann Hoppe]] | Ekonomiisto de la Aŭstra skolo kaj libertariana anarki-kapitalisma filozofo | [[:d:Q76688|Q76688]] | 43 |- | [[James Taylor]] | usona kantisto kaj gitaristo | [[:d:Q310300|Q310300]] | 43 |- | [[James Thurber]] | usona verkisto | [[:d:Q124527|Q124527]] | 43 |- | [[Alan J. Pakula]] | Usona filmreĝisoro, verkisto kaj produktoro (1928–1998) | [[:d:Q51519|Q51519]] | 43 |- | [[Prisko]] | 5-a-jarcenta diplomato, historiisto kaj oratoro | [[:d:Q311731|Q311731]] | 43 |- | [[Ludwig Beck]] | germana generalo | [[:d:Q57170|Q57170]] | 43 |- | [[Jean Gaston Darboux]] | franca matematikisto | [[:d:Q164784|Q164784]] | 43 |- | [[Mahasweta Devi]] | barata verkisto | [[:d:Q144391|Q144391]] | 43 |- | [[Robert Benton]] | usona filmisto | [[:d:Q59085|Q59085]] | 43 |- | [[Herodiano]] | helena historiisto de Romio de la 2a jarcento p.K. | [[:d:Q313056|Q313056]] | 43 |- | [[Jonathan Nolan]] | brit-usona scenaristo (naskita en 1976) | [[:d:Q372788|Q372788]] | 43 |- | [[Anatoly Fomenko]] | rusia matematikisto | [[:d:Q158465|Q158465]] | 43 |- | [[Manfredo de Sicilio]] | reĝo de Sicilio de 1258 ĝis 1266 | [[:d:Q164889|Q164889]] | 43 |- | [[Robin Sharma]] | kanada memhelpa verkisto | [[:d:Q2604952|Q2604952]] | 43 |- | [[Daniel O'Connell]] | irlanda politika gvidanto (1775–1847) | [[:d:Q314917|Q314917]] | 43 |- | [[Olaudah Equiano]] | sklavo, liberulo, aboliciisto, maristo kaj anglalingva afrika verkisto | [[:d:Q379887|Q379887]] | 43 |- | [[Charles De Coster]] | belga romanisto | [[:d:Q315176|Q315176]] | 43 |- | [[Atiŝa]] | bengala budhana sciulo | [[:d:Q320150|Q320150]] | 43 |- | [[Lucretia Mott]] | usona sufrageto | [[:d:Q267107|Q267107]] | 43 |- | [[Lawrence M. Krauss]] | teoria fizikisto | [[:d:Q470468|Q470468]] | 43 |- | [[Turhan Sultan]] | edzino de sultano Ibrahim la 1-a kaj "reĝinpatrino" (Valida Sultanino) | [[:d:Q621548|Q621548]] | 43 |- | [[Cheech Marin]] | usona aktoro | [[:d:Q73007|Q73007]] | 43 |- | [[Evgeny Kissin]] | | [[:d:Q160154|Q160154]] | 43 |- | [[Anne Tyler]] | usona romanisto | [[:d:Q235615|Q235615]] | 43 |- | [[Dan Simmons]] | usona romanisto | [[:d:Q297538|Q297538]] | 43 |- | [[Haing S. Ngor]] | usona aktoro | [[:d:Q312364|Q312364]] | 43 |- | [[LeVar Burton]] | usona aktoro | [[:d:Q312570|Q312570]] | 43 |- | [[Charlie Kaufman]] | usona scenaristo | [[:d:Q312751|Q312751]] | 43 |- | [[Henry Winkler]] | usona aktoro | [[:d:Q343983|Q343983]] | 43 |- | [[John Pilger]] | aŭstralia ĵurnalisto | [[:d:Q471546|Q471546]] | 43 |- | [[Kalki Koechlin]] | | [[:d:Q3192216|Q3192216]] | 43 |- | [[Masih Alinejad]] | | [[:d:Q6783266|Q6783266]] | 43 |- | [[Ryan Coogler]] | | [[:d:Q7383978|Q7383978]] | 43 |- | [[Gedun Gyatso]] | Dalai-lamao de Tibeto (1476-1542) | [[:d:Q25259|Q25259]] | 42 |- | [[Jajadeva]] | hinda, vaiŝnava, sanskrita poeto (12-a jarcento) | [[:d:Q335015|Q335015]] | 42 |- | [[John Hughes]] | usona reĝisoro, scenaristo kaj produktanto (1950-2009) | [[:d:Q311263|Q311263]] | 42 |- | [[William S. Gilbert]] | angla dramisto, poeto kaj ilustristo (1836–1911) | [[:d:Q348513|Q348513]] | 42 |- | [[Howard Stern]] | usona aktoro | [[:d:Q348603|Q348603]] | 42 |- | [[Johann Ludwig Burckhardt]] | svisa esploristo kaj orientalisto | [[:d:Q39691|Q39691]] | 42 |- | [[Genmei]] | tennoino de Japanio | [[:d:Q233224|Q233224]] | 42 |- | [[Albert Brooks]] | usona aktoro | [[:d:Q356303|Q356303]] | 42 |- | [[Mark Kelly]] | eksa astronaŭto, usona senatano por Arizono ekde 2021 | [[:d:Q357510|Q357510]] | 42 |- | [[Knud Rasmussen]] | dana esploristo kaj antropologo | [[:d:Q312769|Q312769]] | 42 |- | [[Conradin]] | Duko de Ŝvabio, Reĝo de Jerusalemo kaj Reĝo de Sicilio; la lasta reganto de la Ŝtaŭfen-dinastio | [[:d:Q158246|Q158246]] | 42 |- | [[Fritz Leiber]] | usona verkisto de fantazio, hororo kaj sciencfikcio (1910–1992) | [[:d:Q313185|Q313185]] | 42 |- | [[Sue Grafton]] | usona verkisto | [[:d:Q234865|Q234865]] | 42 |- | [[Klemento de Ohrid]] | mezepoka bulgara erudiculo | [[:d:Q158504|Q158504]] | 42 |- | [[Sayyid Abul Ala Maududi]] | sudazia islama akademiulo, Fondinto de Jamaat-e-Islami (1903–1979) | [[:d:Q369907|Q369907]] | 42 |- | [[Kōgyoku]] | japana imperiestrino | [[:d:Q235296|Q235296]] | 42 |- | [[Celso]] | greka filozofo de la 2-a jarcento | [[:d:Q315370|Q315370]] | 42 |- | [[Ban Zhao]] | ĉina verkisto kaj politikisto je la antikveco | [[:d:Q177081|Q177081]] | 42 |- | [[Ibn Khordadbeh]] | persa geografo kaj oficisto (mortis 913) | [[:d:Q380004|Q380004]] | 42 |- | [[Ellen Terry]] | angla aktorino (1847–1928) | [[:d:Q241966|Q241966]] | 42 |- | [[Thibaut la 1-a de Navaro]] | Reĝo de Navaro de 1234 ĝis 1253 | [[:d:Q314562|Q314562]] | 42 |- | [[Eileen Chang]] | ĉin-naskita usona eseisto, romanisto kaj scenaristo | [[:d:Q197155|Q197155]] | 42 |- | [[Neil Postman]] | usona verkisto kaj akademiano | [[:d:Q436131|Q436131]] | 42 |- | [[Kim Seong-su]] | sudkorea edukisto, aktivulo, ĵurnalisto, entreprenisto kaj politikisto | [[:d:Q208203|Q208203]] | 42 |- | [[Stephen Leacock]] | kanada ekonomiisto kaj humoristo | [[:d:Q508029|Q508029]] | 42 |- | [[George Osborne]] | brita politikisto | [[:d:Q332493|Q332493]] | 42 |- | [[Frederick Jackson Turner]] | usona historiisto | [[:d:Q548462|Q548462]] | 42 |- | [[Yasmina Reza]] | franca dramisto kaj aktorino | [[:d:Q297794|Q297794]] | 42 |- | [[Henry Ward Beecher]] | usona aboliciista pastro | [[:d:Q1607404|Q1607404]] | 42 |} {{Wikidata list end}} 1d99j2jyr8c9yff0zv42j7kfa1kirf5 0 901891 9377980 9285497 2026-05-19T21:07:23Z Moldur 2507 Moldur movis paĝon [[Josefo kaj liaj Fratoj]] al [[Jozefo kaj liaj fratoj]] 9285497 wikitext text/x-wiki {{Informkesto libro |subteksto =Kovro de la unua eldono de la romano-tetralogio }} [[Dosiero:La_salle_dAkhenaton_(1356-1340_av_J.C.)_(Musée_du_Caire)_(2076972086).jpg|dekstra|eta|Faraono [[Aĥnaton]] kaj lia familio adoranta [[Atono]].|351x351ra]] '''Jozefo kaj liaj Fratoj''' ({{Lang-de|Joseph und seine Brüder}}) estas [[romano|romana]] [[tetralogio]] de [[Thomas Mann]], verkita de [[1926]] ĝis [[1943]] kaj detaliganta la biblian historion de [[Jozef (Biblio)|Jozefo]]. Laŭ la volo de la verkisto, la [[Malnova Testamento|malnovtestamenta]] intrigo estas metita en la historian kuntekston dum la regado de la [[18-a dinastio|18-a antikva egipta dinastio]], kaj la rakonto de Jozefo en la romano evoluas dum la regado de [[Amenhotep la 3-a]] kaj lia filo [[Amenhotep la 4-a]], konata kiel [[Aĥnaton]]. Mann konsideris la romanon sia plej bona laboro. Inspirite de vojaĝo al [[Palestino]] en 1925, la aŭtoro komencis verki en [[Munkeno]] en 1926. La unuaj du volumoj estis eldonitaj de [[S. Fischer Verlag|S. Fischer]] en [[Berlino]]. La romano 16 jarojn poste estis kompletigita, en 1943, en [[ekzilo]] en [[Kalifornio]]. La intrigo baziĝas sur famaj bibliaj rakontoj priskribitaj en la unua libro de la Malnova Testamento, [[Genezo]] (ĉapitroj 27–50), de [[Jakobo]] al [[Jozef (filo de Jakob)|Josef]]. La romano konsistas el kvar partoj, kreitaj en malsamaj jaroj: * "La Historio de Jakobo"/{{lang|de|''Die Geschichten Jaakobs''}}, 1926-1930, publikigita en 1933. Plivastigas tion, kio estas rakontita en Genezo, ĉapitroj 27-36. * "Juna Jozefo"/{{lang|de|''Der junge Joseph''}}, 1931-1932, estis publikigita en 1934. Plivastigas tion, kio estas rakontita en Genezo, Ĉapitro 37. * "Jozefo en Egiptujo"/{{lang|de|''Joseph en Ägypten''}}, 1932-1936, publikigita en 1936. Plivastigas tion, kio estas rakontita Genezo, ĉapitroj 38-39. * "Jozefo la Provizanto"/{{lang|de|''Joseph der Ernährer''}}, 1940-1943, publikigita en 1943. Plivastigas tion, kio estas rakontita Genezo, ĉapitroj 40-50 La figuro de la biblia Jozefo estis vidita de Mann kiel la [[prototipo]] de la [[artisto]] kaj, fakte, de sia propra bildo. Persone, Mann konsideris tiun ĉi verkon sia plej bona, plej esenca kaj plej grava laboro. Male al la aliaj romanoj de Mann, tiu verkaĵo havas neniun realan ligon al iu persono de lia reala vivo. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[La Viro Moseo kaj Monoteisma Religio]] * [[Aĥnaton|Aĥenateno]] == Eksteraj ligiloj == * [http://oops.uni-oldenburg.de/1215/1/ur45.pdf Friedemann W. Golka: Die biblische Josephsgeschichte und Thomas Manns Roman] {{PlurajLingvokodoj|de}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Modernismaj romanoj]] [[Kategorio:Filoj de Jakobo]] [[Kategorio:Libroj aperintaj en 1933]] [[Kategorio:Thomas Mann]] bblpciww5aqg0akt3ubd5gowsv4xbka 9377983 9377980 2026-05-19T21:13:08Z Moldur 2507 9377983 wikitext text/x-wiki {{Informkesto libro |subteksto =Kovro de la unua eldono de la romano-tetralogio }} [[Dosiero:La_salle_dAkhenaton_(1356-1340_av_J.C.)_(Musée_du_Caire)_(2076972086).jpg|dekstra|eta|Faraono [[Aĥnaton]] kaj lia familio adoranta [[Atono]]n.|351x351ra]] '''Jozefo kaj liaj fratoj''' ({{Lang-de|Joseph und seine Brüder}}) estas [[romano|romana]] [[tetralogio]] de [[Thomas Mann]], verkita de [[1926]] ĝis [[1943]] kaj detaliganta la biblian historion de [[Jozef (Biblio)|Jozefo]]. Laŭ la volo de la verkisto, la [[Malnova Testamento|malnovtestamenta]] intrigo estas metita en la historian kuntekston dum la regado de la [[18-a dinastio|18-a antikva egipta dinastio]], kaj la rakonto de Jozefo en la romano evoluas dum la regado de [[Amenhotep la 3-a]] kaj lia filo [[Amenhotep la 4-a]], konata kiel [[Aĥnaton]]. Mann konsideris la romanon sia plej bona laboro. Inspirite de vojaĝo al [[Palestino]] en 1925, la aŭtoro komencis verki en [[Munkeno]] en 1926. La unuaj du volumoj estis eldonitaj de [[S. Fischer Verlag|S. Fischer]] en [[Berlino]]. La romano 16 jarojn poste estis kompletigita, en 1943, en [[ekzilo]] en [[Kalifornio]]. La intrigo baziĝas sur famaj bibliaj rakontoj priskribitaj en la unua libro de la Malnova Testamento, [[Genezo]] (ĉapitroj 27–50), de [[Jakobo]] al [[Jozef (filo de Jakob)|Jozef]]. La romano konsistas el kvar partoj, kreitaj en malsamaj jaroj: * "La historio de Jakobo", {{lang-de|Die Geschichten Jaakobs}}, 1926-1930, publikigita en 1933. Plivastigas tion, kio estas rakontita en Genezo, ĉapitroj 27-36. * "Juna Jozefo", {{lang-de|Der junge Joseph}}, 1931-1932, estis publikigita en 1934. Plivastigas tion, kio estas rakontita en Genezo, Ĉapitro 37. * "Jozefo en Egiptujo", {{lang-de|Joseph en Ägypten}}, 1932-1936, publikigita en 1936. Plivastigas tion, kio estas rakontita Genezo, ĉapitroj 38-39. * "Jozefo la Provizanto", {{lang-de|Joseph der Ernährer}}, 1940-1943, publikigita en 1943. Plivastigas tion, kio estas rakontita Genezo, ĉapitroj 40-50 La figuro de la biblia Jozefo estis vidita de Mann kiel la [[prototipo]] de [[artisto]] kaj, fakte, de sia propra bildo. Persone, Mann konsideris tiun ĉi verkon sia plej bona, plej esenca kaj plej grava laboro. Male al la aliaj romanoj de Mann, tiu verkaĵo havas neniun realan ligon al iu persono de lia reala vivo. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[La Viro Moseo kaj Monoteisma Religio]] * [[Aĥnaton]] == Eksteraj ligiloj == * [http://oops.uni-oldenburg.de/1215/1/ur45.pdf Friedemann W. Golka: Die biblische Josephsgeschichte und Thomas Manns Roman] {{PlurajLingvokodoj|de}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Modernismaj romanoj]] [[Kategorio:Filoj de Jakobo]] [[Kategorio:Libroj aperintaj en 1933]] [[Kategorio:Thomas Mann]] [[Kategorio:Antikva Egiptio en populara kulturo]] 2k570vlyn07z0skz8f00pu93681fvl7 9377990 9377983 2026-05-19T21:15:52Z Moldur 2507 9377990 wikitext text/x-wiki {{Informkesto libro |subteksto =Kovro de la unua eldono de la romano-tetralogio }} [[Dosiero:La_salle_dAkhenaton_(1356-1340_av_J.C.)_(Musée_du_Caire)_(2076972086).jpg|dekstra|eta|Faraono [[Aĥnaton]] kaj lia familio adoranta [[Atono]]n.|351x351ra]] '''Jozefo kaj liaj fratoj''' ({{Lang-de|Joseph und seine Brüder}}) estas [[romano|romana]] [[tetralogio]] de [[Thomas Mann]], verkita de [[1926]] ĝis [[1943]] kaj detaliganta la biblian historion de [[Jozef (Biblio)|Jozefo]]. Laŭ la volo de la verkisto, la [[Malnova Testamento|malnovtestamenta]] intrigo estas metita en la historian kuntekston dum la regado de la [[18-a dinastio|18-a antikva egipta dinastio]], kaj la rakonto de Jozefo en la romano evoluas dum la regado de [[Amenhotep la 3-a]] kaj lia filo [[Amenhotep la 4-a]], konata kiel [[Aĥnaton]]. Mann konsideris la romanon sia plej bona laboro. Inspirite de vojaĝo al [[Palestino]] en 1925, la aŭtoro komencis verki en [[Munkeno]] en 1926. La unuaj du volumoj estis eldonitaj de [[S. Fischer Verlag|S. Fischer]] en [[Berlino]]. La romano 16 jarojn poste estis kompletigita, en 1943, en [[ekzilo]] en [[Kalifornio]]. La intrigo baziĝas sur famaj bibliaj rakontoj priskribitaj en la unua libro de la Malnova Testamento, [[Genezo]] (ĉapitroj 27–50), de [[Jakobo]] al [[Jozef (filo de Jakob)|Jozef]]. La romano konsistas el kvar partoj, kreitaj en malsamaj jaroj: * "La historio de Jakobo", {{lang-de|Die Geschichten Jaakobs}}, 1926-1930, publikigita en 1933. Plivastigas tion, kio estas rakontita en Genezo, ĉapitroj 27-36. * "Juna Jozefo", {{lang-de|Der junge Joseph}}, 1931-1932, estis publikigita en 1934. Plivastigas tion, kio estas rakontita en Genezo, Ĉapitro 37. * "Jozefo en Egiptujo", {{lang-de|Joseph en Ägypten}}, 1932-1936, publikigita en 1936. Plivastigas tion, kio estas rakontita Genezo, ĉapitroj 38-39. * "Jozefo la Provizanto", {{lang-de|Joseph der Ernährer}}, 1940-1943, publikigita en 1943. Plivastigas tion, kio estas rakontita Genezo, ĉapitroj 40-50 La figuro de la biblia Jozefo estis vidita de Mann kiel la [[prototipo]] de [[artisto]] kaj, fakte, de sia propra bildo. Persone, Mann konsideris tiun ĉi verkon sia plej bona, plej esenca kaj plej grava laboro. Male al la aliaj romanoj de Mann, tiu verkaĵo havas neniun realan ligon al iu persono de lia reala vivo. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[La Viro Moseo kaj Monoteisma Religio]] * [[Aĥnaton]] == Eksteraj ligiloj == * [http://oops.uni-oldenburg.de/1215/1/ur45.pdf Friedemann W. Golka: Die biblische Josephsgeschichte und Thomas Manns Roman] {{PlurajLingvokodoj|de}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Modernismaj romanoj]] [[Kategorio:Filoj de Jakobo]] [[Kategorio:Libroj aperintaj en 1933]] [[Kategorio:Thomas Mann]] [[Kategorio:Antikva Egiptio en populara kulturo]] [[Kategorio:18-a egipta dinastio|*]] lj4fes8abzcfv9063zteljnjm5uh5cu 9377999 9377990 2026-05-19T21:27:44Z Moldur 2507 /* Vidu ankaŭ */ 9377999 wikitext text/x-wiki {{Informkesto libro |subteksto =Kovro de la unua eldono de la romano-tetralogio }} [[Dosiero:La_salle_dAkhenaton_(1356-1340_av_J.C.)_(Musée_du_Caire)_(2076972086).jpg|dekstra|eta|Faraono [[Aĥnaton]] kaj lia familio adoranta [[Atono]]n.|351x351ra]] '''Jozefo kaj liaj fratoj''' ({{Lang-de|Joseph und seine Brüder}}) estas [[romano|romana]] [[tetralogio]] de [[Thomas Mann]], verkita de [[1926]] ĝis [[1943]] kaj detaliganta la biblian historion de [[Jozef (Biblio)|Jozefo]]. Laŭ la volo de la verkisto, la [[Malnova Testamento|malnovtestamenta]] intrigo estas metita en la historian kuntekston dum la regado de la [[18-a dinastio|18-a antikva egipta dinastio]], kaj la rakonto de Jozefo en la romano evoluas dum la regado de [[Amenhotep la 3-a]] kaj lia filo [[Amenhotep la 4-a]], konata kiel [[Aĥnaton]]. Mann konsideris la romanon sia plej bona laboro. Inspirite de vojaĝo al [[Palestino]] en 1925, la aŭtoro komencis verki en [[Munkeno]] en 1926. La unuaj du volumoj estis eldonitaj de [[S. Fischer Verlag|S. Fischer]] en [[Berlino]]. La romano 16 jarojn poste estis kompletigita, en 1943, en [[ekzilo]] en [[Kalifornio]]. La intrigo baziĝas sur famaj bibliaj rakontoj priskribitaj en la unua libro de la Malnova Testamento, [[Genezo]] (ĉapitroj 27–50), de [[Jakobo]] al [[Jozef (filo de Jakob)|Jozef]]. La romano konsistas el kvar partoj, kreitaj en malsamaj jaroj: * "La historio de Jakobo", {{lang-de|Die Geschichten Jaakobs}}, 1926-1930, publikigita en 1933. Plivastigas tion, kio estas rakontita en Genezo, ĉapitroj 27-36. * "Juna Jozefo", {{lang-de|Der junge Joseph}}, 1931-1932, estis publikigita en 1934. Plivastigas tion, kio estas rakontita en Genezo, Ĉapitro 37. * "Jozefo en Egiptujo", {{lang-de|Joseph en Ägypten}}, 1932-1936, publikigita en 1936. Plivastigas tion, kio estas rakontita Genezo, ĉapitroj 38-39. * "Jozefo la Provizanto", {{lang-de|Joseph der Ernährer}}, 1940-1943, publikigita en 1943. Plivastigas tion, kio estas rakontita Genezo, ĉapitroj 40-50 La figuro de la biblia Jozefo estis vidita de Mann kiel la [[prototipo]] de [[artisto]] kaj, fakte, de sia propra bildo. Persone, Mann konsideris tiun ĉi verkon sia plej bona, plej esenca kaj plej grava laboro. Male al la aliaj romanoj de Mann, tiu verkaĵo havas neniun realan ligon al iu persono de lia reala vivo. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[La viro Moseo kaj monoteisma religio]] * [[Aĥnaton]] == Eksteraj ligiloj == * [http://oops.uni-oldenburg.de/1215/1/ur45.pdf Friedemann W. Golka: Die biblische Josephsgeschichte und Thomas Manns Roman] {{PlurajLingvokodoj|de}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Modernismaj romanoj]] [[Kategorio:Filoj de Jakobo]] [[Kategorio:Libroj aperintaj en 1933]] [[Kategorio:Thomas Mann]] [[Kategorio:Antikva Egiptio en populara kulturo]] [[Kategorio:18-a egipta dinastio|*]] ky2nlvslhilfe8r39brlp1s3rx2hzfe 0 901892 9377984 9029280 2026-05-19T21:13:43Z Moldur 2507 Ŝanĝis celon de alidirektigilo, de [[Josefo kaj liaj Fratoj]] al [[Jozefo kaj liaj fratoj]] 9377984 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Jozefo kaj liaj fratoj]] 27y7rh7uliqp4hrt7eyjn1swprfpvie 0 901894 9377986 9029298 2026-05-19T21:14:10Z Moldur 2507 Ŝanĝis celon de alidirektigilo, de [[Josefo kaj liaj Fratoj]] al [[Jozefo kaj liaj fratoj]] 9377986 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Jozefo kaj liaj fratoj]] 27y7rh7uliqp4hrt7eyjn1swprfpvie 0 901897 9377904 9029321 2026-05-19T19:22:53Z Sj1mor 12103 9377904 wikitext text/x-wiki {{Informkesto libro}} [[Dosiero:La_salle_dAkhenaton_(1356-1340_av_J.C.)_(Musée_du_Caire)_(2076972086).jpg|dekstra|eta|351x351ra|''Faraono [[Aĥnaton]] kaj lia familio adoranta [[Atono]].'']] '''La Viro Moseo kaj Monoteisma Religio''' aŭ mallonge konata kiel '''Moseo kaj Monoteismo''' ({{lang-de|Der Mann Moses und die monotheistische Religion}}) estas studo-verkaĵo de [[Sigmund Freud]]. Ĝi estas lia lasta verko, kiun li publikigis en sia [[ekzilo]] en [[Londono]] en [[1939]], la jaro de lia morto, 82-jaraĝa. En ĉi tiu verkaĵo, Freud provis transdoni la metodojn de analizado de individua homa personeco al la historio de tuta [[popolo]]. Poste, ĉi tiu metodo de historia esplorado estis nomita [[psikohistorio]]. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * ''[[Josefo kaj liaj Fratoj]]'', romano de [[Thomas Mann]] * ''[[Egiptano Sinuhe]]'', romano de [[Mika Waltari]] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Moseo]] [[Kategorio:Judismo kaj aliaj religioj]] [[Kategorio:Libroj de Sigmund Freud]] s228zo5249cuy7ir2lv0ied1vk3qdhw 9377988 9377904 2026-05-19T21:14:49Z Moldur 2507 /* Vidu ankaŭ */ 9377988 wikitext text/x-wiki {{Informkesto libro}} [[Dosiero:La_salle_dAkhenaton_(1356-1340_av_J.C.)_(Musée_du_Caire)_(2076972086).jpg|dekstra|eta|351x351ra|''Faraono [[Aĥnaton]] kaj lia familio adoranta [[Atono]].'']] '''La Viro Moseo kaj Monoteisma Religio''' aŭ mallonge konata kiel '''Moseo kaj Monoteismo''' ({{lang-de|Der Mann Moses und die monotheistische Religion}}) estas studo-verkaĵo de [[Sigmund Freud]]. Ĝi estas lia lasta verko, kiun li publikigis en sia [[ekzilo]] en [[Londono]] en [[1939]], la jaro de lia morto, 82-jaraĝa. En ĉi tiu verkaĵo, Freud provis transdoni la metodojn de analizado de individua homa personeco al la historio de tuta [[popolo]]. Poste, ĉi tiu metodo de historia esplorado estis nomita [[psikohistorio]]. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * ''[[Jozefo kaj liaj fratoj]]'', romano de [[Thomas Mann]] * ''[[Egiptano Sinuhe]]'', romano de [[Mika Waltari]] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Moseo]] [[Kategorio:Judismo kaj aliaj religioj]] [[Kategorio:Libroj de Sigmund Freud]] flkj1z02l31gzbx2ak98m3pqphfuvbl 9377992 9377988 2026-05-19T21:17:56Z Moldur 2507 9377992 wikitext text/x-wiki {{Informkesto libro}} [[Dosiero:La_salle_dAkhenaton_(1356-1340_av_J.C.)_(Musée_du_Caire)_(2076972086).jpg|dekstra|eta|351x351ra|''Faraono [[Aĥnaton]] kaj lia familio adoranta [[Atono]].'']] '''La Viro Moseo kaj Monoteisma Religio''' aŭ mallonge konata kiel '''Moseo kaj Monoteismo''' ({{lang-de|Der Mann Moses und die monotheistische Religion}}) estas studo-verkaĵo de [[Sigmund Freud]]. Ĝi estas lia lasta verko, kiun li publikigis en sia [[ekzilo]] en [[Londono]] en [[1939]], la jaro de lia morto, 82-jaraĝa. En ĉi tiu verkaĵo, Freud provis transdoni la metodojn de analizado de individua homa personeco al la historio de tuta [[popolo]]. Poste, ĉi tiu metodo de historia esplorado estis nomita [[psikohistorio]]. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * ''[[Jozefo kaj liaj fratoj]]'', romano de [[Thomas Mann]] * ''[[Sinuhe la Egipto]]'', romano de [[Mika Waltari]] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Moseo]] [[Kategorio:Judismo kaj aliaj religioj]] [[Kategorio:Libroj de Sigmund Freud]] [[Kategorio:Antikva Egiptio en populara kulturo]] [[Kategorio:18-a egipta dinastio|*]] 98k90u6depatiew0fbsp4kobotvddrn 9377996 9377992 2026-05-19T21:25:15Z Moldur 2507 Moldur movis paĝon [[La Viro Moseo kaj Monoteisma Religio]] al [[La viro Moseo kaj monoteisma religio]] 9377992 wikitext text/x-wiki {{Informkesto libro}} [[Dosiero:La_salle_dAkhenaton_(1356-1340_av_J.C.)_(Musée_du_Caire)_(2076972086).jpg|dekstra|eta|351x351ra|''Faraono [[Aĥnaton]] kaj lia familio adoranta [[Atono]].'']] '''La Viro Moseo kaj Monoteisma Religio''' aŭ mallonge konata kiel '''Moseo kaj Monoteismo''' ({{lang-de|Der Mann Moses und die monotheistische Religion}}) estas studo-verkaĵo de [[Sigmund Freud]]. Ĝi estas lia lasta verko, kiun li publikigis en sia [[ekzilo]] en [[Londono]] en [[1939]], la jaro de lia morto, 82-jaraĝa. En ĉi tiu verkaĵo, Freud provis transdoni la metodojn de analizado de individua homa personeco al la historio de tuta [[popolo]]. Poste, ĉi tiu metodo de historia esplorado estis nomita [[psikohistorio]]. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * ''[[Jozefo kaj liaj fratoj]]'', romano de [[Thomas Mann]] * ''[[Sinuhe la Egipto]]'', romano de [[Mika Waltari]] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Moseo]] [[Kategorio:Judismo kaj aliaj religioj]] [[Kategorio:Libroj de Sigmund Freud]] [[Kategorio:Antikva Egiptio en populara kulturo]] [[Kategorio:18-a egipta dinastio|*]] 98k90u6depatiew0fbsp4kobotvddrn 9377998 9377996 2026-05-19T21:26:19Z Moldur 2507 9377998 wikitext text/x-wiki {{Informkesto libro}} [[Dosiero:La_salle_dAkhenaton_(1356-1340_av_J.C.)_(Musée_du_Caire)_(2076972086).jpg|dekstra|eta|351x351ra|''Faraono [[Aĥnaton]] kaj lia familio adoranta [[Atono]].'']] '''''La viro Moseo kaj monoteisma religio''''' aŭ mallonge konata kiel '''''Moseo kaj monoteismo''''' ({{lang-de|Der Mann Moses und die monotheistische Religion}}) estas studo-verkaĵo de [[Sigmund Freud]]. Ĝi estas lia lasta verko, kiun li publikigis en sia [[ekzilo]] en [[Londono]] en [[1939]], la jaro de lia morto, 82-jaraĝa. En ĉi tiu verkaĵo, Freud provis transdoni la metodojn de analizado de individua homa personeco al la historio de tuta [[popolo]]. Poste, ĉi tiu metodo de historia esplorado estis nomita [[psikohistorio]]. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * ''[[Jozefo kaj liaj fratoj]]'', romano de [[Thomas Mann]] * ''[[Sinuhe la Egipto]]'', romano de [[Mika Waltari]] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Moseo]] [[Kategorio:Judismo kaj aliaj religioj]] [[Kategorio:Libroj de Sigmund Freud]] [[Kategorio:Antikva Egiptio en populara kulturo]] [[Kategorio:18-a egipta dinastio|*]] ix1ekmt6hexwhlhwu4mupiw30b7171l 0 901898 9378000 9029316 2026-05-19T21:28:27Z Moldur 2507 Ŝanĝis celon de alidirektigilo, de [[La Viro Moseo kaj Monoteisma Religio]] al [[La viro Moseo kaj monoteisma religio]] 9378000 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[La viro Moseo kaj monoteisma religio]] cgaj74moz58xxvzj5u2s22jjbm30xsw 0 902316 9378002 9032054 2026-05-19T21:28:50Z Moldur 2507 Ŝanĝis celon de alidirektigilo, de [[La Viro Moseo kaj Monoteisma Religio]] al [[La viro Moseo kaj monoteisma religio]] 9378002 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[La viro Moseo kaj monoteisma religio]] cgaj74moz58xxvzj5u2s22jjbm30xsw 0 904023 9378091 9043980 2026-05-20T05:03:46Z Sj1mor 12103 9378091 wikitext text/x-wiki {{Informkesto kleriko}}[[Dosiero:Regina-Jonas-Weg.jpg|eta|strato nomita laŭ Jonas en [[Offenbach|Offenbach am Main]]|281x281ra]]'''Regina JONAS''' (la 3-an de aŭgusto [[1902]] en [[Berlino]] - la 12-an de oktobro aŭ decembro [[1944]] en [[Aŭŝvico (koncentreja komplekso)|Aŭŝvico]]) estis la unue ordinita kaj praktikinta ina [[rabeno]] en [[Germanio]] kaj en la tuta mondo <ref name="jwa3">{{cite web|url=https://jwa.org/encyclopedia/article/jonas-regina|title=Regina Jonas 1902–1944|author=Klapheck, Elisa|work=Jewish Women's Archive|access-date=3 April 2011}}</ref>. == Biografio == Ŝi estis naskita en malriĉan religian judan familion de komercisto Wolf Jonas (d. 1913) kaj lia edzino Sarah, née. Hess. La familio havis du infanojn: Reĝina kaj ŝia pli maljuna frato Abraham (naskita 1900) En 1930 ŝi diplomiĝis ĉe la liberala " Alta Lernejo de Judaj Studoj " en Berlino kaj ricevis [[Diplomo|diplomon]] kiel [[instruisto]] pri religio. Ŝi ne estis la unusola virino en la altlernejo, sed ŝi estis la ununura kiu fiksis al si la celon atingi rabenan ordenigon, kiu estis senprecedenca tiutempe. En 1935, la rabeno Offenbach kaj estro de la "Unio de Liberalaj Rabenoj" d-ro Max Dienemann ordenis Regina Jonas kiel rabenon post la taŭga [[ekzameno]]. De 1935 ĝis 1942 ŝi restis en Berlino, kaj de 1938 ŝi faris servojn en multaj judaj komunumoj en kio nun estas nordokcidenta Germanio kaj [[Pollando]], kies rabenoj antaŭ tiu tempo sukcesis forfuĝi. La 6-an de novembro 1942, Regina Jonas kaj ŝia maljuna patrino estis deportitaj al la [[koncentrejo Theresienstadt]]. Tie ŝi daŭrigis sian predikan laboron kaj estis asistanto de alia kaptito, la viena psikanalizisto [[Viktor Frankl]], kiu kreis subteran "Abstraktaĵon" en la tendaro por psikologia subteno de kaptitoj, la t.n. " Abstraktaĵo pri mensa higieno " <ref name="Klingberg2001">{{cite book|author=Haddon Klingberg|title=When life calls out to us: the love and lifework of Viktor and Elly Frankl|publisher=Doubleday|date=16 October 2001|isbn=978-0-385-50036-4|url=https://books.google.com/books?id=FrFtAAAAMAAJ}}</ref><ref name="Kwiet1984">{{cite journal|last=Kwiet|first=Konrad|title=The Ultimate Refuge: Suicide in the Jewish Community under the Nazis|journal=Leo Baeck Institute Yearbook|volume=29|issue=1|pages=135–167|year=1984|doi=10.1093/leobaeck/29.1.135|pmid=12879513}}</ref>. La 12-an de oktobro 1944, Jonas estis internigita en Aŭŝvicon, kie ŝi mortis la 12-an de decembro 1944 <ref>{{cite web|url=https://jwa.org/encyclopedia/article/jonas-regina/|title=Regina Jonas &#124; Jewish Women's Archive|publisher=Jwa.org|access-date=2017-06-23}}</ref><ref>{{cite web|author=eJP|url=http://ejewishphilanthropy.com/the-first-woman-rabbi-bringing-fraulein-rabbiner-regina-jonas-into-our-past-and-our-future/|title=The First Woman Rabbi: Bringing Fraulein Rabbiner Regina Jonas into our Past and our Future|publisher=Ejewishphilanthropy.com|date=2015-10-08|access-date=2017-06-23}}</ref> <ref>{{cite web|url=http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/biography/Regina_Jonas.html|title=Regina Jonas|publisher=Jewishvirtuallibrary.org|access-date=2017-06-23}}</ref><ref>{{cite web|author=Jüdische Nachrichten|url=http://www.hagalil.com/deutschland/berlin/rabbiner/jonas.htm|title=Jewish Women in Berlin: Regina Jonas – The First Women Rabbi|publisher=Hagalil.com|access-date=2017-06-23}}</ref>. == Remalkovro == Dum multaj jaroj ŝi estis forgesita, sed ekde la [[1970-aj jaroj]], esploristoj kaj historiistoj komencis interesiĝi pri la literatura heredaĵo de Jonas <ref>{{cite web|url=https://newspaperarchive.com/the-american-israelite-jul-19-1973-p-19/|title=Newlyweds|website=[[The American Israelite]]|date=19 July 1973|page=19}}</ref>. En 1999, Elisa Klapheck publikigis biografion de ŝi kiu ankaŭ estis tradukita en la anglan kun la titolo ''Fräulein Rabbiner Jonas - The Story of the First Woman Rabbi'' ''<ref name="jwa22">{{cite book|author=Elisa Klapheck|translator=Toby Axelrod|title=Fräulein Rabbiner Jonas: The Story of the First Woman Rabbi|publisher=Jossey-Bass|isbn=0-7879-6987-7|year=2004}}</ref>''. Daŭris ĝis [[1995]] ke Germanio ricevis sian venontan inan rabenon <ref name="Oldenburg">{{cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/judaica/ejud_0002_0015_0_15061.html|title=Oldenburg|work=Jewish Virtual Library|access-date=3 April 2011}}</ref>. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ (aliaj inaj pioniroj de rabeneco) == * Paula Ackerman * Pauline Bebe * Amy Eilberg * Sandy Eisenberg Sasso * Elisa Klapheck * Martha Neumark * Sally Priesand * Jackie Tabick * Alina Treiger * Bea Wyler == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [http://jwa.org/rabbis/regina-jonas-remembered Memoraĵo pri Regina Jonas] ĉe Arkiva retejo de la Judaj Virinoj. * [http://www.hagalil.com/deutschland/berlin/rabbiner/jonas.htm La Unua Virina Rabeno en la Mondo] {{Bibliotekoj}}{{Vivtempo|Jonas, Regina}} [[Kategorio:Judismo kaj virinoj]] [[Kategorio:Mortintoj en 1944]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1902]] [[Kategorio:Germanaj rabenoj]] hahtbvjy4c1dallr4pn1u07x2mfshl4 0 906138 9378126 9363905 2026-05-20T05:51:33Z Sj1mor 12103 /* Referencoj */ 9378126 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} '''William STRICKLAND''' (novembro 1788 – {{dato|6|aprilo|1854}}) estis elstara [[Usono|usona]] [[arkitekto]] kaj [[konstrua inĝenierarto]] en [[Filadelfio (Pensilvanio)|Filadelfio]], [[Pensilvanio]], kaj [[Naŝvilo]], [[Tenesio]]. Lernanto de [[Benjamin Latrobe]] kaj mentoro de [[Thomas Ustick Walter]], Strickland helpis revivigi [[Greka arkitekturo|grekan arkitekturon]] en Usono. Kiel pionira [[inĝeniero]], li verkis fundamentan libron pri fervoja konstruado, helpis konstrui plurajn fruajn usonajn [[fervojo]]jn, kaj desegnis la unuan oceanan rompdigon en la okcidenta hemisfero.<ref name=WDL1>{{cite web|title=University of Pennsylvania|url=http://www.wdl.org/en/item/9432/|publisher=[[World Digital Library]]|access-date=14 February 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180714164835/https://www.wdl.org/en/item/9432/|archivedate=2018-07-14}}</ref> Li estis elektita membro de la [[Amerika Filozofia Societo]] en [[1820]].<ref>{{Cite web|title=APS Member History|url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=1820&year-max=1820&dead=&keyword=&smode=advanced|access-date=2021-04-05|website=search.amphilsoc.org}}</ref> En sia junaĝo, Strickland estis pejzaĝpentristo, ilustristo por periodaĵoj, teatra scenpentristo, gravuristo, kaj pionira [[Akvaforto|akvafortisto]]. Liaj grek-revivismaj dezajnoj forte inspiriĝis de la bildoj en ''The Antiquities of Athens''. Strickland mortis en Naŝvilo kaj estis entombigita ene de la muroj de sia fina kaj verŝajne plej grava verko, la ŝtata kapitolo de [[Tenesio]]. == Referencoj == {{referencoj}}{{Projektoj}}{{DEFAŬLTORDIGO:Strickland, William}} [[Kategorio:Usonaj arkitektoj]] [[Kategorio:Usonaj inĝenieroj]] s68rrlrz22s934qu6k5i8npb3ea53pt 0 910026 9378185 9335146 2026-05-20T07:31:57Z Sj1mor 12103 /* Eksteraj ligiloj */ 9378185 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Georges DUHAMEL''' (/ˌdjuːəˈmɛl/, n. la 30-an de junio 1884 en [[Parizo]] - la 13-an de aprilo 1966 en [[Valmondois]], [[Seine-et-Oise]]) estis franca [[kuracisto]], [[verkisto]], [[poeto]], [[dramisto]] kaj [[literaturkritikisto]]. Gajninto de la [[Premio Goncourt]] (1918), membro de la [[Franca Akademio]] (1935). Lia ampleksa verkaro preskaŭ ne preterlasis ĝenron. Li fariĝis plej konata pro sia dek-voluma romanciklo ''Kroniko de la Pasquiers'', publikigita inter 1933 kaj 1945, kiu montras lin pli kiel [[Francaj moralistoj|moralisto]]<nowiki/>n ol kiel [[kronikisto]]<nowiki/>n de la epoko. En kelkaj eseoj li ankaŭ atakis la kredon de siaj samtempuloj je progreso kaj teknologio. Li mem restis religiema. Li estis nomita por la [[Nobel-premio pri literaturo]] dudek sep fojoj.<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=2581|title=Nomination Database|website=www.nobelprize.org|access-date=2017-01-23}}</ref> Interalie, li estis tre aktiva en la renovigo de la postmilita [[Alliance Française|Alianco Franca]]. Georges Duhamel estas ankaŭ la patro de la fama franca komponisto [[Antoine Duhamel]]. == Verkaro == === Rakontoj, romanoj, vojaĝoj, eseoj === * ''Vie des martyrs'' (1917) * ''Civilisation'' (1918), premio Goncourt) * ''La Possession du monde'' (1919) * ''Entretiens dans le tumulte'' (1919) * ''Vie et aventures de Salavin'' (1920-1932) : ** I. ''Confession de minuit'' (1920) ** II. ''Deux hommes'' (1924) ** III. ''Journal de Salavin'' (1927) ** IV. ''Le Club des Lyonnais'' (1929) ** V. ''Tel qu'en lui-même'' (1932) * ''Les Hommes abandonnés'' (1921) * ''Lapointe et Ropiteau'' (1921) * ''Les Plaisirs et les jeux'' (1922) * ''Le Prince Jaffar'' (1924) * ''Essai sur le roman'' (1925) * ''La Pierre d’Horeb'' (1926) * ''Lettres au Patagon'' (1926) * ''Essai sur une renaissance dramatique'' (1926) * ''Le Voyage de Moscou'' (1927) * ''Images de la Grèce'' (1928) * ''Les sept dernières Plaies'' (1928) * ''La Nuit d’orage'' (1928) * ''Scènes de la vie future'' (1930) * ''Géographie cordiale de l’Europe'' (1931) * ''Les jumeaux de Vallangoujard'' (1931) * ''Querelles de famille'' (1932) * ''Chronique des Pasquier'' : (1933-1945) ** I. ''Le Notaire du Havre'' ** II. ''Le Jardin des bêtes sauvages'' ** III. ''Vue de la Terre promise'' ** IV. ''La Nuit de la Saint-Jean'' ** V. ''Le Désert de Bièvres'' ** VI. ''Les Maîtres'' ** VII. ''Cécile parmi nous'' ** VIII. ''Le Combat contre les ombres'' ** IX. ''Suzanne et les Jeunes Hommes'' ** X. ''La Passion de Joseph Pasquier'' * ''L’Humaniste et l’Automate'' (1933) * ''Discours aux nuages'' (1934) * ''Remarques sur les mémoires imaginaires'' (1934) * ''Fables de mon jardin'' (1936) * ''Deux patrons (Erasme, Cervantes)'' (1937) * ''Esquisse pour un portait du chirurgien moderne'' (1938) * ''Au chevet de la civilisation'' (1938) * ''Mémorial de la guerre blanche'' (1939) * ''Finlande'' (1940) * ''Positions françaises'' (1940) * ''Lieu d’asile'' (1940) * ''Civilisation française'' (1944) * ''Chronique des Saisons amères'' (1944) * ''La Musique consolatrice'' (1944) * ''Paroles de médecin'' (1944) * ''Images de notre délivrance'' (1944) * ''Lumières sur ma vie'' : (1944-1953) ** I. ''Inventaire de l’abîme'' ** II. ''Biographie de mes fantômes'' ** III. ''Le Temps de la recherche'' ** IV. ''La Pesée des âmes'' ** V. ''Les Espoirs et les Épreuves'' * ''Souvenirs de la vie du Paradis'' (1946) * ''Visages'' (1946) * ''Homère au XXe siècle'' (1947) * ''Semailles au vent'' (1947) * ''Entretien au bord du fleuve'' (avec Henri Mondor) (1947) * ''Tribulations de l’espérance'' (1947) * ''Consultation aux pays d’Islam'' (1947) * ''Le Bestiaire et l’herbier'' (1948) * ''Hollande'' (1949) * ''Le Voyage de Patrice Périot'' (1950) * ''Cri des profondeurs'' (1951) * ''Chronique de Paris au temps des Pasquier'' (1951) * ''Manuel du protestataire'' (1952) * ''Vues sur Rimbaud'' (1952) * ''Le Japón entre la tradition et l’avenir'' (1953) * ''Les Voyageurs de l’Espérance'' (1953) * ''Refuges de la lecture'' (1954) * ''La Turquie, nouvelle puissance d’Occident'' (1954) * ''L’Archange de l’Aventure'' (1955) * ''Croisade contre le cancer'' (1955) * ''Les Compagnons de l’Apocalypse'' (1956) * ''Pages de mon journal intime'' (1956) * ''Israël, clef de l’Orient'' (1957) * ''Problèmes de l’heure'' (1957) * ''Le Complexe de Théophile'' (1958) * ''Travail, ô mon seul repos'' (1959) * ''Nouvelles du sombre empire'' (1960) * ''Problèmes de civilisation'' (1961) * ''Traité du départ'' (1961) === Poezío === * ''Des légendes, des batailles'' (1907) * ''L’Homme en tête'' (1909) * ''Selon ma loi'' (1910) * ''Notes sur la technique poétique'' (kun [[Charles Vildrac]]) (1910) * ''Compagnons'' (1912) * ''Élégies'' (1920) * ''Anthologie de la poésie lyrique française'' (1924) * ''Voix du Vieux Monde'', con música de Albert Doyen (1925) === Kritikismo === * ''Propos critiques'' (1912) * ''Paul Claudel'' (1913) * ''Les Poètes et la poésie'' (1914) * ''Maurice de Vlaminck'' (1927) * ''Défense des Lettres'' (1937) * ''Les Confessions sans pénitence'' (1941) === Teatro === * ''La Lumière'' (1911) * ''Dans l’ombre des statues'' (1912) * ''Le Combat'' (1913) * ''Le Cafard'' (1916) * ''L’Œuvre des athlètes'' (1920) * ''Quand vous voudrez'' (1921) * ''La Journée des aveu'' == En Esperanto aperis == * Rakontoj pri Nederlando. trad. [[Roland Dupuis]] 1938 [https://www.amazon.fr/RAKONTOJ-NEDERLANDO-ESPERANTO-HISTOIRES-HOLLANDE/dp/B01I3YXTF2] * Norda Kanto. trad. Roland Dupuis 1939 [http://retbutiko.be/de/ero/nork] === Recenzoj === Pri ''Rakontoj pri Nederlando''{{citaĵo|Unuavide, oni povus supozi, ke ĉi tiu libreto estas nur riĉe ilustrita kaj altklasa gvidlibro al Nederlando. Sed ĝi estas multe pli, ol tio. Verkite de membro de la [[Franca Akademio]], ĝi konsistas el serio de 20 delikataj literaturaj skizoj, veraj [[prozpoemo]]j, kiuj spiras amon al Nederlando kaj instigas la leganton ŝati ĝiajn belaĵojn. La traduko estas bonega, kaj la verko tre rekomendinda. Notinda esprimo: ''Ĉiuj pecoj de la puzlo (ĵig-saw puzzle)''.|[[Montagu Christie Butler|M.C.B.]] [[La Brita Esperantisto]] - Numero 405, Januaro (1939) }} === Intervuoj === La [[23an de decembro]] [[1954]], [[Pierre Delaire]] intervjuis lin. Tiam Duhamel deklaris:<ref>[https://web.archive.org/web/20100419163658/https://bertin.ifrance.com/citat.htm Georges Duhamel, 1954], en retejo ''bertin.ifrance.com'' arkivigita en aprilo 2010</ref> : ''Dum mia vivo, mi spektis la naskiĝon de pluraj provaj internaciaj lingvoj… Inter tiuj, Esperanto ŝajnas la plej plenumita, ĝi ŝajnas esti tiu, kiu devas vere sukcesi… Esperanto estas eble vokata al granda estonteco, aparte por la homoj devigataj vojaĝi, por kiuj tia ilo ege utilus. Dum kelkaj vojaĝoj miaj, mi devis viziti kvin, ses, sep malsamajn landojn… Mi ne povis paroli en la lingvoj de tiuj sep landoj. En tiaj kondiĉoj, komuna pont-lingvo montriĝus ja utila…'' : ''Ĉu Esperanto estas destinita doni artverkojn, literaturajn ĉefverkojn? Mi opinias, ke Esperanto povus iun tagon naski esceptajn verkojn, celantajn vastan, diversan publikon… Mi tre fieras konstati, ke kelkaj el miaj libroj publikiĝis brajle, kaj kelkaj Esperante.'' == Vidu ankaŭ == * [[Unanimismo]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Gutenberg|id=1445}} {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Duhamel, George}} [[Kategorio:Francaj poetoj]] [[Kategorio:Francaj verkistoj]] [[Kategorio:Francaj pacistoj]] [[Kategorio:Francaj literaturkritikistoj]] [[Kategorio:Francaj medicinaj verkistoj]] [[Kategorio:Francaj militistoj de la Unua Mondmilito]] [[Kategorio:Membroj de la Franca Akademio]] [[Kategorio:Premiitoj de Premio Goncourt]] s3xauw6they3cwsmq58f8y7najct6dd 0 911470 9377641 9374351 2026-05-19T12:42:54Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9377641 wikitext text/x-wiki {{Informkesto konstruaĵo|regiono-ISO=RU-MOW |tersituo=Centra Moskvo/Moskvo|zomo=13}} '''Kaja Domo''' ({{lang-ru|Дом на набережной|t=''Dom na nabereĵnoj''}}) estas neoficala nomo de granda loĝadkomplekso en [[Moskvo]] ĉe la bordo de [[Moskvo-rivero]] (strato ''Serafimoviĉa ulica 2''), tuj kontraŭe al [[moskva Kremlo|Kremlo]]. Laŭ sia origina uziĝo ĝi oficiale iam nomiĝis ''Domo de la registaro '' (''Дом правительства / Dom praviteljstva''). == Arkitekturo kaj historio == Konstruiĝis ĉi ejego inter 1928 kaj 1931 sur grundo de ne tute tri hektaroj, sur [[artefarita insulo]] inter Moskvo-rivero kaj la Akvoalidirekta Kanalo, proksime de la historia kvartalo [[Zamoskvoreĉje (distrikto de Moskvo)|Zamoskvoreĉje]] situante apud la Granda Ŝtona Ponto. Planis la tuton fama arĥitekto de la [[josif Stalin|stalina]] erao, [[Boris Iofan]] kiu liveris ekz. ideojn por neniam realigita giganta ''Palaco de la Sovetoj''. Temas pri tipega ekzemplo de la socialisma movado de [[Konstruktivismo (arto)|konstruktivismo]]. La fortimpressa, pro reganta grizo iel morna kompleksego ofertis al ministroj kaj altranguloj [[Komunista Partio de Sovetunio|partiaj]] luksan loĝadkomforton. Dume la averaĝa moskvano ofte loĝis kune kun aliaj familioj sur eta spaco, la feliĉuloj rajtantaj loĝi ĉi tie ĝuis pri plurĉambraj apartementoj kun telefono, gasfornoj, centra hejtilo, sporthalo, tenisejo, biblioteko kaj lavejo. Eĉ propra infanvartejo ekzistis. Ĝis finkonstruo la luantoj gastis aŭ rekte en Kremlo aŭ en diversaj moskvaj hoteloj (ekz. ''Nacional'' kaj ''Metropol''). Dum la [[Granda purigo]] ne tute 250 homoj estis arestitaj kaj ofte ekzekutitaj, inter kiuj Valentin Trifonov. Lia filo, la fama verkisto [[Jurij Trifonov]] publikigis en 1976 romanon titolitan ''Дом на набережной''. En la per [[oskar-premio|Oskaro]] premiita filmo [[Lacigitaj de la suno]] de 1994, ĉi domo aperas kaj en la unua kaj en la lasta scenoj. Nuntempe ĝi daŭre estas loĝejaro kun altegaj luprezoj por komforto averaĝa (laŭ hodiaŭa standardo). En 1989 oni establis ene muzeon pri la doma historio kaj la verkisto Trifonov. == Enloĝintoj (elekto) == * [[Aleksandr Aleksandrov]], komponisto * Anna Allilujeva, bofratino de Stalin (edzino de Redens) * [[Svetlana Allilujeva]], filino de Stalin * [[Jānis Bērziņš]], kaŝpolica funkciulo * [[Nikita Ĥruŝĉov]], politikisto * [[Boris Iofan]], arĥitekto * [[Nikolaj Kamanin]], asttonaŭta trejnisto * [[Artjom Mikojan]], flugmaŝinkonstruanto * [[Georgij Konstantinoviĉ Ĵukov]], armea marŝalo * [[Jelena Stasova]], revoluciulino kaj politikistino * [[Miĥail Tuĥaĉevskij]], armea marŝalo * [[Vanda Vasilevska]], politikistino kaj verkistino * [[Miĥail Vodopjanov]], polusa aviadisto == Etoso ĝenerala (Trifonov) == En la romano ''Исчезновение / Isĉeznovenije'' Trifonov kaptas la doman atmosferon tiel: ''En ĉi tiu domo mi iam loĝis. Ne, tiu domo jam delonge mortis kaj malaperis, mi loĝis en alia, sed en tiuj gigantaj malhelgrizaj betonaj muroj, kiuj estas kiel fortikaĵo. La domo superis la duetaĝajn domojn, etajn vilaojn, preĝejojn, sonorilturojn, malnovajn fabrikojn, riverbordajn stratojn kun granita balustrado, kaj ambaŭflanke fluis la Moskvo. Ĝi staris sur insulo, estis kiel peza, absurda ŝipo sen mastoj, kamenoj kaj stirilo, giganta skatolo, arkeo plenplena je homoj, preta fornaĝi. Kien? Neniu sciis tion, neniu havis ideon. Al la homoj, kiuj surstrate preterpasis la murojn, en kiuj centoj da etaj citadelaj fenestroj lumis, la domo aperis neŝancelebla kaj eterna kiel kampo: post tridek jaroj la malhelgrizo de la muroj ne ŝanĝiĝis.''<ref>Laŭ germana traduko legebla je: Karl Schlögel, ''Terror und Traum. Moskau 1937,'' Hanser, Munkeno 2008, p. 93</ref> == Literaturo == * Yuri Slezkine: ''Das Haus der Regierung: Eine Saga der Russischen Revolution,'' [[Carl Hanser Verlag]], München 2018. ISBN 978-3446260313 == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat}} * [https://savok.name/164-dom-na-naberezhnojj.html doma historio] * [http://www.museum.ru/m427 muzea hejmpaĝo] * [http://mos.memo.ru/shot-55.htm#s4 listo de la ekzekutitoj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20110131015511/http://mos.memo.ru/shot-55.htm#s4 |date=2011-01-31 }} == Notoj == <references /> {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Konstruaĵoj en Moskvo]] [[kategorio:Muzeoj en Moskvo]] [[kategorio:Aperis en 1931]] 251vqmwt57bo6k3ye2b3ux7p0r0k2h3 2 912763 9377721 9231133 2026-05-19T14:37:49Z Sciencemulo 176870 9377721 wikitext text/x-wiki == Cirklodiagramo == aŭ tortodiagramo Ĝi estas diagramo en formo de cirklo, por montri proporcioj. La nomo "tortodiagramo" signifas ke la cirklo estas dividita en sektoroj, same kiel torto estas dividitaj por doni al kunmanĝantoj. Ju pli la proporcio estas granda en realo, des pli la angulo de la sektoro estas granda en la diagramo. === Ekzemplo : konsisto de lakto === La lakto kiu elfluas de homina mamo konsistas ĉefe el akvo, sed ankaŭ el solvaĵoj ("seka substanco"), gravaj por nutri la bebon. En homa kaj bova specioj, la lakto havas jenan konsiston : {| class="wikitable" | align="left" valign="bottom" | en g/L (simpligite, laŭ <nowiki>https://fr.wikipedia.org/wiki/Lait_de_vache</nowiki> ) | align="left" valign="bottom" |Homina lakto | align="left" valign="bottom" |Bovina lakto |- | align="left" valign="bottom" |Graso | align="right" valign="bottom" |35 | align="right" valign="bottom" |37,5 |- | align="left" valign="bottom" |Kazeino | align="right" valign="bottom" |11 | align="right" valign="bottom" |28,5 |- | align="left" valign="bottom" |albumino | align="right" valign="bottom" |5 | align="right" valign="bottom" |3,5 |- | align="left" valign="bottom" |laktozo | align="right" valign="bottom" |67,5 | align="right" valign="bottom" |47,5 |- | align="left" valign="bottom" |minerala materio | align="right" valign="bottom" |3 | align="right" valign="bottom" |9 |} Por pli bone vidi konsiston de lakto, eblas fari cirklan diagramon : [[Dosiero:CirkloDiagramoBovinaLaktoEO.png|eta|Cirkla diagramo de konsisto de homina lakto]] [[Dosiero:CirkloDiagramoBovinaLaktoEO.png|eta|Cirkla diagramo de konsisto de bovina lakto]] c91h79gjxd92p0uz2jt1suktk32ysn2 9377723 9377721 2026-05-19T14:38:43Z Sciencemulo 176870 9377723 wikitext text/x-wiki == Cirklodiagramo == aŭ tortodiagramo Ĝi estas diagramo en formo de cirklo, por montri proporcioj. La nomo "tortodiagramo" signifas ke la cirklo estas dividita en sektoroj, same kiel torto estas dividitaj por doni al kunmanĝantoj. Ju pli la proporcio estas granda en realo, des pli la angulo de la sektoro estas granda en la diagramo. === Ekzemplo : konsisto de lakto === La lakto kiu elfluas de homina mamo konsistas ĉefe el akvo, sed ankaŭ el solvaĵoj ("seka substanco"), gravaj por nutri la bebon. En homa kaj bova specioj, la lakto havas jenan konsiston : {| class="wikitable" | align="left" valign="bottom" | en g/L (simpligite, laŭ <nowiki>https://fr.wikipedia.org/wiki/Lait_de_vache</nowiki> ) | align="left" valign="bottom" |Homina lakto | align="left" valign="bottom" |Bovina lakto |- | align="left" valign="bottom" |Graso | align="right" valign="bottom" |35 | align="right" valign="bottom" |37,5 |- | align="left" valign="bottom" |Kazeino | align="right" valign="bottom" |11 | align="right" valign="bottom" |28,5 |- | align="left" valign="bottom" |albumino | align="right" valign="bottom" |5 | align="right" valign="bottom" |3,5 |- | align="left" valign="bottom" |laktozo | align="right" valign="bottom" |67,5 | align="right" valign="bottom" |47,5 |- | align="left" valign="bottom" |minerala materio | align="right" valign="bottom" |3 | align="right" valign="bottom" |9 |} Por pli bone vidi konsiston de lakto, eblas fari cirklan diagramon : [[Dosiero:CirkloDiagramoHominaLaktoEO.png|eta|Cirkla diagramo de konsisto de homina lakto]] [[Dosiero:CirkloDiagramoBovinaLaktoEO.png|eta|Cirkla diagramo de konsisto de bovina lakto]] 2p6kn208bboenfvbz7oktwqu1dccpw7 9377728 9377723 2026-05-19T14:42:18Z Sciencemulo 176870 9377728 wikitext text/x-wiki == Cirklodiagramo == aŭ tortodiagramo Ĝi estas diagramo en formo de cirklo, por montri proporcioj. La nomo "tortodiagramo" signifas ke la cirklo estas dividita en sektoroj, same kiel torto estas dividitaj por doni al kunmanĝantoj. Ju pli la proporcio estas granda en realo, des pli la angulo de la sektoro estas granda en la diagramo. === Ekzemplo : konsisto de lakto === La lakto kiu elfluas de homina mamo konsistas ĉefe el akvo, sed ankaŭ el solvaĵoj ("seka substanco"), gravaj por nutri la bebon. En homa kaj bova specioj, la lakto havas jenan konsiston : {| class="wikitable" | align="left" valign="bottom" | en g/L (simpligite, laŭ <nowiki>https://fr.wikipedia.org/wiki/Lait_de_vache</nowiki> ) | align="left" valign="bottom" |Homina lakto | align="left" valign="bottom" |Bovina lakto |- | align="left" valign="bottom" |Graso | align="right" valign="bottom" |35 | align="right" valign="bottom" |37,5 |- | align="left" valign="bottom" |Kazeino | align="right" valign="bottom" |11 | align="right" valign="bottom" |28,5 |- | align="left" valign="bottom" |albumino | align="right" valign="bottom" |5 | align="right" valign="bottom" |3,5 |- | align="left" valign="bottom" |laktozo | align="right" valign="bottom" |67,5 | align="right" valign="bottom" |47,5 |- | align="left" valign="bottom" |minerala materio | align="right" valign="bottom" |3 | align="right" valign="bottom" |9 |} Por pli bone vidi konsiston de lakto, eblas fari cirklan diagramon : [[Dosiero:CirkloDiagramoHominaLaktoEO.png|eta|Cirkla diagramo de konsisto de homina lakto]] [[Dosiero:CirkloDiagramoBovinaLaktoEO.png|eta|Cirkla diagramo de konsisto de bovina lakto]] Por bone montri komparon inter tiuj laktoj de du specioj, eblas fari ringan diagramon. Ĝi estas ankaŭ "cirkla", sed du ringoj montras du konsistojn. [[Dosiero:RingoDiagramoHominaBovinaLaktoEO.png|eta|Ringa diagramo de konsisto de bovina kaj homina laktoj]] da8upvgdmopyd4smxfhqgjuw64wf8zg 9377735 9377728 2026-05-19T14:49:37Z Sciencemulo 176870 Faro de artikolo por "Cirkla diagramo" 9377735 wikitext text/x-wiki == Cirklodiagramo == aŭ tortodiagramo Ĝi estas diagramo en formo de cirklo, por montri proporcioj. La nomo "tortodiagramo" signifas ke la cirklo estas dividita en sektoroj, same kiel torto estas dividitaj por doni al kunmanĝantoj. Ju pli la proporcio estas granda en realo, des pli la angulo de la sektoro estas granda en la diagramo. === Ekzemplo : konsisto de lakto === La lakto kiu elfluas de homina mamo konsistas ĉefe el akvo, sed ankaŭ el solvaĵoj ("seka substanco"), gravaj por nutri la bebon. En homa kaj bova specioj, la lakto havas jenan konsiston : {| class="wikitable" | align="left" valign="bottom" | en g/L (simpligite, laŭ <nowiki>https://fr.wikipedia.org/wiki/Lait_de_vache</nowiki> ) | align="left" valign="bottom" |Homina lakto | align="left" valign="bottom" |Bovina lakto |- | align="left" valign="bottom" |Graso | align="right" valign="bottom" |35 | align="right" valign="bottom" |37,5 |- | align="left" valign="bottom" |Kazeino | align="right" valign="bottom" |11 | align="right" valign="bottom" |28,5 |- | align="left" valign="bottom" |albumino | align="right" valign="bottom" |5 | align="right" valign="bottom" |3,5 |- | align="left" valign="bottom" |laktozo | align="right" valign="bottom" |67,5 | align="right" valign="bottom" |47,5 |- | align="left" valign="bottom" |minerala materio | align="right" valign="bottom" |3 | align="right" valign="bottom" |9 |} Por pli bone vidi konsiston de lakto, eblas fari cirklan diagramon : [[Dosiero:CirkloDiagramoHominaLaktoEO.png|eta|Cirkla diagramo de konsisto de homina lakto]] [[Dosiero:CirkloDiagramoBovinaLaktoEO.png|eta|Cirkla diagramo de konsisto de bovina lakto]] Por bone montri komparon inter tiuj laktoj de du specioj, eblas fari ringan diagramon. Ĝi estas ankaŭ "cirkla", sed du ringoj montras du konsistojn. Tiel ni vidas ke la laktoj de tiuj du specioj de mamuloj enhavas similan kvanton da graso. Bovino produktas multe pli da kazeinon ol homino, Ĉar kazeino estas la ĉefa proteino de jogurto kaj de fromaĝoj, oni komprenas ke ne eblas fari fromaĝon per homa lakto. Homa lakto enhavas pli da laktozo. Tiu glucido specife utilas por nutri nervajn ĉelojn, kiuj estas pli abundaj en homa specio ol en bova specio. Bova lakto enhavas pli da proteinoj (ĉefe kazeino kaj albumino), kaj pli da mineralaj materioj, kiuj ebligas pli rapidan kreskon de bovido ol de homido. [[Dosiero:RingoDiagramoHominaBovinaLaktoEO.png|eta|Ringa diagramo de konsisto de bovina kaj homina laktoj]] kddfp06styddabf94wfeql5rdglgvkz 0 914919 9377848 9142834 2026-05-19T18:08:26Z Stefangrotz 91903 9377848 wikitext text/x-wiki {{kursiva titolo}}{{Informkesto organizaĵo}} '''An-Nahar''' ( [[Araba lingvo|arabe]] : '''النحار''' – "La Tago") estas [[ĉiutaga gazeto]] arablingva publikigita en [[Bejruto]], [[Libano]]. Ĝi estis fondita en 1933 de Gebran Tueni kaj hodiaŭ estas unu el la plej grandaj gazetoj de Libano. En la 1980aj jaroj, An''-Nahar'' estis priskribita de ''The New York Times'' kaj ''Time Magazine'' kiel la [[gazeto de registro]] por la tuta [[araba mondo]]. <ref name="NOR12">{{cite news|newspaper=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/1982/08/06/world/us-and-plo-said-to-be-close-to-accord-on-a-guerrilla-pullout.html|title=U.S. and P.L.O. said to be Close to Accord on a Guerrilla Pullout|date=6 August 1982|access-date=6 May 2022|quote=An Nahar, the newspaper of record for the entire Arab world, which was printed every day during the 1975-76 civil war, ground to a halt Wednesday on its 50th anniversary after an Israeli phosphorous shell sailed into the fourth floor of its building.}}</ref><ref name="NOR22">{{cite magazine|magazine=Time|url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,950719-3,00.html|author=William Edgett Smith|date=16 August 1982|access-date=6 May 2022|title=Beirut Goes Up in Flames|quote=Countless buildings in the Hamra area were badly damaged, including the Information Ministry and the headquarters of ''An Nahar'', the newspaper of record for the entire Arab world.}}</ref> An-Nahar estas konata kiel gazeto kun [[Dekstro|dekstra]] [[liberala]] kaj [[Plurismo|plurisma]] inklino, ĝin legas egale la libana intelektularo, studentoj kaj industriaj gvidantoj. Ĝi ankaŭ estas vaste distribuita eksterlande. Pro ĝia forte kontraŭ-siria sinteno, ĝi estas malpermesita en [[Sirio]], kie aliaj gravaj libanaj ĉiutagaj gazetoj estas libere haveblaj. La retejo estas tre ampleksa kaj kovras aktualajn internaciajn, regionajn kaj lokajn temojn. Indas rimarki, ke inter la multaj kromproduktoj, "Al Mulhaq", la kultura suplemento, estas probable la plej bona inter la arabaj ĉiutagaj gazetoj. <ref name="open12">{{cite web|title=Mapping Digital Media: Lebanon|url=https://www.opensocietyfoundations.org/sites/default/files/mapping-digital-media-lebanon-20120506.pdf|work=Open Society Foundations|access-date=19 September 2013|date=15 March 2012}}</ref> Inter la elstaraj kontribuantoj al ''an-Nahar'' estis la verkisto kaj kritikisto [[Elias Khoury]], kiu redaktas la semajnan kulturan aldonaĵon ''al-Mulhaq'' (publikigitan ĵaŭdojn), kaj, antaŭ lia atenco, la historiisto, ĵurnalisto kaj politika aktivulo Samir Kassir . An-Nahar estas hodiaŭ la plej granda libana ĉiutaga gazeto kun eldonkvanto de 40 000 ekzempleroj kaj estas konsiderata la "[[liberala]] [[flagŝipo]] de la lando". == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo|https://www.annahar.com/}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Arablingvaj gazetoj]] [[Kategorio:Libano]] gwu6120p6x9t8hy5xowz0cyohkbtu8t 0 915894 9378117 9154529 2026-05-20T05:20:28Z Sj1mor 12103 /* Bibliografio */ 9378117 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Daniel Hudson BURNHAM''' (4-a de septembro [[1846]] - 1-a de junio [[1912]]) estis usona [[arkitekto]] kaj [[Urbofasonado|urba dezajnisto]]. Subtenanto de la ''Beaux-Arts''-movado, li eble estis "la plej sukcesa potencperanto, kiun la usona arkitektura profesio iam produktis."<ref> Goldberger, Paul (2a de Marto, 2009). [https://www.newyorker.com/magazine/2009/03/09/toddlin-town "Toddlin' Town".] [[The New Yorker]] (publikigita la 9an de Marto, 2009). Alirita la 2an de Majo, 2020. </ref> Sukcesa arkitekto de [[Ĉikago]], li estis elektita kiel Direktoro de Laboroj por la [[Monda Kolumba Ekspozicio]] de 1892–93, familiare nomata "La Blanka Urbo". Li havis elstarajn rolojn en la kreado de ĝeneralaj planoj por la disvolviĝo de kelkaj urboj, inkluzive de la Plano de Ĉikago, kaj planoj por [[Manilo]], [[Bagjo]] kaj la centro de [[Vaŝingtono]]. Li ankaŭ desegnis plurajn famajn konstruaĵojn, kiel kelkaj rimarkindaj nubskrapuloj en Ĉikago, la ''Flatiron Building'' de triangula formo en Novjorko,<ref name="Laurin">{{cite web |last1=Laurin |first1=Dale |url=http://www.beautyofnyc.org/FLATIRON_Bldg-DL.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.beautyofnyc.org/FLATIRON_Bldg-DL.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live |pages=1–4 |year=2008 |work=Aesthetic Realism Looks at NYC |publisher= ''Aesthetic Realism'' Fondaĵo |title=Grace and Seriousness in the Flatiron Building and Ourselves}}</ref> la ''Union Station Washington'' en Vaŝingtono, la grandmagazeno ''Selfridges'' de Londono, kaj la ''Merchants Exchange'' de [[San-Francisko]]. Kvankam plej bone konata pro siaj nubskrapuloj, urboplanado, kaj pro la Blanka Urbo, preskaŭ triono de la tuta produktado de Burnham - 1.37 milionoj da kvadrataj metroj - konsistis el konstruaĵoj por butikumado.<ref>Graham, Wade (2016) ''Dream Cities: Seven Urban Ideas That Shape the World'' New York: Harper Perennial. p.207 {{ISBN|978-0-06-219632-3}}</ref> ==Referencoj== {{Referencoj}} == Bibliografio == * Alexiou, Alice Sparberg (2010). ''The Flatiron: The New York Landmark and the Incomparable City that Arose With It''. New York: Thomas Dunne/St. Martin's Press. p. 59. ISBN 978-0-312-38468-5. * Brown, Lance Jay; Dixon, David & Gillham, Oliver (21a de Junio, 2014). [https://www.archdaily.com/515780/urban-design-for-an-urban-century-shaping-more-livable-equitable-and-resilient-cities ''Urban Design for an Urban Century: Shaping More Livable, Equitable, and Resilient Cities''] (2a eld.). Hoboken, New Jersey: Wiley. ISBN 978-1-118-45363-6. * Burnham, Daniel H. kaj Bennett, Edward H. (1910) ''Plan of Chicago'', Chicago: The Commercial Club * [https://web.archive.org/web/20041010232633/http://www.ci.chi.il.us/Landmarks/Architects/Burnham.html "Daniel Burnham".] ''Chicago Landmarks''. Arkivita el la originalo la 10an de Oktobro, 2004. Alirita la 21an de Septembro, 2004. * Jameson, D. [https://web.archive.org/web/20051216231243/http://www.architechgallery.com/arch_info/artists_pages/daniel_burnham_bio.html "Daniel Hudson Burnham".] ''Artists Represented''. Arkivita el la originalo la 16an de Decembro, 2005. Alirita la 14an de Decembro, 2005. * Larson, Erik (2003). ''The Devil in the White City: Murder, Magic and Madness at the Fair that Changed America''. New York, New York: Crown Publishers. ISBN 0-609-60844-4. * Moore, Charles (1921). "XXV "Closing in 1911–1912"". ''Daniel H. Burnham, Architect, Planner of Cities'', Volume 2. Boston, Massachusetts: Houghton Mifflin. p. 1921. * Stolze, Greg (Februaro 2002). ''Unknown Armies''. St Paul, Minneapolis: Atlas Games. ISBN 1-58978-013-2. * [https://web.archive.org/web/20040821054508/http://www.wttw.com/chicagostories/burnham.html "Daniel Hudson Burnham".] Chicago Stories. Arkivita el la originalo la 21an de Aŭgusto, 2004. Alirita la 24an de Septembro, 2004. * "Today In History: September 4". ''American Memory''. The [[Library of Congress]]. Alirita la 24an de Septembro, 2004. {{Projektoj}}{{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Burnham, Daniel}} [[Kategorio:Usonaj arkitektoj]] 4q7eeyfshit8fpcv5ru7sek5pt7qfux 0 915939 9378298 9154866 2026-05-20T10:35:28Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9378298 wikitext text/x-wiki {{Informkesto firmao kaj produkto}} '''Kickstarter''' estas usona platformo por [[amasfinancado]]. <ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2015/09/21/technology/kickstarters-altruistic-vision-profits-as-the-means-not-the-mission.html|title=Kickstarter Focuses Its Mission on Altruism Over Profit|last=Isaac|first=Mike|date=September 21, 2015|work=[[The New York Times]]}}</ref> La juna [[ekfirmao]] kun la sama nomo, bazita en [[Novjorko]], estas konsiderata pioniro kaj plej sukcesa provizanto de ĉi tiu speco de [[financado]]. <ref name="CanadianPress2013">{{cite news|title=Kickstarter crowdfunding site officially launches in Canada|url=http://www.cbc.ca/news/business/kickstarter-crowdfunding-site-officially-launches-in-canada-1.1703774|access-date=14 October 2013|newspaper=The Canadian Press|date=10 September 2013}}</ref> <ref>{{cite news|url=http://allthingsd.com/20130509/kickstarter-we-dont-have-anything-against-celebrity-projects-cc-zach-braff/|title=Kickstarter: We Don't Have Anything Against Celebrity Projects|work=All Things D|last=Gannes|first=Liz|date=May 29, 2010}}</ref> La programo celas [[artisto]]<nowiki/>jn kaj [[Inventisto|inventinto]]<nowiki/>jn el Usono, Britio, Germanio kaj Kanado, kiuj povas peti financan subtenon kaj rektan kontakton kun ŝatantoj kaj interesitoj por vasta gamo da projektoj, de sendependaj filmoj kaj [[muzikalbumo]]<nowiki/>j ĝis ĵurnalistaj projektoj, ludoj kaj [[teknologio]], kaj eĉ manĝaĵ-rilataj projektoj. <ref>{{cite web|url=https://www.kickstarter.com/help/stats|title=Kickstarter Official Stats|publisher=Kickstarter|access-date=23 July 2021}}</ref> La 21-an de septembro 2015, la funkciigisto de la platformo ŝanĝis sian juran formon al Benefit Corporation (Korporacio por Utilaj Aferoj). Kickstarter, Inc. fariĝis Kickstarter PBC. Kune kun Indiegogo, ĝi iniciatis sian interretan financan modelon kaj de tiam akiris plurajn sekvantojn, inkluzive de Crowdcube, Fundedbyme kaj GoFundMe. La modelo implikas entrepreniston, kiu registriĝas kaj prezentas sian celitan projekton en la retejo. Investantoj aŭ eblaj estontaj klientoj povas tiam sponsori monon por financi la servon aŭ produkton, kiun la projekto disvolvos. Homoj, kiuj subtenas Kickstarter-projektojn, ricevas konkretajn rekompencojn aŭ spertojn kontraŭ siaj promesoj. <ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2011/08/07/magazine/the-trivialities-and-transcendence-of-kickstarter.html?_r=1&pagewanted=all|title=The Trivialities and Transcendence of Kickstarter|last=Walker|first=Rob|date=5 August 2011|work=The New York Times Magazine}}</ref> Ĉi tiu modelo devenas de abona modelo de arta patroneco ([[mecenato]]), en kiu artistoj irus rekte al siaj aŭskultantaroj por financi sian laboron. <ref>{{cite news|url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2013/06/kickstarters-of-yore-mozart-lady-liberty-alexander-pope/277389/|title=Kickstarters of Yore: Mozart, Lady Liberty, Alexander Pope|work=[[The Atlantic]]|last=Garber|first=Megan|date=29 June 2013}}</ref> == Modelo == Kiel reprezentanto de nova formo de monkolekta platformo konata kiel " amasfinancado " aŭ "svarmfinancado",  Kickstarter antaŭenigas la kolektadon de financoj de la ĝenerala publiko kaj privataj fontoj uzante modelon, kiu preteriras la investajn eblojn, kiuj delonge estis oftaj.  Tiuj, kiuj serĉas [[kapitalo]]<nowiki/>n, devas registriĝi ĉe Kickstarter por prezenti sian projektoproponon en la retejo. Kickstarter provizas gvidliniojn  pri kiu tipo de projekto estas permesita. La projektkreintoj elektas minimuman sumon, kiu devas esti atingita, kaj la daŭron, kiun la projekto devus havi por atingi la financan sumon. Post kiam la projekto estas aprobita, ĉiu privata individuo povas registriĝi en la retejo de Kickstarter kiel ebla subtenanto kun iu ajn monsumo ekde unu usona dolaro. Se la dezirata minimuma sumo ne estas atingita ene de ĉi tiu periodo, la financado estas konsiderata malsukcesa kaj neniuj financoj estas debetitaj aŭ transdonitaj.  La provizitaj financoj estas kolektitaj per Amazon Payments. Kickstarter ŝargas komisionon de 5% de la kolektita sumo, kaj la pagservo-provizanto ''Stripe'' ŝargas pliajn 3-5%.  Male al aliaj monkolektaj aŭ investaj platformoj, Kickstarter ne postulas [[proprieto]]<nowiki/>n de la projektoj kaj iliaj produktoj. Tamen, ĉiuj projektoj estas konstante arkivitaj kaj restas alireblaj al la publiko. Post kiam la financado estas kompleta, projektaj datumoj kaj alŝutitaj multmediaj dosieroj ne povas esti ŝanĝitaj aŭ forigitaj de la retejo. <ref name="Jelly">{{cite web|url=http://www.betabeat.com/2012/03/15/jellyfish-tanks-funded-54-times-over-on-kickstarter-turn-out-to-be-jellyfish-death-traps/|title=Adrianne Jeffries, "Jellyfish Tanks, Funded 54 Times Over on Kickstarter, Turn Out to Be Jellyfish Death Traps UPDATED", BetaBeat, March 15, 2012|date=15 March 2012|work=Betabeat|access-date=9 October 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://148apps.biz/kickstarter-pros-and-cons/|title=Kevin Stout, "Kickstarter, Pros and Cons", 148Apps.biz, April 23, 2012|access-date=9 October 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140318122140/http://148apps.biz/kickstarter-pros-and-cons/|archivedate=2014-03-18}}</ref> Kickstarter ne garantias la liveradon de promesitaj servoj aŭ la taŭgan uzon de la mono promesita de siaj membroj. Kickstarter konsilas al ĉiuj sponsoroj uzi sian propran juĝon dum elektado de projektoj. Anstataŭe, ĉiuj projektaj iniciatintoj estas avertitaj, ke ili povus esti respondecaj pri eblaj damaĝokompenspostuloj de siaj sponsoroj se promesoj ne estas plenumitaj.  Ekzemple, en majo 2011, filmstudento ĉe la [[Universitato de Novjorko]] akiris 1 726 dolarojn por sia propra filmo, sed kopiis alian filmon. La studento poste publike pardonpetis, kaj la disputo estis solvita. Kickstarter ŝargas kotizon de kvin procentoj de la cela sumo se la projekto atingas sian financan celon. Ekde sia lanĉo la 26-an de aprilo 2009, Kickstarter nombris pli ol 66 000 sukcesajn projektojn, kaj pli ol unu miliardo da [[Usona dolaro|usonaj dolaroj]] estis kolektitaj de subtenantoj kaj distribuitaj al la projektoj. == Projekto == Kickstarter-projektoj estas prezentitaj en la kategorioj arto, bildstrioj, metioj, danco, dezajno, modo, filmo kaj video, manĝaĵoj, ludoj, ĵurnalismo, muziko, fotografio, libroeldonado, teknologio kaj teatro. Kreitaj projektoj devas plenumi la jenajn regulojn: # La projekto devas produkti ion, kio estas destinita por esti kundividita kun aliaj # La projekto devas esti prezentita klare kaj honeste # Bonfaraj projektoj ne estas permesitaj == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Komunejokat}} * {{Oficiala retejo|https://www.kickstarter.com/about}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Retejoj aperintaj en 2009]] 1mhnubn9p7pq8w1bpu2funht0ojq435 0 916305 9377856 9162836 2026-05-19T18:18:10Z Sj1mor 12103 9377856 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} [[File:Georg Philipp Harsdörffer - Dichter.jpg|thumb|Georg Philipp Harsdörffer, poeto nurenberga]] '''Georg Philipp HARSDÖRFFER''' (latine: ''Harsdorfferus'', naskiĝinta la {{daton|1|11|1607}} en [[Nurenbergo]], mortinta samloke la {{daton|22|9|1658}}) estis [[germanio|germana]] poeto kaj juristo. Studinte jursciencojn en [[universitato de Altdorf|Altdorf]] kaj [[Strasburgo]] li vojaĝis tra Nederlando, Francujo, Anglujo kaj Italujo. En 1647 li fariĝis asesoro ĉe la Malsupra kortumo kaj de 1655 li ekmembris ĉe la urba konsilio. Estante polihistoriisto kaj poeto laŭ la tiamaj modoj, li fondis en 1644 kun [[Johann Klaj]] la [[Pegnitz-ordeno]]n. Inter la ordenanoj li portis la aliason ''Strephon''. Liaj german- kaj latinlingvaĵoj kun bunta temaro plenigis ĉ. 50 volumojn. El ili menciindas »Poetischer Trichter, die deutsche Dicht- und Reimkunst, ohne Behuf der lateinischen Sprache in 6 Stunden einzugießen« (Nurenbergo 1647–1653)<ref>De tio venis la proverba ''nurenberga funelo'', moka metodo enverŝi multe da sciencoj en instruotojn sen eblo digesti la tuton.</ref>, kaj »Frauenzimmergesprächspiele« (Nurenbergo 1641–49), iela enciklopedieto pri ĉiuj necesaj temoj por povi agrabale kaj inteligente konversaciadi. Harsdörffer membris ankaŭ ĉe [[Fruktodona Societo]] (de novembro 1641; lia nomo tiea estis ''der Spielende'') kaj engaĝiĝis akribe pri la purigo kaj scienca priesplorado de la [[germana lingvo]]. En liaj poeziaĵoj diafanis volita artefariteco, laŭ la maniero de Pegnitz-paŝtistoj. Antologion de ili prezentis [[Wilhelm Müller]] en sia »Bibliothek deutscher Dichter des 17. Jahrhunderts« (volumo 9, Lepsiko 1826). Biografion de li verkis Andreas Georg Widmann (Altdorf 1707)<ref>[https://kulturpool.at/institutionen/oenb/%252BZ163498801 "Vitae curriculum Georgii Philippi Harsdorfferi exhibitum ab Andrea Georgio Widmanno"]</ref>. ==Fonto== [http://www.zeno.org/nid/20006744745 "Harsdörffer"] - ĉe: ''Meyers Großes Konversations-Lexikon,'' volumo 8, Lepsiko 1907, p. 832-833 ==Eksteraj ligiloj== {{commonscat|}} *[https://de.wikisource.org/wiki/Georg_Philipp_Harsd%C3%B6rffer Vikifontaro] *[http://www.zeno.org/Literatur/M/Harsd%C3%B6rffer,+Georg+Philipp verkoj ĉe Zeno.org] *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/118546139 ligiloj ĉe DDB] ==Notoj== <references/> {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Harsdorffer, Georg}} [[kategorio:Germanaj juristoj]] [[kategorio:Germanaj poetoj]] [[kategorio:Nurenbergo]] [[kategorio:Naskiĝintoj en 1607]] [[kategorio:Mortintoj en 1658]] [[kategorio:Germanaj politikistoj]] [[kategorio:Latinlingvaj verkistoj]] [[kategorio:Gramatikistoj]] o6wyt0gch5j2mma0leenyltwaxcj94d 0 916734 9378125 9226857 2026-05-20T05:37:14Z Sj1mor 12103 /* Eksteraj ligiloj */ 9378125 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Robert MOSES''' (n. la 18-an de decembro 1888 en [[New Haven (Konektikuto)|New Haven]], [[Konektikuto]] ; 29-a de julio 1981 en West Islip, [[Novjorko]]) estis usona [[urboplanisto]], laboranta ĉefe en la metropola areo de [[Novjorko]]. <ref>{{Cite news|last=Goldberger|first=Paul|date=1981-07-30|title=ROBERT MOSES, MASTER BUILDER, IS DEAD AT 92 (Published 1981)|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1981/07/30/obituaries/robert-moses-master-builder-is-dead-at-92.html|access-date=2021-02-22|issn=0362-4331}}</ref> Robert Moses estas unu el la plej kontestataj urboplanistoj en la historio de Usono. De la 1930-aj jaroj ĝis 1968, li havis grandegan influon sur la disvolviĝo de Novjorko kaj ĝiaj ĉirkaŭaj regionoj. Liaj projektoj, pro ilia skalo kaj grandiozeco, estis komparitaj kun la 19-a-jarcenta rekonstruo de [[Parizo]], kaj Moses mem kun ilia kreinto, [[Barono Haussmann|barono Georges Haussmann]]. <ref>{{Cite web|url=https://www.pbs.org/wnet/need-to-know/environment/the-legacy-of-robert-moses/16018/|title=The legacy of Robert Moses|last=Sarachan|first=Sydney|date=January 17, 2013|website=Need to Know {{!}} PBS|language=en-US|access-date=December 3, 2019|archive-date=December 6, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206135026/http://www.pbs.org/wnet/need-to-know/environment/the-legacy-of-robert-moses/16018/|url-status=dead}}</ref> La projektoj de Moses, kiuj celis rekonstrui Novjorkon laŭ la spirito de la [[modernismo]] de [[Le Corbusier]], preferis larĝajn, plurvojajn aŭtovojojn anstataŭ [[Publika transporto|publikan transporton]]. Ĉe la kulmino de sia kariero, Robert Moses okupis 12 administrajn postenojn, donante al li faktan potencon pri decidoj koncerne la disvolviĝon de la urbo. Tamen, li neniam gajnis elektitan sidlokon - li kandidatiĝis nur unufoje kiel [[Respublikana Partio (Usono)|Respublikano]] por [[Guberniestro de Nov-Jorkio]], perdante la vetkuron al [[Demokrata Partio (Usono)|Demokrato]] [[Herbert H. Lehman]] per 800 000 voĉoj. La ĉefaj projektoj, kiujn li gvidis, estis katalizilo por la disvolviĝo de la regiono post la [[Granda Depresio]] en Usono. Li estas meritigita pro projektoj, kiuj influis Novjorkon, inkluzive de la konstruado de pontoj konektantaj la insulon [[Manhatano]] al najbaraj kvartaloj, la konstruado de la [[Monda Ekspozicio|Mondaj Ekspozicioj]] en 1939 kaj 1964, kaj la konstruado de la [[Sidejo de Unuiĝintaj Nacioj|ĉefsidejo de Unuiĝintaj Nacioj]]. Post jaroj da dominado de la planado en Novjorko, la potenco de Moses komencis malkreski kiam li laboris por antaŭenigi planon konstrui aŭtovojon en la centra Manhatano. Multaj loĝantoj, kiuj sentis, ke la plano damaĝus la socian strukturon de iliaj loĝareoj, formis opozicion al la plano. La kontraŭa grupo estis gvidata de la urboplanistino [[Jane Jacobs]]. Rasa apartigo jam estis malpermesita tiutempe, kio kondukis al la sukceso de la kontraŭuloj kaj la malkresko de la reputacio de Moses, kreante ĝeneraligitan [[Antagonisto|antagonismo]]<nowiki/>n kontraŭ lia laboro. <ref>{{Cite news|last=Burkeman|first=Oliver|date=2015-10-23|title=Review: The Power Broker: Robert Moses and the Fall of New York by Robert Caro|url=https://www.theguardian.com/books/2015/oct/23/the-power-broker-robert-moses-and-the-fall-of-new-york-robert-caro-review|access-date=2024-03-23|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> En 1974, [[Robert Caro]], usona ĵurnalisto kaj verkisto, publikigis kritikan biografion de Robert Moses titolitan ''The Power Broker.''  Ĉi tiu verko, kiu gajnis al Robert Caro la [[Pulitzer-Premio|Pulitzer-premion]] en 1974, estis elektita de *Modern Library* por sia listo de ''la 100 plej gravaj nefikciaj verkoj de la 20-a jarcento.''  La respondo de Moses al la kritiko de Robert Caro estis, ke "ni vivas en [[Motoro|motorizita]] [[civilizo]]." == Debato pri la "Aŭtovojpontoj de Moses" == Ene de la [[studfako]] la sociologio de teknologio, ekzistas intensa debato pri la amplekso, laŭ kiu Moses celis soci-politike malaprobindajn celojn per siaj pontkonstruoj. <ref>Bernward Joerges: ''Die Brücken des Robert Moses - Stille Post in der Stadt- und Techniksoziologie''. [[Leviathan - Berliner Zeitschrift für Sozialwissenschaft|Leviathan]], 27 (1), 1999, S. 43–63. [http://www.wzb.eu/alt/met/pdf/stille_post.pdf Online-Version]{{404|date=August 2025|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} (PDF; 121&nbsp;kB)</ref> Laŭ la aŭtoro Langdon Winner, Moseo intence konstruis plurajn pontojn aparte malaltajn por teni la ĉefe nigrulan malaltklason, kiu dependis de publika transporto kiel [[aŭtobuso]]<nowiki/>j, for de lokaj libertempaj areoj. <ref>Langdon Winner: ''Do Artifacts Have Politics?'', Daedalus, Bd. 109, 1980, S. 121–136.</ref> Postaj studoj, tamen, konkludis, ke la konstruoj de Moses ŝuldiĝis malpli al eble rasismaj trajtoj, sed prefere al la tiama ĝeneraligita plana maksimo de aŭto-amika urbo. <ref>Lutz Prechelt: Sociologio de Teknologio: [https://www.inf.fu-berlin.de/inst/ag-se/teaching/V-AWS-2011/14_Techniksoziologie.pdf La Pontoj de Robert Moses]. (PDF; 1.4 MB) Libera Universitato de Berlino, 2008, pp. 5–42 , alirita la 5-an de julio 2012 .</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * [https://archives.nypl.org/mss/2071 Robert Moses paperoj, 1907–1980, tenita de la manuskripta kaj arkiva dividaĵo, Novjorka publika biblioteko] {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Moses, Robert}} [[Kategorio:Konvertitoj de judismo al kristanismo]] [[Kategorio:Usonaj arkitektoj]] [[Kategorio:Urboplanistoj]] [[Kategorio:Novjorko]] 6u46a7ntxed8ftkwyflny5ocnczwf3y 0 918925 9378055 9175672 2026-05-20T01:34:55Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9378055 wikitext text/x-wiki {{informkesto geografiaĵo|regiono |dosiero = Cascadia map and bioregion vector.svg |lando = [[Kanado]] |lando1 = [[Usono]] |regiono = |regiono1 = |regiono tipo = |establita = |regiono-ISO =CA/US |mapo lokumilo =Nordameriko |mapo1 lokumilo = |zomo = 5 }} '''Kaskadio''' (angle kaj hispane: ''Cascadia'') estas geografia kaj kultura [[bioregiono]] en la [[Pacifika nordokcidento|Pacifika Nordokcidento]] de [[Nordameriko]], apartigita de la ĉirkaŭaj pli sekaj klimataj regionoj per la [[Kaskada Montaro]] kaj limigita oriente de la [[Roka Montaro]]. Ĝi inkluzivas partojn de [[Brita Kolumbio]], [[Kanado]], kaj la usonajn subŝtatojn [[Vaŝingtonio]] kaj [[Oregono]], inkluzive de la metropolaj areoj ĉirkaŭ [[Vankuvero]] kaj [[Seatlo]], kaj laŭlonge de la Federacia Ŝoseo 5. <ref>{{Cite web|url=https://cascadiabioregion.org/the-cascadia-movement|title=Cascadia Movement|website=Cascadia Department of Bioregion|language=en-US|access-date=June 10, 2022}}</ref> Okazis ripetaj klopodoj establi sendependan ŝtaton en la regiono. La usona prezidanto [[Thomas Jefferson]], kiu sendis la [[Ekspedicio de Lewis kaj Clark|ekspedicion Lewis kaj Clark]] por esplori la areon en 1803, sekvis ĉi tiun ideon, kiu daŭras ĝis hodiaŭ en diversaj secesiaj movadoj kaj iniciatoj por ampleksa kunlaboro kaj partoprenaj procezoj, kaj ankaŭ speguliĝas en la romanoj "''Ecotopia''" de [[Ernest Callenbach]]. <ref>{{Cite web|url=http://portlandradicle.wordpress.com/2012/08/06/interview-with-alexander-baretich-on-the-topic-of-cascadia/|title=Interview with Alexander Baretich on the topic of Cascadia|date=August 6, 2012|website=The Portland Radicle}}</ref> Rezulte, la regiono estis plurfoje asociita kun [[ekoregionismo]]. <ref>{{Cite web|url=http://cascadiabioregionalparty.org/|title=Cascadia Bioregional Party|website=Cascadia Bioregional Party|language=en|access-date=February 23, 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20251009174043/https://cascadiabioregionalparty.org/|archivedate=2025-10-09}}</ref> Se oni sumigas la loĝantaron de la regionoj kiuj konsistigas Kaskadion, la proponita [[ŝtato]] havas loĝantaron de 16.029.520. Laŭ areo (1.384.588 km²), ĝi rangus dudeke en la mondo. <ref>{{Cite web|url=https://www.yescascadia.org/theory_of_change|title=Theory of Change|website=Yes Cascadia|access-date=February 23, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190224062328/https://www.yescascadia.org/theory_of_change|archive-date=February 24, 2019|url-status=dead}}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * Freecascadia.org, la retejo apartenanta al Alexander Baretich, dizajnisto de la kaskadia flago, kaj defendanto de [[ekoregionismo]]. * [https://deptofbioregion.org/ Kascadia departemento de ekoregionismo] - primara retejo de la Kascadia movado, kun vastaj sekcioj pri bioregionalismo, la movado kaj kiel esti engaĝigita. [[Kategorio:Separismo en Kanado]] [[Kategorio:Proponitaj landoj]] [[Kategorio:Movadoj pri sendependeco]] [[Kategorio:Koloniismo]] [[Kategorio:Rilatoj de Kanado kaj Usono]] i7t89nd84rqhq7dps4eaxobch5dx5n3 0 923293 9377738 9218051 2026-05-19T14:51:41Z Sj1mor 12103 9377738 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Ron KOVIC''' (naskita la 4-an de julio 1946 en Ladysmith, [[Viskonsino]]) estas usona [[Pac-aktivisto|pacaktivisto]], iama usona soldato kaj aŭtoro. Li estas usona kontraŭmilita aktivulo, kiu estis paralizita pro vundoj suferitaj dum la [[Vjetnama milito]]. Ron Kovic batalis en la [[Vjetnama milito]] kun la [[Marsoldato|marsoldatoj]]. Li revenis hejmen post dua, libervola deplojo paralizita de la brusto malsupren. Post dolora rehabilitada periodo, li komencis subteni la kontraŭmilitan movadon kaj fariĝis homaj-rajtoj-aktivulo ĉar li sentis sin perfidita de la lando por kiu li batalis. Eĉ nuntempe, Ron Kovic restas aktive engaĝita en la [[Kontraŭmilita movado]] en Usono.<ref name="hero">{{cite web|url=http://www.heroism.org/class/1970/kovic.html|title=Heroism Project - 1970s - Ron Kovic|access-date=September 1, 2016}}</ref> Pro sia servo en Vjetnamio, Kovic estis premiita per la Bronza Stela Medalo, la [[Purpura Koro]], kaj la Mararmea Laŭdo-Medalo, inter aliaj. [[Oliver Stone]], kiu mem servis en Vjetnamio, adaptis la vivrakonton de Kovic en filmon titolitan "[[Naskiĝis la 4-an de julio|''Naskiĝis la 4-an de julio'']]''",'' ĉefroligante [[Tom Cruise]]. <ref>{{cite web|url=https://movies.nytimes.com/movie/review?res=950DE6DA1F38F933A15751C1A96F948260|work=[[The New York Times]]|title=How an All-American Boy Went to War and Lost His Faith|author=Vincent Canby|date=December 20, 1989}}</ref> La du estis nomumitaj por Akademia Premio por Plej Bona Adaptita Scenaro kaj gajnis Premion Oran Globon.<ref name="gga">{{cite web|url=http://www.goldenglobes.org/browse/category_year/646|title=Best Screenplay – Motion Picture|work=Golden Globe Awards|publisher=Hollywood Foreign Press Association|access-date=December 30, 2010|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20060929122657/http://www.goldenglobes.org/browse/category_year/646|archive-date=September 29, 2006|df=mdy-all}}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{IMDb nomo|0468407}} * "[http://www.heroism.org/class/1970/kovic.html Ron Kovic Vjetnamia Veterano]", Heroeca Projekto profilo. * Kovic, Ron. "[https://web.archive.org/web/20071025104810/http://www.truthdig.com/report/item/200601009_ron_kovic_breaking_silence_night/ Rompanta la Silenton de la Nokto]", TruthDig.Com, 10a de oktobro, 2006. * Ron Kovic - [https://www.imdb.com/fr/title/tt2293935/ Warum verschwindest du nicht?], 1977 [https://literaturfestival.com/en/authors/georg-stefan-troller/ filmita portreton] de [[Georg Stefan Troller]] por germana televido {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Kovic, Ron}} [[Kategorio:Kroatdevenaj usonanoj]] [[Kategorio:Usonaj aŭtobiografoj]] j7skup3mouw8ny4t2aj8oo1027xfi3a 0 923918 9377645 9342679 2026-05-19T12:46:20Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9377645 wikitext text/x-wiki {{Informkesto Sporta fako | sporta fako = Kajakpoloo | supera fako = <!--(nedeviga)--> | fakoj = | kategorio = Sporto }} [[Dosiero:Kanupolo Zweikampf.JPG|eta|Ludantoj batalantaj por la pilko.]] '''Kanupoloo''', ankaŭ konata kiel '''kajakpoloo''' al ludistoj kaj fervoruloj, estas [[teama sporto]] ludata sur [[akvejo]] inter du [[sporta teamo|teamoj]] de kvin ludantoj (plus po tri rezervuloj). Ludantoj sidas en malgrandaj, manovreblaj '''unuopaj''' [[Kajako|kajakoj]] kaj provas enigi la pilkon en la [[Golejo|golejon]] de la kontraŭulo per siaj manoj aŭ [[pagajo]]. La ludo ofte estas priskribita kiel kombinaĵo de [[akvopilko]], [[basketbalo]], kaj [[kanuado]]. Ĝi estas rapida kaj agresema, sed relative senvunda. La taktikoj kaj ludado ne estas tre malsamaj ol basketbalo aŭ akvopilko, sed kun la aldonita komplekseco de kajakoj, kiuj funkcias kiel bonegaj "ŝildoj" por la pilko. Ludantoj veturas en 3-metra [[kajako]] helpe de [[pagajo]], kiu estas proksimume 2 metrojn longa. Ĉiu ludanto ankaŭ ricevas ŝprucŝirmilon por teni akvon for, veŝton kun ilia responda numero antaŭe kaj malantaŭe, kaj kaskon kun vizaĝa reto por protekti ilin kontraŭ kolizioj. La celo estas trafi kiel eble plej multajn golojn. La ludejo estas limigita rektangula areo de akvo mezuranta 35 × 23 m. Konkuradoj povas okazi kaj endome kaj en natura akvejo, kio igas la ludon eĉ pli ekscita. La goloj, mezurantaj 1 × 1,5 m, situas super la akvo je alto de du metroj uzante specialan strukturon.<ref>[http://www.canoeicf.com/dms/icf/documents/Disciplines/CAP/Rules/Appendix-3---Field_Diagram/Appendix%203%20-%20Field_Diagram.pdf ICF field diagram]. canoeicf.com {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20131203000000/https://web.archive.org/web/20131203043527/http://www.canoeicf.com/dms/icf/documents/Disciplines/CAP/Rules/Appendix-3---Field_Diagram/Appendix%203%20-%20Field_Diagram.pdf |date=2013-12-03 }}</ref> Estas du arbitraciistoj (unu ĉe ĉiu flanko de la kampo), kaj ili kutime staras sur la bordo, anstataŭ en kajakoj. La arbitracia teamo ankaŭ inkluzivas du linigardantojn, kiuj kontrolas la pozicion de la ludanto, kiu kolektos la pilkon komence de la matĉo. La ludo oficiale ludas en du dek-minutaj duonoj. La teamoj interŝanĝas flankojn inter ĉiu duono. Ĉiu duono komenciĝas per spurto, kie ĉiu teamo viciĝas ĉe sia goallinio, kaj la pilko estas ĵetita en la mezon de la kampo fare de la arbitraciisto. Ludanto de ĉiu teamo kuras por akiri posedon. Ekde 1994, la Monda Ĉampioneco pri Kanuo-Poloo okazas ĉiujn du jarojn, altirante pli kaj pli da homoj ĉiujare. Kanuopoloo estis "gaststelulo" ĉe la [[Somera Olimpiko 2012]] en [[Londono]]. La sporto faris sian olimpikan debuton, kvankam kiel gasta sporto. Dek kvar el la plej bonaj ludantoj de la mondo prezentis majstroklason, kiu devus pavimi la vojon por ke kanuopoloo fariĝu [[olimpika sporto]]. La plej fortaj naciaj teamoj sur la monda scenejo estas Germanio, Italio, Hispanio, Francio, Nederlando, Danio kaj Britio. Ĉi tiuj landoj ankaŭ havas la plej fortajn klubajn teamojn. Kanuopolo estas programa sporto ĉe la [[Mondaj Ludoj]]. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Internacia Federacio de Kanuado]] == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [http://www.canoepolosyracuse2016.com Oficiala paĝo de la 2016 Monda Ĉampioneca] === Regantaj korpoj === * [https://paddle.org.au/paddlesports/canoe-polo/ Oficiala retejo de Padela Aŭstralio] * [https://canoagem.org.br/modalidade/caiaque-polo/ Oficiala retejo de brazila kanupoloo] * [http://www.canoepolo.org.uk/ Oficiala retejo de brita kanupoloo] * [https://web.archive.org/web/20070823210241/http://www.canoepolo.ca/ Oficiala retejo de kanada kanupoloo] * [http://www.canoepolo.ie/ Oficiala retejo de irlanda kanupoloo] * [https://www.nzcanoepolo.org.nz/ Oficiala retejo de novzelanda kanupoloa asocio] * [http://www.kanupolo.de/ Oficiala retejo de germana kanupoloo] * [http://www.canoepolo.ir/ Oficiala retejo de irana kanupoloo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20250918135218/http://canoepolo.ir/ |date=2025-09-18 }} * [http://canoepolo.ru/ Oficiala retejo de rusa kanupoloo] * [http://canoepolo.org.ua/ Oficiala retejo de ukraina kanupoloo] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Pilkosportoj]] [[Kategorio:Teama sporto]] qi2l6m3t2vdjei7hj1l22hdrp6z74c0 0 924368 9378320 9213456 2026-05-20T11:13:47Z Kani 670 /* Referencoj */ 9378320 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Filipina centropo |koloro = pink |dosiero= Centropus viridis.jpg |priskribo de dosiero = | dosiero larĝo=250px |regno = [[Animaloj]], ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]], ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]], ''Aves'' |ordo = [[Kukoloformaj]], ''Cuculiformes'' |familio = [[Kukoledoj]], ''Cuculidae'' |genro = ''[[Centropus]]'' |specio = '''Filipina centropo''', ''C. viridis'' |dunomo = ''Centropus viridis'' |dunomo aŭtoritato = ([[Giovanni Antonio Scopoli|Scopoli]], 1786) |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name="iucn status 12 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Centropus viridis'' |volume=2016 |article-number=e.T22684240A93020846 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22684240A93020846.en |access-date=12a de Novembro 2021}}</ref> |sinonimo = <br /> |vikispecio = |komunejo = |mapo de vivoteritorioj ={{#invoke:Wikidata|claim|P181}} |mapo de vivoteritorioj larĝo = 250px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Filipina centropo''' (''Centropus viridis'', laŭ kio estus ''verda'') estas [[specio]] de [[centropo]] de la familio [[Kukoledoj]]. Ĝi troviĝas kiel [[endemio]] en [[Filipinoj]]. Ĝi estas insektomanĝulo.<ref>{{Cite journal |last1=Serrano |first1=Jocelyn |last2=Guerrero |first2=Jonathan |last3=Quimpo |first3=Josiah |last4=Andes |first4=Giovani |last5=Bañares |first5=Erwin |last6=General |first6=Mheljor |date=2019-08-07 |title=Avifauna Survey within a University Campus and Adjacent Forest Fragment in Bicol, Eastern Philippines |journal=Applied Environmental Research |pages=84–95 |doi=10.35762/aer.2019.41.2.8 |issn=2287-075X|doi-access=free }}</ref> == Aspekto kaj taksonomio == [[EBird]] priskribas tiun birdospecion jene: "Granda, longvosta birdo de malfermaj aŭ tuŝitaj areoj de la malaltebenaĵoj ĝis mezaj altitudoj en la montoj. Tute nigra krom ruĝecbrunaj flugiloj. Nigraflugila raso el [[Mindoro]] troveblas, kiel ankaŭ malofta blanka formo sur Luzono. Ĝi manĝoserĉas insektojn kaj aliajn bestajn predojn, sur aŭ proksime al la grundo. Simila al la [[Nigrakapuĉa centropo]], sed havas nigran anstataŭ brunan ventron kaj troviĝas en pli malfermaj vivejoj. Multe pli granda ol la [[Bengala centropo]]."<ref>{{Cite web |title=Philippine Coucal - eBird |url=https://ebird.org/ebird/species/phicou1 |access-date=2024-09-08 |website=ebird.org |language=en}}</ref> === Subspecioj === Oni agnoskis jenajn kvar [[subspecio]]jn: * ''C. v. viridis'' en Luzono, Polillo, Catanduanes, Marinduko, Masbate, Panay, Negros, Cebuo, Bohol, Samar, Lejto, Mindanao kaj Basilanoj * ''C. v. mindorensis'' en Mindoro, Semirara, Caluya kaj Sibajo * ''C. v. carpenteri'' en Batanoj * ''C. v. major'' en Babujano Ĉiuj estas mezgrandaj; ambaŭ seksoj estas similaj; rasoj diferencas laŭkolore: ''carpenteri'' kaj ''mindorensis'' estas tutnigraj, dum ''viridis'' kaj ''majer'' estas nigraj kun avelkoloraj flugiloj, kaj laŭgrande ''carpenteri'' kaj ''majer'' estas pli grandaj ol ''viridis'' kaj ''mindorensis''. <ref name=":0">{{Cite journal |last=Payne |first=Robert B. |date=2020 |title=Philippine Coucal (Centropus viridis), version 1.0 |url=https://birdsoftheworld.org/bow/species/phicou1/1.0/introduction |journal=Birds of the World |language=en |doi=10.2173/bow.phicou1.01 |issn=2771-3105|url-access=subscription }}</ref> == Kutimaro kaj ekologio == Ĉi tiu specio ĉefe manĝas insektojn, tamen ĝi ankaŭ kompletigas sian dieton per malgrandaj mamuloj, reptilioj kaj amfibioj. Oni ofte vidas ĝin manĝi proksime al la grundo. Reproduktiĝas de aprilo ĝis julio. La nesto estas dika globo el herbo kun ununura enirejo flanke, lokita 1 ĝis 1,5 metrojn supergrunde. La averaĝa ovodemetado konsistas el tri senbrile blankaj kaj kretecaj ovoj. La birdidoj estas priskribitaj kiel malhelhaŭtaj.<ref>{{Cite journal |last=Payne |first=Robert B. |date=2020 |title=Philippine Coucal (Centropus viridis), version 1.0 |url=https://birdsoftheworld.org/bow/species/phicou1/1.0/introduction |journal=Birds of the World |language=en |doi=10.2173/bow.phicou1.01 |issn=2771-3105|url-access=subscription }}</ref> == Habitato kaj konservostatuso == Ĝiaj naturaj [[vivejo]]j estas altaj herbejoj, sekundaraj arbaroj kaj arbustaroj ĝis 2 000 metroj super [[marnivelo]]. La [[Ruĝa Listo de IUCN]] taksis ĉi tiun birdon kiel ''[[malplej zorgiga]]'', ĉar ĝi havas larĝan teritorion kaj kapablas toleri vastan gamon da vivejoj, kie ĝi efektive profitas de homa ŝanĝita vivejo.<ref name=":0" /><ref> IUCN (2016-10-01). [https://www.iucnredlist.org/species/22684240/263704813 Centropus viridis]: BirdLife International: The IUCN Red List of Threatened Species 2016: e.T22684240A93020846 (Report). International Union for Conservation of Nature. doi:10.2305/iucn.uk.2016-3.rlts.t22684240a93020846.en. </ref> == Referencoj == {{Referencoj}} * ''A Guide to the birds of the Philippines'' (2000) Robert S. Kennedy, Pedro C. Gonzales, [[Edward C. Dickinson]], Hector C. Miranda, jr. & Timothy H. Fisher == Eksteraj ligiloj == {{commons|Centropus viridis}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kukoloformaj]] [[Kategorio:Kukoledoj]] [[Kategorio:Birdoj de la Filipinoj]] 19guu639seq6g2qk8jkezcqq94xtbk3 0 924369 9378330 9251586 2026-05-20T11:20:30Z Kani 670 /* Referencoj */ 9378330 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Bengala centropo |koloro = pink |dosiero= Lesser Coucal 0A2A6107.jpg |priskribo de dosiero = | dosiero larĝo=250px |regno = [[Animaloj]], ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]], ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]], ''Aves'' |ordo = [[Kukoloformaj]], ''Cuculiformes'' |familio = [[Kukoledoj]], ''Cuculidae'' |genro = ''[[Centropus]]'' |specio = '''Bengala centropo''', ''C. bengalensis'' |dunomo = ''Centropus bengalensis'' |dunomo aŭtoritato = ([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin, JF]], 1788) |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref>{{cite iucn |title=''Centropus bengalensis'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2016 |article-number=e.T22684254A93021566 |access-date=21a de Oktobro 2021}}</ref> |sinonimo = <br /> |vikispecio = |komunejo = |mapo de vivoteritorioj ={{#invoke:Wikidata|claim|P181}} |mapo de vivoteritorioj larĝo = 250px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Bengala centropo''' (''Centropus bengalensis'') estas [[specio]] de [[centropo]] de la familio [[Kukoledoj]]. Ĝi havas grandan teritorion, kiu koincidas kun tiuj de pluraj aliaj similaj specioj. La vivejo, en kiu ĝi troviĝas, ofte estas marĉa tero kun herbo kaj arboj. Ĝi distingiĝas per sia plia malgrandeco, malpli elstara beko, palaj strioj sur la plumoj de la kapo kaj dorso. Ĝi havas multe pli longan ungegon sur sia malantaŭa piedfingro kaj klaran krion. Ĝi ankaŭ estas inter la malmultaj centropoj, kiuj montras sezonajn plumarajn diferencojn, sed kiel ĉe aliaj centropoj, ambaŭ seksoj ne povas esti distingitaj surloke. ==Taksonomio== La Bengala centropo estis [[Specipriskribo|formale priskribita]] en 1788 fare de la [[Germanoj|germana]] natursciencisto [[Johann Friedrich Gmelin]] en lia reviziita kaj etendigita eldono de la verko de [[Carl Linnaeus]] nome ''[[Systema Naturae]]''. Li metis ĝin kun ĉiuj aliaj kukoloj en la [[genro]]n ''[[Cuculus]]'' kaj stampis la [[dunoma nomenklaturo|duvortan nomon]] ''Cuculus bengalensis''.<ref>{{ cite book | last=Gmelin | first=Johann Friedrich | author-link=Johann Friedrich Gmelin| year=1788 | title=Systema naturae per regna tria naturae: secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis | edition=13th | volume=1, Part 1 | language=Latin | location=Lipsiae [Leipzig] | publisher=Georg. Emanuel. Beer | page=412 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/2897012 }}</ref> Gmelin bazis sain priskribon sur la "lark-heeled cuckoo" el Bengalio kiu estis priskribita kaj ilustrita en 1776 fare de la angla natursciencisto Peter Brown.<ref>{{ cite book | last=Brown | first=Peter | author-link= | date=1776 | title=Nouvelles illustrations de zoologie: contenant cinquante planches enlumineés d'oiseaux curieux, et qui non etés jamais descrits, et quelques de quadrupedes, de reptiles et d'insectes, avec de courtes descriptions systematiques | trans-title=New illustrations of zoology, containing fifty coloured plates of new, curious, and non-descript birds, with a few quadrupeds, reptiles and insects | location=London | publisher=Imprimé pour B. White | page=26, Plate 13 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/27845794 }}</ref> La Bengala centropo estas nun unu el ĉirkaŭ 30 specioj metitaj en la genron ''[[Centropus]]'', kiun enkonduckis en 1811 la germana zoologo [[Johann Karl Wilhelm Illiger]].<ref>{{ cite book | last=Illiger | first=Johann Karl Wilhelm | author-link=Johann Karl Wilhelm Illiger | year=1811 | title=Prodromus systematis mammalium et avium | language=Latin | location=Berolini [Berlin] | publisher=Sumptibus C. Salfeld | page=205 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/29301175 }}</ref><ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornitologo) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=Januaro 2022 | title=Turacos, bustards, cuckoos, mesites, sandgrouse | work=IOC World Bird List Version 12.1 | url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/turacos/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=13a de Aŭgusto 2022}}</ref> La genronomo kombinas la [[Antikva greka|grekajn]] vortojn ''kentron'' kun la signifo "sprono" aŭ "pikilo" kun ''pous'' kun la signifo "piedo".<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | page=96 | url=https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n96/mode/1up }}</ref> Oni agnoskis jenajn ses [[subspecio]]jn: * ''C. b. bengalensis'' ([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin, JF]], 1788) – Barato kaj Nepalo ĝis Birmo, Tajlando kaj Hindoĉinio * ''C. b. lignator'' [[Charles Swinhoe|Swinhoe]], 1861 – suda, sudorienta Ĉinio, [[Hainano]] kaj Tajvano * ''C. b. javanensis'' [[Charles Dumont de Sainte-Croix|Dumont]], 1818 – [[Malaja Duoninsulo]] ĝis [[Sumatro]], [[Riau]] kaj Lingga (oriente de centra Sumatro), [[Insulo Bangka|Bangka]] kaj [[Belitungo]] (oriente de suda Sumatro), [[Javo]], [[Borneo]], [[Palavano|Palavan-insuloj]] kaj [[Sulua insularo]] (sudokcidentaj, sudaj Filipinoj) * ''C. b. philippinensis'' [[Gerlof Mees|Mees]], 1971 – Filipinoj (escepte ĉe Palavana kaj Sulua insularoj). Foje inkludita en ''javanensis''.<ref>{{ cite journal | last=Mees | first=G.F. | date=1971 | title=The Philippine subspecies of ''Centropus bengalensis'' (Gmelin) (Aves, Cuculidae) | journal=Zoologische Mededelingen Uitgegeven Door Het Rijksmuseum van Natuurlijke Historiete Leiden | volume=45 | pages=189–191 | url=https://www.repository.naturalis.nl/document/150535 }}</ref><ref name=hbw>{{ cite book | last=Payne | first=R.B. | year=1997 | chapter=Lesser coucal | editor1-last=del Hoyo | editor1-first=J. | editor2-last=Elliott | editor2-first=A. | editor3-last=Sargatal | editor3-first=J. | title=Handbook of the Birds of the World | volume=4: Sandgrouse to Cuckoos | location=Barcelona, Spain | publisher=Lynx Edicions | isbn=978-84-87334-22-1 | page=590 | chapter-url=https://archive.org/details/handbookofbirdso0004unse/page/590/mode/1up | chapter-url-access=registration }}</ref> * ''C. b. sarasinorum'' [[Erwin Stresemann|Stresemann]], 1912 – [[Sulaveso]], [[Sangihe-insuloj|Sangihe]] kaj Talaud-insuloj (norde de nordorienta Sulaveso) kaj [[Malgrandaj Sundoj]] * ''C. b. medius'' [[Charles Lucien Bonaparte|Bonaparte]], 1850 – [[Molukoj]] (escepte [[Kai-insuloj]], sudorientaj Molukoj) En la pasinteco, ĉi tiu specio estis kunligita kun la [[madagaskara centropo]] (''Centropus toulou''), sed komparo de DNA-sekvencoj sugestas, ke tiu ĉi Bengala centropo estas pli proksime rilata al la [[nigra centropo]] (''Centropus grillii'') kaj al la [[filipina centropo]] (''Centropus viridis'') ol al iuj aliaj parencoj.<ref name=payne /><ref>{{cite journal|last=Parkes | first=Kenneth C.|year=1957| title=Taxonomic notes on the Lesser Coucal, ''Centropus bengalensis''|journal=Bulletin of the British Ornithologists' Club|volume=77|pages=115–116 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/40591547 }}</ref> ==Aspekto== [[File:Lesser Coucal.ogg|thumb|Subspecio ''javanensis'' en Taman Negara, Malajzio]] Tiu ĉi iomete pli malgranda kaj pli mallongbeka centropo havas tre longan malantaŭan ungon, la plej longan en la genro. La ĝenerala plumaro, kiel ĉe multaj aliaj centropoj, estas de nigreca birdo kun longa vosto kaj ruĝecbrunaj flugiloj. Ili havas du plumarojn, nome reproduktan plumaron, en kiu la kapo kaj supra dorso estas brilaj kun malhelaj ŝaftoj sur la plumo, kaj pli obtuzan nereproduktan plumaron, en kiu la plumoŝaftoj sur la kapo kaj dorso estas blankecaj. Ankaŭ la flugilkovriloj havas palajn ŝaftojn montrantajn kiel blankecaj strioj sur la brunaj plumoj. La centraj supraj vostkovriloj estas striecaj kaj tre longaj. La irisoj estas pli malhelbrunaj kaj ne karmezinruĝaj kiel ĉe la [[Granda centropo]]. Junuloj havas nigrajn makulojn, striojn kaj havas pli brunan koloron.<ref name=pcr/> La krioj de la Bengala centropo inkluzivas serion de malaltaj duoblaj "ŭu-ŭu" aŭ "kurook" notoj, kiuj pliiĝas en takto kaj malpliiĝas en tonalto. La indonezia nomo "dudut" estas onomatopea.<ref name=payne/> [[File:Lesser Coucal call.ogg|thumb|Voĉo registrita en suda Barato (aprile)]] La specio estas vaste distribuita okcidenten de la [[Hinda subkontinento]] (sed ne en [[Srilanko]]<ref name=pcr /> malgraŭ malnova raporto pri haŭto de dubinda deveno<ref>{{cite journal|last=Butler | first=A.L. | year=1897 | title=On the occurrence of the Lesser Coucal (''Centropus bengalensis'', Blyth) in Ceylon| journal=Journal of the Bombay Natural History Society | volume=11| issue=1|page=162|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/30156865 }}</ref>) etendiĝante orienten tra Sudorienta Azio. Malgrandaj diferencoj en grandeco kaj plumaro estas rimarkitaj en malsamaj partoj de ilia teritorio kaj pluraj subspecioj estis nomumitaj. La [[nomiga subspecio|nomiga formo]] troviĝas de Barato ĝis Tajlando. Subspecio ''lignator'' estas pli granda kaj troviĝas en sudorienta Ĉinio kaj Tajvano. Subspecio ''javanensis'' estas pli malgranda kaj troviĝas tra la pli grandaj insuloj laŭlonge de la Malaja Duoninsulo etendiĝante orienten ĝis Filipinoj. Kelkaj insulaj formoj estas pli grandaj kaj ĉi tiuj inkluzivas ''sarasinorum'' kaj troviĝas sur Sulaveso, la Sulaj Insuloj, Malgrandaj Sundoj kaj Timoro. La formo sur Molukoj, nome ''medius'', estas la plej granda. Kelkaj aliaj subspecioj kiel ''philippinensis'' el Filipinoj kaj ''chamnongi'' el Tajlando<ref>{{cite journal | last=Deignan | first=H.G. | year=1955 | title= Four new races of birds from East Asia | journal=Proceedings of the Biological Society of Washington | volume=68 | pages=145–148 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/34549629 }}</ref> ne estas ĉiam agnoskitaj kaj oni supozas, ke ili formas aŭ variaĵojn aŭ mezajn plumarojn.<ref name=payne>{{cite book|title=The Cuckoos | last=Payne | first=R.B. |year=2005|publisher=Oxford University Press | isbn=978-0-19-850213-5 | pages=250–254}}</ref> La populacio dise distribuita<ref>{{cite journal | last=Philip | first=V. | year=1993| title=Occurrence of the Lesser Crow-Pheasant ''Centropus tolou'' in Neyyar |journal=[[Newsletter for Birdwatchers]] | volume=33 |issue=5|pages=93–94|url=https://archive.org/stream/NLBW33_5#page/n14/mode/1up}}</ref> en la [[Okcidentaj Ghatoj]] de suda Barato povas konsistigi apartan subspecion.<ref name=pcr /> ==Kutimaro kaj ekologio== La Bengala centropo troviĝas sola aŭ en paroj malalte en la subkreskaĵaro en marĉaj aŭ herbaj areoj apud arbaroj. Ili ŝajne troviĝas ĉefe en malaltaj teroj. Kiel aliaj centropoj, ili estas kukoloj, kiuj ne parazitas la neston. Ili nestas de majo ĝis septembro, sed ĉefe post la pluvoj en junio en Barato, konstruante kupolon el herbofolioj sur malalta arbo.<ref name=pcr>{{cite book|first1=Pamela C.|last1=Rasmussen|first2=J.C.|last2=Anderton| year=2005| title=Birds of South Asia. The Ripley Guide. Volume 2.|publisher= Smithsonian Institution and Lynx Edicions|place=Washington D.C. and Barcelona | isbn=978-84-96553-87-3 |pages=223–224}}</ref> La kutima ovodemetado estas 3 ovoj en Barato, 2 en Sudorienta Azio kaj 4 en Tajvano. Ambaŭ seksoj kovas la ovojn kaj zorgas pri la idoj.<ref name=hbw/> == Referencoj == {{Referencoj}} * ''A Guide to the birds of the Philippines'' (2000) Robert S. Kennedy, Pedro C. Gonzales, [[Edward C. Dickinson]], Hector C. Miranda, jr. & Timothy H. Fisher == Eksteraj ligiloj == {{commons|Centropus bengalensis}} * Bengala centropo - [http://sabap2.adu.org.za/docs/sabap1/388.pdf Speciteksto en ''The Atlas of Southern African Birds'']. {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kukoloformaj]] [[Kategorio:Kukoledoj]] [[Kategorio:Birdoj de Azio]] 6d4coz78ix2kdrrtdcnczzhno0dtx96 0 924754 9378090 9220039 2026-05-20T05:03:36Z Sj1mor 12103 9378090 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} ''' Tzachi HaNEGBI''' ({{lang-he|צחי הנגבי|t=''Caĥi Ha-negbi''}}; naskiĝis '''Yitzhak Hanegbi'''; 26-a de februaro 1957 en [[Jerusalemo]]) estas israela politikisto de la partio [[Likud]] kaj Nacia Sekureckonsilanto.<ref>{{Cite news|title=לא רק בתחבורה: הממשלה אישרה עוד ארבעה מינויים פוליטיים|work=TheMarker|url=https://www.themarker.com/news/politics/2023-01-08/ty-article/.premium/00000185-9129-d10b-afc7-9139c94f0000|access-date=2023-01-29}}</ref> De majo 2020 ĝis aŭgusto 2020, li funkciis kiel [[Ministro sen Portfolio]] en la la 5-a Kabineto de [[Benjamin Netanjahu]]. De aŭgusto 2020 ĝis junio 2021, li funkciis kiel Ministro pri Homaj Setlejoj en la sama kabineto, sukcedante partianon [[Tzipi Hotovely]].<ref name=":1">{{Cite web|title=הרשימה המלאה: השרים והח"כים שנשארו מחוץ לכנסת|url=https://www.bhol.co.il/news/1458736|access-date=20 November 2022|website=בחדרי חרדים|date=20 July 2016|language=he}}</ref> == Kariero == Dum studento, Tzachi Hanegbi estis kondamnita pro partopreno en publika interbatiĝo kaj juĝita al provtempo kaj [[monpuno]]. La interbatiĝo devenis de politika malkonsento inter la studentoj. En 2005, Tzachi Hanegbi aliĝis al la partio [[Kadima]] de [[Ariel Ŝaron]]. Post la elektoj de 2006, Hanegbi prezidis la parlamentan Komitaton pri Eksterlandaj Aferoj kaj Defendo. Malgraŭ la malvenko de Kadima en la elektoj de 2009, Hanegbi daŭre prezidas ĉi tiun komitaton. Tzachi Hanegbi estis akuzita pri politikaj nomumoj, falsĵuro kaj malobservo de fido. La Magistrata Kortumo de Jerusalemo absolvis Tzachi Hanegbi de la akuzoj pri politikaj nomumoj en la Ministerio pri Medio dum lia oficperiodo kiel ministro. Li estis senkulpigita de la akuzoj pri balotsubaĉeto kaj malobservo de fido, sed unu akuzo restis: falsĵuro. Fine, la kortumo devigis Hanegbi demisii de siaj Knesset-devoj kaj ordonis al li pagi monpunon de 10 000  ŝekeloj. Tzachi Hanegbi provizore demisiis de la Knesset kaj ĉesis siajn agadojn, sed restis membro de la partio Kadima kaj ankaŭ rajtis kandidatiĝi por la sekva 19-a Knesset. En julio 2012, Tzachi Hanegbi forlasis la partion Kadima post kiam oni decidis malmunti la nacian unuecregistaron, kaj revenis al la partio Likud.<ref>[https://www.facebook.com/Tzachi.Hanegbi/posts/422382014480511, Hanegbi announces his return to Likud (Hebrew)]</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [http://hanegbi.org.il/english/ oficiala retejo] de Hanegbi{{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200609000000/https://web.archive.org/web/20200609092359/http://hanegbi.org.il/english/ |date=2020-06-09 }} {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Hanegbi, Tzachi }} [[Kategorio:Israelaj politikistoj]] [[Kategorio:Israelaj ministroj]] li2cho6zyefywhc4lc5gxpc142i0br2 9378093 9378090 2026-05-20T05:03:58Z Sj1mor 12103 /* Eksteraj ligiloj */ 9378093 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} ''' Tzachi HaNEGBI''' ({{lang-he|צחי הנגבי|t=''Caĥi Ha-negbi''}}; naskiĝis '''Yitzhak Hanegbi'''; 26-a de februaro 1957 en [[Jerusalemo]]) estas israela politikisto de la partio [[Likud]] kaj Nacia Sekureckonsilanto.<ref>{{Cite news|title=לא רק בתחבורה: הממשלה אישרה עוד ארבעה מינויים פוליטיים|work=TheMarker|url=https://www.themarker.com/news/politics/2023-01-08/ty-article/.premium/00000185-9129-d10b-afc7-9139c94f0000|access-date=2023-01-29}}</ref> De majo 2020 ĝis aŭgusto 2020, li funkciis kiel [[Ministro sen Portfolio]] en la la 5-a Kabineto de [[Benjamin Netanjahu]]. De aŭgusto 2020 ĝis junio 2021, li funkciis kiel Ministro pri Homaj Setlejoj en la sama kabineto, sukcedante partianon [[Tzipi Hotovely]].<ref name=":1">{{Cite web|title=הרשימה המלאה: השרים והח"כים שנשארו מחוץ לכנסת|url=https://www.bhol.co.il/news/1458736|access-date=20 November 2022|website=בחדרי חרדים|date=20 July 2016|language=he}}</ref> == Kariero == Dum studento, Tzachi Hanegbi estis kondamnita pro partopreno en publika interbatiĝo kaj juĝita al provtempo kaj [[monpuno]]. La interbatiĝo devenis de politika malkonsento inter la studentoj. En 2005, Tzachi Hanegbi aliĝis al la partio [[Kadima]] de [[Ariel Ŝaron]]. Post la elektoj de 2006, Hanegbi prezidis la parlamentan Komitaton pri Eksterlandaj Aferoj kaj Defendo. Malgraŭ la malvenko de Kadima en la elektoj de 2009, Hanegbi daŭre prezidas ĉi tiun komitaton. Tzachi Hanegbi estis akuzita pri politikaj nomumoj, falsĵuro kaj malobservo de fido. La Magistrata Kortumo de Jerusalemo absolvis Tzachi Hanegbi de la akuzoj pri politikaj nomumoj en la Ministerio pri Medio dum lia oficperiodo kiel ministro. Li estis senkulpigita de la akuzoj pri balotsubaĉeto kaj malobservo de fido, sed unu akuzo restis: falsĵuro. Fine, la kortumo devigis Hanegbi demisii de siaj Knesset-devoj kaj ordonis al li pagi monpunon de 10 000  ŝekeloj. Tzachi Hanegbi provizore demisiis de la Knesset kaj ĉesis siajn agadojn, sed restis membro de la partio Kadima kaj ankaŭ rajtis kandidatiĝi por la sekva 19-a Knesset. En julio 2012, Tzachi Hanegbi forlasis la partion Kadima post kiam oni decidis malmunti la nacian unuecregistaron, kaj revenis al la partio Likud.<ref>[https://www.facebook.com/Tzachi.Hanegbi/posts/422382014480511, Hanegbi announces his return to Likud (Hebrew)]</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [http://hanegbi.org.il/english/ oficiala retejo] de Hanegbi {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200609000000/https://web.archive.org/web/20200609092359/http://hanegbi.org.il/english/ |date=2020-06-09 }} {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Hanegbi, Tzachi }} [[Kategorio:Israelaj politikistoj]] [[Kategorio:Israelaj ministroj]] r7oc1zcfqptl4hyk21abf5au5rjojy2 0 925281 9378152 9284469 2026-05-20T06:44:26Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9378152 wikitext text/x-wiki La '''Akademia ligo de katolikaj aŭstraj studentordenoj''' (germane: ''Akademischer Bund Katholisch-Österreichischer Landsmannschaften'' - mallongigo ''KÖL'') estas unio de [[studenta korporacio|studentaj korporacioj]] [[monarĥismo|legistimistaj]].<ref>Almenaŭ kiam komence kiam la unuaj el ili fondiĝis.</ref> Ĝi apartenas al [[Eŭropa kristana korporaciaro studenta (EKV)]]. [[file:KÖL Dachverband Wappen.gif|thumb|blazono de la ŝirma organizo de KÖL]] Post la [[Unua Mondmilito]] katolikaj studentoj (parte ankaŭ gimnazianoj) unuiĝis en korporacioj kiuj - krom la principoj de religio, sciencflego, amikeco kaj patrujo ankaŭ sentis specialan proksimecon al la domo de la [[Habsburgoj]]. Kelkaj tiel eĉ kreis ''monarkio'' kiel kvinan devizon. Per tio ekzistas klara divido de la katolika [[Österreichischer Cartellverband|ÖCV]]. La fondo de ŝirmorganizo estis en la 12-a de septembro 1933<ref>https://www.karlvonhabsburg.at/organisationen/katholisch-oesterreichische-landsmannschaften/</ref> kiam du kluboj (t.n. ''Maximiliana'' kaj ''Starhemberg'') deklaris unisimilan interkonsentaron.<ref>Herbert Fritz (eld.): ''Farbe tragen, Farbe bekennen. 1938–1945. Katholische Korporierte in Widerstand und Verfolgung,'' Österreichischer Agrarverlag, Wien 1988, p. 12</ref> Post la [[Dua Mondmilito]] kelkaj anoj de pereintaj legitimistaj nekatolikaj korporacioj ekanis ĉe KÖL. Inter la du mondmilitoj, KÖL estis apud ''Reichsbund für Österreich'' la plej grava legitimista societo en Aŭstrujo.<ref>Karl Vocelka, Lynne Heller: ''Die private Welt der Habsburger. Leben und Alltag einer Familie,'' Styria, Graz 1998, ISBN 3-222-12642-9, p. 311</ref> Jen listo de la korporacioj kiuj membras ĉe KÖL (kun universitata urbo, fondodato, koloroj kaj devizo): *KÖL Maximiliana Wien<ref>[https://maximiliana.at/ paĝaro de KÖL Maximiliana]</ref> (Vieno, oktobro 1922; ruĝe-nigre-ore; Ehre - Treue - Vaterland!) *KÖL Starhemberg Wien<ref>[https://www.koel-starhemberg.at/ hejmpaĝo de KÖL Starhemberg]</ref> (Vieno, junio 1933; verde-nigre-ore; Glaube, Treue, Österreich!) *KÖL Austria-Salzburg<ref>[https://www.koel-aŭstria.at/ hejmpaĝo de KÖL Austria-Salzburg]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> (decembro 1934; blanke-nigre-ore; Edel, fromm und treu!) *KÖL Carolina Wien<ref>[https://koel-carolina.at/ hejmpaĝo de KÖL Carolina Wien]</ref> (Vieno, aprilo 1936; helblue-nigre-ore; Tapfer, treu und wahr!) *KÖL Josephina Wien<ref>[https://www.josephina.at/ hejmpaĝo de KÖL Josephina Wien]</ref> (Vieno, januaro 1947; oranĝe-nigre-ore; Cum Deo pro patria!) *KÖL Leopoldina Wien<ref>[https://koel-leopoldina.at/ paĝaro de KÖL Leopoldina Wien]</ref> (Vieno, aprilo 1947; nigre-ore-ruĝe; Austria erit in orbe ultima!) *KÖL Theresiana Innsbruck<ref>[https://theresiana.at/ paĝaro de KÖL Theresiana Innsbruck]</ref> ([[Innsbruck]], majo 1947; ore-nigre-blanke; In fide pro domo Austriae!'') *KÖL Saxo-Meiningia Linz<ref>[http://www.saxo-meiningia.at/ paĝaro de KÖL Saxo-Meiningia Linz]</ref> ([[Linz]], novembro 1952; arĝente-nigre-ore; Fidem genusque servabo!) *KÖL Ostaricia Innsbruck<ref>[https://www.ostaricia.net/ hejmpaĝo de KÖL Ostaricia Innsbruck]</ref> (Innsbruck, septembro 1982; ruĝe-nigre-ore; In fide firmitas pro Austria!) * KÖL Wallenstein Wien (Vieno, januaro 1988; nigre-ore-viole; Wer, wenn nicht wir!) En la 13-a de novembro 2021 la korporacio ''KÖL Ferdinandea Graz'' ([[Graz]], majo 1937) estis ekskluzivigita el la sino de KÖL.<ref>[http://www.ferdinandea.at/index.htm hejmpaĝo fragmenta de ''Ferdinandea Graz'']</ref> Jen listo de amikaj korporacioj: *KEL Gregoriana London ([[Londono]], majo 2003) *KÖL Franzisco-Josephina Heidelberg-Bonn zu Regensburg ([[Regensburg|Ratisbono]]) *KÖML Tegetthoff Wien (ene de [[Mittelschüler-Kartell-Verband]]) * Corps der Ottonen Por samideanoj mezlernejaj ekzistis la unio ''Seniorenconvent pennaler Landsmannschaften'' (SCPL), en kiu kolektiĝis tri korporacioj: *ÖML Ottonia Linz (Linz) *KÖML Corps Victoria Wien (Vieno) *KÖML Staufia Graz (Graz)<ref>[https://web.archive.org/web/20131213001748/http://www.honovere.de/verzeichnis/dachverband_169.html listoj ĉe ''honovere.de'']</ref> == Literaturo== * Gregor Gatscher-Riedl (eld.): ''Dem Glauben treu, dem Kaiser und dem Lande! 80 Jahre akademischer Bund katholisch-österreichischer Landsmannschaften – 75 Jahre Widerstand und Kampf für ein unabhängiges Österreich,'' Eigenverlag des Akademischen Bundes, Wien 2013, ISBN 978-3-9503395-6-7 * Jochen Nußmüller, Peter-Paul Pergler (eld.): ''Idealisten wider den Zeitgeist: 70 Jahre K.Ö.L. Ferdinandea Graz,'' Eigenverlag der Katholisch-Österreichischen Landsmannschaft Ferdinandea, Graz 2007 * Heinrich Schuschnigg: "Die katholisch-österreichischen Landsmannschaften im Widerstand gegen den Nationalsozialismus" - ĉe: Peter Krause, Herbert Fritz (eld.): ''Korporierte im Widerstand gegen den Nationalsozialismus.'' Österreichischer Verein für Studentengeschichte, Wien 1997 == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat}} * [http://www.koel.at paĝaro de KÖL] * [http://home.pages.at/ledel/bomben/bomben_t.htm historio de aŭstraj korporacioj studentaj] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20111201163000/http://home.pages.at/ledel/bomben/bomben_t.htm |date=2011-12-01 }} == Notoj == <references /> {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:KOL}} [[Kategorio:Studentaj organizaĵoj en Aŭstrio]] [[Kategorio:Katolikaj organizaĵoj]] [[Kategorio:Aperis en 1933]] [[Kategorio:Monarkismaj organizaĵoj]] 3hnuvusrks2txg3nmv5lkvzomz2cugt 0 927121 9377884 9231664 2026-05-19T18:34:11Z Sj1mor 12103 9377884 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Henry SEEBOHM''' (12a de Julio 1832 – 26a de Novembro 1895) estis angla [[ŝtalo|ŝtalfabrikanto]], kaj amatora [[ornitologo]], ovosciencisto kaj vojaĝanto. ==Biografio== Li edukiĝis en familio de [[kvakero]]j. Henry interesiĝis en [[natura historio]] en la lernejo kaj plue pasigis tempon studante birdojn en siaj vojaĝoj. Li vaste veturis vizitante [[Grekio]]n, [[Skandinavio]]n, [[Turkio]]n, kaj Sudafrikon. Liaj ekspedicioj al la [[Jenisejo|Jeniseja]] [[tundro]] de [[Siberio]] estis priskribitaj en liaj du libroj, ''Siberia in Europe'' (1880) kaj ''Siberia in Asia'' (1882), kiuj estis kombinitaj en la postmorta publikaĵo ''The Birds of Siberia'' (1901). Liaj ekspedicioj inkludis la malsupran valon de la rivero [[Peĉora]] en 1875 kun John Alexander Harvie-Brown kaj viziton al [[Helgoland]] en la hejmo de Heinrich Gätke. En 1877 li aliĝis al Joseph Wiggins en Siberio.<ref name=dnb>Woodward, BB (2004). "Seebohm, Henry (1832–1895)". Oxford Dictionary of National Biography. Oxford Dictionary of National Biography. (Reviziita de Yolanda Foote) (online ed.). Oxford University Press. doi:10.1093/ref:odnb/25023</ref> Li estis unu el la unuaj eŭropaj ornitologoj kiuj akceptis la usonan trinoman sistemon por klasigi [[subspecio]]jn. Aliaj gravaj verkoj de Seebohm estis ''A History of British Birds'' (1883), ''The Geographical Distribution of the family Charadriidae'' (1887), ''The Birds of the Japanese Empire'' (1890) kaj ''A Monograph of the Turdidae'' (1902, kompletigita de [[Richard Bowdler Sharpe]]). Seebohm heredigis sian kolekton de birdohaŭtoj al la [[Brita Muzeo]]. La kolekto kiu estis ricevita en 1896 konsistis el preskaŭ 17 000 specimenoj.<ref>{{cite news|newspaper=Huddersfield Chronicle|date=8a de Februaro 1896|page=3|url=http://www.britishnewspaperarchive.co.uk/viewer/bl/0000167/18960208/042/0003|via =[[British Newspaper Archive]]|url-access=subscription |title=An ornithologist's bequest to the nation}}</ref> Nombraj birdoj estis nomitaj laŭ Seebohm, kiel la griza emuvostulo (nuna ''Bradypterus seebohmi'') fare de Bowdler Sharpe. Krome li mem nomis aliajn birdospeciojn, kiel la [[Granda fiŝgufo]], ''Ketupa blakistoni''. == Verkoj == * (1901) ''[https://archive.org/details/birdsofsiberiare00seeb The birds of Siberia; a record of a naturalist's visits to the valleys of the Petchora and Yenesei].'' J. Murray. London. * (1893) ''[https://archive.org/details/geographicaldist00seeb Geographical distribution of British birds]'' * (1890) ''[https://archive.org/details/birdsofjapanesee00seeb The birds of the Japanese Empire].'' R.H. Porter, London. * (1890) ''Classification of Birds.'' R.H. Porter, London. * (1888) ''[https://archive.org/details/cu31924000181366 The geographical distribution of the family Charadriidae, or, The plovers, sandpipers, snipes, and their allies].'' H. Sotheran. London * (1883) ''A history of British birds, with coloured illustrations of their eggs.'' R.H. Porter. London. [https://archive.org/details/historyofbritish01seeb Volume 1] [https://archive.org/details/historyofbritish02seeb Volume 2] [https://archive.org/details/historyofbritish03seeb Volume 3] [https://archive.org/details/historyofbritish04seeb Volume 4] * (1880) ''[https://archive.org/details/cu31924026995963 Siberia in Europe: a visit to the valley of the Petchora, in north-east Russia].'' J. Murray, London. * (1880) ''[https://archive.org/details/contributionstoo00seeb Contributions to the ornithology of Siberia]'' ==Bibliografio== * Seebohm, Henry; Sharpe, R. Bowdler (1896). [https://archive.org/details/colouredfigureso00seeb?view=theater#page/n9/mode/2up ''Coloured figures of the eggs of British birds''.] Sheffield: Pawson and Brailsford. pp. v–xiv. ==Referencoj== {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Seebohm, Henry}} [[Kategorio:Anglaj ornitologoj]] [[Kategorio:Anglaj esploristoj]] nu4nkt8wdexnwlhicmb36rjlwbwy4la 9377886 9377884 2026-05-19T18:35:12Z Sj1mor 12103 /* Referencoj */ 9377886 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''Henry SEEBOHM''' (12a de Julio 1832 – 26a de Novembro 1895) estis angla [[ŝtalo|ŝtalfabrikanto]], kaj amatora [[ornitologo]], ovosciencisto kaj vojaĝanto. ==Biografio== Li edukiĝis en familio de [[kvakero]]j. Henry interesiĝis en [[natura historio]] en la lernejo kaj plue pasigis tempon studante birdojn en siaj vojaĝoj. Li vaste veturis vizitante [[Grekio]]n, [[Skandinavio]]n, [[Turkio]]n, kaj Sudafrikon. Liaj ekspedicioj al la [[Jenisejo|Jeniseja]] [[tundro]] de [[Siberio]] estis priskribitaj en liaj du libroj, ''Siberia in Europe'' (1880) kaj ''Siberia in Asia'' (1882), kiuj estis kombinitaj en la postmorta publikaĵo ''The Birds of Siberia'' (1901). Liaj ekspedicioj inkludis la malsupran valon de la rivero [[Peĉora]] en 1875 kun John Alexander Harvie-Brown kaj viziton al [[Helgoland]] en la hejmo de Heinrich Gätke. En 1877 li aliĝis al Joseph Wiggins en Siberio.<ref name=dnb>Woodward, BB (2004). "Seebohm, Henry (1832–1895)". Oxford Dictionary of National Biography. Oxford Dictionary of National Biography. (Reviziita de Yolanda Foote) (online ed.). Oxford University Press. doi:10.1093/ref:odnb/25023</ref> Li estis unu el la unuaj eŭropaj ornitologoj kiuj akceptis la usonan trinoman sistemon por klasigi [[subspecio]]jn. Aliaj gravaj verkoj de Seebohm estis ''A History of British Birds'' (1883), ''The Geographical Distribution of the family Charadriidae'' (1887), ''The Birds of the Japanese Empire'' (1890) kaj ''A Monograph of the Turdidae'' (1902, kompletigita de [[Richard Bowdler Sharpe]]). Seebohm heredigis sian kolekton de birdohaŭtoj al la [[Brita Muzeo]]. La kolekto kiu estis ricevita en 1896 konsistis el preskaŭ 17 000 specimenoj.<ref>{{cite news|newspaper=Huddersfield Chronicle|date=8a de Februaro 1896|page=3|url=http://www.britishnewspaperarchive.co.uk/viewer/bl/0000167/18960208/042/0003|via =[[British Newspaper Archive]]|url-access=subscription |title=An ornithologist's bequest to the nation}}</ref> Nombraj birdoj estis nomitaj laŭ Seebohm, kiel la griza emuvostulo (nuna ''Bradypterus seebohmi'') fare de Bowdler Sharpe. Krome li mem nomis aliajn birdospeciojn, kiel la [[Granda fiŝgufo]], ''Ketupa blakistoni''. == Verkoj == * (1901) ''[https://archive.org/details/birdsofsiberiare00seeb The birds of Siberia; a record of a naturalist's visits to the valleys of the Petchora and Yenesei].'' J. Murray. London. * (1893) ''[https://archive.org/details/geographicaldist00seeb Geographical distribution of British birds]'' * (1890) ''[https://archive.org/details/birdsofjapanesee00seeb The birds of the Japanese Empire].'' R.H. Porter, London. * (1890) ''Classification of Birds.'' R.H. Porter, London. * (1888) ''[https://archive.org/details/cu31924000181366 The geographical distribution of the family Charadriidae, or, The plovers, sandpipers, snipes, and their allies].'' H. Sotheran. London * (1883) ''A history of British birds, with coloured illustrations of their eggs.'' R.H. Porter. London. [https://archive.org/details/historyofbritish01seeb Volume 1] [https://archive.org/details/historyofbritish02seeb Volume 2] [https://archive.org/details/historyofbritish03seeb Volume 3] [https://archive.org/details/historyofbritish04seeb Volume 4] * (1880) ''[https://archive.org/details/cu31924026995963 Siberia in Europe: a visit to the valley of the Petchora, in north-east Russia].'' J. Murray, London. * (1880) ''[https://archive.org/details/contributionstoo00seeb Contributions to the ornithology of Siberia]'' ==Bibliografio== * Seebohm, Henry; Sharpe, R. Bowdler (1896). [https://archive.org/details/colouredfigureso00seeb?view=theater#page/n9/mode/2up ''Coloured figures of the eggs of British birds''.] Sheffield: Pawson and Brailsford. pp. v–xiv. ==Referencoj== {{Referencoj}}{{Projektoj}}{{Bibliotekoj}} {{DEFAŬLTORDIGO:Seebohm, Henry}} [[Kategorio:Anglaj ornitologoj]] [[Kategorio:Anglaj esploristoj]] b0bp4nviog3e5wy1918nq6gligamwuc 0 927142 9377754 9309603 2026-05-19T14:57:07Z Sj1mor 12103 9377754 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Denise LEVERTOV''' (naskita Priscilla Denise Levertoff, la 24-an de oktobro 1923 en Ilford, [[Essex]], [[Anglio]] ; mortinta la 20-an de decembro 1997 en [[Seatlo]], [[Usono]]) estis usona poetino de rusa - kimra deveno. Forte influita de la poetoj de la [[Beat-generacio]], ŝi estis politika kaj feminisma aktivulino kaj publikigis, interalie, protestpoemojn kontraŭ la [[Vjetnama milito]]. Ŝi gajnis multajn literaturajn premiojn.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/lightupcave0000leve|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/lightupcave0000leve/page/238 238]|title=Light Up the Cave|publisher=New Directions Publishing|isbn=9780811208130|last1=Levertov|first1=Denise|date=1 January 1981}}</ref> Post publikigo de sia unua poemaro, ''The Double Image'' (''La'' ''duobla bildo'', 1946), ŝi elmigris al Usono en 1948 kaj regule publikigis pluajn poemarojn tie. Ŝia afineco kun la poetoj de la tiel nomata movado ''de la Nigra Monto'', kiel ekzemple [[Charles Colson|Charles Olson]] kaj [[William Carlos Williams]], estis evidenta, dum ŝia propra verkstilo restis nedubebla. Post la publikigo de ''Kun Okuloj ĉe la Malantaŭo de Niaj Kapoj'' (1959), ŝi fariĝis poezia redaktorino de la revuo ''[[The Nation]]'' en 1961. Ekde la dua duono de la 1960-aj jaroj, ŝi aktive partoprenis en civilaj kaj [[kontraŭmilita movado|kontraŭmilitaj]] movadoj, precipe parolante kontraŭ la Vjetnama milito , kiu forte influis la verkaron de la poetino. De 1981 ĝis 1994 ŝi instruis ĉe [[Universitato Stanford]]. Inter ŝiaj pli konataj pli postaj poemaroj estis ''Relearning the Alphabet'' (1970), ''Footprints'' (1972), kaj ''Evening Train'' (1992). Ŝi ankaŭ publikigis ''New and Selected Essays,'' kolekton de eseoj pri diversaj temoj, en 1992. Ŝi korespondis kun la poeto [[Robert Duncan]] dum pluraj jaroj. En 1980 ŝi estis elektita al la Usona Akademio de Artoj kaj Literaturo.<ref>[http://www.poets.org/poet.php/prmPID/41 "Denise Levertov"], ''The Academy of American Poets''.</ref> En 1990 ŝi ricevis la Frost-Medalon de la Poezio-Societo de Usono. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [http://www.poets.org/poet.php/prmPID/41 Profilo kaj poemoj ĉe la Akademio de Amerikaj Poetoj] * [http://www.poetryfoundation.org/bio/denise-levertov Profilo kaj poemoj ĉe la Poezio-Fonduso] * [http://www.english.uiuc.edu/maps/poets/g_l/levertov/levertov.htm Profilo ĉe Modern American Poetry]{{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20090201000000/https://web.archive.org/web/20090201025943/http://www.english.uiuc.edu/maps/poets/g_l/levertov/levertov.htm |date=2009-02-01 }} * [http://www.smithdocs.net/LevertovChronology.html Kronologio de Denise Levertov] * [http://ndbooks.com/author/denise-levertov Paĝo de Denise Levertov ĉe New Directions Publishing] {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Levertov, Denise}} [[Kategorio:Konvertitoj de ateismo aŭ agnostikismo al romkatolikismo]] [[Kategorio:Usonaj kontraŭimpostistoj]] [[Kategorio:Britaj poetoj]] [[Kategorio:Usonaj poetoj]] [[Kategorio:Britaj verkistoj]] [[Kategorio:Verkistinoj]] ggl5v0cny5nqna3o504ud95l0kbv2nd 0 927612 9377614 9274426 2026-05-19T12:27:18Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9377614 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto |kesteroj= {{Informkestero sinsekvo | titolo = [[Urbestro]] de [[Berlino]] | dosiero = Coat of arms of Berlin.svg | periodo = [[2023]] – nun | antaŭ = Franziska Giffey | post = }} }} '''Kai Peter WEGNER''' (naskita la 15-an de septembro 1972 en Okcidenta [[Berlino]]) estas germana politikisto de la konservativa [[politika partio]] [[Kristandemokrata Unio de Germanio]] ([[CDU]]). Li estas la urbestro de la [[urboŝtato]] [[Berlino]] ekde la 27-a de aprilo 2023.<ref>{{Cite web|url=https://www.cducsu.de/abgeordnete/kai-wegner|title=Kai Wegner|website=CDU/CSU-Fraktion|access-date=1 March 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201106194505/https://www.cducsu.de/abgeordnete/kai-wegner|archivedate=2020-11-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bundestag.de/webarchiv/abgeordnete/biografien19/W/wegner_kai-524464|title=Deutscher Bundestag - Kai Wegner|website=Deutscher Bundestag|accessdate=11 March 2023}}</ref> Ekde 2005 li estis membro de la germana parlamento ''[[Bundestag]]''. Ekde novembro 2021, Wegner estas membro de la Berlina Ĉambro de Reprezentantoj, kie li funkciis kiel estro de la parlamenta frakcio de la CDU Berlino de 2021 ĝis 2023 kaj, kiel tia, kiel estro de la [[Opozicio (politiko)|opozicio]]. Li ankaŭ estas la partiestro de la Berlina CDU ekde majo 2019 kaj, kiel tia, konsila membro de la federacia plenuma komitato de la tutlanda partio CDU. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{de}}) {{projektoj}} {{ĝermo|Berlino}} {{Nunaj ministroprezidantoj de la federaciaj landoj de Germanio}} {{Bibliotekoj}} {{vivtempo|Wegner, Kai}} [[Kategorio:Germanaj politikistoj]] [[Kategorio:Ministroprezidantoj de germana federacia lando]] srturwbe7b3v57jq7p401awsc8t3cmt 0 928909 9378052 9321399 2026-05-20T01:07:25Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9378052 wikitext text/x-wiki {{Informkesto Sporta fako | sporta fako = Liberstila skiado | supera fako = <!--(nedeviga)--> | fakoj = | kategorio = Sporto }} [[Dosiero:Photography_by_Victor_Albert_Grigas_(1919-2017)00025_sept_62_(37295972680).jpg|dekstra|eta|Kartvetkuro en [[Ilinojso]] en 1962]] [[Dosiero:Bundesarchiv_Bild_183-B1007-0016-001,_5._Berliner_K-Wagen-Rennen.jpg|eta|Kartvetkuro en [[Berlino]], [[Orienta Germanio]], 1963]] '''Kartingo''' (ankaŭ nomata '''''kart-vetkuro''''') estas [[sporto]] kaj [[Amuzo|amuziĝo]], kiu implikas vetkurajn vetkurajn aŭtetojn — simplajn vetkurajn veturilojn sen [[Karoserio|karoserioj]], plej ofte kun malfermaj radoj. Vetkuraj aŭtetoj (klaso Superkart) povas atingi rapidojn ĝis 260 [[km/h]]. Temas pri branĉo de [[motorsporto]], kie ŝoforoj konkuras en vetkuroj per malgrandaj, motorizitaj [[Veturilo|veturiloj]] nomitaj kart-oj sur speciale dizajnitaj kart-trakoj. Ekzistas ankaŭ ŝatokupa versio, kie ĉiu povas veturi lu-karton por libertempo sur trakoj, ofte endome sed ankaŭ ekstere. Ĉi tiuj kart-oj havas ĉirkaŭ 6-10 ĉevalfortojn kaj povas atingi [[Rapido|rapidojn]] de proksimume 80 km/h se la [[trako]] permesas tion (ekz., longa rektaĵo). Pro sia simpla kaj malpeza konstruo, vetkuraj aŭtetoj estas tre rapidaj kaj facilmovaj. Ili povas atingi rapidojn de pli ol 150 km/h. La malalta pezocentro, nur kelkajn centimetrojn super la trako, ebligas altajn kurbiĝrapidojn en kartingo, kio rezultigas intensan fizikan penadon (ĝis 4 ''g''). == Historio == La komencoj de ĉi tiu sporto datiĝas de la dua duono de la 1950-aj jaroj, kaj estis iniciatitaj de usonaj pilotoj, kiuj, uzante aviadilajn komponantojn (fragmentojn de strukturoj, radojn), komencis produkti testveturilojn.<ref>{{Cite web|url=https://www.fiakarting.com/web/karting/webkarting.nsf/CIKFIA_Dpliant50ansKarting.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090824043652/http://www.cikfia.com/web/karting/webkarting.nsf/CIKFIA_Dpliant50ansKarting.pdf|url-status=dead|title=FIA Karting|archivedate=24 August 2009|website=www.fiakarting.com}}</ref> La unua karting-konkurso okazis en 1959 en [[Usono]]. En 1961, la unua mondĉampioneco okazis, kaj en 1968, la eŭropa ĉampioneco.<ref>{{cite web|url=http://www.vintagekarts.com/europe.htm|title=How the kart was first introduced to Europe – by Burton Reinfrank – June 2004|publisher=Vintagekarts.com|access-date=2011-08-08}}</ref> En 1962, la Internacia Karting-Komisiono estis establita en [[Parizo]], funkcianta sub la [[Internacia Aŭtomobila Federacio]]. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [https://www.kartingforum.co.uk KartingForum.co.uk] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200425085939/https://www.kartingforum.co.uk/ |date=2020-04-25 }} Via numero 1 karting-komunumo! * [https://www.kartingclassifieds.co.uk Anoncoj pri kartingo] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20240321202057/https://kartingclassifieds.co.uk/ |date=2024-03-21 }} Kartoj kaj karting-rilataj aĵoj vendeblaj aŭ dezirataj. * [https://uk.kartdirectory.racing Kart Directory UK] La Hejmo por britaj Kart-istoj. * [https://www.kartpulse.com Kartpulse] tutmonda rimedo por novaj kaj ekzistantaj kart-vetkuristoj. ===Estraroj=== * [https://www.kartingukbambino.com Motorsporta UR Bambino Ĉampioneco] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200101161959/https://www.kartingukbambino.com/ |date=2020-01-01 }} * [http://www.ultimatecorporateleague.com Retejo de entreprena sportligo]{{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20201112000000/https://web.archive.org/web/20201112025112/https://ultimatecorporateleague.com/ |date=2020-11-12 }} * [http://www.cikfia.com Retejo de CIK-FIA] * [http://www.msauk.org MSA - Motorsporta Asocio]{{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20180818000000/https://web.archive.org/web/20180818170608/https://www.msauk.org/ |date=2018-08-18 }} – Estraro por motorsportoj en Britio * [http://www.ikfkarting.com IKF - Internacia Kart-Federacio] - estraro por la sporto de kartingo en Usono, plejparte Okcidenta Marbordo * [http://www.worldkarting.com WKA - Monda Kartinga Asocio] - estraro por kartingo en Usono, plejparte Orienta Marbordo * [http://www.akrainc.com AKRA - Usona Kart-Vetkura Asocio] - Estraro por konkurstraka ovala kartingo en Usono * [http://www.karting.net.au AKA – Aŭstralia Kartinga Asocio] – Estraro por kartingo en Aŭstralio * [http://www.asncanada.com ASN Kanado]{{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20190402000000/https://web.archive.org/web/20190402154309/http://www.asncanada.com/ |date=2019-04-02 }} – Estraro por kartiloj en Kanado * [http://www.natska.co.uk NatSKA – Nacia Asocio de Lernejoj kaj Junularaj Grupoj de Karting – Britio] * [https://web.archive.org/web/20080120162642/http://www.vintagepowersport.com/vka/ VKA - Vintage Karting Association] - Asocio por subteno de kartiloj ekde la komenco de kartiloj en 1956 ĝis 1975 {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Motorsporto]] [[Kategorio:Usonaj inventoj]] a0frfewbajh7s4l364uk3u9schzbq3k 0 936312 9378326 9312204 2026-05-20T11:18:38Z Kani 670 /* Referencoj */ 9378326 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Liphara arbapuso |koloro = pink |dosiero= Hemiprocne comata 26084033.jpg |dosiero2 = | dosiero larĝo=240px | dosiero2 larĝo=240px |priskribo de dosiero = |priskribo de dosiero2 = |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Hemiproknedoj]] ''Hemiprocnidae'' |genro = [[Hemiproknoj]] ''[[Hemiprocne]]'' |specio = '''Liphara arbapuso''' ''H. comata'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name="iucn status 12 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Hemiprocne comata'' |volume=2016 |article-number=e.T22686900A93130401 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22686900A93130401.en |access-date=12a de Novembro 2021}}</ref> |dunomo = ''Hemiprocne comata'' |dunomo aŭtoritato = ([[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1824) |vikispecio = ''Hemiprocne comata'' |komunejo = ''Hemiprocne comata'' |sinonimo= |mapo de vivoteritorioj ={{#invoke:Wikidata|claim|P181}} |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Liphara arbapuso''' aŭ '''Eta arbapodo''' (''Hemiprocne comata'') estas specio de [[arbapuso]]. Arbapusoj estas tre aeremaj preskaŭpaserinaj [[birdo]]j, tre rilataj, sed distingaj disde la veraj [[apusoj]]. Kiel la aliaj membroj de la [[Hemiproknedoj]], tiu ĉi specio estas tre rilata al la veraj apusoj, sed male al la veraj apusoj, la arbapusoj estas arboremaj, ofte videblaj ripoze alkroĉitaj al arboj, alttensiaj fostoj, kaj [[pilono]]j. Dumripoze, la flugilpintoj kruciĝas super la vosto. Ĝi estas la plej malgranda de 4 specioj en la genro ''Hemiprocne''<ref>{{Cite book|title=National Geographic complete birds of the world|date=2009|publisher=National Geographic|others=Harris, Tim (Ornithologist), National Geographic Society (U.S.)|isbn=978-1-4262-0403-6|location=Washington, D.C.|oclc=244055602}}</ref> kaj troviĝas en [[Brunejo]], [[Indonezio]], [[Malajzio]], [[Birmo]], [[Filipinoj]], [[Singapuro]], kaj [[Tajlando]].<ref>{{Cite web|title=Hemiprocne comata (Temminck, 1824)|url=https://www.gbif.org/species/2477440|website=www.gbif.org|language=en|access-date=2020-05-02}}</ref> Ĝiaj naturaj vivejoj estas subtropikaj aŭ tropikaj humidaj arbaroj de malaltaj teroj, subtropikaj aŭ tropikaj mangrovarbaroj, kaj subtropikaj aŭ tropikaj humidaj [[montarbaro]]j. == Aspekto == [[Dosiero:WhiskeredTreeSwift Danum2 (cropped).JPG|eta|maldekstre|200ra|]] Mezgrandaj, unikaj blankaj longaj "lipharoj" super kaj sub la okulo, vila kresto, tre forkoforma vosto, seksoj similaj. Masklaj bridoj estas nigraj; du longaj blankaj "lipharoj", unu super la okulo de la frunto etendiĝanta preter la nuko; orelareo estas kaŝtankolora; cetero de la kapo kaj gorĝo, vosto, supraj kaj subflugilaj kovriloj, kaj unuarangaj flugilplumoj estas malhele metalecbluaj. Ĉiu sekundara flugilplumo havas grandan blankan makulon sur la interna reto; dorso ĝis supraj vostokovriloj, brusto kaj supra ventro estas bronze oliveckoloraj; malsupra ventro kaj subvostaj kovriloj estas blankaj. Ino ne havas kaŝtankoloran orelareon. Nematura plumaro estas nekonata. Beko estas nigra; okuloj estas malhelbrunaj; kruroj estas purpurbrunaj. == Reproduktado == BLipharaj arbapusoj estas kutime 14-16 cm longaj kun 13 cm flugiloj. Pro ilia eta grandeco, iliaj nestaj vivejoj estas observitaj konsistantaj el malgrandaj plumoj. Ĉi tiuj plumoj estas formitaj en tasformo per la uzado de mucino ([[salivo]]). La Lipharaj arbapusoj uzas ankaŭ plumojn de diversaj birdoj, ekzemple, ili estis viditaj aldonantaj plumon de [[kolombo]] al siaj nestoj, kiel registrita en studo. Iliaj nestoj kutime havas la grandecon taŭgan por nur unu pura ovo. Lipharaj arbopusoj estas konataj pro formado de siaj nestoj sur branĉetoj ĉe la pinto de altaj arboj. Ili emas krei sian neston plurajn metrojn super arbaraj kronoj. Kaj masklaj kaj inaj birdoj alterne kovas la ovon en sia nesto, tamen la ina arbapuso emas plenumi la plimulton de la kovado. La arbapuso, kiu ne kovas, kutime restas ripozanta proksime al la nesto, preta por ŝanĝi rolojn aŭ protekti la ovon kiam predantoj estas proksime. La gepatraj arbapusoj ankaŭ uzas sian ne-kovan periodon por ĉasi insektojn. Post kiam la ovo kompletigas sian kovoperiodon en la nesto kaj okazas eloviĝo, la ido estas priskribita kiel blinda kaj nuda, kun grizkolora haŭto. La nesto estas kie la ina arbapuso revenas por elvomi ajnan manĝaĵon, kiun ŝi trovis, en la supren direktitan kapon de sia ido. Oni supozas, ke la kovado daŭras inter 14 kaj 20 tagojn. Post la eloviĝa periodo, la restaĵo de la ovo estas forigita de la malgranda nesto. Post du semajnoj da vivo en la nesto, la ido tipe estas lasita aparte de la gepatraj arbapusoj pli longe, ĉar ili estas trovitaj kovantaj (aŭ ripozantaj) pli alte en la elektita nestarbo. Dum la ido daŭre kreskas, ĝi poste trograndiĝas por sia nesto. Je 28 tagoj de aĝo, la ido proksime similas al siaj gepatroj, kvankam ĝi ankoraŭ dependas de la plenkreskaj arbapusoj por serĉi manĝaĵon. Post periodo de 8 semajnoj, la ido estas relative sendependa, kvankam ĝi restas proksime al la gepatra teritorio. Ene de plia semajno, la ido kutime disiĝas de la gepatra teritorio, lasante nur la gepatran Lipharan arbapuson kaj la neston, kiu restas alkroĉita al la branĉeto super la arbaraj kronoj dum multaj semajnoj, eĉ post sia foriro.<ref>McClure, H. E. (1979). "Nesting of the White-Whiskered Tree Swift in Malaya." ''The Condor'', 81(3), 308–311. [https://doi.org/10.2307/1367642]</ref> ==Bildaro== <gallery widths="200px" heights="150px" > Whiskered Treeswift.jpg|Malajzio - Taman Negara HemiprocneComata.LipKee.jpg|ino, Malajzio - Arbaro Panti </gallery> == Referencoj == {{Referencoj}} * ''Birds of India'' de Grimmett, Inskipp kaj Inskipp, ISBN 0-691-04910-6 * ''Swifts'' de Chantler kaj Driessens, ISBN 1-873403-83-6 * ''A Guide to the birds of the Philippines'' (2000) Robert S. Kennedy, Pedro C. Gonzales, [[Edward C. Dickinson]], Hector C. Miranda, jr. & Timothy H. Fisher {{Projektoj}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Orientalisa faŭno]] [[Kategorio:Birdoj de Azio]] jm9rr530xfwyorz6wfzjprszpulk2en 0 936863 9378311 9318312 2026-05-20T11:03:57Z Kani 670 /* Etimologio */ 9378311 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Kaŝtanventra kotingo |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |dosiero = Doliornis remseni 262570674.jpg |dosiero larĝo = 240ra |priskribo de dosiero = Plenkreska masklo en [[Kolombio]] |regno = [[Animalia]] - [[animaloj]] |filumo = [[Chordata]] - [[ĥorduloj]] |klaso = [[Aves]] - [[birdoj]] |ordo = [[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] |familio = [[Cotingidae]] - [[kotingedoj]] |genro = ''[[Doliornis]]'' |specio = '''''D. remseni''''' - '''kaŝtanventra kotingo''' |statuso = NT |dunomo = ''Doliornis remseni'' |dunomo aŭtoritato = Robbins, MB; Rosenberg, GH; Sornoza-Molina, F, 1994 |mapo de vivoteritorioj = Doliornis remseni map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240ra |priskribo de mapo de vivoteritorioj = Natura [[arealo]] <div style="text-align:left;margin-left:25px;"> {{Priskribo|#008000|Ĉiujare ĉeestanta}} </div> |specioj de subdivizio = Subspecioj |subdivizio2 = Unutipa |sinonimo = *''Ampelion remseni'' *''Doliornis sclateri remseni'' |vikispecio = |komunejo = }} La '''kaŝtanventra kotingo'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ({{lang-la|[[Doliornis remseni]]}}) estas [[unutipa]] [[birdospecio]] el la familio de [[kotingedoj]]. Ĝi estas [[endemia]] de la [[Andoj]] de norduesta [[Sudameriko]]. ==Taksonomio== Laŭ [[AviList]]<ref name="AviList">[https://www.avilist.org/ AviList v2025], konsultita la 21-an de feb. 2026.</ref>, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu specio, kaj ties Esperantaj nomoj<ref name="OT"/>: {{Genealogia arbo2}} *[[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] **[[Cotingidae]] - [[kotingedoj]] ***''[[Doliornis]]'' <small>[[Taczanowski, W]], 1874</small> ****''Doliornis remseni'' <small>Robbins, MB; Rosenberg, GH; Sornoza-Molina, F, 1994</small> - kaŝtanventra kotingo {{Genealogia arbo2/fino}} ==Etimologio== La scienca genra nomo ''Doliornis'' estas kunmetaĵo de 2 [[antikvaj grekaj]] vortoj, ''δόλιος'' (''dolios'' = "ruza") kaj ''ὄρνις'' (''ornis'' = "birdo"), ĉar tiuj birdoj, kiuj vivas en la densa [[subarbaraĵo]] de Andoj, estas tre diskretaj, kaŝemaj kaj malfacile observeblaj<ref name="BOTW">[https://birdsoftheworld.org/bow/species/chbcot1/cur/introduction Birds of the World], Chestnut-bellied Cotinga.</ref>. La [[specia epiteto]] ''remseni'' estis donita omaĝe al la usona ornitologo [[James Vanderbeek Remsen]]<ref name="BOTW"/>. ==Aspekto== La kaŝtanventra kotingo estas ĉirkaŭ 21 ĝis 21,5 cm longa kaj pezas 58 ĝis 72 g. Ambaŭ seksoj havas preskaŭ la saman plumaron. Plenkreskaj maskloj havas nigrajn kronon kaj nukon kun kutime kaŝita malhele oranĝruĝa kresto meze de la krono; la cetero de ilia kapo estas malhelgriza. Iliaj supraj partoj, flugiloj kaj vosto estas nigrecaj. Ilia brusto estas malhelgriza kaj la cetero de iliaj subaj partoj estas tre ruĝecbrun-kaŝtankoloraj. Plenkreskaj inoj havas tute malhelgrizan kapon kun pli helgrizaj franĝoj sur la plumoj, sed alie similas al maskloj. Ambaŭ seksoj havas malhelruĝbrunajn irisojn, ardezgrizan ĝis nigran bekon, kaj malhelgrizajn ĝis nigrajn krurojn kaj piedojn.<ref name=CBCO-BOW>Snow, D. kaj C. J. Sharpe (2020). Chestnut-bellied Cotinga (''Doliornis remseni''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.chbcot1.01] Alirita la 22an de Septembro, 2025</ref><ref name=Ridgely2>{{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | pages =542–543 | isbn =978-0-8014-8721-7 }}</ref> ==Disvastiĝo kaj habitato== La kaŝtanventra kotingo estas [[endemia]] de la alt-altitudaj montarbaroj de la eosta deklivo de [[Andoj]], en suduesta [[Kolombio]] kaj [[Ekvadoro]], je 2875–3650 m<ref name="BOTW"/>. ==Referencoj== {{Portalo Birdoj}} {{Referencoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Kotingedoj]] [[Kategorio:Paseroformaj]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] [[Kategorio:Neotropisa faŭno]] swslb0e680bzy9sg5a9rzyyf1qysw7o 0 938182 9378074 9328175 2026-05-20T04:28:41Z CommonsDelinker 2357 Forigis la dosieron [[commons:File:Mansfield_College_Library.jpg|Mansfield_College_Library.jpg]] forigitan el la Komunejo de [[commons:User:Krd|Krd]]: No permission since 12 May 2026 9378074 wikitext text/x-wiki {{Informkesto universitato |nomo = <small>''{{paĝonomo}}'' <small>· kolegio Mansfield</small></small> |bildo = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |bildopriskribo = |emblemo = {{#invoke:Wikidata|claim|P94}} |emblema grandeco = 120ra |moto = |lando = {{Britio}} |urbo = [[dosiero:Arms of Oxford.svg|12ra]] [[Oksfordo]] |establita = {{#invoke:Wikidata|claim|P571}} |gviadanto = |regiono-ISO = GB |situo sur mapo = Oksforda Universitato |situo sur mapo2 = Centra Oksfordo |zomo = 13 |retejo = }} '''''Mansfield College''''' - prononco laŭ [[sistemo IFA]] [{{IFA|mˈansfiːld kˈɒlɪd͡ʒ}}] - aŭ '''kolegio Mansfield''' estas unu el la [[kolegio]]j de la [[universitato de Oksfordo]] en [[Britio]], situanta en kvartalo nordoriente de la urbocentro de [[Oksfordo]]. Ĝi fondiĝis en [[{{#invoke:Wikidata|claim|P571}}]]. La kolegio estis fondita en Birmingham en 1838 fare de nekonformistoj. Ĝi estis translokigita al Oksfordo en 1886 kaj renomita ''Mansfield College'' laŭ ''George Mansfield'' kaj lia fratino ''Elizabeth''. Ĝi ricevis reĝan [[ĉarto]]n en 1995, iĝante sendependa kolegio. == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{en}}) <br/> {| |[[dosiero:Mansfield College Library, exterior, July 26, 2023.jpg|eta|maldekstra|178ra|{{centre|la historia biblioteko}}]] | |[[dosiero:old Hall unnamed photographer.png|eta|maldekstra|270ra|{{centre|same historia "malnova halo"}}]] |} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{ĝermo|edukado}} [[Kategorio:Universitato de Oksfordo]] 217is5noijarx710f35dfvuqd485cql 9378075 9378074 2026-05-20T04:28:57Z CommonsDelinker 2357 Forigis la dosieron [[commons:File:Old_Hall_unnamed_photographer.png|Old_Hall_unnamed_photographer.png]] forigitan el la Komunejo de [[commons:User:Krd|Krd]]: No permission since 12 May 2026 9378075 wikitext text/x-wiki {{Informkesto universitato |nomo = <small>''{{paĝonomo}}'' <small>· kolegio Mansfield</small></small> |bildo = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |bildopriskribo = |emblemo = {{#invoke:Wikidata|claim|P94}} |emblema grandeco = 120ra |moto = |lando = {{Britio}} |urbo = [[dosiero:Arms of Oxford.svg|12ra]] [[Oksfordo]] |establita = {{#invoke:Wikidata|claim|P571}} |gviadanto = |regiono-ISO = GB |situo sur mapo = Oksforda Universitato |situo sur mapo2 = Centra Oksfordo |zomo = 13 |retejo = }} '''''Mansfield College''''' - prononco laŭ [[sistemo IFA]] [{{IFA|mˈansfiːld kˈɒlɪd͡ʒ}}] - aŭ '''kolegio Mansfield''' estas unu el la [[kolegio]]j de la [[universitato de Oksfordo]] en [[Britio]], situanta en kvartalo nordoriente de la urbocentro de [[Oksfordo]]. Ĝi fondiĝis en [[{{#invoke:Wikidata|claim|P571}}]]. La kolegio estis fondita en Birmingham en 1838 fare de nekonformistoj. Ĝi estis translokigita al Oksfordo en 1886 kaj renomita ''Mansfield College'' laŭ ''George Mansfield'' kaj lia fratino ''Elizabeth''. Ĝi ricevis reĝan [[ĉarto]]n en 1995, iĝante sendependa kolegio. == Eksteraj ligiloj == * {{oficiala retejo}} ({{en}}) <br/> {| |[[dosiero:Mansfield College Library, exterior, July 26, 2023.jpg|eta|maldekstra|178ra|{{centre|la historia biblioteko}}]] | | |} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{ĝermo|edukado}} [[Kategorio:Universitato de Oksfordo]] hgigqvb8yf32vt3oz3zar62hrh661of 0 938216 9378047 9329591 2026-05-20T00:42:35Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9378047 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homoj}} '''Karola SZILVÁSSY''' aŭ '''Carola Szilvássy''', laŭ sia plena nomo kiel baronino '''Bornemisza Elemérné Szilvássy Karola''', (naskiĝis la [[19-an de julio]] [[1876]] , [[Hădăreni]], mortis la [[26-an de majo]] [[1948]] , [[Kluĵo]]) estis verkistino, reĝisoro, aktorino, volontula flegistino dum la 1-a mondmilito , prezidanto de la Unio de Reformitaj Virinoj, la muzo de la verkisto kaj grafo [[Miklós Bánffy]]. {{ĝermo|hungaro}} ==Fontoj== * Báró Bornemissza Elemérné Szilvássy Carola: ''Kendőzelten feljegyzések Kolozsvárról''. Szépmíves, 2019. * [http://www.erdon.ro/nelkule-fu-sem-nott/2625418 Nélküle fű sem nő] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20140903143047/http://www.erdon.ro/nelkule-fu-sem-nott/2625418 |date=2014-09-03 }} {{Wayback|url=http://www.erdon.ro/nelkule-fu-sem-nott/2625418 |date=20140903143047 }} * [https://web.archive.org/web/20140903133305/http://www.port.hu/bornemissza_elemerne_szilvassy_karola/pls/w/person.person?i_pers_id=454270 Szilvássy Karola] * Sas Péter: [http://epa.oszk.hu/00000/00001/00403/pdf/itk_EPA00001_2001_05-06_716-723.pdf Bánffy Miklós ismeretlen arca] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Rumanujaj hungaraj poetoj kaj verkistoj]] [[Kategorio:Hungaraj verkistoj]] [[Kategorio:Hungaraj baronoj]] rurjqn6p1kqpp3fm231p1kmzrxz5ldy 0 938429 9378318 9335630 2026-05-20T11:11:49Z Kani 670 /* Taksonomio */ 9378318 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Politmenoj |koloro = pink |dosiero = Anthracothorax nigricollis (Mango pechinegro) - Macho (16247043591).jpg |priskribo de dosiero = [[Nigragorĝa mangokolibro]] (''Anthracothorax nigricollis'') |grando de dosiero = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |subfamilio = '''Politmenoj''', ''Polytminae'' |subfamilio aŭtoritato = [[Ludwig Reichenbach|Reichenbach]], 1849 |sinonimo= |specioj de subdivizio = genroj |vikispecio = |komunejo = }} '''Politmenoj''' ('''''Polytminae''''') estas unu el kvin [[subfamilio|subfamilioj]] de la kolibra [[familio (biologio)|familio]] [[Trokiledoj]] (''[[Trochilidae]]''). La subfamilio enhavas 12 genrojn kun totalo de 29 specioj. Oni proponis neformalan nomon "mangokolibroj" por tiu grupo kiel ankaŭ por la sep specioj en la plej granda genro, nome ''[[Anthracothorax]]'', kiu inkludas "mango" en la [[ordinara nomo]] de ĉiu specio.<ref name=bleiweiss>{{Cite journal | last1=Bleiweiss | first1=R. | last2=Kirsch | first2=J.A. | last3=Matheus | first3=J.C. | date=1997 | title=DNA hybridization evidence for the principal lineages of hummingbirds (Aves:Trochilidae) | journal=Molecular Biology and Evolution | volume=14 | issue=3 | pages=325–343 | doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a025767 | pmid=9066799 | doi-access=free }}</ref> ==Taksonomio== Studo pri [[molekula filogenetiko]] de kolibroj publikigita en 2007 trovis, ke la familio konsistis el naŭ [[klado]]j.<ref name=mcguire2007>{{Cite journal | last1=McGuire | first1=J.A. | last2=Witt | first2=C.C. | last3=Altshuler | first3=D.L. | last4=Remsen | first4=J.V. | date=2007 | title=Phylogenetic systematics and biogeography of hummingbirds: Bayesian and maximum likelihood analyses of partitioned data and selection of an appropriate partitioning strategy | journal=Systematic Biology | volume=56 | issue=5 | pages=837–856 | doi=10.1080/10635150701656360 | pmid=17934998 | doi-access= }}</ref> Kiam [[Edward C. Dickinson]] kaj [[James Van Remsen, Jr.]] ĝisdatigis la ''[[Howard and Moore Complete Checklist of the Birds of the World]]'' por la 4a eldono en 2013 ili dividis la naŭ kladojn en ses [[subfamilio|subfamilioj]] kaj proponis uzi la latinan nomon ''Polytminae'' por la "mangokolibra" klado, nomo kiu estis enkondukita de [[Ludwig Reichenbach]] en 1849.<ref>{{ cite book | last=Reichenbach | first=Ludwig | author-link=Ludwig Reichenbach | year=1849 | title=Avium Systema Naturale | volume=1 | publisher=Friedrich Hofmeister | language=German | place=Dresden and Leipzig | at=Plate XXXIX | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/47618439 }}</ref>{{sfn|Dickinson|Remsen|2013|p=108}} Antaŭmolekulaj studoj ne antaŭvidis la ekziston de tiu klado, sed komuna trajto estas la ĉeesto de segilaĵoj en la tranĉa bordo de la beko. Klara ekzemplo estas la [[Dentbeka kolibro]] (''Androdon aequatorialis'').<ref name=remsen2015>{{Cite journal | last1=Remsen | first1=J.V.J. | last2=Stiles | first2=F.G. | last3=Mcguire | first3=J.A. | date=2015 | title=Classification of the Polytminae (Aves: Trochilidae) | journal=Zootaxa | url=https://www.researchgate.net/publication/281821923 | volume=3957 | issue=1 | pages=143–150 | doi=10.11646/zootaxa.3957.1.13| pmid=26249062 }}</ref> Studoj pri [[molekula filogenetiko]] fare de Jimmy McGuire kaj kunlaborantoj publikigitaj inter 2007 kaj 2014 determinis la rilatojn inter la ĉefaj grupoj de kolibroj.<ref name=mcguire2014/><ref name=mcguire2007/><ref name=mcguire2009>{{Cite journal | last1=McGuire | first1=J.A. | last2=Witt | first2=C.C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Dudley | first4=R. | last5=Altshuler | first5=D.L. | date=2009 | title=A higher-level taxonomy for hummingbirds | journal=Journal of Ornithology | volume=150 | issue=1 | pages=155–165 | doi=10.1007/s10336-008-0330-x | doi-access= }}</ref> En la suba [[kladogramo]], la ordinaraj nomoj estas tiuj enkondukitaj en 1997.<ref>{{Cite journal | last1=Bleiweiss | first1=R. | last2=Kirsch | first2=J.A. | last3=Matheus | first3=J.C. | date=1997 | title=DNA hybridization evidence for the principal lineages of hummingbirds (Aves:Trochilidae). | journal=Molecular Biology and Evolution | volume=14 | issue=3 | pages=325–343 | doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a025767 | pmid=9066799 | doi-access=free}}</ref> La Latinaj nomoj esta tiuj proponitaj de Dickinson kaj Remsen en 2013.{{sfn|Dickinson|Remsen|2013|pp=105–136}} {{Clade | style=font-size:90%;line-height:90% |label1=Trochilidae |1={{clade |1={{clade |1=[[Florisuginae]] – topazkolibroj |2=[[Phaethornithinae]] – ermitkolibroj }} |2={{clade |1='''Polytminae''' – mangokolibroj |2={{clade |label1=[[Lesbiinae]] |1={{clade |1=[[Heliantheini]] – brilkolibroj |2=[[Lesbiini]] – ''coquettes'' }} |2={{clade |1=[[Patagoninae]] – [[giganta kolibro]] |label2=[[Trochilinae]] |2={{clade |1={{clade |1=[[Lampornithini]] – montokolibroj |2=[[Mellisugini]] – abelkolibroj }} |2=[[Trochilini]] – smeraldkolibroj }} }} }} }} }} }} La filogenetikaj rilatoj inter la genroj en la subfamilio ''Polytminae'', kiel determinite en la studo de 2014, estas montritaj sube. La genro ''[[Eulampis]]'' troviĝis ene de ''[[Anthracothorax]]'', igante [[Anthracothorax]] [[parafiletika]].<ref name=remsen2015/><ref name=mcguire2014>{{ cite journal | last1=McGuire | first1=J. | last2=Witt | first2=C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Corl | first4=A. | last5=Rabosky | first5=D. | last6=Altshuler | first6=D. | last7=Dudley | first7=R. | date=2014 | title=Molecular phylogenetics and the diversification of hummingbirds | journal=Current Biology | volume=24 | issue=8 | pages=910–916 | doi=10.1016/j.cub.2014.03.016 | pmid=24704078 | doi-access=free | bibcode=2014CBio...24..910M }}</ref> Neniu specio el la genro ''[[Augastes]]'' estis specimenigita en la molekulaj studoj, sed surbaze de komparo de plumaraj trajtoj kaj bekoformoj, oni kredas, ke ''Augastes'' estas proksime parenca al ''[[Schistes]]''.<ref name=remsen2015/> {{Clade | style=font-size:90%;line-height:80% |label1='''Polytminae''' |1={{clade |1={{clade |1=''[[Doryfera]]'' – lancbekuloj |2={{clade |1=''[[Schistes]]'' – kojnkolibroj |2=''[[Colibri|Colibri]]'' – kolibroj }} }} |2={{clade |1={{clade |1=''[[Heliactin]]'' – Korna kolibro |2={{clade |1=''[[Androdon]]'' – Dentbeka kolibro |2=''[[Heliothryx]]'' – fekolibroj }} }} |2={{clade |1=''[[Polytmus]]'' – orgorĝuloj |2={{clade |1=''[[Avocettula]]'' – Flamvosta avocetkolibro |2={{clade |1=''[[Chrysolampis]]'' – Rubentopaza kolibro |2=''[[Anthracothorax]]'' kaj ''[[Eulampis]]'' – mangokolibroj kaj karibkolibroj }} }} }} }} }} }} ==Taksonomia listo== La subfamilio enhavas la jenajn dek du genrojn:<ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=Julio 2020 | title=Hummingbirds | work=IOC World Bird List Version 10.2 | url=http://www.worldbirdnames.org/bow/hummingbirds/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=8a de Januaro 2020 }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Bildo !! Genro !! Vivantaj specioj |- |[[File:Doryfera ludovicae.jpg|120px]] || ''[[Doryfera]]'' || *[[Verdafrunta kolibro]], ''Doryfera ludovicae'' *[[Blufrunta kolibro]], ''Doryfera johannae'' |- |[[File:Schistes geoffroyi (Pico de cuña) (22653616465).jpg|120px]] || ''[[Schistes]]'' || *[[Orienta kojnkolibro]], ''Schistes geoffroyi'' *[[Okcidenta kojnkolibro]], ''Schistes albogularis'' |- |[[File:Beija-flor-de-gravata-verde (Augastes scutatus) (2).JPG|120px]] || ''[[Augastes]]'' || *[[Verdakravata kolibro]], ''Augastes scutatus'' *[[Fajrokravata kolibro]], ''Augastes lumachella'' |- |[[File:Sparkling Violet-ear.jpg|120px]] || ''[[Colibri]]'' || *[[Bruna kolibro]], ''Colibri delphinae'' *[[Marverda kolibro]], ''Colibri thalassinus'' *[[Violorela kolibro]], ''Colibri cyanotus'' *[[Violvanga kolibro]], ''Colibri coruscans'' *[[Ametistorela kolibro]], ''Colibri serrirostris'' |- |[[File:Tooth-billed Hummingbird.jpg|120px]] || ''[[Androdon]]'' || *[[Dentbeka kolibro]], ''Androdon aequatorialis'' |- |[[File:Haeckel - Heliactin bilophus.jpg|120px]]|| ''[[Heliactin]]'' || *[[Korna kolibro]], ''Heliactin bilophus'' |- |[[File:Black-eared Fairy (Heliothryx aurita).jpg|120px]] || ''[[Heliothryx]]'' || *[[Violkrona fekolibro]], ''Heliothryx barroti'' *[[Nigrorela fekolibro]], ''Heliothryx auritus'' |- |[[File:Polytmus guainumbi-White-tailed Goldenthroat.jpg|120px]] || ''[[Polytmus]]'' || *[[Gŭainumbia kolibro]], ''Polytmus guainumbi'' *[[Tepuja kolibro]], ''Polytmus milleri'' *[[Tereza kolibro]], ''Polytmus theresiae'' |- |[[File:MonographTrochi3Goul 0348.jpg|120px]] || ''[[Avocettula]]'' || *[[Flamvosta avocetkolibro]], ''Avocettula recurvirostris'' |- |[[File:Ruby-topaz-hummingbird chrysolampis-mosquitus-7042-cr1.jpg|120px]] || ''[[Chrysolampis]]'' || *[[Rubentopaza kolibro]], ''Chrysolampis mosquitus'' |- |[[File:Anthracothorax nigricollis (Mango pechinegro) - Macho (16247043591).jpg|120px]] || ''[[Anthracothorax]]'' || *[[Verdagorĝa mangokolibro]], ''Anthracothorax viridigula'' *[[Verdabrusta mangokolibro]], ''Anthracothorax prevostii'' *[[Nigragorĝa mangokolibro]], ''Anthracothorax nigricollis'' *[[Veragŭa mangokolibro]], ''Anthracothorax veraguensis'' *[[Hispaniola mangokolibro]], ''Anthracothorax dominicus'' *[[Puertorika mangokolibro]], ''Anthracothorax aurulentus'' *[[Verda mangokolibro]], ''Anthracothorax viridis'' *[[Jamajka mangokolibro]], ''Anthracothorax mango'' |- |[[File:Purple-throated carib hummingbird.jpg|120px]] || ''[[Eulampis]]'' || *[[Purpurgorĝa karibkolibro]], ''Eulampis jugularis'' *[[Verdagorĝa karibkolibro]], ''Eulampis holosericeus'' |- |} == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * ''Birds of the World'', 1999 Edition {{ISBN|9780862838065}} {{Projektoj}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Birdoj de Karibio]] [[Kategorio:Birdoj de Centrameriko]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] ixvcgog1qmrb1enqfsuecixk8ofwcgi 9378319 9378318 2026-05-20T11:13:04Z Kani 670 /* Taksonomio */ 9378319 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Politmenoj |koloro = pink |dosiero = Anthracothorax nigricollis (Mango pechinegro) - Macho (16247043591).jpg |priskribo de dosiero = [[Nigragorĝa mangokolibro]] (''Anthracothorax nigricollis'') |grando de dosiero = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |subfamilio = '''Politmenoj''', ''Polytminae'' |subfamilio aŭtoritato = [[Ludwig Reichenbach|Reichenbach]], 1849 |sinonimo= |specioj de subdivizio = genroj |vikispecio = |komunejo = }} '''Politmenoj''' ('''''Polytminae''''') estas unu el kvin [[subfamilio|subfamilioj]] de la kolibra [[familio (biologio)|familio]] [[Trokiledoj]] (''[[Trochilidae]]''). La subfamilio enhavas 12 genrojn kun totalo de 29 specioj. Oni proponis neformalan nomon "mangokolibroj" por tiu grupo kiel ankaŭ por la sep specioj en la plej granda genro, nome ''[[Anthracothorax]]'', kiu inkludas "mango" en la [[ordinara nomo]] de ĉiu specio.<ref name=bleiweiss>{{Cite journal | last1=Bleiweiss | first1=R. | last2=Kirsch | first2=J.A. | last3=Matheus | first3=J.C. | date=1997 | title=DNA hybridization evidence for the principal lineages of hummingbirds (Aves:Trochilidae) | journal=Molecular Biology and Evolution | volume=14 | issue=3 | pages=325–343 | doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a025767 | pmid=9066799 | doi-access=free }}</ref> ==Taksonomio== Studo pri [[molekula filogenetiko]] de kolibroj publikigita en 2007 trovis, ke la familio konsistis el naŭ [[klado]]j.<ref name=mcguire2007>{{Cite journal | last1=McGuire | first1=J.A. | last2=Witt | first2=C.C. | last3=Altshuler | first3=D.L. | last4=Remsen | first4=J.V. | date=2007 | title=Phylogenetic systematics and biogeography of hummingbirds: Bayesian and maximum likelihood analyses of partitioned data and selection of an appropriate partitioning strategy | journal=Systematic Biology | volume=56 | issue=5 | pages=837–856 | doi=10.1080/10635150701656360 | pmid=17934998 | doi-access= }}</ref> Kiam [[Edward C. Dickinson]] kaj [[James Van Remsen, Jr.]] ĝisdatigis la ''[[Howard and Moore Complete Checklist of the Birds of the World]]'' por la 4a eldono en 2013 ili dividis la naŭ kladojn en ses [[subfamilio|subfamilioj]] kaj proponis uzi la latinan nomon ''Polytminae'' por la "mangokolibra" klado, nomo kiu estis enkondukita de [[Ludwig Reichenbach]] en 1849.<ref>{{ cite book | last=Reichenbach | first=Ludwig | author-link=Ludwig Reichenbach | year=1849 | title=Avium Systema Naturale | volume=1 | publisher=Friedrich Hofmeister | language=German | place=Dresden and Leipzig | at=Plate XXXIX | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/47618439 }}</ref>{{sfn|Dickinson|Remsen|2013|p=108}} Antaŭmolekulaj studoj ne antaŭvidis la ekziston de tiu klado, sed komuna trajto estas la ĉeesto de segilaĵoj en la tranĉa bordo de la beko. Klara ekzemplo estas la [[Dentbeka kolibro]] (''Androdon aequatorialis'').<ref name=remsen2015>{{Cite journal | last1=Remsen | first1=J.V.J. | last2=Stiles | first2=F.G. | last3=Mcguire | first3=J.A. | date=2015 | title=Classification of the Polytminae (Aves: Trochilidae) | journal=Zootaxa | url=https://www.researchgate.net/publication/281821923 | volume=3957 | issue=1 | pages=143–150 | doi=10.11646/zootaxa.3957.1.13| pmid=26249062 }}</ref> Studoj pri [[molekula filogenetiko]] fare de Jimmy McGuire kaj kunlaborantoj publikigitaj inter 2007 kaj 2014 determinis la rilatojn inter la ĉefaj grupoj de kolibroj.<ref name=mcguire2014/><ref name=mcguire2007/><ref name=mcguire2009>{{Cite journal | last1=McGuire | first1=J.A. | last2=Witt | first2=C.C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Dudley | first4=R. | last5=Altshuler | first5=D.L. | date=2009 | title=A higher-level taxonomy for hummingbirds | journal=Journal of Ornithology | volume=150 | issue=1 | pages=155–165 | doi=10.1007/s10336-008-0330-x | doi-access= }}</ref> En la suba [[kladogramo]], la ordinaraj nomoj estas tiuj enkondukitaj en 1997.<ref>{{Cite journal | last1=Bleiweiss | first1=R. | last2=Kirsch | first2=J.A. | last3=Matheus | first3=J.C. | date=1997 | title=DNA hybridization evidence for the principal lineages of hummingbirds (Aves:Trochilidae). | journal=Molecular Biology and Evolution | volume=14 | issue=3 | pages=325–343 | doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a025767 | pmid=9066799 | doi-access=free}}</ref> La Latinaj nomoj esta tiuj proponitaj de Dickinson kaj Remsen en 2013.{{sfn|Dickinson|Remsen|2013|pp=105–136}} {{Clade | style=font-size:90%;line-height:90% |label1=Trochilidae |1={{clade |1={{clade |1=[[Florisuginae]] – topazkolibroj |2=[[Phaethornithinae]] – ermitkolibroj }} |2={{clade |1='''Polytminae''' – mangokolibroj |2={{clade |label1=[[Lesbiinae]] |1={{clade |1=[[Heliantheini]] – brilkolibroj |2=[[Lesbiini]] – ''coquettes'' }} |2={{clade |1=[[Patagoninae]] – [[gigantkolibro]]j |label2=[[Trochilinae]] |2={{clade |1={{clade |1=[[Lampornithini]] – montokolibroj |2=[[Mellisugini]] – abelkolibroj }} |2=[[Trochilini]] – smeraldkolibroj }} }} }} }} }} }} La filogenetikaj rilatoj inter la genroj en la subfamilio ''Polytminae'', kiel determinite en la studo de 2014, estas montritaj sube. La genro ''[[Eulampis]]'' troviĝis ene de ''[[Anthracothorax]]'', igante [[Anthracothorax]] [[parafiletika]].<ref name=remsen2015/><ref name=mcguire2014>{{ cite journal | last1=McGuire | first1=J. | last2=Witt | first2=C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Corl | first4=A. | last5=Rabosky | first5=D. | last6=Altshuler | first6=D. | last7=Dudley | first7=R. | date=2014 | title=Molecular phylogenetics and the diversification of hummingbirds | journal=Current Biology | volume=24 | issue=8 | pages=910–916 | doi=10.1016/j.cub.2014.03.016 | pmid=24704078 | doi-access=free | bibcode=2014CBio...24..910M }}</ref> Neniu specio el la genro ''[[Augastes]]'' estis specimenigita en la molekulaj studoj, sed surbaze de komparo de plumaraj trajtoj kaj bekoformoj, oni kredas, ke ''Augastes'' estas proksime parenca al ''[[Schistes]]''.<ref name=remsen2015/> {{Clade | style=font-size:90%;line-height:80% |label1='''Polytminae''' |1={{clade |1={{clade |1=''[[Doryfera]]'' – lancbekuloj |2={{clade |1=''[[Schistes]]'' – kojnkolibroj |2=''[[Colibri|Colibri]]'' – kolibroj }} }} |2={{clade |1={{clade |1=''[[Heliactin]]'' – Korna kolibro |2={{clade |1=''[[Androdon]]'' – Dentbeka kolibro |2=''[[Heliothryx]]'' – fekolibroj }} }} |2={{clade |1=''[[Polytmus]]'' – orgorĝuloj |2={{clade |1=''[[Avocettula]]'' – Flamvosta avocetkolibro |2={{clade |1=''[[Chrysolampis]]'' – Rubentopaza kolibro |2=''[[Anthracothorax]]'' kaj ''[[Eulampis]]'' – mangokolibroj kaj karibkolibroj }} }} }} }} }} }} ==Taksonomia listo== La subfamilio enhavas la jenajn dek du genrojn:<ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=Julio 2020 | title=Hummingbirds | work=IOC World Bird List Version 10.2 | url=http://www.worldbirdnames.org/bow/hummingbirds/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=8a de Januaro 2020 }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Bildo !! Genro !! Vivantaj specioj |- |[[File:Doryfera ludovicae.jpg|120px]] || ''[[Doryfera]]'' || *[[Verdafrunta kolibro]], ''Doryfera ludovicae'' *[[Blufrunta kolibro]], ''Doryfera johannae'' |- |[[File:Schistes geoffroyi (Pico de cuña) (22653616465).jpg|120px]] || ''[[Schistes]]'' || *[[Orienta kojnkolibro]], ''Schistes geoffroyi'' *[[Okcidenta kojnkolibro]], ''Schistes albogularis'' |- |[[File:Beija-flor-de-gravata-verde (Augastes scutatus) (2).JPG|120px]] || ''[[Augastes]]'' || *[[Verdakravata kolibro]], ''Augastes scutatus'' *[[Fajrokravata kolibro]], ''Augastes lumachella'' |- |[[File:Sparkling Violet-ear.jpg|120px]] || ''[[Colibri]]'' || *[[Bruna kolibro]], ''Colibri delphinae'' *[[Marverda kolibro]], ''Colibri thalassinus'' *[[Violorela kolibro]], ''Colibri cyanotus'' *[[Violvanga kolibro]], ''Colibri coruscans'' *[[Ametistorela kolibro]], ''Colibri serrirostris'' |- |[[File:Tooth-billed Hummingbird.jpg|120px]] || ''[[Androdon]]'' || *[[Dentbeka kolibro]], ''Androdon aequatorialis'' |- |[[File:Haeckel - Heliactin bilophus.jpg|120px]]|| ''[[Heliactin]]'' || *[[Korna kolibro]], ''Heliactin bilophus'' |- |[[File:Black-eared Fairy (Heliothryx aurita).jpg|120px]] || ''[[Heliothryx]]'' || *[[Violkrona fekolibro]], ''Heliothryx barroti'' *[[Nigrorela fekolibro]], ''Heliothryx auritus'' |- |[[File:Polytmus guainumbi-White-tailed Goldenthroat.jpg|120px]] || ''[[Polytmus]]'' || *[[Gŭainumbia kolibro]], ''Polytmus guainumbi'' *[[Tepuja kolibro]], ''Polytmus milleri'' *[[Tereza kolibro]], ''Polytmus theresiae'' |- |[[File:MonographTrochi3Goul 0348.jpg|120px]] || ''[[Avocettula]]'' || *[[Flamvosta avocetkolibro]], ''Avocettula recurvirostris'' |- |[[File:Ruby-topaz-hummingbird chrysolampis-mosquitus-7042-cr1.jpg|120px]] || ''[[Chrysolampis]]'' || *[[Rubentopaza kolibro]], ''Chrysolampis mosquitus'' |- |[[File:Anthracothorax nigricollis (Mango pechinegro) - Macho (16247043591).jpg|120px]] || ''[[Anthracothorax]]'' || *[[Verdagorĝa mangokolibro]], ''Anthracothorax viridigula'' *[[Verdabrusta mangokolibro]], ''Anthracothorax prevostii'' *[[Nigragorĝa mangokolibro]], ''Anthracothorax nigricollis'' *[[Veragŭa mangokolibro]], ''Anthracothorax veraguensis'' *[[Hispaniola mangokolibro]], ''Anthracothorax dominicus'' *[[Puertorika mangokolibro]], ''Anthracothorax aurulentus'' *[[Verda mangokolibro]], ''Anthracothorax viridis'' *[[Jamajka mangokolibro]], ''Anthracothorax mango'' |- |[[File:Purple-throated carib hummingbird.jpg|120px]] || ''[[Eulampis]]'' || *[[Purpurgorĝa karibkolibro]], ''Eulampis jugularis'' *[[Verdagorĝa karibkolibro]], ''Eulampis holosericeus'' |- |} == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * ''Birds of the World'', 1999 Edition {{ISBN|9780862838065}} {{Projektoj}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Birdoj de Karibio]] [[Kategorio:Birdoj de Centrameriko]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] 5fjh0ybeg6dvugucvbh6sm2sx4y6gjt 0 940485 9378020 9346521 2026-05-19T22:08:00Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9378020 wikitext text/x-wiki {{Informkesto konstruaĵo|regiono-ISO=AT-8|zomo=13}} [[file:Bahnhofstraße 4 Feldkirch Kapuzinerkloster + Kirche Mariä Opferung 4.JPG|eta|altaro enkirka]] '''Kapucena monaĥejo''' troviĝas en [[Feldkirch]] (Aŭstrujo; Bahnhofstraße 4). [[file:Bahnhofstraße 4 Feldkirch Kapuzinerkloster + Kirche Mariä Opferung 2.JPG|eta|kirko Entempligo de la sanktega Virgulino]] [[file:KapuzinerklosterFeldkirch.Ba.JPG|eta|Fidelis-kapelo]] == Historio == Fondiĝis la klostro en 1602; la eklezion konsekris en 1605 la episkopo de [[Koiro]], Johann Flugi. Surloke frokulis [[Fidelis de Sigmaringen]], dua patrono de la Episkopujo Feldkirch (apud Sankta Gebeardo). La fama predikisto kaj universala scienculo [[Lucianus Montifontanus]] estis [[novicado|noviculo]] ĉi-loke kaj deĵoris kiel [[guardiano]] ĝis 1704. Post la [[anschluss|invado de Aŭstrujo fare de Wehrmacht]] la monaĥeja ejaro estis ŝtatigita kaj fermita. En 2007, pro malkresko de la frataro, la filio en Feldkirch iĝis ununura klostro kapucena en [[Vorarlbergo]], do ankaŭ por samordenanoj el [[Bludenz]] kaj [[Bezau]]. La domo mem estis restaŭrita. Monaĥejo Gauenstein je [[Schruns]], kleriga kaj ripozuma centro, formis ĝis 2021, kune kun Feldkirch, la Kapucena komunumo Feldkirch/Gauenstein.<ref>[https://www.kapuziner.at/kapuziner/wo-wir-sind/gauenstein/ "'Wo wir sind: Gauenstein"] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20191212112834/https://www.kapuziner.at/kapuziner/wo-wir-sind/gauenstein/ |date=2019-12-12 }} - ĉe: ''kapuziner.at''</ref> == Kirko, kapelo, klostro== ====Preĝejo==== La simpla rektangula kirkkonstruaĵo kun la patroneco [[Entempligo de Maria|Entempligo de Mario]] havas malalta ligna plafono kun ĥorejo kaj monaĥa altarejero, krome selotegmenton kun firstotureto. La novromanika ĉefaltaro el la jaroj 1890-1893 estis kreita laŭ planoj de patro Virgil Gangl kaj realigo de frato Wenzel Schnitzer. La tabernaklo estas de 1921, de la pentristo [[Anton Jehly]]. Kirknave troviĝas flaga bildo ''Martireco kaj glorigo de Sankta Fidelis'' (de 1746) Iama flanka Maria Kapelo estis aliaranĝita en 2007 je konfesprena ĉambro. La pli nova enireja zono, kiu unuigas la kirkon kaj la Fidelis-kapelon, havas rondarkan portalon kun [[jesuo Kristo|IHS]]-medaliono. En la ne tute kvadrata antaŭkorto troviĝas la tombo de vokto Johannes Andreas Pappus de Trazberg, kiu ŝatis la [[anĝelo|serafsimilan]] vivostilon. Al ĝi estis metita en 1906 rondarka arkado kun [[lourdes|lurda groto]] kaj madono (de Fidelis Rudhart, laŭ planoj de [[Fidel Kröner]]). En la antaŭkorto estas ankaŭ ŝtonuja puto. ====Fidelis-kapelo ==== Je [[orto]] de la preĝejo spekteblas la Fidelis-kapelo. La novgotika altaro de 1911 (kreintoj: Fidelis Rudhart kaj Pascalis Kehrer) menciindas ene kaj la vitraloj ''Franciska sunokanto'' (2006/07; de fratino [[Raphaela Bürgi]]). La iama ĉelo de Fidelis mem estis alkonstruita en 1729, kun skribpupitro, sarkofago, preĝbenketo. En 2007 oni kreis de tio ekspoziciejeton. ====Monaĥejo==== Eoste de la kirko estas la monaĥejo kun peristilo. Tie estas la loĝĉambroj de la fratoj, ĉambro por malriĉuloj, ĉambro por pilgrimuloj kaj ĉambro por gastoj. Klostre spekteblas bildo pri la kvar [[evangeliisto]]j de [[Dietrich Meuss]] (1617) kaj vandbilo pri [[Francisko el Asizo]] de [[Rosa Benesch]] (1969). Ĝi estas ankaŭ sidejo de la karitata organizo ''Serafa Karitatorganizo por Vorarlbergo kaj Liĥtensthejno''. == Fidelisfest == Ĉiujare festatas, je honoro de Sankta Fidelo, festo.<ref>[https://www.vol.at/fidelisfest-der-kapuziner/1813519 pri la festo de 2010, ĉe la taggazeto ''VOL'']</ref> == Literaturo == * DEHIO-Handbuch. Die Kunstdenkmäler Österreichs: ''Vorarlberg. Feldkirch. Kapuzinerkloster und Kirche Mariä Opferung.'' Bundesdenkmalamt (eld.), Verlag Anton Schroll & Co, Wien 1983, ISBN 3-7031-0585-2, p. 182-183 * ''Das Kapuzinerkloster Feldkirch. Festschrift 2007'' (=Rheticus. Vierteljahresschrift der Rheticus-Gesellschaft, 29) == Notoj == <references /> == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat}} * [https://www.kapuziner.at/kloester/feldkirch/ pri la feldkirch-anoj ene de la Kapucena provinco Aŭstrujo-Sudtirolo] <!--{{Coordinate|article=/|NS=47/14/20.7/N|EW=9/35/56.9/E|type=landmark|region=AT-8}}--> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Feldkirch]] [[Kategorio:Kapucenaj monaĥejoj|Feldkirch]] bszcu63mts2bws1to5zrbqlhhf92391 0 941122 9378325 9352261 2026-05-20T11:17:53Z Kani 670 /* Filogenetiko */ 9378325 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Florisugenoj |koloro = pink |dosiero = White-necked jacobin (Florisuga mellivora mellivora) male Tr.jpg |priskribo de dosiero = [[Blanknuka kolibro]], ''Florisuga mellivora'' |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |subfamilio = ''[[Florisuginae]]'' |genro aŭtoritato = [[Charles Lucien Bonaparte|Bonaparte]], 1853 }} '''Florisugenoj''' (''Florisuginae'') estas unu el la ses [[subfamilio|subfamilioj]] kiuj formas la kolibran [[familio (biologio)|familion]] [[Trokiledoj]]. La subfamilio enhavas du genrojn, nome ''[[Topaza]]'' kaj ''[[Florisuga]]'', kun po du specioj. ==Filogenetiko== Studo pri [[molekula filogenetiko]] de kolibroj publikigita en 2007 trovis, ke la familio konsistas de naŭ [[klado]]j.<ref name=mcguire2007>{{Cite journal | last1=McGuire | first1=J.A. | last2=Witt | first2=C.C. | last3=Altshuler | first3=D.L. | last4=Remsen | first4=J.V. | date=2007 | title=Phylogenetic systematics and biogeography of hummingbirds: Bayesian and maximum likelihood analyses of partitioned data and selection of an appropriate partitioning strategy | journal=Systematic Biology | volume=56 | issue=5 | pages=837–856 | doi=10.1080/10635150701656360 | pmid=17934998 | doi-access= }}</ref> Kiam [[Edward C. Dickinson]] kaj [[James Van Remsen, Jr.]] ĝisdatigis la verkon ''[[Howard and Moore Complete Checklist of the Birds of the World]]'' por la 4a eldono en 2013 ili dividis la kolibran [[familio (biologio)|familion]] en ses [[subfamilio|subfamilioj]] kaj proponis uzon de la nomo ''Florisuginae'' por la klado konsistanta de la genroj ''[[Topaza]]'' kaj ''[[Florisuga]]''. La subfamilio ''Florisuginae'' dekomence enkondukis (kiel ''Florisugeae'') la franca natursciencisto [[Charles Lucien Bonaparte]] en 1853.<ref>{{ cite journal | last=Bonaparte | first=Charles Lucien | author-link=Charles Lucien Bonaparte | year=1853 | title=Classification ornithologique par séries | language=French | journal=Comptes Rendus Hebdomadaires des Séances de l'Académie des Sciences | volume=37 | pages=641–647 [645] | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/1216805 }}</ref>{{sfn|Dickinson|Remsen|2013|p=105}} Studoj pri [[molekula filogenetiko]] fare de Jimmy McGuire kaj kunlaborantoj publikigitaj inter 2007 kaj 2014 determinis la rilatojn inter la ĉefaj grupoj de kolibroj.<ref name=mcguire2007/><ref name=mcguire2009>{{Cite journal | last1=McGuire | first1=J.A. | last2=Witt | first2=C.C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Dudley | first4=R. | last5=Altshuler | first5=D.L. | date=2009 | title=A higher-level taxonomy for hummingbirds | journal=Journal of Ornithology | volume=150 | issue=1 | pages=155–165 | doi=10.1007/s10336-008-0330-x | doi-access= | bibcode=2009JOrni.150..155M }}</ref> En la suba [[kladogramo]] la ordinaraj nomoj estas tiuj enkondukitaj en 1997.<ref>{{Cite journal | last1=Bleiweiss | first1=R. | last2=Kirsch | first2=J.A. | last3=Matheus | first3=J.C. | date=1997 | title=DNA hybridization evidence for the principal lineages of hummingbirds (Aves:Trochilidae). | journal=Molecular Biology and Evolution | volume=14 | issue=3 | pages=325–343 | doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a025767 | pmid=9066799 | doi-access=free}}</ref> La Latinaj nomoj estas tiuj proponitaj de Dickinson kaj Remsen en 2013.{{sfn|Dickinson|Remsen|2013|pp=105–136}} {{Clade | style=font-size:100%;line-height:100% |label1=[[Trochilidae]] |1={{clade |1={{clade |1=[[Florisuginae]] – topazkolibroj |2=[[Phaethornithinae]] – ermitkolibroj }} |2={{clade |1=[[Polytminae]] – mangokolibroj |2={{clade |label1=[[Lesbiinae]] |1={{clade |1=''Heliantheini'' – brilkolibroj |2=''Lesbiini'' – metalkolibroj }} |2={{clade |1=[[Patagoninae]] – [[Gigantkolibro]] |label2=[[Trochilinae]] |2={{clade |1=''Trochilini'' – smeraldkolibroj |2={{clade |1=''Lampornithini'' – montokolibroj |2=''Mellisugini'' – abelkolibroj }} }} }} }} }} }} }} ==Taksonomia listo== La subfamilio enhavas jenajn kvar speciojn.<ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=July 2020 | title=Hummingbirds | work=IOC World Bird List Version 10.2 | url=http://www.worldbirdnames.org/bow/hummingbirds/ | publisher=International Ornithologists' Union | accessdate=8a de Januaro 2020 }}</ref> * ''[[Topaza]]'', 2 specioj, Sud-Ameriko ** [[Topaza kolibro]], ''Topaza pella'' (Linnaeus, 1758) ** [[Flama kolibro]], ''Topaza pyra'' (Gould, 1846) * ''[[Florisuga]]'', 2 specioj, Mez- kaj Sud-Ameriko ** [[Blanknuka kolibro]], ''Florisuga mellivora'' (Linnaeus, 1758) ** [[Nigra kolibro]], ''Florisuga fusca'' (Vieillot, 1817) == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * Restall, R., Rodner, C., & Lentino, M. (2006). ''Birds of Northern South America''. Vol. 1 & 2. Helm, London. {{ISBN|0-7136-7242-0}} (vol. 1); {{ISBN|0-7136-7243-9}} (vol. 2). *{{ cite book | editor-last1=Dickinson | editor-first1=E.C. | editor1-link=Edward C. Dickinson | editor-last2=Remsen | editor-first2=J.V. Jr. | editor2-link=James Van Remsen, Jr. | year=2013 | title=The Howard & Moore Complete Checklist of the Birds of the World | volume= 1: Non-passerines | edition=4th | place=Eastbourne, UK | publisher=Aves Press | isbn=978-0-9568611-0-8 }} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Florisuginae}} {{Wikispecies|Florisuginae}} {{Projektoj}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] 8jc251bk4yervpteve5y4f94e8hma3f 0 941267 9378350 9351155 2026-05-20T11:58:32Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9378350 wikitext text/x-wiki {{Ĝermo}} {{Informkesto televida programo|tipo=[[Animeo]]|reĝisoro=Sōji Yoshikawa|nombro de serioj=4|nombro de epizodoj=[[Kirby (televida serio)#Epizodoj|100]]|lingvo=[[Japana lingvo|Japana]], [[Angla lingvo|Angla]]}} '''''Kirby''''', konata en Japanio kiel {{Nihongo|'''''Kirby of the Stars'''''|星のカービィ|Hoshi no Kābī}}, estas japana [[Animeo|animea]] [[Televida serio|televidserio]] bazita sur [[Kirby (serio)|la ''Kirby-'' franĉizo]] de HAL Laboratory. Produktite de Chubu-Nippon Broadcasting, Dentsu kaj A-UN Entertainment kaj vigligita de Studio Sign, ĝin reĝisoris Sōji Yoshikawa, kiu ankaŭ prizorgis animean komponadon, kaj Mitsuo Kusakabe, kun Miyuki Shimabukuro kiel rolulo-dizajnisto, Kazuo Iimura kiel ĉefa animacia reĝisoro kaj Akira Miyagawa kiel muzikkomponisto. La animeo elsendiĝis ĉe CBC kaj TBS en Japanio de oktobro 2001 ĝis septembro 2003, kun 100 epizodoj.<ref>https://www.animenewsnetwork.com/news/2001-08-27/kirby-goes-animated</ref> En [[Usono]], la animeo elsendiĝis ĉe FoxBox de septembro 2002 ĝis novembro 2006, kun epizodoj publikigitaj en Eŭropo ĉe la Kirby Televida Kanalo por la [[Wii]] kaj ĉe ''Kirby's Dream Collection,'' ankaŭ por la Wii. La animeo sekvas [[Kirby (rolulo)|Kirby]], kiu posedas la kapablon provizore akiri magiajn povojn ensorbante iliajn posedantojn. Post kraŝ-alteriĝo sur la planedo Popstar kaj amikiĝo kun la gefratoj [[Kirby (serio)|Tiff]] kaj [[Kirby (serio)|Tuff]], Kirby kaj liaj amikoj batalas por faligi la malbonan imperiestron Nightmare, evitante [[Kirby (serio)|Reĝon Dedede]] ({{Lang-en|King Dedede}}) kaj lian asistanton Escargoon, kiuj celas elimini Kirby uzante monstrojn provizitajn de NightMare Enterprises. == Epizodoj == {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! colspan="2" rowspan="2" |Sezono ! rowspan="2" | Epizodoj ! colspan="4" | Origine elsendita |- ! Unue elsendita (Japanio) ! Laste elsendita (Japanio) ! Unue elsendita (Usono) ! Laste elsendita (Usono) |- | style="background:#47A936" | | 1 | 26 | oktobro&nbsp;6,&nbsp;2001<span style="display: none;">&nbsp;( <span class="bday dtstart published updated itvstart">2001-10-06</span> )</span> | Marto&nbsp;30,&nbsp;2002<span style="display: none;">&nbsp;( <span class="dtend itvend">2002-03-30</span> )</span> | Septembro&nbsp;14,&nbsp;2002<span style="display: none;">&nbsp;( <span class="bday dtstart published updated itvstart">2002-09-14</span> )</span> | Septembro&nbsp;16,&nbsp;2006<span style="display: none;">&nbsp;( <span class="dtend itvend">2006-09-16</span> )</span> |- | style="background:#f68b21" | | 2 | 25 | Aprilo&nbsp;6,&nbsp;2002<span style="display: none;">&nbsp;( <span class="bday dtstart published updated itvstart">2002-04-06</span> )</span> | oktobro&nbsp;5,&nbsp;2002<span style="display: none;">&nbsp;( <span class="dtend itvend">2002-10-05</span> )</span> | Decembro&nbsp;7,&nbsp;2002<span style="display: none;">&nbsp;( <span class="bday dtstart published updated itvstart">2002-12-07</span> )</span> | Septembro&nbsp;23,&nbsp;2006<span style="display: none;">&nbsp;( <span class="dtend itvend">2006-09-23</span> )</span> |- | style="background:#73B1B7" | | 3 | 25 | oktobro&nbsp;12,&nbsp;2002<span style="display: none;">&nbsp;( <span class="bday dtstart published updated itvstart">2002-10-12</span> )</span> | Marto&nbsp;29,&nbsp;2003<span style="display: none;">&nbsp;( <span class="dtend itvend">2003-03-29</span> )</span> | Septembro&nbsp;6,&nbsp;2003<span style="display: none;">&nbsp;( <span class="bday dtstart published updated itvstart">2003-09-06</span> )</span> | oktobro&nbsp;16,&nbsp;2004<span style="display: none;">&nbsp;( <span class="dtend itvend">2004-10-16</span> )</span> |- | style="background:#8E00AE" | | 4 | 24 | Aprilo&nbsp;5,&nbsp;2003<span style="display: none;">&nbsp;( <span class="bday dtstart published updated itvstart">2003-04-05</span> )</span> | Septembro&nbsp;27,&nbsp;2003<span style="display: none;">&nbsp;( <span class="dtend itvend">2003-09-27</span> )</span> | oktobro&nbsp;23,&nbsp;2004<span style="display: none;">&nbsp;( <span class="bday dtstart published updated itvstart">2004-10-23</span> )</span> | Novembro&nbsp;4,&nbsp;2006<span style="display: none;">&nbsp;( <span class="dtend itvend">2006-11-04</span> )</span> |- | style="“background:#00008B&quot;" | | Mallonga | 1 | Septembro&nbsp;20,&nbsp;2009<span style="display: none;">&nbsp;( <span class="bday dtstart published updated itvstart">2009-09-20</span> )</span> | Septembro&nbsp;20,&nbsp;2009<span style="display: none;">&nbsp;( <span class="dtend itvend">2009-09-20</span> )</span> | Januaro&nbsp;14,&nbsp;2012<span style="display: none;">&nbsp;( <span class="bday dtstart published updated itvstart">2012-01-14</span> )</span> | Januaro&nbsp;24,&nbsp;2012<span style="display: none;">&nbsp;( <span class="dtend itvend">2012-01-24</span> )</span> |} == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * [http://www.hicbc.com/tv/kirby Oficiala retejo de Hoshi no Kirby (CBC)] * [https://www.nintendo.co.jp/nom/0110/ Oficiala retejo de Hoshi no Kirby (Nintendo)] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20200814151021/https://www.nintendo.co.jp/nom/0110/ |date=2020-08-14 }} * [https://web.archive.org/web/20070817164411/http://www.mxtv.co.jp/kirby/ Oficiala retejo de Hoshi no Kirby (Tokyo MX)] * {{IMDb titolo|0338621}} [[Kategorio:Kirby (serio)]] eeasdkahcrgnxz798fenrrgkfk9tdlo 0 941347 9377861 9352453 2026-05-19T18:20:36Z Sj1mor 12103 9377861 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto|priskribo de dosiero=Louis Fürberg, 1949}} '''Louis FÜRNBERG''' (naskiĝinta la {{Daton|24|5|1909}} en [[Jihlava]], mortinta la {{daton|23|6|1957}} en [[Vajmaro]]) estis ĉeĥoslovaki-[[germanio|germana]] verkisto, diplomato kaj ĵurnalisto. ==Biografio== Estante filo de juda fabrikestro li pasigis la junulajn jarojn je [[Karlovy Vary]]. Dum frekvento de la tiea gimnazio inter 1920-1926 li jam troviĝis en rondoj de germanlingvaj poetoj. Sekvis trejniĝo je porcelanfaranto kaj ceramikisto antaŭ ekfrekvento de [[prago|praga]] komerclernejo. Sed sanecaj kialoj malebligis daŭrigon de komercista kariero tiel ke li aliorientiĝis je ĵurnalismo kaj reklamfarado. Kelkfoje li gastaŭskultantis ĉe la praga universitato. De 1929 li troviĝis en [[Berlino]] kie li perlaboris la vivon per pianludado kaj provlegado ĉe la eldonejo ''Ullstein''. Prage li verkis por la maldekstrajn periodaĵojn "Internationale Literatur", "Der Gegenangriff", "Linksfront", "AIZ" kaj "Rote Fahne". Inter 1932 kaj 1936 li estris la agitadan-propagandan grupon ''Echo von links'' kio ebligis al li vojaĝojn en [[Moskvo]]n kaj [[Parizo]]n. En 1936 li troviĝis en [[Svislando]] kie li malsaniĝis je [[tuberkulozo]]. En 1936/37 gvidis li la agitadgrupon ''Neues Leben'' provante krei en 1938 unuiĝintan fronton kontraŭfaŝisman. En aprilo 1939 li estis arestita fare de la [[nazioj]] kaj estis enkarcerita en diversaj malliberejoj en Germanujo (ĝis aŭgusto 1939). En 1939 li fuĝis [[Italujo]]n, en 1940 [[Jugoslavujo]]n (kie li ekkontaktis lokajn komunistojn), en aprilo 1941 al [[Palestino]]. Ĝis 1946 li loĝis ekzile en [[Jerusalemo]] kontaktante kaŝe komunistojn israelajn. Tie li kunfondis la maldekstran societon ''Jerusalem Book-Club''. En 1944/45 li estis parolisto por brita propaganda radiostacio elsendanta el Jerusalemo. En majo 1946 li reiris al [[Ĉeĥoslovakujo]] kie li estis (ĝis 1949) korespondanto por diversaj eosteŭropaj parti-organoj. De 1948 li estris la sekcion pri kulturaj rilataj kun landoj de [[Germanlingvio]] ene de la Informada Ministerio de Ĉeĥoslovakujo. Inter 1949-1952, Fürnberg estis unua kulturataŝeo de la [[Ĉeĥoslovaka socialisma respubliko|ĈSSR]] en GDR. En kunteksto de la [[farsa proceso]] kontraŭ [[Rudolf Slánský]] li estis revokita Pragon. Sekvis pridemandoj fare de la kaŝpolico. En 1953/54 li estris sekcion kulturan por minoritatoj en la ministerio pri edukado kaj popola kulturo. En aŭgusto 1954 li transloĝiĝis Vajmaron kaj iĝis ŝtatano de [[GDR]]. Inter 1954-1957 li vicestris la institucion ''Nationale Forschungs-und Gedenkstätten der Klassischen Deutschen Literatur'' (antaŭula organizo de [[Klassik Stiftung Weimar|Klassik-Stiftung Weimar]]. En 1955 fondis li, kun Hans-Günter Thalheim, la gazeton "Weimarer Beiträge". En 1955 li ekmembris ĉe [[Akademie der Künste|DAK]] kaj iĝis ĉefsekretario de la ŝilerfondaĵo ''Deutsche Schillerstiftung''. En 1956 li iĝis ano de la prezidio de la porverkista organizo ''Deutscher Schriftstellerverband''. Postmorte li deklariĝis en 1959 honora civitano de Vajmaro. Li ricevis ankaŭ fare de la urbo Vajmaro la premion ''Literatur- und Kunstpreis der Stadt Weimar''. En 1969 la [[Komunista Partio de Ĉeĥoslovakio]] oficiale bedaŭris sian fitraktadon en 1952/53. Li verkis poemojn kaj kantojn (ofte memkomponitajn), novelojn (''Mozart-Novelle'' 1947; ''Die Begegnung in Weimar'' 1952), la membiografian romanon ''Urlaub'' (1962) kaj plurajn eseojn. Iel fifamiĝis li per kreo de la kanto ''Lied der Partei'' (1949) kiu iĝis poste himno de la [[Socialista Unueca Partio de Germanio]].<ref>Horst Haase: [https://www.nd-aktuell.de/artikel/486899.er-sang-das-lied-von-der-partei-die-immer-recht-hat.html "Er sang das Lied von der Partei, die immer recht hat"] - ĉe: ''Neues Deutschland,'' 24.5.1994</ref> ==Eksteraj ligiloj== {{commonscat}} *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/118536702 ligilojn ĉe DDB] *[https://limam.upol.cz/Authors/Detail/34 etbiografio] - ĉe: ''Literarische Landkarte der deutschmährischen Autoren''] *[https://www.bundesstiftung-aufarbeitung.de/de/recherche/kataloge-datenbanken/biographische-datenbanken/louis-fuernberg ''Wer war wer in der DDR?''] ==Notoj== <references/> {{DEFAULTSORT:Furnberg, Louis}} [[kategorio:Germanlingvaj verkistoj]] [[kategorio:Jihlava]] [[kategorio:Ĉeĥoslovakoj]] [[kategorio:Germanaj komunistoj]] [[kategorio:Germanaj ĵurnalistoj]] [[kategorio:Diplomatoj]] [[kategorio:Ĉeĥoslovakaj judoj]] dkgs8i1q6gw3mcgnutgdspvinc2g8db 9377870 9377861 2026-05-19T18:26:51Z Sj1mor 12103 9377870 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto|priskribo de dosiero=Louis Fürberg, 1949}} '''Louis FÜRNBERG''' (naskiĝinta la {{Daton|24|5|1909}} en [[Jihlava]], mortinta la {{daton|23|6|1957}} en [[Vajmaro]]) estis ĉeĥoslovaki-[[germanio|germana]] verkisto, diplomato kaj ĵurnalisto. ==Biografio== Estante filo de juda fabrikestro li pasigis la junulajn jarojn je [[Karlovy Vary]]. Dum frekvento de la tiea gimnazio inter 1920-1926 li jam troviĝis en rondoj de germanlingvaj poetoj. Sekvis trejniĝo je porcelanfaranto kaj ceramikisto antaŭ ekfrekvento de [[prago|praga]] komerclernejo. Sed sanecaj kialoj malebligis daŭrigon de komercista kariero tiel ke li aliorientiĝis je ĵurnalismo kaj reklamfarado. Kelkfoje li gastaŭskultantis ĉe la praga universitato. De 1929 li troviĝis en [[Berlino]] kie li perlaboris la vivon per pianludado kaj provlegado ĉe la eldonejo ''Ullstein''. Prage li verkis por la maldekstrajn periodaĵojn "Internationale Literatur", "Der Gegenangriff", "Linksfront", "AIZ" kaj "Rote Fahne". Inter 1932 kaj 1936 li estris la agitadan-propagandan grupon ''Echo von links'' kio ebligis al li vojaĝojn en [[Moskvo]]n kaj [[Parizo]]n. En 1936 li troviĝis en [[Svislando]] kie li malsaniĝis je [[tuberkulozo]]. En 1936/37 gvidis li la agitadgrupon ''Neues Leben'' provante krei en 1938 unuiĝintan fronton kontraŭfaŝisman. En aprilo 1939 li estis arestita fare de la [[nazioj]] kaj estis enkarcerita en diversaj malliberejoj en Germanujo (ĝis aŭgusto 1939). En 1939 li fuĝis [[Italujo]]n, en 1940 [[Jugoslavujo]]n (kie li ekkontaktis lokajn komunistojn), en aprilo 1941 al [[Palestino]]. Ĝis 1946 li loĝis ekzile en [[Jerusalemo]] kontaktante kaŝe komunistojn israelajn. Tie li kunfondis la maldekstran societon ''Jerusalem Book-Club''. En 1944/45 li estis parolisto por brita propaganda radiostacio elsendanta el Jerusalemo. En majo 1946 li reiris al [[Ĉeĥoslovakujo]] kie li estis (ĝis 1949) korespondanto por diversaj eosteŭropaj parti-organoj. De 1948 li estris la sekcion pri kulturaj rilataj kun landoj de [[Germanlingvio]] ene de la Informada Ministerio de Ĉeĥoslovakujo. Inter 1949-1952, Fürnberg estis unua kulturataŝeo de la [[Ĉeĥoslovaka socialisma respubliko|ĈSSR]] en GDR. En kunteksto de la [[farsa proceso]] kontraŭ [[Rudolf Slánský]] li estis revokita Pragon. Sekvis pridemandoj fare de la kaŝpolico. En 1953/54 li estris sekcion kulturan por minoritatoj en la ministerio pri edukado kaj popola kulturo. En aŭgusto 1954 li transloĝiĝis Vajmaron kaj iĝis ŝtatano de [[GDR]]. Inter 1954-1957 li vicestris la institucion ''Nationale Forschungs-und Gedenkstätten der Klassischen Deutschen Literatur'' (antaŭula organizo de [[Klassik Stiftung Weimar|Klassik-Stiftung Weimar]]. En 1955 fondis li, kun Hans-Günter Thalheim, la gazeton "Weimarer Beiträge". En 1955 li ekmembris ĉe [[Akademie der Künste|DAK]] kaj iĝis ĉefsekretario de la ŝilerfondaĵo ''Deutsche Schillerstiftung''. En 1956 li iĝis ano de la prezidio de la porverkista organizo ''Deutscher Schriftstellerverband''. Postmorte li deklariĝis en 1959 honora civitano de Vajmaro. Li ricevis ankaŭ fare de la urbo Vajmaro la premion ''Literatur- und Kunstpreis der Stadt Weimar''. En 1969 la [[Komunista Partio de Ĉeĥoslovakio]] oficiale bedaŭris sian fitraktadon en 1952/53. Li verkis poemojn kaj kantojn (ofte memkomponitajn), novelojn (''Mozart-Novelle'' 1947; ''Die Begegnung in Weimar'' 1952), la membiografian romanon ''Urlaub'' (1962) kaj plurajn eseojn. Iel fifamiĝis li per kreo de la kanto ''Lied der Partei'' ([[d:Q48704]], 1949) kiu iĝis poste himno de la [[Socialista Unueca Partio de Germanio]].<ref>Horst Haase: [https://www.nd-aktuell.de/artikel/486899.er-sang-das-lied-von-der-partei-die-immer-recht-hat.html "Er sang das Lied von der Partei, die immer recht hat"] - ĉe: ''Neues Deutschland,'' 24.5.1994</ref> ==Eksteraj ligiloj== {{commonscat}} *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/118536702 ligilojn ĉe DDB] *[https://limam.upol.cz/Authors/Detail/34 etbiografio] - ĉe: ''Literarische Landkarte der deutschmährischen Autoren''] *[https://www.bundesstiftung-aufarbeitung.de/de/recherche/kataloge-datenbanken/biographische-datenbanken/louis-fuernberg ''Wer war wer in der DDR?''] ==Notoj== <references/> {{DEFAULTSORT:Furnberg, Louis}} [[kategorio:Germanlingvaj verkistoj]] [[kategorio:Jihlava]] [[kategorio:Ĉeĥoslovakoj]] [[kategorio:Germanaj komunistoj]] [[kategorio:Germanaj ĵurnalistoj]] [[kategorio:Diplomatoj]] [[kategorio:Ĉeĥoslovakaj judoj]] 9l1to324o3ccaohkwnfm6ad2lifstb3 0 941570 9377985 9356193 2026-05-19T21:14:00Z Näin on näreet 255377 9377985 wikitext text/x-wiki {{Kursiva titolo}} '''''Pieni mies''''' "eta viro" estas kanto de [[Jukka Kuoppamäki]] el la jaro 1971. Ĝi estas unu el la plej konataj kantoj de [[Jukka Kuoppamäki|Kuoppamäki]] en [[Finnlando|en lia hejmlando]]. La kanto rakontas pri lia filo kaj mencias ekzemple, ke oni atendis la filon. Kuoppamäki prezentas ĝin en siaj ĉiuj koncertoj. Per tiu kanto Kuoppamäki venkis kantfestivalon en [[Rostock]] en 1971. Ĝi iĝis populara en [[DDR]] kaj [[Pollando]]. En tiuj landoj oni ekuzis pri li nomon "eta viro". [[Kategorio:Pecoj de Jukka Kuoppamäki]] cnegnmm9aflqwco1di7a3zkhl21mun5 0 941941 9377835 9356499 2026-05-19T17:48:38Z InternetArchiveBot 180276 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 9377835 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Edward Kamau BRAITHWAITE''' /kəˈmaʊ ˈbræθweɪt/ (naskita kiel Lawson Edward Brathwaite la 11-an de majo 1930 en [[Briĝurbo]], [[Barbado]]; mortis la 4-an de februaro 2020 en Barbado)<ref>{{Cite web|url=http://www.jamaicaobserver.com/latestnews/Noted_Barbadian_poet_and_historian_Brathwaite_dies|title=Noted Barbadian poet and historian Brathwaite dies|date=4 February 2020|website=[[Jamaica Observer]]|access-date=4 February 2020}}</ref> estis anglalingva poeto, romanverkisto, dramisto, historiisto kaj sociologo. Li estis kunfondinto de la ''Kariba Artista Movado'' (CAM). Li estis konata pro sia laboro pri la kultura vivo de nigraj afrikanoj en Afriko kaj la usona diasporo. == Verkado == La poezio de Kamau Braithwaite estas grafika kaj modernisma, kaj oni ofte komparas lin kun [[Derek Walcott]] kaj [[T.S. Eliot]]. En sia verko, Braithwaite evoluigas la koncepton de tajda lingvo - " ''tajda'' " koncepto de nova [[dialektiko]]  kaj [[nacia lingvo]] ''-'' kiun la poeto konsideras ne la oficialan lingvon de Barbado, la anglan, sed specialan specon de lingvo en la karibaj landoj, kiu estas " proksime ligita kun la afrika sperto". Brathwaite pledis por reveno de kariba literaturo al afrikaj tradicioj, kiujn li vidis kiel la solan manieron reakiri sian propran identecon. Li aparte interesiĝis pri [[Kreola lingvo|kreolaj lingvoj]] kaj muzikaj teknikoj kiel [[Improvizado (muziko)|improvizo]] (kiun li esploris en sia eseo de 1967 ''Ĵazo kaj la Kariba Romano''). Brathwaite ankaŭ verkis dialektan poezion kaj okupiĝis pri religiaj ritoj kaj muzikaj stiloj kiel [[regeo]]. Pli postaj verkoj traktis pli politikajn temojn kaj montris frustriĝon pri la malsukceso de politikaj reformoj en Karibio. En la 1990-aj jaroj, lia poezio ankaŭ estis markita de personaj tragedioj kaj fariĝis pli aŭtobiografia ; [[Uragano Gilbert]] detruis la domon kaj bibliotekon de Brathwaite, kaj lia edzino Doris mortis. De la mezo de la 1990-aj jaroj pluen, li pli kaj pli revenis al siaj fruaj ideoj pri kariba kulturo kaj tradicio. Brathwaite prezentis bildon de la poeto kiel "dia interpretisto" (malglate "interpretisto de la diaĵo"), kiu estis viktimo de [[Materiismo|materialisma]] pensado.<ref name="benson">Eugene Benson, L. W. Conolly (Hrsg.): ''Encyclopedia of Post-Colonial Literatures in English'', Routledge: London, New York (2005), Bd. 1, S. 142ff.</ref> Brathwaite ofte uzis kombinaĵon de personecigitaj [[Tipara familio|tiparoj]] (kelkaj similaj al [[Nadlara printilo|punktomatrica presado]]) kaj literumado, nomata Sycorax-videostilo.<ref>{{cite news|url=http://caribbeanreviewofbooks.com/crb-archive/12-may-2007/notes-on-videolectics/|title=Notes on videolectics|last=Laughlin|first=Nicholas|date=12 May 2007|newspaper=The Caribbean Review of Books|access-date=26 February 2018}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.raintaxi.com/poetics-revelations-and-catastrophes-an-interview-with-kamau-brathwaite//|title=Poetics, Revelations, and Catastrophes: an Interview with Kamau Brathwaite|last=McSweeney|first=Joyelle|date=Fall 2005|newspaper=Rain Taxi Review|access-date=27 February 2018}}</ref><ref>{{cite news|url=http://jacket2.org/commentary/revolution-twist/|title=Revolution with a twist – Kamau Brathwaite|last=Edmond|first=Jacob|date=20 November 2012|newspaper=Jacket 2 Magazine|access-date=27 February 2018}}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [http://cordite.org.au/essays/the-oceans-tide/ The Ocean's Tide: Parentheses in Kamau Brathwaite's and Nathaniel Mackey's Decolonial Poetics] ĉe ''Cordite Poetry Review'' * [http://www.griffinpoetryprize.com/awards-and-poets/shortlists/2006-shortlist/kamau-brathwaite/ Griffin Poetry Prize biography] * [http://www.griffinpoetryprize.com/see-and-hear-poetry/a-g/kamau-brathwaite/ Griffin Poetry Prize reading, including video clip] * [http://www.oomgallery.net OOM Gallery Archive / Photograph of Edward Kamau Brathwaite in Birmingham, United Kingdom, 1980s]{{404|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{YouTube|PbHQAK2J7NA|Kamau Brathwaite reads from ''Born to Slow Horses''}} (video) * [http://www.dloc.com/results/?t=edward+kamau+brathwaite Several articles by Brathwaite in CARIFESTA and Tapia] de la [http://www.dloc.com Digital Library of the Caribbean] * [https://web.archive.org/web/20160305003344/http://www.aliasnetwork.it/pdf_rivistaArte/pdf_N2_marzo2013/N2_marzo2013.pdf "Retamar", "Word-Making Man", "The New Year Midnight Poems", "Nest", Calabash", "Song"] – English/Italian version in ''La Rivista dell'Arte'', 2/2, pp.&nbsp;168–212. * [http://writing.upenn.edu/pennsound/x/Brathwaite.php Kamau Brathwaite (Edward Brathwaite) sound recordings] de [http://writing.upenn.edu/pennsound/ PennSound Center for Programs in Contemporary Writing at the University of Pennsylvania] * Crowdsourced [https://www.zotero.org/groups/304824/kamau_brathwaite_sx_bibliography Kamau Brathwaite Zotero Bibliography] * [https://www.youtube.com/watch?v=yhE0orPEkOI "Negus - a tribute to Kamau Brathwaite (R.I.P.)"] by Linton Kwesi Johnson, februaro 2020. {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Braithwaite, Kamau}} [[Kategorio:Barbadaj verkistoj]] [[Kategorio:Poetoj de la 20-a jarcento]] 2rsca3syxx4p1m1iirjp6e5858mba4j 0 942017 9378147 9356999 2026-05-20T06:32:35Z Sj1mor 12103 VA Douglas Nicholls 9378147 wikitext text/x-wiki La '''guberniestro de Suda Aŭstralio''' - {{l-en|governor of South Australia}}, prononco laŭ [[sistemo IFA]] [{{IFA|ɡˈʌvənə ɒv sˈa͡ʊθ ɒstɹˈe͡ɪli͡ə}}] - estas la oficiala plej supera reprezentanto de la [[Aŭstraliaj subŝtatoj kaj teritorioj|federacia subŝtato aŭ ŝtato]] [[Suda Aŭstralio]] de [[Aŭstralio]]. Samtempe la postenulo ankaŭ estas [[vicreĝo]], do regiona reprezentanto de la aktuala [[Listo de britaj monarkoj|reĝo]] de [[Aŭstralio]], [[Britio]] kaj la [[Komunumo de Nacioj]] ({{l-en|Commonwealth of Nations}}), do nuntempe ekde la {{#invoke:Wikidata|claim|P3931|id=Q4869954|qualifier=P580}} la monarko {{#invoke:Wikidata|claim|P3931|id=Q4869954|parameter=link}}. Aktuale ekde la {{#invoke:Wikidata|claim|P1308|qualifier=P580}} la guberniestran postenon plenumas {{#invoke:Wikidata|claim|P1308|parameter=link}}. Kune kun la [[ĉefministro de Suda Aŭstralio]], la estro de la regiona registaro, la guberniestro ekstere reprezentas la ŝubŝtaton aŭ ŝtaton. Oficiala rezidejo estas la ŝtata ĉefurbo [[Adelajdo]]. == Vidu ankaŭ == * [[Douglas Nicholls]] {{ĝermo|Suda Aŭstralio}} [[Kategorio:Registaro de Suda Aŭstralio]] [[Kategorio:Guberniestroj de Aŭstralio| ]] msitjrrit7pqojko9nejlxyas63h0x2 0 943882 9378264 9376654 2026-05-20T09:38:08Z Goren 4701 9378264 wikitext text/x-wiki {{kursiva titolo}} {{Taksonomio |nomo = Piknonotoj |regno2 = bestoj |koloro = pink |dosiero = Olive-winged Bulbul.jpg |dosiero larĝo = 300px |priskribo de dosiero = [[Olivflugila bulbulo]] (''Pycnonotus plumosus'') |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Paseroformaj]] ''Passeriformes'' |familio = [[Piknonotedoj]] ''Pycnonotidae'' |genro = '''Piknonotoj''' '''''Pycnonotus''''' |genro aŭtoritato = [[Friedrich Boie|F. Boie]], 1826 |specioj de subdivizio = Specioj |sinonimo = * ''Brachypus'' * ''Haematornis'' * ''Kelaartia'' * ''Micropus'' * ''Molpastes'' * ''Oreoctistes'' * ''Otocompsa'' * ''Xanthiscus'' |subdivizio2 = Vidu tekston. |mapo de vivoteritorioj larĝo = 300px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} [[File:Yellow Vented Bulbul Pycnonotus goiavier.jpg|thumb|[[Flavsubpuga bulbulo]] (''Pycnonotus goiavier'')]] '''Piknonotoj''' (''Pycnonotus'') aŭ '''veraj bulbuloj''' estas [[genro (biologio)|genro]] de fruktomanĝantaj [[paseroformaj birdoj]], la plej granda en [[familio (biologio)|familio]] [[Piknonotedoj]]. ==Taksonomio kaj sistematiko== La genron ''Pycnonotus'' unue enkondukis germana zoologo [[Friedrich Boie]] en jaro [[1826]], kaj li deklaris {{N|kaba bulbulo}} ĝia [[tipo (biologio)|tipa]] specio.<ref>{{ cite journal | last=Boie | first=Friedrich | author-link=Friedrich Boie | year=1826 | title=Generalübersicht | journal=Isis von Oken | volume=19 | at=Col 973 | language=German | url=https://biodiversitylibrary.org/page/27511178 }}</ref> La genra nomo estas kunmetaĵo de {{J|klasika greka}} vortoj ''puknos'' ("kompakta", "korpulenta") kaj ''-nōtos'' ("dorsa").<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | page=325 }}</ref> Laŭ la nuna sistematiko la genro enhavas 31 speciojn:<ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela C. Rasmussen | date=February 2025 | title=Bulbuls | work=IOC World Bird List Version 15.1 | url=https://www.worldbirdnames.org/bow/bulbuls/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=6 March 2025}}</ref><ref>[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?gid=329342492#gid=329342492 Ornitologia taksonomio] surbaze de [[AviList]] kun esperantaj nomoj proponitaj far Alain Gérard.</ref> {| class="wikitable" |- ! Bildo !! Scienca nomo !! Kutima nomo !! Distribuo |- | [[File:Now you see it .... - Flickr - Lip Kee.jpg|125px]] ||[[Blankokula bulbulo]] || ''Pycnonotus simplex'' || [[Malesio]] |- | [[File:0A2A8905 Olive-winged Bulbul.jpg|125px]] ||[[Olivflugila bulbulo]] || ''Pycnonotus plumosus'' || Malesio |- | [[File:Asian red-eyed bulbul (Pycnonotus brunneus).jpg|125px]] ||[[Ruĝokula bulbulo]] || ''Pycnonotus brunneus'' || Malesio |- | ||[[Orkapa bulbulo]] || ''Pycnonotus zeylanicus'' || Malesio |- | ||[[Flavvanga bulbulo]] || ''Pycnonotus tympanistrigus'' || [[Barisan-montaro]] |- | ||[[Kremokula bulbulo]] || ''Pycnonotus pseudosimplex'' || norda [[Borneo]] |- | [[File:Ashy-fronted Bulbul.jpg|125px]] ||[[Cindrofrunta bulbulo]] || ''Pycnonotus cinereifrons'' || [[Palavano]] |- | [[File:पांढऱ्या भुवईचा बुलबुल.jpg|125px]] ||[[Blankbrova bulbulo]] || ''Pycnonotus luteolus'' || [[Suda Azio]] |- | ||[[Iravadia bulbulo]] || ''Pycnonotus blanfordi'' || [[Birmo]] |- | [[File:Streak-eared Bulbul - Thailand S4E7106 (16844588747).jpg|125px]] ||[[Strekorela bulbulo]] || ''Pycnonotus conradi'' || [[Hindoĉinio]] |- | [[File:Stripe-throated bulbul, Pycnonotus finlaysoni.jpg|125px]] ||[[Strigorĝa bulbulo]] || ''Pycnonotus finlaysoni'' || Hindoĉinio |- | [[File:Davison's Bulbul.jpg|125px]] ||[[Palokula bulbulo]] || ''Pycnonotus davisoni'' || Birmo |- | [[File:Flavescent bulbul, pycnonotus flavescens.jpg|125px]] ||[[Nigrabrida bulbulo]] || ''Pycnonotus flavescens'' || Nordeosta [[Bharato]] kaj norda Hindoĉinio |- | ||[[Aĉea bulbulo]] || ''Pycnonotus snouckaerti'' || norda [[Sumatro]] |- | [[File:Pycnonotus bimaculatus, Hong Kong.jpg|125px]] ||[[Dumakula bulbulo]] || ''Pycnonotus bimaculatus'' || montaj partoj de Sumatro, [[Javo]] kaj [[Balio]] |- | [[File:Pale-faced bulbul.jpg|125px]] ||[[Blankmaska bulbulo]] || ''Pycnonotus leucops'' || montaj partoj de Borneo |- | [[File:Yellow Throated Bulbul 06.jpg|125px]] ||[[Flavkapa bulbulo]] || ''Pycnonotus xantholaemus'' || suda Bharato |- | [[File:Pycnonotus penicillatus 2.jpg|125px]] ||[[Flavorela bulbulo]] || ''Pycnonotus penicillatus'' || [[Srilanko]] |- | [[File:Brown-breasted Bulbul.jpg|125px]] ||[[Brunbrusta bulbulo]] || ''Pycnonotus xanthorrhous'' || [[Ĉinio]] kaj norda Hindoĉinio |- | [[File:Chinese Bulbul 2.JPG|125px]] ||[[Ĉina bulbulo]] || ''Pycnonotus sinensis'' || Ĉinio kaj [[Tajvano]] |- | [[File:Styan's Bulbul - Taiwan S4E5288 (17052025025).jpg|125px]] ||[[Tajvana bulbulo]] || ''Pycnonotus taivanus'' || Tajvano |- | [[File:Red Whiskered Bulbul (Pycnonotus jocosus) ഇരട്ടത്തലച്ചി. തൊപ്പിക്കിളി. (28127370409).jpg|125px]] ||[[Ruĝorela bulbulo]] || ''Pycnonotus jocosus'' || Suda Bharato, suda Ĉinio kaj Hindoĉinio |- | [[File:Pycnonotus goiavier - Kent Ridge Park.jpg|125px]] ||[[Flavsubpuga bulbul]] || ''Pycnonotus goiavier'' || [[Sudeosta Azio]] |- | [[File:Red-vented bulbul - Jamnagar 2023-11-13.jpg|125px]] ||[[Ruĝsubpuga bulbulo]] || ''Pycnonotus cafer'' || Suda Azio kaj Birmo |- | [[File:Sooty-headed bulbul (Pycnonotus aurigaster).jpg|125px]] ||[[Orsubpuga bulbulo]] || ''Pycnonotus aurigaster'' || suda Ĉinio kaj Hindoĉinio |- | [[File:Pycnonotus leucotis -Miami Metrozoo, Florida, USA-8a.jpg|125px]] ||[[Blankorela bulbulo]] || ''Pycnonotus leucotis'' || [[Irako]], [[Persa golfo]] ĝis norduesta Bharato |- | [[File:Pycnonotus leucogenys 1.jpg|125px]] ||[[Himalaja bulbulo]] || ''Pycnonotus leucogenys'' || [[Himalajo]] |- | [[File:PikiWiki Israel 4282 Pycnonotus xanthopygos.jpg|125px]] ||[[Blankokulvitra bulbulo]] || ''Pycnonotus xanthopygos'' || Mezoriento |- | [[File:Pycnonotus nigricans.jpg|125px]] ||[[Ruĝokulvitra bulbulo]] || ''Pycnonotus nigricans'' || suda [[Afriko]] |- | [[File:Common bulbul (Pycnonotus barbatus inornatus).jpg|125px]] ||[[Ordinara bulbulo]] || ''Pycnonotus barbatus'' || Afriko |- | [[File:Pycnonotus capensis 2.jpg|125px]] ||[[Kaba bulbulo]] || ''Pycnonotus capensis'' || [[Finboso]]j de [[Sudafriko]] |- |} ===Iamaj specioj=== Laŭ la nuna sistematiko la genro ''Pycnonotus'' estas sufiĉe granda, sed antaŭe ĝi estis multe pli granda. Pro disvolvo de [[molekula filogenetiko]] kaj aliaj sciencaj metodoj de pliprecizigo de sistematiko multaj specioj estas movigitaj el ''Pycnonotus'' al aliaj genroj. En 2010, 18 specioj estis transmovitaj al aliaj genroj de ''Pycnonotus'' aŭ de antaŭnelonge apartigita de ĝi genro ''[[Andropadus]]''. Tiuj ĉi ŝanĝoj estis: * unu specio al genro [[Stelgidillas]]:<ref>{{Cite web|url=http://www.worldbirdnames.org/updates/archives/taxonomy-version-2/|title=Taxonomy Version 2 « IOC World Bird List|website=www.worldbirdnames.org|language=en-US|access-date=2017-04-02}}</ref> ** [[Stretbeka bulbulo]] (''Stelgidillas gracilirostris'', antaŭe ''Pycnonotus gracilirostri'' aŭ ''Pycnonotus gracilirostris'')<ref>{{Cite web|url=http://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=5D82C13BD6554647|title=Stelgidillas gracilirostris - Avibase|website=avibase.bsc-eoc.org|access-date=2017-04-07}}</ref> * 12 specioj al genro [[Arizelocichla]]: ** [[Misukua bulbulo]] (''Arizelocichla masukuensis'', antaŭe ''Pycnonotus masukuensis'')<ref>{{Cite web|url=http://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=EN&avibaseid=A8A60306&sec=summary&ssver=1|title=Arizelocichla masukuensis - Avibase|website=avibase.bsc-eoc.org|access-date=2017-04-02}}</ref> ** [[Kakamega bulbulo]] (antaŭe ''Pycnonotus kakamegae'')<ref>{{Cite web|url=http://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=EN&avibaseid=0CE60D71&sec=summary&ssver=1|title=Arizelocichla kakamegae kakamegae - Avibase|website=avibase.bsc-eoc.org|access-date=2017-04-02}}</ref> ** [[Kameruna bulbulo]] (''Arizelocichla montana'', antaŭe ''Pycnonotus montanus'')<ref>{{Cite web|url=http://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=0802ADF11D68826E|title=Arizelocichla montana - Avibase|website=avibase.bsc-eoc.org|access-date=2017-04-03}}</ref> ** [[Ardezkapa bulbulo]] (antaŭe ''Pycnonotus tephrolaemus'')<ref>{{Cite web|url=http://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=DA399CC6AFD9B0DA|title=Arizelocichla tephrolaema - Avibase|website=avibase.bsc-eoc.org|access-date=2017-04-03}}</ref> ** [[Malhelkrona bulbulo]] (antaŭe ''Pycnonotus nigriceps'')<ref>{{Cite web|url=http://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=EN&avibaseid=429A09C3&sec=summary&ssver=1|title=Arizelocichla nigriceps nigriceps - Avibase|website=avibase.bsc-eoc.org|access-date=2017-04-07}}</ref> ** [[Ulugurua bulbulo]] (antaŭe ''Pycnonotus neumanni'') ** [[Nigrabrova bulbulo]] (antaŭe ''Pycnonotus fusciceps'') ** [[Ngurua bulbulo]] (antaŭe ''Pycnonotus chlorigula'')<ref>{{Cite web|url=http://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=EN&avibaseid=B421F18C&sec=summary&ssver=1|title=Arizelocichla chlorigula - Avibase|website=avibase.bsc-eoc.org|access-date=2017-04-06}}</ref> ** [[Strivanga bulbulo]] (antaŭe ''Pycnonotus milanjensis'')<ref>{{Cite web|url=http://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=EN&avibaseid=8479F56E&sec=summary&ssver=1|title=Arizelocichla milanjensis - Avibase|website=avibase.bsc-eoc.org|access-date=2017-04-06}}</ref> ** [[Olivkapa bulbulo]] (''Arizelocichla striifacies'', antaŭe du specioj: ''Pycnonotus olivaceiceps'' kaj ''Pycnonotus strifacies'')<ref>{{Cite web|url=http://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=3754823802AF0CB3|title=Arizelocichla olivaceiceps - Avibase|website=avibase.bsc-eoc.org|access-date=2017-04-06}}</ref> * 5 specioj al genro [[Eurillas]]: ** [[Verdeta bulbulo]] (''Eurillas virens'', antaŭe ''Pycnonotus virens'')<ref>{{Cite web|url=http://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=EN&avibaseid=3413C42C&sec=summary&ssver=1|title=Eurillas virens [incl. hallae] - Avibase|website=avibase.bsc-eoc.org|access-date=2017-04-07}}</ref> ** [[Gracila bulbulo]] (antaŭe ''Pycnonotus gracilis'')<ref>{{Cite web|url=http://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=486103D72507F76C|title=Eurillas gracilis - Avibase|website=avibase.bsc-eoc.org|access-date=2017-04-09}}</ref> ** [[Pigmea bulbulo]] (antaŭe ''Pycnonotus ansorgei'')<ref>{{Cite web|url=http://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=0EA5F2E1D8BCF439|title=Eurillas ansorgei - Avibase|website=avibase.bsc-eoc.org|access-date=2017-04-09}}</ref> ** [[Kurbabeka bulbulo]] (antaŭe ''Pycnonotus curvirostris'')<ref>{{Cite web|url=http://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=0B325B7FBE1DC251|title=Eurillas curvirostris - Avibase|website=avibase.bsc-eoc.org|access-date=2017-04-09}}</ref> ** [[Flavliphara bulbulo]] (antaŭe ''Pycnonotus latirostris'')<ref>{{Cite web|url=http://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=EN&avibaseid=728B225E752DB2FD|title=Eurillas latirostris - Avibase|website=avibase.bsc-eoc.org|access-date=2017-04-10}}</ref> En 2020, oni moviĝis 17 plu speciojn de ''Pycnonotus'' al aliaj genroj:<ref name=ioc/><ref name=ioc-taxonomy>{{BioRef|IOC|title=Taxonomic Updates |url=https://www.worldbirdnames.org/updates/taxonomy/ |access-date=3 August 2020}}</ref> * 3 specioj al monotipaj genroj kiuj post pliaj movoj trafis en genron ''[[Microtarsus]]'': ** [[Nigrablanka bulbulo]] (''Microtarsus melanoleucos'', antaŭe ''Pycnonotus melanoleucos'') ** [[Lanuga bulbulo]] (''Microtarsus eutilotus'' antaŭe ''Pycnonotus eutilotus'') ** [[Flavokulvitra bulbulo]] (''Microtarsus urostictus'' antaŭe ''Pycnonotus urostictus'') * 4 specioj al genro ''Brachypodius'', kiu eventuale estis unuigita kun ''Microtarsus'': ** [[Grizkapa bulbulo]] (''Microtarsus priocephalus'', antaŭe ''Pycnonotus priocephalus'') ** [[Nigrakapa bulbulo]] (''Microtarsus melanocephalos'', antaŭe ''Pycnonotus atriceps''<ref name=ioc/>) ** [[Andamana bulbulo]] (''Microtarsus fuscoflavescens'', antaŭe ''Pycnonotus fuscoflavescens'') ** [[Bluokulvitra bulbulo]] (''Microtarsus nieuwenhuisii'', antaŭe ''Pycnonotus nieuwenhuisii'') * unu specio al genro ''[[Alcurus]]'': ** [[Stria bulbulo]] (antaŭe ''Pycnonotus striatus'') * 5 specioj al genuro ''[[Rubigula]]'': ** [[Nigrakresta bulbulo]] (''Rubigula flaviventris'', antaŭe ''Pycnonotus flaviventris'') ** [[Oranĝgorĝa bulbulo]] (antaŭe ''Pycnonotus gularis'') ** [[Nigrakapuĉa bulbulo]] (''Rubigula melanictera'' antaŭe ''Pycnonotus melanicterus'') ** [[Ruĝgorĝa bulbulo]] (antaŭe ''Pycnonotus dispar'') ** [[Bornea bulbulo]] (antaŭe ''Pycnonotus montis'') * 3 specioj al genro ''Ixodia'', poste unuigita kun ''[[Rubigula]]'': ** [[Oranĝokulvitra bulbulo]] (''Rubigula erythropthalmos'', antaŭe ''Pycnonotus erythropthalmos'') ** [[Grizventra bulbulo]] (antaŭe ''Pycnonotus cyaniventris'') ** [[Skvambrusta bulbulo]] (''Rubigula squamata'', antaŭe ''Pycnonotus squamatus'') Aliaj specioj, kiuj iam apartenis al en ''Pycnonotus'', estas: * [[Malhela bulbulo]] (''Andropadus importunus'', antaŭe ''Pycnonotus importunus'')<ref>{{Cite web|url=http://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=EN&avibaseid=79A45DAF&sec=summary&ssver=1|title=Andropadus importunus - Avibase|website=avibase.bsc-eoc.org|access-date=2017-04-10}}</ref> * [[Flavgorĝa bulbulo]] (''Atimastillas flavicollis'', antaŭe ''Pycnonotus flavicollis'' aŭ ''Haematornis flavicollis'')<ref>{{Cite web|url=http://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=EN&avibaseid=C73137EA&sec=summary&ssver=1|title=Atimastillas flavicollis - Avibase|website=avibase.bsc-eoc.org|access-date=2017-04-16}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=cItIAAAAYAAJ&dq=%22Xenocichla+flavicollis%22&pg=PA97|title=Catalogue of the Birds in the British Museum: Passeriformes, or perching birds. Cichlomorphœ: pt. III-IV, containing the ... family Timeliidœ (babbling-thrushes) by R.B. Sharpe|date=1881-01-01|publisher=order of the Trustees|language=en}}</ref> * [[Hardorsa bulbulo]] (''Tricholestes criniger'', antaŭe ''Pycnonotus criniger'' aŭ ''Brachypodius criniger'')<ref>{{Cite web|url=http://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=260C7E7722616EA0|title=Tricholestes criniger - Avibase|website=avibase.bsc-eoc.org|access-date=2017-06-02}}</ref> *[[Nudkapa bulbulo]] (''Nok hualon'', antaŭe ''Pycnonotus hualon'')<ref>{{Cite journal|last1=Fuchs|first1=Jérôme|last2=Pasquet|first2=Eric|last3=Stuart|first3=Bryan L.|last4=Woxvold|first4=Iain A.|last5=Duckworth|first5=J. W.|last6=Bowie|first6=Rauri C. K.|date=2018|title=Phylogenetic affinities of the enigmatic Bare-faced Bulbul Pycnonotus hualon with description of a new genus|journal=Ibis|language=en|volume=160|issue=3|pages=659–665|doi=10.1111/ibi.12580|issn=1474-919X}}</ref> * [[Blankstria bulbulo]] (''Ixos leucogrammicus'', antaŭe ''Pycnonotus leucogrammicus'')<ref name="ShakyaSheldon2017">{{cite journal|last1=Shakya|first1=Subir B.|last2=Sheldon|first2=Frederick H.|title=The phylogeny of the world's bulbulos (Pycnonotidae) inferred using a supermatrix approach|journal=Ibis|volume=159|issue=3|year=2017|pages=498–509|issn=0019-1019|doi=10.1111/ibi.12464|doi-access=free}}</ref> ==Referencoj== {{referencoj}} ti1qpfzvq5o6wo2hu1gu63ktnim8q8o 9378268 9378264 2026-05-20T09:39:22Z Goren 4701 /* Taksonomio kaj sistematiko */ 9378268 wikitext text/x-wiki {{kursiva titolo}} {{Taksonomio |nomo = Piknonotoj |regno2 = bestoj |koloro = pink |dosiero = Olive-winged Bulbul.jpg |dosiero larĝo = 300px |priskribo de dosiero = [[Olivflugila bulbulo]] (''Pycnonotus plumosus'') |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Paseroformaj]] ''Passeriformes'' |familio = [[Piknonotedoj]] ''Pycnonotidae'' |genro = '''Piknonotoj''' '''''Pycnonotus''''' |genro aŭtoritato = [[Friedrich Boie|F. Boie]], 1826 |specioj de subdivizio = Specioj |sinonimo = * ''Brachypus'' * ''Haematornis'' * ''Kelaartia'' * ''Micropus'' * ''Molpastes'' * ''Oreoctistes'' * ''Otocompsa'' * ''Xanthiscus'' |subdivizio2 = Vidu tekston. |mapo de vivoteritorioj larĝo = 300px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} [[File:Yellow Vented Bulbul Pycnonotus goiavier.jpg|thumb|[[Flavsubpuga bulbulo]] (''Pycnonotus goiavier'')]] '''Piknonotoj''' (''Pycnonotus'') aŭ '''veraj bulbuloj''' estas [[genro (biologio)|genro]] de fruktomanĝantaj [[paseroformaj birdoj]], la plej granda en [[familio (biologio)|familio]] [[Piknonotedoj]]. ==Taksonomio kaj sistematiko== La genron ''Pycnonotus'' unue enkondukis germana zoologo [[Friedrich Boie]] en jaro [[1826]], kaj li deklaris {{N|kaba bulbulo}} ĝia [[tipo (biologio)|tipa]] specio.<ref>{{ cite journal | last=Boie | first=Friedrich | author-link=Friedrich Boie | year=1826 | title=Generalübersicht | journal=Isis von Oken | volume=19 | at=Col 973 | language=German | url=https://biodiversitylibrary.org/page/27511178 }}</ref> La genra nomo estas kunmetaĵo de {{J|klasika greka}} vortoj ''puknos'' ("kompakta", "korpulenta") kaj ''-nōtos'' ("dorsa").<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | page=325 }}</ref> Laŭ la nuna sistematiko la genro enhavas 31 speciojn:<ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela C. Rasmussen | date=February 2025 | title=Bulbuls | work=IOC World Bird List Version 15.1 | url=https://www.worldbirdnames.org/bow/bulbuls/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=6 March 2025}}</ref><ref>[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?gid=329342492#gid=329342492 Ornitologia taksonomio] surbaze de [[AviList]] kun esperantaj nomoj proponitaj far Alain Gérard.</ref> {| class="wikitable" |- ! Bildo !! Scienca nomo !! Kutima nomo !! Distribuo |- | [[File:Now you see it .... - Flickr - Lip Kee.jpg|125px]] ||[[Blankokula bulbulo]] || ''Pycnonotus simplex'' || [[Malesio]] |- | [[File:0A2A8905 Olive-winged Bulbul.jpg|125px]] ||[[Olivflugila bulbulo]] || ''Pycnonotus plumosus'' || Malesio |- | [[File:Asian red-eyed bulbul (Pycnonotus brunneus).jpg|125px]] ||[[Ruĝokula bulbulo]] || ''Pycnonotus brunneus'' || Malesio |- | ||[[Orkapa bulbulo]] || ''Pycnonotus zeylanicus'' || Malesio |- | ||[[Flavvanga bulbulo]] || ''Pycnonotus tympanistrigus'' || [[Barisan-montaro]] |- | ||[[Kremokula bulbulo]] || ''Pycnonotus pseudosimplex'' || norda [[Borneo]] |- | [[File:Ashy-fronted Bulbul.jpg|125px]] ||[[Cindrofrunta bulbulo]] || ''Pycnonotus cinereifrons'' || [[Palavano]] |- | [[File:पांढऱ्या भुवईचा बुलबुल.jpg|125px]] ||[[Blankbrova bulbulo]] || ''Pycnonotus luteolus'' || [[Suda Azio]] |- | ||[[Iravadia bulbulo]] || ''Pycnonotus blanfordi'' || [[Birmo]] |- | [[File:Streak-eared Bulbul - Thailand S4E7106 (16844588747).jpg|125px]] ||[[Strekorela bulbulo]] || ''Pycnonotus conradi'' || [[Hindoĉinio]] |- | [[File:Stripe-throated bulbul, Pycnonotus finlaysoni.jpg|125px]] ||[[Strigorĝa bulbulo]] || ''Pycnonotus finlaysoni'' || Hindoĉinio |- | [[File:Davison's Bulbul.jpg|125px]] ||[[Palokula bulbulo]] || ''Pycnonotus davisoni'' || Birmo |- | [[File:Flavescent bulbul, pycnonotus flavescens.jpg|125px]] ||[[Nigrabrida bulbulo]] || ''Pycnonotus flavescens'' || Nordeosta [[Bharato]] kaj norda Hindoĉinio |- | ||[[Aĉea bulbulo]] || ''Pycnonotus snouckaerti'' || norda [[Sumatro]] |- | [[File:Pycnonotus bimaculatus, Hong Kong.jpg|125px]] ||[[Dumakula bulbulo]] || ''Pycnonotus bimaculatus'' || montaj partoj de Sumatro, [[Javo]] kaj [[Balio]] |- | [[File:Pale-faced bulbul.jpg|125px]] ||[[Blankmaska bulbulo]] || ''Pycnonotus leucops'' || montaj partoj de Borneo |- | [[File:Yellow Throated Bulbul 06.jpg|125px]] ||[[Flavkapa bulbulo]] || ''Pycnonotus xantholaemus'' || suda Bharato |- | [[File:Pycnonotus penicillatus 2.jpg|125px]] ||[[Flavorela bulbulo]] || ''Pycnonotus penicillatus'' || [[Srilanko]] |- | [[File:Brown-breasted Bulbul.jpg|125px]] ||[[Brunbrusta bulbulo]] || ''Pycnonotus xanthorrhous'' || [[Ĉinio]] kaj norda Hindoĉinio |- | [[File:Chinese Bulbul 2.JPG|125px]] ||[[Ĉina bulbulo]] || ''Pycnonotus sinensis'' || Ĉinio kaj [[Tajvano]] |- | [[File:Styan's Bulbul - Taiwan S4E5288 (17052025025).jpg|125px]] ||[[Tajvana bulbulo]] || ''Pycnonotus taivanus'' || Tajvano |- | [[File:Red Whiskered Bulbul (Pycnonotus jocosus) ഇരട്ടത്തലച്ചി. തൊപ്പിക്കിളി. (28127370409).jpg|125px]] ||[[Ruĝorela bulbulo]] || ''Pycnonotus jocosus'' || Suda Bharato, suda Ĉinio kaj Hindoĉinio |- | [[File:Pycnonotus goiavier - Kent Ridge Park.jpg|125px]] ||[[Flavsubpuga bulbulo]] || ''Pycnonotus goiavier'' || [[Sudeosta Azio]] |- | [[File:Red-vented bulbul - Jamnagar 2023-11-13.jpg|125px]] ||[[Ruĝsubpuga bulbulo]] || ''Pycnonotus cafer'' || Suda Azio kaj Birmo |- | [[File:Sooty-headed bulbul (Pycnonotus aurigaster).jpg|125px]] ||[[Orsubpuga bulbulo]] || ''Pycnonotus aurigaster'' || suda Ĉinio kaj Hindoĉinio |- | [[File:Pycnonotus leucotis -Miami Metrozoo, Florida, USA-8a.jpg|125px]] ||[[Blankorela bulbulo]] || ''Pycnonotus leucotis'' || [[Irako]], [[Persa golfo]] ĝis norduesta Bharato |- | [[File:Pycnonotus leucogenys 1.jpg|125px]] ||[[Himalaja bulbulo]] || ''Pycnonotus leucogenys'' || [[Himalajo]] |- | [[File:PikiWiki Israel 4282 Pycnonotus xanthopygos.jpg|125px]] ||[[Blankokulvitra bulbulo]] || ''Pycnonotus xanthopygos'' || Mezoriento |- | [[File:Pycnonotus nigricans.jpg|125px]] ||[[Ruĝokulvitra bulbulo]] || ''Pycnonotus nigricans'' || suda [[Afriko]] |- | [[File:Common bulbul (Pycnonotus barbatus inornatus).jpg|125px]] ||[[Ordinara bulbulo]] || ''Pycnonotus barbatus'' || Afriko |- | [[File:Pycnonotus capensis 2.jpg|125px]] ||[[Kaba bulbulo]] || ''Pycnonotus capensis'' || [[Finboso]]j de [[Sudafriko]] |- |} ===Iamaj specioj=== Laŭ la nuna sistematiko la genro ''Pycnonotus'' estas sufiĉe granda, sed antaŭe ĝi estis multe pli granda. Pro disvolvo de [[molekula filogenetiko]] kaj aliaj sciencaj metodoj de pliprecizigo de sistematiko multaj specioj estas movigitaj el ''Pycnonotus'' al aliaj genroj. En 2010, 18 specioj estis transmovitaj al aliaj genroj de ''Pycnonotus'' aŭ de antaŭnelonge apartigita de ĝi genro ''[[Andropadus]]''. Tiuj ĉi ŝanĝoj estis: * unu specio al genro [[Stelgidillas]]:<ref>{{Cite web|url=http://www.worldbirdnames.org/updates/archives/taxonomy-version-2/|title=Taxonomy Version 2 « IOC World Bird List|website=www.worldbirdnames.org|language=en-US|access-date=2017-04-02}}</ref> ** [[Stretbeka bulbulo]] (''Stelgidillas gracilirostris'', antaŭe ''Pycnonotus gracilirostri'' aŭ ''Pycnonotus gracilirostris'')<ref>{{Cite web|url=http://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=5D82C13BD6554647|title=Stelgidillas gracilirostris - Avibase|website=avibase.bsc-eoc.org|access-date=2017-04-07}}</ref> * 12 specioj al genro [[Arizelocichla]]: ** [[Misukua bulbulo]] (''Arizelocichla masukuensis'', antaŭe ''Pycnonotus masukuensis'')<ref>{{Cite web|url=http://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=EN&avibaseid=A8A60306&sec=summary&ssver=1|title=Arizelocichla masukuensis - Avibase|website=avibase.bsc-eoc.org|access-date=2017-04-02}}</ref> ** [[Kakamega bulbulo]] (antaŭe ''Pycnonotus kakamegae'')<ref>{{Cite web|url=http://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=EN&avibaseid=0CE60D71&sec=summary&ssver=1|title=Arizelocichla kakamegae kakamegae - Avibase|website=avibase.bsc-eoc.org|access-date=2017-04-02}}</ref> ** [[Kameruna bulbulo]] (''Arizelocichla montana'', antaŭe ''Pycnonotus montanus'')<ref>{{Cite web|url=http://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=0802ADF11D68826E|title=Arizelocichla montana - Avibase|website=avibase.bsc-eoc.org|access-date=2017-04-03}}</ref> ** [[Ardezkapa bulbulo]] (antaŭe ''Pycnonotus tephrolaemus'')<ref>{{Cite web|url=http://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=DA399CC6AFD9B0DA|title=Arizelocichla tephrolaema - Avibase|website=avibase.bsc-eoc.org|access-date=2017-04-03}}</ref> ** [[Malhelkrona bulbulo]] (antaŭe ''Pycnonotus nigriceps'')<ref>{{Cite web|url=http://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=EN&avibaseid=429A09C3&sec=summary&ssver=1|title=Arizelocichla nigriceps nigriceps - Avibase|website=avibase.bsc-eoc.org|access-date=2017-04-07}}</ref> ** [[Ulugurua bulbulo]] (antaŭe ''Pycnonotus neumanni'') ** [[Nigrabrova bulbulo]] (antaŭe ''Pycnonotus fusciceps'') ** [[Ngurua bulbulo]] (antaŭe ''Pycnonotus chlorigula'')<ref>{{Cite web|url=http://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=EN&avibaseid=B421F18C&sec=summary&ssver=1|title=Arizelocichla chlorigula - Avibase|website=avibase.bsc-eoc.org|access-date=2017-04-06}}</ref> ** [[Strivanga bulbulo]] (antaŭe ''Pycnonotus milanjensis'')<ref>{{Cite web|url=http://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=EN&avibaseid=8479F56E&sec=summary&ssver=1|title=Arizelocichla milanjensis - Avibase|website=avibase.bsc-eoc.org|access-date=2017-04-06}}</ref> ** [[Olivkapa bulbulo]] (''Arizelocichla striifacies'', antaŭe du specioj: ''Pycnonotus olivaceiceps'' kaj ''Pycnonotus strifacies'')<ref>{{Cite web|url=http://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=3754823802AF0CB3|title=Arizelocichla olivaceiceps - Avibase|website=avibase.bsc-eoc.org|access-date=2017-04-06}}</ref> * 5 specioj al genro [[Eurillas]]: ** [[Verdeta bulbulo]] (''Eurillas virens'', antaŭe ''Pycnonotus virens'')<ref>{{Cite web|url=http://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=EN&avibaseid=3413C42C&sec=summary&ssver=1|title=Eurillas virens [incl. hallae] - Avibase|website=avibase.bsc-eoc.org|access-date=2017-04-07}}</ref> ** [[Gracila bulbulo]] (antaŭe ''Pycnonotus gracilis'')<ref>{{Cite web|url=http://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=486103D72507F76C|title=Eurillas gracilis - Avibase|website=avibase.bsc-eoc.org|access-date=2017-04-09}}</ref> ** [[Pigmea bulbulo]] (antaŭe ''Pycnonotus ansorgei'')<ref>{{Cite web|url=http://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=0EA5F2E1D8BCF439|title=Eurillas ansorgei - Avibase|website=avibase.bsc-eoc.org|access-date=2017-04-09}}</ref> ** [[Kurbabeka bulbulo]] (antaŭe ''Pycnonotus curvirostris'')<ref>{{Cite web|url=http://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=0B325B7FBE1DC251|title=Eurillas curvirostris - Avibase|website=avibase.bsc-eoc.org|access-date=2017-04-09}}</ref> ** [[Flavliphara bulbulo]] (antaŭe ''Pycnonotus latirostris'')<ref>{{Cite web|url=http://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=EN&avibaseid=728B225E752DB2FD|title=Eurillas latirostris - Avibase|website=avibase.bsc-eoc.org|access-date=2017-04-10}}</ref> En 2020, oni moviĝis 17 plu speciojn de ''Pycnonotus'' al aliaj genroj:<ref name=ioc/><ref name=ioc-taxonomy>{{BioRef|IOC|title=Taxonomic Updates |url=https://www.worldbirdnames.org/updates/taxonomy/ |access-date=3 August 2020}}</ref> * 3 specioj al monotipaj genroj kiuj post pliaj movoj trafis en genron ''[[Microtarsus]]'': ** [[Nigrablanka bulbulo]] (''Microtarsus melanoleucos'', antaŭe ''Pycnonotus melanoleucos'') ** [[Lanuga bulbulo]] (''Microtarsus eutilotus'' antaŭe ''Pycnonotus eutilotus'') ** [[Flavokulvitra bulbulo]] (''Microtarsus urostictus'' antaŭe ''Pycnonotus urostictus'') * 4 specioj al genro ''Brachypodius'', kiu eventuale estis unuigita kun ''Microtarsus'': ** [[Grizkapa bulbulo]] (''Microtarsus priocephalus'', antaŭe ''Pycnonotus priocephalus'') ** [[Nigrakapa bulbulo]] (''Microtarsus melanocephalos'', antaŭe ''Pycnonotus atriceps''<ref name=ioc/>) ** [[Andamana bulbulo]] (''Microtarsus fuscoflavescens'', antaŭe ''Pycnonotus fuscoflavescens'') ** [[Bluokulvitra bulbulo]] (''Microtarsus nieuwenhuisii'', antaŭe ''Pycnonotus nieuwenhuisii'') * unu specio al genro ''[[Alcurus]]'': ** [[Stria bulbulo]] (antaŭe ''Pycnonotus striatus'') * 5 specioj al genuro ''[[Rubigula]]'': ** [[Nigrakresta bulbulo]] (''Rubigula flaviventris'', antaŭe ''Pycnonotus flaviventris'') ** [[Oranĝgorĝa bulbulo]] (antaŭe ''Pycnonotus gularis'') ** [[Nigrakapuĉa bulbulo]] (''Rubigula melanictera'' antaŭe ''Pycnonotus melanicterus'') ** [[Ruĝgorĝa bulbulo]] (antaŭe ''Pycnonotus dispar'') ** [[Bornea bulbulo]] (antaŭe ''Pycnonotus montis'') * 3 specioj al genro ''Ixodia'', poste unuigita kun ''[[Rubigula]]'': ** [[Oranĝokulvitra bulbulo]] (''Rubigula erythropthalmos'', antaŭe ''Pycnonotus erythropthalmos'') ** [[Grizventra bulbulo]] (antaŭe ''Pycnonotus cyaniventris'') ** [[Skvambrusta bulbulo]] (''Rubigula squamata'', antaŭe ''Pycnonotus squamatus'') Aliaj specioj, kiuj iam apartenis al en ''Pycnonotus'', estas: * [[Malhela bulbulo]] (''Andropadus importunus'', antaŭe ''Pycnonotus importunus'')<ref>{{Cite web|url=http://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=EN&avibaseid=79A45DAF&sec=summary&ssver=1|title=Andropadus importunus - Avibase|website=avibase.bsc-eoc.org|access-date=2017-04-10}}</ref> * [[Flavgorĝa bulbulo]] (''Atimastillas flavicollis'', antaŭe ''Pycnonotus flavicollis'' aŭ ''Haematornis flavicollis'')<ref>{{Cite web|url=http://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=EN&avibaseid=C73137EA&sec=summary&ssver=1|title=Atimastillas flavicollis - Avibase|website=avibase.bsc-eoc.org|access-date=2017-04-16}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=cItIAAAAYAAJ&dq=%22Xenocichla+flavicollis%22&pg=PA97|title=Catalogue of the Birds in the British Museum: Passeriformes, or perching birds. Cichlomorphœ: pt. III-IV, containing the ... family Timeliidœ (babbling-thrushes) by R.B. Sharpe|date=1881-01-01|publisher=order of the Trustees|language=en}}</ref> * [[Hardorsa bulbulo]] (''Tricholestes criniger'', antaŭe ''Pycnonotus criniger'' aŭ ''Brachypodius criniger'')<ref>{{Cite web|url=http://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=260C7E7722616EA0|title=Tricholestes criniger - Avibase|website=avibase.bsc-eoc.org|access-date=2017-06-02}}</ref> *[[Nudkapa bulbulo]] (''Nok hualon'', antaŭe ''Pycnonotus hualon'')<ref>{{Cite journal|last1=Fuchs|first1=Jérôme|last2=Pasquet|first2=Eric|last3=Stuart|first3=Bryan L.|last4=Woxvold|first4=Iain A.|last5=Duckworth|first5=J. W.|last6=Bowie|first6=Rauri C. K.|date=2018|title=Phylogenetic affinities of the enigmatic Bare-faced Bulbul Pycnonotus hualon with description of a new genus|journal=Ibis|language=en|volume=160|issue=3|pages=659–665|doi=10.1111/ibi.12580|issn=1474-919X}}</ref> * [[Blankstria bulbulo]] (''Ixos leucogrammicus'', antaŭe ''Pycnonotus leucogrammicus'')<ref name="ShakyaSheldon2017">{{cite journal|last1=Shakya|first1=Subir B.|last2=Sheldon|first2=Frederick H.|title=The phylogeny of the world's bulbulos (Pycnonotidae) inferred using a supermatrix approach|journal=Ibis|volume=159|issue=3|year=2017|pages=498–509|issn=0019-1019|doi=10.1111/ibi.12464|doi-access=free}}</ref> ==Referencoj== {{referencoj}} 2jkslgkb9s9tip0fvfjywby9aice27r 0 943921 9378132 9376923 2026-05-20T06:07:38Z Vikipediemulo 256991 9378132 wikitext text/x-wiki {{Informkesto muzikalbumo|titolo=Kid Krow|artisto=Conan Gray|jaro=2020|firmao=Republic Records|antaŭa=Sunset Season|sekva=Superache|kovrilo=[[File:Kid krow.png|Kid_krow]]|tagomonato=20a de marto,|registristo=Dan Nigro, Conan Gray, Captain Cuts, Jam City|postĝenro=sendependa pop-muziko}} '''''Kid Krow''''' estas la debuta studia albumo de la usona [[Kantaŭtoro|kantisto-kantverkisto]] [[Conan Gray]]. La albumo estis publikigita la 20-an de marto 2020, tra Republic Records. Ĝi estas "plenkreskiĝa" albumo inspirita de aferoj kiel liaj malfacilaj infantempaj spertoj pri malriĉeco, mistraktado kaj diskriminacio. La albumo enhavas la unuopaĵojn "Checkmate", "Comfort Crowd", "Maniac", "The Story", "Wish You Were Sober", kaj "Heather". ''Kid Krow'' ricevis bonajn recenzojn de [[Muzikkritikisto|muzikkritikistoj]] pro sia produktado, kantverkado, kaj la kantado de Gray. Komerce, ĝi debutis ĉe numero kvin en la usona [[Billboard (revuo)|Billboard 200]]. La albumo ricevis pliiĝon de vendoj kaj reeniris la [[Muzika ranglisto|furorlistojn]] de pluraj landoj kiam la kanto "Heather" fariĝis “dormanta furoraĵo” post akirado de populareco en la [[Sociaj retejoj|socireteja]] [[Poŝtelefona aplikaĵo|aplikaĵo]] [[TikTok]]. Gray diris al ''[[People (revuo)|People]]'' ke la albumo estis inspirita de lia "sufiĉe malfacila" infaneco en [[Teksaso]], klarigante,<blockquote>“Kiam oni estas juna, estas vere malfacile imagi, ke la vivo ne ĉiam estos malfacila. Mi loĝis en vere malsekura hejmo, kaj la vivo simple ne estis tre bona por mi. Do, kiel infano, mi pensis, ke mi neniel sukcesos, mi neniel travivos aŭ ke neniel estos io pli en mia vivo ol nur trakti doloron.” </blockquote>Gray diris al ''[[Vogue|Teen Vogue]]'', ke kreski kiel miksrasa infano en Teksaso influis tiun, kiu li estas, ĉar li sentis, ke li “vere ne apartenis ie ajn." Li diris al ''Clash,''<blockquote>“La albumo estas studo pri kiel mi perceptas la mondon. Mi multe parolas pri miaj amikoj kaj homoj, kiujn mi renkontis turneante dum la pasinta jaro. Ĝi estas mi. Mi ne estas la plej mojosa homo, sed la albumo estas mi akceptanta la fakton, ke mi estas stranga kaj mi ne bezonas esti iu alia. Ĝi ankaŭ estas ŝanco kuraĝigi aliulojn ami tiujn, kiuj ili estas kaj esti senhonta pri tio.”</blockquote> == Listo de kantoj == * Comfort Crowd ''(Konsola Homamaso)'' * Wish You Were Sober ''(Mi deziras, ke vi estus malebria)'' * Maniac ''(Frenezulo)'' * (Online Love) ''(Reta Amo)'' * Checkmate ''(Ŝakmato)'' * The Cut That Always Bleeds ''(La tranĉo kiu ĉiam sangas)'' * Fight Or Flight ''(Fuĝo aŭ Lukto)'' * Afluenza ''(Riĉo-gripo)'' * (Can We Be Friends?) ''(Ĉu ni povas esti amikoj?)'' * Heather * Little Legue ''(Eta Ligo)'' * The Story ''(La Rakonto)'' * '''5a datreveno:''' Bed Rest ''(Lita Ripozo)'' == ''Kid Krow, Decomposed'' == ''Kid Krow, Decomposed'' (5-jara datreveno) estas reeldono de ''Kid Krow'', publikigita la 19-an de marto 2025 de Republic Records, por festi la kvinan datrevenon de la publikigo de la originala albumo. Ĝi enhavas reviziitan liston de kantoj, kun pluraj el la kantoj movitaj al malsamaj lokoj, kaj ankaŭ tri pliajn kantojn. La unua estas "Bed Rest”, kanto kiun Gray priskribis en sia Instagram-afiŝo dirante, "ĝi ne nur perfekte resumas miajn sentojn pri la vivo tiam, ĝi iel ankaŭ parolas tiel perfekte pri kiel mi sentas pri la vivo nun, kvin jarojn poste (foje oni devas iom freneziĝi antaŭ ol oni povas reveni al prudento)." La dua kaj tria kantoj estas koncertaj registraĵoj de la kantoj "The Cut That Always Bleeds" kaj "Heather" el Found Heaven On Tour, turneo reklamanta la trian studian albumon de Gray. La inkluzivita prezentado de "Heather" estas nomata la "perdita verso" versio, en kiu Gray kantas plian verson antaŭ la fina refreno, kiu ne troviĝas en la studia versio. Ĝi antaŭe estis publikigita sur vinila unuopaĵo en decembro 2024. 2a03b4uykt5nx6qxem4ebq78pjws4bt 0 943968 9377666 9376291 2026-05-19T13:10:01Z Tirolischleioans 254019 /* Literaturo */ 9377666 wikitext text/x-wiki [[file:WSF-Clarissen5.JPG|thumb|korto de iama monaĥejo; sidejo de la Aŭgusta Gimnazio en Weißenfels]] '''Gymnasium illustre Augusteum''' en [[Weißenfels]] (Germanujo), funkciinte inter novembro 1664 kaj 1794, estis iam unu el la plej famaj lernejoj de [[Germanlingvio]] protestantisma. == Historio == Fondis ĉi institucion en 1664 duko [[Aŭgusto (Saksio-Weißenfels)]], kun inaŭguro en la 1-a de novembro. Areoj de la [[monaĥinejo Sankta Klaro (Weißenfels)|monaĥinejo Sankta Klaro]] ankaŭ uziĝis. Famaj instruistoj estis ekz. [[Christian Weise]], [[Johannes Riemer]], [[Johann Siebold]] kaj [[Kristoforo Celario|Christoph Cellarius]]; famaj lernintoj [[Christian Friedrich Hunold]] kaj [[Heinrich von Brühl]]<ref>Kp. Mayer (1766), p. 16</ref>. Profitis la lernejanoj ege de la kultura vivo kiun la dukoj Aŭgusto (ĝis 1680) kaj [[Johano Adolfo la 1-a (Saksio-Weißenfels)|Johano Adolfo]] (ĝis 1697) subtenis. En Weißenfels gastis famaj komponistoj kaj verkistoj (ekz. [[August Bohse]]). La gimnazia horartabulo similis al universitata. Fakte la lernejestro [[Christian Weidling]] en 1717 minaĉiĝis per aresto por disdoni akademiajn gradojn: ilin normale nur universitato rajtis doni. Post formorto de la duka linio ankaŭ la gimnazio ĉesis en 1794. Nuntempe en najbara ejo troviĝas la Goeta Gimnazio kiu iel vidas sin en la tradicio de la Aŭgusta Gimnazio.<ref>[https://web.archive.org/web/20090924032737/http://www.ggwsf.org/index.php?option=com_content&view=article&id=48&Itemid=56 "Zur Geschichte des Gymnasiums – Das Goethe-Gymnasium kann auf eine traditionsreiche Geschichte zurückblicken"] - ĉe: ''ggwsf.org''</ref> == Literaturo == * Otto Klein: ''Gymnasium illustre Augusteum zu Weißenfels. Zur Geschichte einer akademischen Gelehrtenschule im Herzogtum Sachsen-Weißenfels''. Arps-Verlag, Weißenfels 2003, ISBN 3-936341-01-X. * Gottfried Mayer: ''Zuverläßige Lebensbeschreibung des verstorbenen königl. poln. und churfürstl. sächsischen Ministers, Heinrich, des H. R. R. Grafen von Brühl. Und des gleichfalls verstorbenen königl. pohln. und churfürstl. sächsischen Cabinets Ministers, Alexander Joseph, des H. R. R. von Sulkowski'', Mayer, Frankfurt kaj Leipzig 1766 ([https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/item/5L75S63CG3CZSTUNIZJW2ZNR6P2LVFZR interrete ĉe DDB]) == Notoj == <references /> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Weißenfels]] [[Kategorio:Gimnazioj en Germanio|Weissenfels]] [[kategorio:Aperis en 1664]] [[Kategorio:Malaperis en 1794]] [[Kategorio:Malaperintaj lernejoj|Weissenfels]] bbek8encw78f7lfnrf9a8kvx75pmslz 0 944003 9377741 9376273 2026-05-19T14:52:16Z Sj1mor 12103 9377741 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} [[Dosiero:There is no way to peace, peace is the way. A. J. Muste, 1885-1967 -eo.svg|eta|La fama diraĵo de Muste]] '''Abraham J. (Johannes) MUSTE''' /ˈmʌsti/ ''MUS-tee'' (naskiĝis la 8-an de januaro 1885 en [[Zierikzee]] ([[d:Q81076]]); mortis la 11-an de februaro 1967 en [[Novjorko]]), ankaŭ konata kiel ''A.J. Muste'', estis usona [[Reformita Eklezio|reformita]] kleriko kaj [[Socialismo|socialista]] aktivulo en la laborista kaj pacmovado en Usono. Li estas plej bone memorata pro sia rolo en la [[Laborista movado|laboristaj]] kaj [[Maldekstra movado|maldekstraj]] movadoj de la 1920-aj kaj 1930-aj jaroj kaj pro sia laboro en la usonaj [[Paca movado|pacmovado]] kaj la [[kontraŭmilita movado]] de 1941 ĝis sia morto en 1967. Li ankaŭ havis gravan influon sur la [[usona civitanrajta movado]]. == Heredaĵo == Lia samtempulo [[Norman Thomas]] memoris Musti kiel homon, kiu "faris nekredeblajn klopodojn montri, ke pacifismo certe ne estis pasiva, kaj ke [[socia revolucio]] estis tute ebla [[Senperforto|sen perforto]]." [[Noam Chomsky]] elstarigis Muste en 1969 kiel principan kontraŭulon de la [[Dua Mondmilito]] kaj diskutis lian heredaĵon en la libro ''American Power and the New Mandarins''. La Instituto A. J. Muste situas ĉe 339 Lafayette Street en [[Novjorko]]. La konstruaĵo estas neformale konata kiel la "[[Pentagono]] de [[Paco]]". Ĝi gastigas la oficejojn de multaj aktivistaj organizaĵoj, inkluzive de la Kontraŭmilita Ligo kaj la [[Socialisma Partio de Usono|Socialista Partio de Usono]]. La dokumenta filmserio ''Radical for Peace'' temas pri Muste. == Verkaro (elekto) == La sekva elekto de la skribaĵoj de Muste troveblas en ''The Essays of AJ Muste'', redaktita de [[Nat Hentoff]], The Bobbs-Merrill Company (1967). * "The Problem of Discontent" (unue publikigita en ''[[:en:Hope_College_Anchor|Hope College Anchor]]'', 1903) * "Pacifism and Class War" (''[[:en:The_World_Tomorrow_(magazine)|The World Tomorrow]]'', septembro 1928) * "Trade Unions and the Revolution" (''[[:en:The_New_International|The New International]]'', aŭgusto 1935) * "Return to Pacifism" (''[[:en:The_Christian_Century|The Christian Century]]'', decembro 2, 1936) * "Sit-Downs and Lie-Downs" (''[[:en:Fellowship_(magazine)|Fellowship]]'', marto 1937) * "The True International" (''The Christian Century'', majo 24, 1939) * [https://web.archive.org/web/20120706001216/http://www.pendlehill.org/php/280-php013 "The World Task of Pacifism"] (publikigita kiel pamfleto ''[[:en:Pendle_Hill_Quaker_Center_for_Study_and_Contemplation|Pendle Hill]]'', 1941) * "Where Are We Going?" (publikigita kiel pamfleto ''[[:en:Fellowship_of_Reconciliation|Fellowship of Reconciliation]]'', 1941) * [https://web.archive.org/web/20120705215808/http://www.pendlehill.org/php/281-php015 "War Is the Enemy"] (publikigita kiel pamfleto ''Pendle Hill'', 1942) * "What the Bible Teaches About Freedom" (publikigita kiel pamfleto ''Fellowship of Reconciliation'', 1943) * "Germany—Summer 1947" (''Fellowship'', oktobro 1947) * "Theology of Despair" (''Fellowship'', septembro 1948) * "Pacifism and Perfectionism" (''Fellowship'', marto and April 1948) * "Communism and Civil Liberties" (''Fellowship'', oktobro 1948) * "Korea: Spark to Set a World Afire?" (publikigita kiel pamfleto ''Fellowship of Reconciliation'', 1950) * "Of Holy Disobedience" (publikigita kiel pamfleto ''Pendle Hill'', 1950) * "Mephistopheles and the Scientists" (''Fellowship'', julio 1954) * "Getting Rid of War" (''Liberation'', marto 1959) * "Sketches for an Autobiography: Historical Essays, 1891–1960" (serialized in ''Liberation'', 1957–1960) * "Africa Against the Bomb" (''Liberation'', januaro 1960) * "Saints for This Age" (publikigita kiel pamfleto ''Pendle Hill'', 1962) * "Rifle Squads or the Beloved Community" (''Liberation'', majo 1964) * "The Fall of Man" (''Liberation'', junio–julio 1964) * "The Civil Rights Movement and the American Establishment" (''Liberation'', februaro 1965) * "Statement Made on 12/21/65 to the Federal Grand Jury" * "Crisis in the World and the Peace Movement" (''Liberation'', junio–julio 1965) * "Who Has the Spiritual Atom Bomb?" (''Liberation'', novembro 1965) * "The Movement to Stop the Vietnam War" (''Liberation'', januaro 1966) == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Personismo]] == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [https://web.archive.org/web/20061206035450/http://www.ajmuste.org/ajmbio.htm A.J. Muste Biografio] ĉe A.J. Muste Memorial Institute, www.ajmuste.org * [https://www.marxists.org/history/etol/writers/muste/index.htm Interreta Arkivo de A.J. Muste], [[Marksista Interreta Arkivo]], www.marxists.org * A.J. Muste, [[iarchive:MyExperienceInTheLaborAndRadicalStrugglesOfTheThirties|"Mia sperto en la laboristaj kaj radikalaj luktoj de la 30-aj"]] (MP3-audio). American Archive Pilot Project, Illinois Public Media, WILL. Parolado de la 9-a de februaro 1966. <small>La originalo troviĝas en la arkivoj de la [[Universitato de Ilinojso]].</small> * {{IMDb nomo}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Muste, Abraham Johannes}} [[Kategorio:Senperfortaj aktivuloj]] [[Kategorio:Konvertitoj al kvakerismo]] [[Kategorio:Kristanaj komunistoj]] [[Kategorio:Usonaj kontraŭimpostistoj]] [[Kategorio:Usonaj kvakeroj]] [[Kategorio:Usonaj kristanaj socialistoj]] [[Kategorio:Usonaj kristanaj pacistoj]] g5z0dumtup5afvxob26l2lr9lsjlvud 0 944037 9377704 9376511 2026-05-19T14:25:19Z Sj1mor 12103 9377704 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Celoj de Financaj Edukado -eo.svg|eta|400ra|Afiŝo pri financa edukado]] '''Financa''' '''edukado, kompetenteco, lerteco''' aŭ '''scipovo''' (terminoj uzataj interŝanĝeble.<ref>{{Cite web|website=Consumer Financial Protection Bureau (CFPB)|year=2015|title=Financial Well-Being: The Goal of Financial Education|url=https://www.consumerfinance.gov/data-research/research-reports/financial-well-being/}}</ref>) estas la posedo de [[Kapablo|kapabloj]], [[scio]], [[konduto]] kaj [[sinteno]], kiuj permesas al [[individuo]] fari informitajn [[Decido|decidojn]] pri [[mono]]. Finance nespertaj individuoj ne povas plani sian [[Estonteco|estontecon]] pro sia malbona financa scio. Finance sofistikaj individuoj estas bonaj je financaj kalkuloj; ekzemple, ili komprenas {{N|kunmetita interezo}}, kiu helpas ilin okupiĝi pri malalt-kredita [[Prunto|pruntado]]. Plej ofte, nespertaj individuoj pagas altajn kostojn por sia ŝuldpruntado.<ref>Lusardi, A., & Mitchell, O. S. (2017). How ordinary consumers make complex economic decisions: Financial literacy and retirement readiness. ''Quarterly Journal of Finance'', ''7''(03), 1750008.</ref> Financa lerteco rilatas al: * Kompreni bazajn konceptojn en la financa kampo, kiel ekzemple: [[mono]], [[banko]], [[Investado|investo]], [[prunto]], [[interezo]], [[inflacio]]. * Kompreni bazajn konceptojn en la kunteksto de [[konsumo]], kiel ekzemple: saĝa [[Konsumo|konsumismo]], konsumantaj rajtoj. * Kompreni ŝlosilajn konsiderojn kaj akiri ilojn por financa administrado. La [[Organizaĵo pri Ekonomiaj Kunlaboro kaj Evoluigo|OEKD]] difinas financan lertecon kiel "procezon per kiu financaj konsumantoj/investantoj plibonigas sian komprenon pri financaj produktoj kaj, per informoj, gvido kaj konsiloj, evoluigas kapablojn kaj fidon, kiuj donas al ili pli grandan konscion pri financaj riskoj kaj ŝancoj. La kapabloj ebligas al ili fari informitajn elektojn kaj efikajn agojn, kiuj plibonigas ilian financan konduton." Tamen, financaj edukaj agadoj ne celas krei [[Kritika pensado|kritikan pensadon]] aŭ kaŭzi signifajn ŝanĝojn en la [[socia ordo]]. La percepto, ke financa lerteco povas konduki al pliigita [[socia bonfarto]], igis kelkajn registarojn antaŭenigi financ-edukajn agadojn. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Riĉa paĉjo, malriĉa paĉjo]] {{projektoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Financa ekonomiko]] [[Kategorio:Edukado laŭ fakoj]] 8t1d92pr0l06sxv0ewbpujiub7myx5h 0 944053 9377800 9376723 2026-05-19T16:05:09Z Goren 4701 /* Distribuo kaj habitato */ 9377800 wikitext text/x-wiki [[File:Red-whiskered bulbuls (Pycnonotus jocosus) Mauritius.jpg|thumb|Ruĝorelaj bulbuloj nutras unu la alian en [[Maŭricio]]]] '''Ruĝorela bulbulo''' (''Pycnonotus jocosus''), aŭ '''ruĝorela piknonoto''' estas [[paseroforma birdo]] el [[Azio]]. Ĝi apartenas al [[genro (biologio)|genro]] de [[piknonotoj]] (''Pycnonotus'') el [[familio (biologio)|familio]] [[Piknonotedoj]] (''Pycnonotidae''). Tiuj ĉi birdoj estas nemigraj, kaj ilia natura [[arealo]] estas [[tropika klimato|tropikaj]] areoj de Azio. Tamen la specio estas enkondukita en multajn aliajn tropikajn regionojn de la mondo kaj la populacioj bone establiĝis tie. La birdo havas ĥarakterecan laŭtan tri- aŭ kvarnotan [[birdokanto|vokon]]. Ĝi estas nespecialista fruktomanĝulo, kaj ĝia [[dieto (biologio)|dieto]] konsistas je diversaj fruktoj, kiujn ajn ĝi povas trovi en sia vivareo, kaj ankaŭ malgrandaj insektoj kaj aliaj senvertebruloj. En siaj vivareoj ruĝorelaj bulbuloj estas sufiĉe kutimaj kaj renkonteblaj en montetaj arbaroj, urbaj parkoj kaj ĝardenoj. == Taksonomio == Ruĝorelan bulbulon unue formale priskribis [[Karolo Lineo]] en sia fundamenta verko ''[[Systema Naturae]]'' en [[1758]]. Li tiam difinis ĝin kiel [[lanio]]n kaj donis al ĝi [[dunomo]]n ''Lanius jocosus''.<ref>{{cite book |last=Linnaeus |first=C.| author-link=Carl Linnaeus |year=1758 |title=Systema Naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis |volume=1 |edition=10th |page=95 |publisher=Laurentii Salvii |location=Holmiae (Stockholm) |language=Latin |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/727002}}</ref> La specia epiteto venas de [[latina]] vorto ''ioculus'', kiu signifas "gaja", "ŝercema" (de ''iocus'', kio signifas "ŝerco").<ref>{{cite book |last=Jobling | first=J.A. |year=2010 |title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names |publisher=Christopher Helm |location=London |isbn=978-1-4081-2501-4 |page=211 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/39703109}}</ref> Lineo bazis sian priskribon je priskribo de ''Sitta Chinensis'' far sveda naturalisto [[Pehr Osbeck]] el jaro [[1757]].<ref>{{cite book |last=Osbeck |first=P. |author-link=Pehr Osbeck |date=1757 |title=Dagbok öfwer en Ostindisk resa åren 1750, 1751, 1752: Med anmårkningar uti naturkunnigheten, fråmmande folkslags språk | language=Swedish |location=Stockholm |publisher=Ludv. Grefing |page=250 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/49667059 }}</ref><ref>{{ cite book | last=Osbeck | first=Pehr |author-link=Pehr Osbeck |date=1771 |title=A voyage to China and the East Indies |volume=2 |location=London |publisher=B. White |pages=12–13 |url=https://archive.org/details/voyagetochinaeas02osbe/page/12/mode/2up}} A translation into English of ''Dagbok öfwer en Ostindisk resa åren 1750, 1751, 1752 : Med anmårkningar uti naturkunnigheten, fråmmande folkslags språk''.</ref> Lineo difinis [[tipo (biologio)|tipan]] lokon de la specio kiel "Ĉinio", sed en [[1948]] [[Herbert Girton Deignan]] malplivastigis ĝin ĝis "[[Honkongo]] kaj [[Gŭangdongo]]".<ref>{{cite journal |last=Deignan | first=H.G. |author-link=Herbert Girton Deignan |date=1948 |title=The races of the red-whiskered bulbul, ''Pycnontus joculus'' (Linnaeus) |journal=Journal of the Washington Academy of Sciences |volume=38 |pages=279–281 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/39703109}}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=Mayr |editor1-first=E. |editor1-link=Ernst Mayr |editor2-last=Greenway |editor2-first=C. Jr |year=1960 |title=Check-List of Birds of the World |volume=9 |publisher=Museum of Comparative Zoology |place=Cambridge, Massachusetts |page=233 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14480908}}</ref> Laŭ nuna sistematiko ruĝorela bulbulo apartenas al genro ''[[Pycnonotus]]'', kiun enkondukis germana zoologo [[Friedrich Boie]] en [[1826]].<ref>{{cite journal |last=Boie |first=F. |author-link=Friedrich Boie |year=1826 |title=Generalübersicht |journal=Isis von Oken |volume=19 |at=Col 973 |language=German |url=https://biodiversitylibrary.org/page/27511178}}</ref><ref name=ioc>{{cite web |editor1-last=Gill |editor1-first=F. |editor1-link=Frank Gill (ornithologist) |editor2-last=Donsker |editor2-first=D. |editor3-last=Rasmussen |editor3-first=P. |editor3-link=Pamela Rasmussen |date=2021 |title=Bulbuls |work=IOC World Bird List Version 11.1 |url=https://www.worldbirdnames.org/bow/bulbuls/ |publisher=International Ornithologists' Union |access-date=21 June 2021}}</ref> En kapteco ruĝorela bulbulo formas [[hibrido]]jn kun aliaj piknonotoj: la [[ruĝsubpuga bulbulo|ruĝsubpuga]], la [[blankorela bulbulo|blankorela]], la [[blankokulvitra bulbulo|blankokulvitra]], la [[Himalaja bulbulo|Himalaja]], kaj ankaŭ kun [[nigrakapuĉa bulbulo]].<ref>{{cite book|author=McCarthy, E.M. |title=Handbook of Avian Hybrids of the World |pages=257–258 |year=2006 |publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-518323-1}}</ref> ===Subspecioj=== Oni agnoskas 9 [[subspecio]]jn:<ref name=ioc/> * {{bt|P. j. fuscicaudatus|([[John Gould|Gould]], 1866)}} — originale priskribita kiel aparta specio, renkonteblas en uesta kaj centra [[Bharato]]. Havas preskaŭ plenan bendon sur la brusto kaj ne havas blankan vostan pinton. * {{bt|P. j. abuensis|([[Hugh Whistler|Whistler]], 1931)}} — troveblas en nord-uesta Bharato. Priskribita laŭ speciano el [[Abu-monto]], palkolora, kun rompita brusta bendo kaj sen la blanka vostopinto.<ref>{{cite journal |last=Whistler |first=H. |author-link=Hugh Whistler |year=1931 |title=Description of new subspecies of the red-whiskered bulbuls from India |journal=Bulletin of the British Ornithologists' Club |volume=52 |pages=40–41 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/40501277}}</ref> * {{bt|P. j. pyrrhotis|([[Charles Lucien Bonaparte|Bonaparte]], 1850)}} — originale priskribita aparta specio en genro ''[[Ixos]]''. Renkonteblas en [[Terajo]] de norda Bharato kaj [[Nepalo]]. Ĝi havas palajn suprajn partojn de plumaro, blankan vostan pinton kaj vaste dispartigitan brustbendon. * {{bt|P. j. emeria|([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10-a eldono de Systema Naturae|1758]])}} — originale priskribita far Karolo Lineo kiel aparta specio en genro ''[[Motacilla]]''.<ref>{{cite book |last=Linnaeus | first=C. |author-link=Carl Linnaeus |year=1758 |title=Systema Naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis |volume=1 |edition=10th |page=187 |publisher=Laurentii Salvii | location=Holmiae (Stockholm) |language=Latin |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/727096}}</ref> Supraj partoj de plumaro estas varme brunaj, la beko pli mallarĝas ol ĉe aliaj subspecioj kaj la kresto pli grandas. Renkonteblas de eosta Bharato ĝis sud-uesta [[Tajio]]. Ankaŭ enkondukita en [[Florido]].<ref name=florida/> * {{bt|P. j. whistleri|[[Herbert Girton Deignan|Deignan]], 1948}} — ankaŭ havas varme brunan supran plumaron, sed pli dikan bekon kaj mallongan kreston ol ''P. j. emeria''. [[Endemia]] en [[Andamanoj]]. * {{bt|P. j. monticola|([[Thomas Horsfield|Horsfield]], 1840)}} — originale priskribita kiel aparta specio en genro ''Ixos''. Similas al ''P. j. pyrrhotis'', sed kun pli malhelkoloraj supraj partoj de la plumaro. Distribuita de eosta [[Himalajo]] ĝis norda [[Birmo]] kaj suda [[Ĉinio]]. * {{bt|P. j. jocosus|(Linnaeus, 1758)}} — baza subspecio, sur kiu Lineo bazis sian priskribon. Troveblas en sud-eosta Ĉinio. * {{bt|P. j. hainanensis|([[Masauji Hachisuka|Hachisuka]], 1939)}} — endemia sur [[insulo Hajnano]] en [[Sudĉina maro]], sud-eosten de ĉeflanda Ĉinio. * {{bt|P. j. pattani|Deignan, 1948}} — troveblas en suda Birmo kaj norda [[Malaja duoninsulo]] tra Tajio, en suda [[Hindoĉinio]], en [[Javo]] kaj en [[Sumatro]]. == Distribuo kaj habitato == Ruĝorela bulbulo preferas maldensajn arbarojn, [[duonarbaro]]jn, kaj [[arbustejo]]jn kiel [[habitato]]n. La birdoj do facile adaptiĝis al kunvivo en hom-kreitaj habitatoj, kiel [[kamparo]], [[parko]]j kaj [[ĝardeno]]j. Kvankam ĝenerale nemigrantaj, ruĝorelaj bulbuloj kapablas fari grandajn [[bestomigrado|amasmigradojn]]. En siaj notoj pri [[Bharato]] [[Thomas C. Jerdon]] notis, ke la birdoj "de tempo al tempo vizitis [[Madraso]]n kaj aliajn arbarajn urbojn en grandaj [[birdaro]]j" ekde antikvaj tempoj.<ref name=jerdon>{{cite book|author=Jerdon, TC|pages=[https://archive.org/details/birdsofindiabein21jerd/page/92 92]–93|title=The Birds of India. Volume 2, part 1|year=1863|publisher=Military Orphan Press, Calcutta|url=https://archive.org/details/birdsofindiabein21jerd}}</ref> Ekster sia natura [[arealo]] la specio establiĝis en multaj partoj de [[Aŭstralio]]. En [[1880]] oni enkondukis ĝin en [[Sidnejo]], el kie disvastiĝis tra suburbejoj kaj jam en [[1920-aj jaroj]] renkonteblis pli ol 100 km for de la urbo. La birdoj ankaŭ rekonteblas en ĉirkaŭaĵoj de [[Melburno]] kaj [[Adelajdo]], kvankam oni ne scias precize kiel ili trafis tien.<ref>{{cite book |title=Introduced Birds of the World: The worldwide history, distribution and influence of birds introduced to new environments |last=Long |first=J.L. |year=1981 |publisher=Reed |location=Terrey Hills, Sydney |isbn=0-589-50260-3|page=298}}</ref> Krome, establitaj populacioj troveblas en [[Los-Anĝeleso]], [[Havajoj]],<ref>{{cite journal |journal=[[The Wilson Bulletin]]|volume=91|issue=2|year=1979|title=The Red-Whiskered Bulbul in Hawaii |url=http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/wilson/v091n02/p0323-p0328.pdf|first1=C. III|last1=Van Riper|first2=S.G.|last2=Van Riper |first3=A.J. |last3=Berger|pages=323–328}}</ref> kaj [[Florido]]<ref>{{cite book|title=Factors responsible for the successful establishment of exotic avian species in southeastern Florida in Proceedings of the 9th Vertebrate Pest Conference|last=Rand|first=A.C.|year=1980|publisher=University of Nebraska, Lincoln|url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1031&context=vpc9}}</ref> en [[Usono]], en [[Maŭricio]], en [[Ĉielira Insulo]]<ref>{{cite journal|journal=Atoll Research Bulletin |volume=248|title=The birds of Assumption Island, Indian Ocean: Past and future|author=Prys-Jones, R.P. |author2=Prys-Jones, M.S. |author3=Lawley, J.C. |name-list-style=amp|year=1981|pages=1–16 |url=http://www.botany.hawaii.edu/faculty/duffy/arb/242-251/248.pdf|doi=10.5479/si.00775630.248.1|archive-url=https://web.archive.org/web/20060913115138/http://www.botany.hawaii.edu/faculty/duffy/arb/242-251/248.pdf|archive-date=13 September 2006}}</ref> kaj en [[Maskarenoj]].<ref name=spread>{{cite journal|last=Philippe|first=C. |author2=Mandon-Dalger, I. |title=Fast Colonization of an Introduced Bird: the Case of ''Pycnonotus jocosus'' on the Mascarene Islands |journal=Biotropica|volume=33 |issue=3|pages=542–546|year=2001 |doi=10.1111/j.1744-7429.2001.tb00210.x|s2cid=247663530}}</ref><ref>{{cite book|author=Rand, A.C.|year=1980|title=Factors responsible for the successful establishment of exotic avian species in southeastern Florida in Proceedings of the 9th Vertebrate Pest Conference (1980)|publisher=University of Nebraska, Lincoln|url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1031&context=vpc9}}</ref> En 2013–2015 konservistoj faris kampanjon de forigo de tiu ĉi specio de Ĉielira Insulo por eviti koloniigon de [[Aldabra]], la plej granda tropika insulo libera de enkondukitaj birdoj.<ref>{{cite news |url=http://www.seychellesnewsagency.com/articles/2332/Eradication%20success%20%20Seychelles%20wins%20war%20against%20invasive%20red-whiskered%20bulbul|title=Eradication success – Seychelles wins war against invasive red-whiskered bulbul |work=Seychelles News Agency}}</ref> En Florido la birdoj nur troveblas en malgranda areo, do estus facile forigi ilin, se ili estos minaco por loka faŭno.<ref name="Rising"/> == Konduto kaj ekologio == == Referencoj == {{referencoj}} 677agfh8wkoaycr0lcd45cdzdtkhaml 9377825 9377800 2026-05-19T17:32:41Z Goren 4701 /* Konduto kaj ekologio */ 9377825 wikitext text/x-wiki [[File:Red-whiskered bulbuls (Pycnonotus jocosus) Mauritius.jpg|thumb|Ruĝorelaj bulbuloj nutras unu la alian en [[Maŭricio]]]] '''Ruĝorela bulbulo''' (''Pycnonotus jocosus''), aŭ '''ruĝorela piknonoto''' estas [[paseroforma birdo]] el [[Azio]]. Ĝi apartenas al [[genro (biologio)|genro]] de [[piknonotoj]] (''Pycnonotus'') el [[familio (biologio)|familio]] [[Piknonotedoj]] (''Pycnonotidae''). Tiuj ĉi birdoj estas nemigraj, kaj ilia natura [[arealo]] estas [[tropika klimato|tropikaj]] areoj de Azio. Tamen la specio estas enkondukita en multajn aliajn tropikajn regionojn de la mondo kaj la populacioj bone establiĝis tie. La birdo havas ĥarakterecan laŭtan tri- aŭ kvarnotan [[birdokanto|vokon]]. Ĝi estas nespecialista fruktomanĝulo, kaj ĝia [[dieto (biologio)|dieto]] konsistas je diversaj fruktoj, kiujn ajn ĝi povas trovi en sia vivareo, kaj ankaŭ malgrandaj insektoj kaj aliaj senvertebruloj. En siaj vivareoj ruĝorelaj bulbuloj estas sufiĉe kutimaj kaj renkonteblaj en montetaj arbaroj, urbaj parkoj kaj ĝardenoj. == Taksonomio == Ruĝorelan bulbulon unue formale priskribis [[Karolo Lineo]] en sia fundamenta verko ''[[Systema Naturae]]'' en [[1758]]. Li tiam difinis ĝin kiel [[lanio]]n kaj donis al ĝi [[dunomo]]n ''Lanius jocosus''.<ref>{{cite book |last=Linnaeus |first=C.| author-link=Carl Linnaeus |year=1758 |title=Systema Naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis |volume=1 |edition=10th |page=95 |publisher=Laurentii Salvii |location=Holmiae (Stockholm) |language=Latin |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/727002}}</ref> La specia epiteto venas de [[latina]] vorto ''ioculus'', kiu signifas "gaja", "ŝercema" (de ''iocus'', kio signifas "ŝerco").<ref>{{cite book |last=Jobling | first=J.A. |year=2010 |title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names |publisher=Christopher Helm |location=London |isbn=978-1-4081-2501-4 |page=211 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/39703109}}</ref> Lineo bazis sian priskribon je priskribo de ''Sitta Chinensis'' far sveda naturalisto [[Pehr Osbeck]] el jaro [[1757]].<ref>{{cite book |last=Osbeck |first=P. |author-link=Pehr Osbeck |date=1757 |title=Dagbok öfwer en Ostindisk resa åren 1750, 1751, 1752: Med anmårkningar uti naturkunnigheten, fråmmande folkslags språk | language=Swedish |location=Stockholm |publisher=Ludv. Grefing |page=250 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/49667059 }}</ref><ref>{{ cite book | last=Osbeck | first=Pehr |author-link=Pehr Osbeck |date=1771 |title=A voyage to China and the East Indies |volume=2 |location=London |publisher=B. White |pages=12–13 |url=https://archive.org/details/voyagetochinaeas02osbe/page/12/mode/2up}} A translation into English of ''Dagbok öfwer en Ostindisk resa åren 1750, 1751, 1752 : Med anmårkningar uti naturkunnigheten, fråmmande folkslags språk''.</ref> Lineo difinis [[tipo (biologio)|tipan]] lokon de la specio kiel "Ĉinio", sed en [[1948]] [[Herbert Girton Deignan]] malplivastigis ĝin ĝis "[[Honkongo]] kaj [[Gŭangdongo]]".<ref>{{cite journal |last=Deignan | first=H.G. |author-link=Herbert Girton Deignan |date=1948 |title=The races of the red-whiskered bulbul, ''Pycnontus joculus'' (Linnaeus) |journal=Journal of the Washington Academy of Sciences |volume=38 |pages=279–281 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/39703109}}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=Mayr |editor1-first=E. |editor1-link=Ernst Mayr |editor2-last=Greenway |editor2-first=C. Jr |year=1960 |title=Check-List of Birds of the World |volume=9 |publisher=Museum of Comparative Zoology |place=Cambridge, Massachusetts |page=233 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14480908}}</ref> Laŭ nuna sistematiko ruĝorela bulbulo apartenas al genro ''[[Pycnonotus]]'', kiun enkondukis germana zoologo [[Friedrich Boie]] en [[1826]].<ref>{{cite journal |last=Boie |first=F. |author-link=Friedrich Boie |year=1826 |title=Generalübersicht |journal=Isis von Oken |volume=19 |at=Col 973 |language=German |url=https://biodiversitylibrary.org/page/27511178}}</ref><ref name=ioc>{{cite web |editor1-last=Gill |editor1-first=F. |editor1-link=Frank Gill (ornithologist) |editor2-last=Donsker |editor2-first=D. |editor3-last=Rasmussen |editor3-first=P. |editor3-link=Pamela Rasmussen |date=2021 |title=Bulbuls |work=IOC World Bird List Version 11.1 |url=https://www.worldbirdnames.org/bow/bulbuls/ |publisher=International Ornithologists' Union |access-date=21 June 2021}}</ref> En kapteco ruĝorela bulbulo formas [[hibrido]]jn kun aliaj piknonotoj: la [[ruĝsubpuga bulbulo|ruĝsubpuga]], la [[blankorela bulbulo|blankorela]], la [[blankokulvitra bulbulo|blankokulvitra]], la [[Himalaja bulbulo|Himalaja]], kaj ankaŭ kun [[nigrakapuĉa bulbulo]].<ref>{{cite book|author=McCarthy, E.M. |title=Handbook of Avian Hybrids of the World |pages=257–258 |year=2006 |publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-518323-1}}</ref> ===Subspecioj=== Oni agnoskas 9 [[subspecio]]jn:<ref name=ioc/> * {{bt|P. j. fuscicaudatus|([[John Gould|Gould]], 1866)}} — originale priskribita kiel aparta specio, renkonteblas en uesta kaj centra [[Bharato]]. Havas preskaŭ plenan bendon sur la brusto kaj ne havas blankan vostan pinton. * {{bt|P. j. abuensis|([[Hugh Whistler|Whistler]], 1931)}} — troveblas en nord-uesta Bharato. Priskribita laŭ speciano el [[Abu-monto]], palkolora, kun rompita brusta bendo kaj sen la blanka vostopinto.<ref>{{cite journal |last=Whistler |first=H. |author-link=Hugh Whistler |year=1931 |title=Description of new subspecies of the red-whiskered bulbuls from India |journal=Bulletin of the British Ornithologists' Club |volume=52 |pages=40–41 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/40501277}}</ref> * {{bt|P. j. pyrrhotis|([[Charles Lucien Bonaparte|Bonaparte]], 1850)}} — originale priskribita aparta specio en genro ''[[Ixos]]''. Renkonteblas en [[Terajo]] de norda Bharato kaj [[Nepalo]]. Ĝi havas palajn suprajn partojn de plumaro, blankan vostan pinton kaj vaste dispartigitan brustbendon. * {{bt|P. j. emeria|([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10-a eldono de Systema Naturae|1758]])}} — originale priskribita far Karolo Lineo kiel aparta specio en genro ''[[Motacilla]]''.<ref>{{cite book |last=Linnaeus | first=C. |author-link=Carl Linnaeus |year=1758 |title=Systema Naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis |volume=1 |edition=10th |page=187 |publisher=Laurentii Salvii | location=Holmiae (Stockholm) |language=Latin |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/727096}}</ref> Supraj partoj de plumaro estas varme brunaj, la beko pli mallarĝas ol ĉe aliaj subspecioj kaj la kresto pli grandas. Renkonteblas de eosta Bharato ĝis sud-uesta [[Tajio]]. Ankaŭ enkondukita en [[Florido]].<ref name=florida/> * {{bt|P. j. whistleri|[[Herbert Girton Deignan|Deignan]], 1948}} — ankaŭ havas varme brunan supran plumaron, sed pli dikan bekon kaj mallongan kreston ol ''P. j. emeria''. [[Endemia]] en [[Andamanoj]]. * {{bt|P. j. monticola|([[Thomas Horsfield|Horsfield]], 1840)}} — originale priskribita kiel aparta specio en genro ''Ixos''. Similas al ''P. j. pyrrhotis'', sed kun pli malhelkoloraj supraj partoj de la plumaro. Distribuita de eosta [[Himalajo]] ĝis norda [[Birmo]] kaj suda [[Ĉinio]]. * {{bt|P. j. jocosus|(Linnaeus, 1758)}} — baza subspecio, sur kiu Lineo bazis sian priskribon. Troveblas en sud-eosta Ĉinio. * {{bt|P. j. hainanensis|([[Masauji Hachisuka|Hachisuka]], 1939)}} — endemia sur [[insulo Hajnano]] en [[Sudĉina maro]], sud-eosten de ĉeflanda Ĉinio. * {{bt|P. j. pattani|Deignan, 1948}} — troveblas en suda Birmo kaj norda [[Malaja duoninsulo]] tra Tajio, en suda [[Hindoĉinio]], en [[Javo]] kaj en [[Sumatro]]. == Distribuo kaj habitato == Ruĝorela bulbulo preferas maldensajn arbarojn, [[duonarbaro]]jn, kaj [[arbustejo]]jn kiel [[habitato]]n. La birdoj do facile adaptiĝis al kunvivo en hom-kreitaj habitatoj, kiel [[kamparo]], [[parko]]j kaj [[ĝardeno]]j. Kvankam ĝenerale nemigrantaj, ruĝorelaj bulbuloj kapablas fari grandajn [[bestomigrado|amasmigradojn]]. En siaj notoj pri [[Bharato]] [[Thomas C. Jerdon]] notis, ke la birdoj "de tempo al tempo vizitis [[Madraso]]n kaj aliajn arbarajn urbojn en grandaj [[birdaro]]j" ekde antikvaj tempoj.<ref name=jerdon>{{cite book|author=Jerdon, TC|pages=[https://archive.org/details/birdsofindiabein21jerd/page/92 92]–93|title=The Birds of India. Volume 2, part 1|year=1863|publisher=Military Orphan Press, Calcutta|url=https://archive.org/details/birdsofindiabein21jerd}}</ref> Ekster sia natura [[arealo]] la specio establiĝis en multaj partoj de [[Aŭstralio]]. En [[1880]] oni enkondukis ĝin en [[Sidnejo]], el kie disvastiĝis tra suburbejoj kaj jam en [[1920-aj jaroj]] renkonteblis pli ol 100 km for de la urbo. La birdoj ankaŭ rekonteblas en ĉirkaŭaĵoj de [[Melburno]] kaj [[Adelajdo]], kvankam oni ne scias precize kiel ili trafis tien.<ref>{{cite book |title=Introduced Birds of the World: The worldwide history, distribution and influence of birds introduced to new environments |last=Long |first=J.L. |year=1981 |publisher=Reed |location=Terrey Hills, Sydney |isbn=0-589-50260-3|page=298}}</ref> Krome, establitaj populacioj troveblas en [[Los-Anĝeleso]], [[Havajoj]],<ref>{{cite journal |journal=[[The Wilson Bulletin]]|volume=91|issue=2|year=1979|title=The Red-Whiskered Bulbul in Hawaii |url=http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/wilson/v091n02/p0323-p0328.pdf|first1=C. III|last1=Van Riper|first2=S.G.|last2=Van Riper |first3=A.J. |last3=Berger|pages=323–328}}</ref> kaj [[Florido]]<ref>{{cite book|title=Factors responsible for the successful establishment of exotic avian species in southeastern Florida in Proceedings of the 9th Vertebrate Pest Conference|last=Rand|first=A.C.|year=1980|publisher=University of Nebraska, Lincoln|url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1031&context=vpc9}}</ref> en [[Usono]], en [[Maŭricio]], en [[Ĉielira Insulo]]<ref>{{cite journal|journal=Atoll Research Bulletin |volume=248|title=The birds of Assumption Island, Indian Ocean: Past and future|author=Prys-Jones, R.P. |author2=Prys-Jones, M.S. |author3=Lawley, J.C. |name-list-style=amp|year=1981|pages=1–16 |url=http://www.botany.hawaii.edu/faculty/duffy/arb/242-251/248.pdf|doi=10.5479/si.00775630.248.1|archive-url=https://web.archive.org/web/20060913115138/http://www.botany.hawaii.edu/faculty/duffy/arb/242-251/248.pdf|archive-date=13 September 2006}}</ref> kaj en [[Maskarenoj]].<ref name=spread>{{cite journal|last=Philippe|first=C. |author2=Mandon-Dalger, I. |title=Fast Colonization of an Introduced Bird: the Case of ''Pycnonotus jocosus'' on the Mascarene Islands |journal=Biotropica|volume=33 |issue=3|pages=542–546|year=2001 |doi=10.1111/j.1744-7429.2001.tb00210.x|s2cid=247663530}}</ref><ref>{{cite book|author=Rand, A.C.|year=1980|title=Factors responsible for the successful establishment of exotic avian species in southeastern Florida in Proceedings of the 9th Vertebrate Pest Conference (1980)|publisher=University of Nebraska, Lincoln|url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1031&context=vpc9}}</ref> En 2013–2015 konservistoj faris kampanjon de forigo de tiu ĉi specio de Ĉielira Insulo por eviti koloniigon de [[Aldabra]], la plej granda tropika insulo libera de enkondukitaj birdoj.<ref>{{cite news |url=http://www.seychellesnewsagency.com/articles/2332/Eradication%20success%20%20Seychelles%20wins%20war%20against%20invasive%20red-whiskered%20bulbul|title=Eradication success – Seychelles wins war against invasive red-whiskered bulbul |work=Seychelles News Agency}}</ref> En Florido la birdoj nur troveblas en malgranda areo, do estus facile forigi ilin, se ili estos minaco por loka faŭno.<ref name="Rising"/> == Konduto kaj ekologio == [[File:Red whiskered bulbul 2.jpg|thumb|Ruĝorela bulbulo en sia nesto]] ===Nutriĝo=== Plejparto de [[dieto (biologio)|dieto]] de ruĝorela bulbulo konsistas je [[frukto]]j de diversaj plantoj, kun ioma aldono de [[nektaro]] kaj [[insekto]]j. Tiu ĉi specio estas unu el birdospecioj, kiuj helpas disvastigi diversajn plantajn speciojn. La birdoj manĝas nutrajn molaĵojn de la fruktoj, kaj semojn simple glutas, kaj tiuj trairas tra birda diĝesta sistemo kaj poste elfekiĝas sendifekte. Ne nur la birdoj tiel disvastigas semojn en pli grandajn distancojn ol tiuj povus disvastiĝi sen ilia helpo, sed ankaŭ semoj, kiuj trapasas iliajn diĝestajn sistemojn kreskas pli bone.<ref>{{cite journal |title=Gut passage effect of the introduced red-whiskered bulbul (''Pycnonotus jocosus'') on germination of invasive plant species in Mauritius |author1=Linnebjerg, J.F. |author2=Hansen, D.M. |author3=Olesen, J.M. |year=2009 |doi=10.1111/j.1442-9993.2008.01928.x |journal=Austral Ecology |volume=34 |issue=3 |pages=272–277 |url=https://www.academia.edu/371475}}</ref> En evoluo multaj plantoj adaptiĝis disvastiĝi tiel. Unu brila ekzemplo estas flava oleandro (''[[Cascabela thevetia]]''), planto, kies fruktoj estas toksaj por [[mamuloj]], sed ade kaj senprobleme manĝataj far birdoj, inklude ruĝorelan bulbulon.<ref>{{cite journal|author1=Raj, P.J. |author2=Sanjeeva |year=1963|title=Additions to the list of birds eating the fruit of Yellow Oleander (''Thevetia neriifolia'' )|journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume= 60 |issue=2|pages=457–458}}</ref> Fruktaj dietoj de ruĝorelaj bulbuloj malsamas depende de la regiono kie la specio establiĝis. En la insulo [[Reunio]] ĝi helpas disvastigon invadajn plantojn kiel ''Rubus alceifolius''. En [[Florido]] la birdoj manĝas fruktojn de ĉ. 24 specioj, interalie lanmespilo (''[[Eriobotrya japonica]]''), lentanoj (''[[Lantana]] Spp.''), Brazila pipro (''[[Schinus terebinthifolius]]'') kaj figarboj (''[[Ficus]] Spp.'').<ref>{{cite journal |url=http://biology.ucf.edu/~vonholle/pubs/Simberloff_VonHolle1999.pdf |journal=Biological Invasions |volume=1|pages=21–32|year=1999|title=Positive interactions of nonindigenous species: invasional meltdown? |author1=Simberloff, D. |author2=Von Holle, B. |name-list-style=amp |doi=10.1023/A:1010086329619|s2cid=3336839 }}</ref> En [[Maŭricio]] ili helpas disvastigon de ''[[Ligustrum robustum]]'' kaj ''[[Clidemia hirta]]''. En Reunio, malsamaj populacioj adaptiĝas al malsamaj specoj de manĝaĵo, kaj tio ĉi jam influis ilian bekan morfologion.<ref>{{cite journal|title=Rapid morphological divergence of introduced Red-whiskered Bulbuls ''Pycnonotus jocosus'' in contrasting environments |journal=Ibis |volume=149|issue=3|pages=482–489|year=2007 |doi=10.1111/j.1474-919X.2007.00671.x |last1=Amiot|first1=C. |last2=Lorvelec |first2=O. |last3=Mandon-Dalger|first3=I. |last4=Sardella|first4=A. |last5=Lequilliec|first5=P. |last6=Clergeau|first6=P.}}</ref> ===Reproduktiĝo=== [[File:RWBulbul Eggs.jpg|thumb|Ovoj en nesto]] [[File:Red-Whiskered Bulbul with Chick.jpg|thumb|Patrino kun idoj en nesto]] La reprodukta sezono de ruĝorela bulbulo okazas en malsama tempo en malsamaj partoj de arealo. Ĝenerale ĝi estas de decembro ĝis majo en suda Bharato kaj de marto ĝis oktobro en norda Bharato.<ref name=rasmussen>{{cite book |author1=Rasmussen, P.C. |author2=Anderton, J.C. |name-list-style=amp |year=2005|title=Birds of South Asia: The Ripley Guide|publisher=Smithsonian Institution and Lynx Edicions}}</ref> En iuj areoj la birdoj povas reproduktiĝi dufoje en unu jaro.<ref name="Begbie"/> La pariĝa ritualo enhavas iĉon dancanta, kliniginte kapon, vastiginte voston, kaj malsupreniginte flugilojn.<ref name="Begbie"/> La [[nesto]] estas simpla uj-forma, situata en arbusto aŭ malgranda arbo. Ĝi estas konstruata el maldikaj branĉoj, radikoj kaj herboj, kaj ornamata per pecoj de arboŝelo. En homloĝataj areoj la birdoj utiligas ankaŭ homfaritajn materialojn kiel pecoj de papero aŭ plasto.<ref name="Rising">{{Cite book |last=Rising |first=J.D. |year=2001 |contribution=Bulbuls |pages=448–449 |title=The Sibley Guide to Bird Life and Behavior |publisher=Alfred A. Knopf |editor=Elphick, C. |editor2=Dunning, J.B. Jr. |editor3=Sibley, D.A. |location=New York |isbn=978-1-4000-4386-6}}</ref> Kutima ovaro konsistas je du aŭ tri ovoj.<ref name="Begbie"/> La ovoj estas [[malva]]j kun blankaj makuloj, pli densaj ĉe la vasta flanko. Ili estas 21&nbsp;mm longaj kaj 16&nbsp;mm vastaj.<ref>{{cite journal |url=http://hkjo.lib.hku.hk/archive/files/59687c688ef8ac94be677ef3b6225031.pdf |title=The Birds of Hong Kong. Part XIV. The Bulbuls |author=Herklots, G.A.C. |journal=Hong Kong Naturalist |year=1934|volume=5|issue=1|pages=1–5}}</ref> La idoj eloviĝas post 12 tagoj de [[kovado]]. Ili aperas preskaŭ nudaj kaj senhelpaj<ref name=florida>{{cite journal |url=http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/auk/v092n01/p0040-p0057.pdf |journal=Auk |volume=92 |issue=1 |year=1975 |title=The Red-whiskered Bulbul in Florida:1960–71|pages=40–57 |author1=Carleton, A.R. |author2=Owre, O.T. |name-list-style=amp |doi=10.2307/4084416|jstor=4084416 }}</ref> Ambaŭ gepatroj partoprenas en prizorgo kaj nutro de la idoj. Tre junaj idoj estas manĝigitaj preskaŭ ekskluzive per [[raŭpo]]j kaj insektoj, kaj ju pli ili kreskas, des pli grandan parton de ilia dieto okupas beroj kaj fruktoj.<ref name=hbk/> Nestoj kaj junaj idoj estas minacataj far rabobirdoj kiel {{J|granda centropo}} kaj [[korvo]]j.<ref name=hbk/> Ekzistas raportoj pri plenkreskuloj (verŝajne plej ofte inoj<ref name=hbk/>) kiuj ŝajniĝas vunditaj por forlogi predanton aŭ alian potencan minacon for de la nesto. <ref name="Begbie">{{cite journal|author=Begbie, A. |year=1908|title=Note on the habits of the Bengal Red-whiskered Bulbul ''Otocompsa emeria'' |journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume=18|issue=3|page=680}}</ref><ref>{{cite journal |title=Artifices practised by bulbuls |last=Aitken |first=E.H.|pages=162–163|journal=Journal of the Bombay Natural History Society| volume=14 |year=1901 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/30157801}}</ref> === Socieco === Ruĝorelaj bulbuloj ne formas verajn sociojn, sed ili havas malstreĉe konektajn birdarojn de cent aŭ pli birdoj, kiuj furaĝas kune kaj ripozas kune sur arboj.<ref>{{cite journal |author=De, G. |year=1976|title=Communal roosting of Red-whiskered Bulbuls |journal=[[Newsletter for Birdwatchers]] |volume=16|issue=4|pages=11–12}}</ref><ref>{{cite journal|author=Neelakantan, K.K. |year=1976 |title=Communal roosting in the Red-whiskered Bulbul|journal=Newsletter for Birdwatchers |volume=16|issue=2|pages=4–5}}</ref> En reprodukta sezono la iĉoj iĝas tre teritoriaj kaj agresemaj. Post formo de paro ili militeme defendas areon de proksimume 3000&nbsp;m² ĉirkaŭ la nesto.<ref>{{cite journal |author=Sotthibandhu, S. |title=Territorial defense of the red-whiskered bulbul, ''Pycnonotus jocosus'' (Pycnonotidae), in a semi-wild habitat of the bird farm |journal=Songklanakarin Journal of Science and Technology |year=2003 |volume=25 |issue=5 |pages=553–563 |url=http://rdo.psu.ac.th/sjstweb/journal/25-5/01territory.pdf |archive-date=2022-01-02 |access-date=2013-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220102152950/http://rdo.psu.ac.th/sjstweb/journal/25-5/01territory.pdf }}</ref> ===Sano=== Pro sia relativa kutimeco, tiu ĉi specio estas sufiĉe kutima objekto de esploroj pri birdaj malsanoj. Kelkaj specoj de [[birda malario]] estis unue priskribitaj en tiu ĉi specio.<ref>{{cite journal|journal=Journal of Natural History |author=Peirce, M. A.|title= Haematozoa of Zambian birds IX. Redescription of ''Haemoproteus otocompsae'', a parasite of Pycnonotidae |year=1984 |volume=18 |issue=6 |doi=10.1080/00222938400770841 |pages=965–967}}</ref> Alia [[plasmodio]] ''[[Plasmodium jiangi]]'' ankaŭ estis unue malkovrita en ruĝorela bulbulo en sud-eosta Ĉinio.<ref name="Downs-Hart-2020">{{cite book | editor-last1=Downs | editor-first1=C.T. | editor-last2=Hart |editor-first2=L.A. |title=Invasive birds global trends and impacts | publisher=[[Centre for Agriculture and Bioscience International]] |place=[[Wallingford, Oxfordshire]], UK [[Boston]] |year=2020 |isbn=978-1-78924-206-5 |oclc=1114281215 | page=57}} {{ISBN|978-1-78924-207-2}}. {{ISBN|978-1-78924-208-9}}.</ref> == Referencoj == {{referencoj}} fpv8mjvpglwau5ahwqbnn1cjk91ne36 9377827 9377825 2026-05-19T17:37:24Z Goren 4701 /* Taksonomio */ 9377827 wikitext text/x-wiki [[File:Red-whiskered bulbuls (Pycnonotus jocosus) Mauritius.jpg|thumb|Ruĝorelaj bulbuloj nutras unu la alian en [[Maŭricio]]]] '''Ruĝorela bulbulo''' (''Pycnonotus jocosus''), aŭ '''ruĝorela piknonoto''' estas [[paseroforma birdo]] el [[Azio]]. Ĝi apartenas al [[genro (biologio)|genro]] de [[piknonotoj]] (''Pycnonotus'') el [[familio (biologio)|familio]] [[Piknonotedoj]] (''Pycnonotidae''). Tiuj ĉi birdoj estas nemigraj, kaj ilia natura [[arealo]] estas [[tropika klimato|tropikaj]] areoj de Azio. Tamen la specio estas enkondukita en multajn aliajn tropikajn regionojn de la mondo kaj la populacioj bone establiĝis tie. La birdo havas ĥarakterecan laŭtan tri- aŭ kvarnotan [[birdokanto|vokon]]. Ĝi estas nespecialista fruktomanĝulo, kaj ĝia [[dieto (biologio)|dieto]] konsistas je diversaj fruktoj, kiujn ajn ĝi povas trovi en sia vivareo, kaj ankaŭ malgrandaj insektoj kaj aliaj senvertebruloj. En siaj vivareoj ruĝorelaj bulbuloj estas sufiĉe kutimaj kaj renkonteblaj en montetaj arbaroj, urbaj parkoj kaj ĝardenoj. == Taksonomio == Ruĝorelan bulbulon unue formale priskribis [[Karolo Lineo]] en sia fundamenta verko ''[[Systema Naturae]]'' en [[1758]]. Li tiam difinis ĝin kiel [[lanio]]n kaj donis al ĝi [[dunomo]]n ''Lanius jocosus''.<ref>{{cite book |last=Linnaeus |first=C.| author-link=Carl Linnaeus |year=1758 |title=Systema Naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis |volume=1 |edition=10th |page=95 |publisher=Laurentii Salvii |location=Holmiae (Stockholm) |language=Latin |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/727002}}</ref> La specia epiteto venas de [[latina]] vorto ''ioculus'', kiu signifas "gaja", "ŝercema" (de ''iocus'', kio signifas "ŝerco").<ref>{{cite book |last=Jobling | first=J.A. |year=2010 |title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names |publisher=Christopher Helm |location=London |isbn=978-1-4081-2501-4 |page=211 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/39703109}}</ref> Lineo bazis sian priskribon je priskribo de ''Sitta Chinensis'' far sveda naturalisto [[Pehr Osbeck]] el jaro [[1757]].<ref>{{cite book |last=Osbeck |first=P. |author-link=Pehr Osbeck |date=1757 |title=Dagbok öfwer en Ostindisk resa åren 1750, 1751, 1752: Med anmårkningar uti naturkunnigheten, fråmmande folkslags språk | language=Swedish |location=Stockholm |publisher=Ludv. Grefing |page=250 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/49667059 }}</ref><ref>{{ cite book | last=Osbeck | first=Pehr |author-link=Pehr Osbeck |date=1771 |title=A voyage to China and the East Indies |volume=2 |location=London |publisher=B. White |pages=12–13 |url=https://archive.org/details/voyagetochinaeas02osbe/page/12/mode/2up}} A translation into English of ''Dagbok öfwer en Ostindisk resa åren 1750, 1751, 1752 : Med anmårkningar uti naturkunnigheten, fråmmande folkslags språk''.</ref> Lineo difinis [[tipo (biologio)|tipan]] lokon de la specio kiel "Ĉinio", sed en [[1948]] [[Herbert Girton Deignan]] malplivastigis ĝin ĝis "[[Honkongo]] kaj [[Gŭangdongo]]".<ref>{{cite journal |last=Deignan | first=H.G. |author-link=Herbert Girton Deignan |date=1948 |title=The races of the red-whiskered bulbul, ''Pycnontus joculus'' (Linnaeus) |journal=Journal of the Washington Academy of Sciences |volume=38 |pages=279–281 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/39703109}}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=Mayr |editor1-first=E. |editor1-link=Ernst Mayr |editor2-last=Greenway |editor2-first=C. Jr |year=1960 |title=Check-List of Birds of the World |volume=9 |publisher=Museum of Comparative Zoology |place=Cambridge, Massachusetts |page=233 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14480908}}</ref> Laŭ nuna sistematiko ruĝorela bulbulo apartenas al genro ''[[Pycnonotus]]'', kiun enkondukis germana zoologo [[Friedrich Boie]] en [[1826]].<ref>{{cite journal |last=Boie |first=F. |author-link=Friedrich Boie |year=1826 |title=Generalübersicht |journal=Isis von Oken |volume=19 |at=Col 973 |language=German |url=https://biodiversitylibrary.org/page/27511178}}</ref><ref name=ioc>{{cite web |editor1-last=Gill |editor1-first=F. |editor1-link=Frank Gill (ornithologist) |editor2-last=Donsker |editor2-first=D. |editor3-last=Rasmussen |editor3-first=P. |editor3-link=Pamela Rasmussen |date=2021 |title=Bulbuls |work=IOC World Bird List Version 11.1 |url=https://www.worldbirdnames.org/bow/bulbuls/ |publisher=International Ornithologists' Union |access-date=21 June 2021}}</ref> En kapteco ruĝorela bulbulo formas [[hibrido]]jn kun aliaj piknonotoj: la [[ruĝsubpuga bulbulo|ruĝsubpuga]], la [[blankorela bulbulo|blankorela]], la [[blankokulvitra bulbulo|blankokulvitra]], la [[Himalaja bulbulo|Himalaja]], kaj ankaŭ kun [[nigrakapuĉa bulbulo]].<ref>{{cite book|author=McCarthy, E.M. |title=Handbook of Avian Hybrids of the World |pages=257–258 |year=2006 |publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-518323-1}}</ref> ===Subspecioj=== Oni agnoskas 9 [[subspecio]]jn:<ref name=ioc/> * {{bt|P. j. fuscicaudatus|([[John Gould|Gould]], 1866)}} — originale priskribita kiel aparta specio, renkonteblas en uesta kaj centra [[Bharato]]. Havas preskaŭ plenan bendon sur la brusto kaj ne havas blankan vostan pinton. * {{bt|P. j. abuensis|([[Hugh Whistler|Whistler]], 1931)}} — troveblas en nord-uesta Bharato. Priskribita laŭ speciano el [[Abu-monto]], palkolora, kun rompita brusta bendo kaj sen la blanka vostopinto.<ref>{{cite journal |last=Whistler |first=H. |author-link=Hugh Whistler |year=1931 |title=Description of new subspecies of the red-whiskered bulbuls from India |journal=Bulletin of the British Ornithologists' Club |volume=52 |pages=40–41 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/40501277}}</ref> * {{bt|P. j. pyrrhotis|([[Charles Lucien Bonaparte|Bonaparte]], 1850)}} — originale priskribita aparta specio en genro ''[[Ixos]]''. Renkonteblas en [[Terajo]] de norda Bharato kaj [[Nepalo]]. Ĝi havas palajn suprajn partojn de plumaro, blankan vostan pinton kaj vaste dispartigitan brustbendon. * {{bt|P. j. emeria|([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10-a eldono de Systema Naturae|1758]])}} — originale priskribita far Karolo Lineo kiel aparta specio en genro ''[[Motacilla]]''.<ref>{{cite book |last=Linnaeus | first=C. |author-link=Carl Linnaeus |year=1758 |title=Systema Naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis |volume=1 |edition=10th |page=187 |publisher=Laurentii Salvii | location=Holmiae (Stockholm) |language=Latin |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/727096}}</ref> Supraj partoj de plumaro estas varme brunaj, la beko pli mallarĝas ol ĉe aliaj subspecioj kaj la kresto pli grandas. Renkonteblas de eosta Bharato ĝis sud-uesta [[Tajio]]. Ankaŭ enkondukita en [[Florido]].<ref name=florida/> * {{bt|P. j. whistleri|[[Herbert Girton Deignan|Deignan]], 1948}} — ankaŭ havas varme brunan supran plumaron, sed pli dikan bekon kaj mallongan kreston ol ''P. j. emeria''. [[Endemia]] en [[Andamanoj]]. * {{bt|P. j. monticola|([[Thomas Horsfield|Horsfield]], 1840)}} — originale priskribita kiel aparta specio en genro ''Ixos''. Similas al ''P. j. pyrrhotis'', sed kun pli malhelkoloraj supraj partoj de la plumaro. Distribuita de eosta [[Himalajo]] ĝis norda [[Birmo]] kaj suda [[Ĉinio]]. * {{bt|P. j. jocosus|(Linnaeus, 1758)}} — baza subspecio, sur kiu Lineo bazis sian priskribon. Troveblas en sud-eosta Ĉinio. * {{bt|P. j. hainanensis|([[Masauji Hachisuka|Hachisuka]], 1939)}} — endemia sur [[insulo Hajnano]] en [[Sudĉina maro]], sud-eosten de ĉeflanda Ĉinio. * {{bt|P. j. pattani|Deignan, 1948}} — troveblas en suda Birmo kaj norda [[Malaja duoninsulo]] tra Tajio, en suda [[Hindoĉinio]], en [[Javo]] kaj en [[Sumatro]]. == Distribuo kaj habitato == Ruĝorela bulbulo preferas maldensajn arbarojn, [[duonarbaro]]jn, kaj [[arbustejo]]jn kiel [[habitato]]n. La birdoj do facile adaptiĝis al kunvivo en hom-kreitaj habitatoj, kiel [[kamparo]], [[parko]]j kaj [[ĝardeno]]j. Kvankam ĝenerale nemigrantaj, ruĝorelaj bulbuloj kapablas fari grandajn [[bestomigrado|amasmigradojn]]. En siaj notoj pri [[Bharato]] [[Thomas C. Jerdon]] notis, ke la birdoj "de tempo al tempo vizitis [[Madraso]]n kaj aliajn arbarajn urbojn en grandaj [[birdaro]]j" ekde antikvaj tempoj.<ref name=jerdon>{{cite book|author=Jerdon, TC|pages=[https://archive.org/details/birdsofindiabein21jerd/page/92 92]–93|title=The Birds of India. Volume 2, part 1|year=1863|publisher=Military Orphan Press, Calcutta|url=https://archive.org/details/birdsofindiabein21jerd}}</ref> Ekster sia natura [[arealo]] la specio establiĝis en multaj partoj de [[Aŭstralio]]. En [[1880]] oni enkondukis ĝin en [[Sidnejo]], el kie disvastiĝis tra suburbejoj kaj jam en [[1920-aj jaroj]] renkonteblis pli ol 100 km for de la urbo. La birdoj ankaŭ rekonteblas en ĉirkaŭaĵoj de [[Melburno]] kaj [[Adelajdo]], kvankam oni ne scias precize kiel ili trafis tien.<ref>{{cite book |title=Introduced Birds of the World: The worldwide history, distribution and influence of birds introduced to new environments |last=Long |first=J.L. |year=1981 |publisher=Reed |location=Terrey Hills, Sydney |isbn=0-589-50260-3|page=298}}</ref> Krome, establitaj populacioj troveblas en [[Los-Anĝeleso]], [[Havajoj]],<ref>{{cite journal |journal=[[The Wilson Bulletin]]|volume=91|issue=2|year=1979|title=The Red-Whiskered Bulbul in Hawaii |url=http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/wilson/v091n02/p0323-p0328.pdf|first1=C. III|last1=Van Riper|first2=S.G.|last2=Van Riper |first3=A.J. |last3=Berger|pages=323–328}}</ref> kaj [[Florido]]<ref>{{cite book|title=Factors responsible for the successful establishment of exotic avian species in southeastern Florida in Proceedings of the 9th Vertebrate Pest Conference|last=Rand|first=A.C.|year=1980|publisher=University of Nebraska, Lincoln|url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1031&context=vpc9}}</ref> en [[Usono]], en [[Maŭricio]], en [[Ĉielira Insulo]]<ref>{{cite journal|journal=Atoll Research Bulletin |volume=248|title=The birds of Assumption Island, Indian Ocean: Past and future|author=Prys-Jones, R.P. |author2=Prys-Jones, M.S. |author3=Lawley, J.C. |name-list-style=amp|year=1981|pages=1–16 |url=http://www.botany.hawaii.edu/faculty/duffy/arb/242-251/248.pdf|doi=10.5479/si.00775630.248.1|archive-url=https://web.archive.org/web/20060913115138/http://www.botany.hawaii.edu/faculty/duffy/arb/242-251/248.pdf|archive-date=13 September 2006}}</ref> kaj en [[Maskarenoj]].<ref name=spread>{{cite journal|last=Philippe|first=C. |author2=Mandon-Dalger, I. |title=Fast Colonization of an Introduced Bird: the Case of ''Pycnonotus jocosus'' on the Mascarene Islands |journal=Biotropica|volume=33 |issue=3|pages=542–546|year=2001 |doi=10.1111/j.1744-7429.2001.tb00210.x|s2cid=247663530}}</ref><ref>{{cite book|author=Rand, A.C.|year=1980|title=Factors responsible for the successful establishment of exotic avian species in southeastern Florida in Proceedings of the 9th Vertebrate Pest Conference (1980)|publisher=University of Nebraska, Lincoln|url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1031&context=vpc9}}</ref> En 2013–2015 konservistoj faris kampanjon de forigo de tiu ĉi specio de Ĉielira Insulo por eviti koloniigon de [[Aldabra]], la plej granda tropika insulo libera de enkondukitaj birdoj.<ref>{{cite news |url=http://www.seychellesnewsagency.com/articles/2332/Eradication%20success%20%20Seychelles%20wins%20war%20against%20invasive%20red-whiskered%20bulbul|title=Eradication success – Seychelles wins war against invasive red-whiskered bulbul |work=Seychelles News Agency}}</ref> En Florido la birdoj nur troveblas en malgranda areo, do estus facile forigi ilin, se ili estos minaco por loka faŭno.<ref name="Rising"/> == Konduto kaj ekologio == [[File:Red whiskered bulbul 2.jpg|thumb|Ruĝorela bulbulo en sia nesto]] ===Nutriĝo=== Plejparto de [[dieto (biologio)|dieto]] de ruĝorela bulbulo konsistas je [[frukto]]j de diversaj plantoj, kun ioma aldono de [[nektaro]] kaj [[insekto]]j. Tiu ĉi specio estas unu el birdospecioj, kiuj helpas disvastigi diversajn plantajn speciojn. La birdoj manĝas nutrajn molaĵojn de la fruktoj, kaj semojn simple glutas, kaj tiuj trairas tra birda diĝesta sistemo kaj poste elfekiĝas sendifekte. Ne nur la birdoj tiel disvastigas semojn en pli grandajn distancojn ol tiuj povus disvastiĝi sen ilia helpo, sed ankaŭ semoj, kiuj trapasas iliajn diĝestajn sistemojn kreskas pli bone.<ref>{{cite journal |title=Gut passage effect of the introduced red-whiskered bulbul (''Pycnonotus jocosus'') on germination of invasive plant species in Mauritius |author1=Linnebjerg, J.F. |author2=Hansen, D.M. |author3=Olesen, J.M. |year=2009 |doi=10.1111/j.1442-9993.2008.01928.x |journal=Austral Ecology |volume=34 |issue=3 |pages=272–277 |url=https://www.academia.edu/371475}}</ref> En evoluo multaj plantoj adaptiĝis disvastiĝi tiel. Unu brila ekzemplo estas flava oleandro (''[[Cascabela thevetia]]''), planto, kies fruktoj estas toksaj por [[mamuloj]], sed ade kaj senprobleme manĝataj far birdoj, inklude ruĝorelan bulbulon.<ref>{{cite journal|author1=Raj, P.J. |author2=Sanjeeva |year=1963|title=Additions to the list of birds eating the fruit of Yellow Oleander (''Thevetia neriifolia'' )|journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume= 60 |issue=2|pages=457–458}}</ref> Fruktaj dietoj de ruĝorelaj bulbuloj malsamas depende de la regiono kie la specio establiĝis. En la insulo [[Reunio]] ĝi helpas disvastigon invadajn plantojn kiel ''Rubus alceifolius''. En [[Florido]] la birdoj manĝas fruktojn de ĉ. 24 specioj, interalie lanmespilo (''[[Eriobotrya japonica]]''), lentanoj (''[[Lantana]] Spp.''), Brazila pipro (''[[Schinus terebinthifolius]]'') kaj figarboj (''[[Ficus]] Spp.'').<ref>{{cite journal |url=http://biology.ucf.edu/~vonholle/pubs/Simberloff_VonHolle1999.pdf |journal=Biological Invasions |volume=1|pages=21–32|year=1999|title=Positive interactions of nonindigenous species: invasional meltdown? |author1=Simberloff, D. |author2=Von Holle, B. |name-list-style=amp |doi=10.1023/A:1010086329619|s2cid=3336839 }}</ref> En [[Maŭricio]] ili helpas disvastigon de ''[[Ligustrum robustum]]'' kaj ''[[Clidemia hirta]]''. En Reunio, malsamaj populacioj adaptiĝas al malsamaj specoj de manĝaĵo, kaj tio ĉi jam influis ilian bekan morfologion.<ref>{{cite journal|title=Rapid morphological divergence of introduced Red-whiskered Bulbuls ''Pycnonotus jocosus'' in contrasting environments |journal=Ibis |volume=149|issue=3|pages=482–489|year=2007 |doi=10.1111/j.1474-919X.2007.00671.x |last1=Amiot|first1=C. |last2=Lorvelec |first2=O. |last3=Mandon-Dalger|first3=I. |last4=Sardella|first4=A. |last5=Lequilliec|first5=P. |last6=Clergeau|first6=P.}}</ref> ===Reproduktiĝo=== [[File:RWBulbul Eggs.jpg|thumb|Ovoj en nesto]] [[File:Red-Whiskered Bulbul with Chick.jpg|thumb|Patrino kun idoj en nesto]] La reprodukta sezono de ruĝorela bulbulo okazas en malsama tempo en malsamaj partoj de arealo. Ĝenerale ĝi estas de decembro ĝis majo en suda Bharato kaj de marto ĝis oktobro en norda Bharato.<ref name=rasmussen>{{cite book |author1=Rasmussen, P.C. |author2=Anderton, J.C. |name-list-style=amp |year=2005|title=Birds of South Asia: The Ripley Guide|publisher=Smithsonian Institution and Lynx Edicions}}</ref> En iuj areoj la birdoj povas reproduktiĝi dufoje en unu jaro.<ref name="Begbie"/> La pariĝa ritualo enhavas iĉon dancanta, kliniginte kapon, vastiginte voston, kaj malsupreniginte flugilojn.<ref name="Begbie"/> La [[nesto]] estas simpla uj-forma, situata en arbusto aŭ malgranda arbo. Ĝi estas konstruata el maldikaj branĉoj, radikoj kaj herboj, kaj ornamata per pecoj de arboŝelo. En homloĝataj areoj la birdoj utiligas ankaŭ homfaritajn materialojn kiel pecoj de papero aŭ plasto.<ref name="Rising">{{Cite book |last=Rising |first=J.D. |year=2001 |contribution=Bulbuls |pages=448–449 |title=The Sibley Guide to Bird Life and Behavior |publisher=Alfred A. Knopf |editor=Elphick, C. |editor2=Dunning, J.B. Jr. |editor3=Sibley, D.A. |location=New York |isbn=978-1-4000-4386-6}}</ref> Kutima ovaro konsistas je du aŭ tri ovoj.<ref name="Begbie"/> La ovoj estas [[malva]]j kun blankaj makuloj, pli densaj ĉe la vasta flanko. Ili estas 21&nbsp;mm longaj kaj 16&nbsp;mm vastaj.<ref>{{cite journal |url=http://hkjo.lib.hku.hk/archive/files/59687c688ef8ac94be677ef3b6225031.pdf |title=The Birds of Hong Kong. Part XIV. The Bulbuls |author=Herklots, G.A.C. |journal=Hong Kong Naturalist |year=1934|volume=5|issue=1|pages=1–5}}</ref> La idoj eloviĝas post 12 tagoj de [[kovado]]. Ili aperas preskaŭ nudaj kaj senhelpaj<ref name=florida>{{cite journal |url=http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/auk/v092n01/p0040-p0057.pdf |journal=Auk |volume=92 |issue=1 |year=1975 |title=The Red-whiskered Bulbul in Florida:1960–71|pages=40–57 |author1=Carleton, A.R. |author2=Owre, O.T. |name-list-style=amp |doi=10.2307/4084416|jstor=4084416 }}</ref> Ambaŭ gepatroj partoprenas en prizorgo kaj nutro de la idoj. Tre junaj idoj estas manĝigitaj preskaŭ ekskluzive per [[raŭpo]]j kaj insektoj, kaj ju pli ili kreskas, des pli grandan parton de ilia dieto okupas beroj kaj fruktoj.<ref name=hbk/> Nestoj kaj junaj idoj estas minacataj far rabobirdoj kiel {{J|granda centropo}} kaj [[korvo]]j.<ref name=hbk/> Ekzistas raportoj pri plenkreskuloj (verŝajne plej ofte inoj<ref name=hbk/>) kiuj ŝajniĝas vunditaj por forlogi predanton aŭ alian potencan minacon for de la nesto. <ref name="Begbie">{{cite journal|author=Begbie, A. |year=1908|title=Note on the habits of the Bengal Red-whiskered Bulbul ''Otocompsa emeria'' |journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume=18|issue=3|page=680}}</ref><ref>{{cite journal |title=Artifices practised by bulbuls |last=Aitken |first=E.H.|pages=162–163|journal=Journal of the Bombay Natural History Society| volume=14 |year=1901 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/30157801}}</ref> === Socieco === Ruĝorelaj bulbuloj ne formas verajn sociojn, sed ili havas malstreĉe konektajn birdarojn de cent aŭ pli birdoj, kiuj furaĝas kune kaj ripozas kune sur arboj.<ref>{{cite journal |author=De, G. |year=1976|title=Communal roosting of Red-whiskered Bulbuls |journal=[[Newsletter for Birdwatchers]] |volume=16|issue=4|pages=11–12}}</ref><ref>{{cite journal|author=Neelakantan, K.K. |year=1976 |title=Communal roosting in the Red-whiskered Bulbul|journal=Newsletter for Birdwatchers |volume=16|issue=2|pages=4–5}}</ref> En reprodukta sezono la iĉoj iĝas tre teritoriaj kaj agresemaj. Post formo de paro ili militeme defendas areon de proksimume 3000&nbsp;m² ĉirkaŭ la nesto.<ref>{{cite journal |author=Sotthibandhu, S. |title=Territorial defense of the red-whiskered bulbul, ''Pycnonotus jocosus'' (Pycnonotidae), in a semi-wild habitat of the bird farm |journal=Songklanakarin Journal of Science and Technology |year=2003 |volume=25 |issue=5 |pages=553–563 |url=http://rdo.psu.ac.th/sjstweb/journal/25-5/01territory.pdf |archive-date=2022-01-02 |access-date=2013-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220102152950/http://rdo.psu.ac.th/sjstweb/journal/25-5/01territory.pdf }}</ref> ===Sano=== Pro sia relativa kutimeco, tiu ĉi specio estas sufiĉe kutima objekto de esploroj pri birdaj malsanoj. Kelkaj specoj de [[birda malario]] estis unue priskribitaj en tiu ĉi specio.<ref>{{cite journal|journal=Journal of Natural History |author=Peirce, M. A.|title= Haematozoa of Zambian birds IX. Redescription of ''Haemoproteus otocompsae'', a parasite of Pycnonotidae |year=1984 |volume=18 |issue=6 |doi=10.1080/00222938400770841 |pages=965–967}}</ref> Alia [[plasmodio]] ''[[Plasmodium jiangi]]'' ankaŭ estis unue malkovrita en ruĝorela bulbulo en sud-eosta Ĉinio.<ref name="Downs-Hart-2020">{{cite book | editor-last1=Downs | editor-first1=C.T. | editor-last2=Hart |editor-first2=L.A. |title=Invasive birds global trends and impacts | publisher=[[Centre for Agriculture and Bioscience International]] |place=[[Wallingford, Oxfordshire]], UK [[Boston]] |year=2020 |isbn=978-1-78924-206-5 |oclc=1114281215 | page=57}} {{ISBN|978-1-78924-207-2}}. {{ISBN|978-1-78924-208-9}}.</ref> == Referencoj == {{referencoj}} 7ot5mk1gfqim2hpe481a6lhj00kzcr4 9377942 9377827 2026-05-19T19:56:33Z Goren 4701 /* Taksonomio */ 9377942 wikitext text/x-wiki [[File:Red-whiskered bulbuls (Pycnonotus jocosus) Mauritius.jpg|thumb|Ruĝorelaj bulbuloj nutras unu la alian en [[Maŭricio]]]] '''Ruĝorela bulbulo''' (''Pycnonotus jocosus''), aŭ '''ruĝorela piknonoto''' estas [[paseroforma birdo]] el [[Azio]]. Ĝi apartenas al [[genro (biologio)|genro]] de [[piknonotoj]] (''Pycnonotus'') el [[familio (biologio)|familio]] [[Piknonotedoj]] (''Pycnonotidae''). Tiuj ĉi birdoj estas nemigraj, kaj ilia natura [[arealo]] estas [[tropika klimato|tropikaj]] areoj de Azio. Tamen la specio estas enkondukita en multajn aliajn tropikajn regionojn de la mondo kaj la populacioj bone establiĝis tie. La birdo havas ĥarakterecan laŭtan tri- aŭ kvarnotan [[birdokanto|vokon]]. Ĝi estas nespecialista fruktomanĝulo, kaj ĝia [[dieto (biologio)|dieto]] konsistas je diversaj fruktoj, kiujn ajn ĝi povas trovi en sia vivareo, kaj ankaŭ malgrandaj insektoj kaj aliaj senvertebruloj. En siaj vivareoj ruĝorelaj bulbuloj estas sufiĉe kutimaj kaj renkonteblaj en montetaj arbaroj, urbaj parkoj kaj ĝardenoj. == Priskribo == == Taksonomio == Ruĝorelan bulbulon unue formale priskribis [[Karolo Lineo]] en sia fundamenta verko ''[[Systema Naturae]]'' en [[1758]]. Li tiam difinis ĝin kiel [[lanio]]n kaj donis al ĝi [[dunomo]]n ''Lanius jocosus''.<ref>{{cite book |last=Linnaeus |first=C.| author-link=Carl Linnaeus |year=1758 |title=Systema Naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis |volume=1 |edition=10th |page=95 |publisher=Laurentii Salvii |location=Holmiae (Stockholm) |language=Latin |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/727002}}</ref> La specia epiteto venas de [[latina]] vorto ''ioculus'', kiu signifas "gaja", "ŝercema" (de ''iocus'', kio signifas "ŝerco").<ref>{{cite book |last=Jobling | first=J.A. |year=2010 |title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names |publisher=Christopher Helm |location=London |isbn=978-1-4081-2501-4 |page=211 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/39703109}}</ref> Lineo bazis sian priskribon je priskribo de ''Sitta Chinensis'' far sveda naturalisto [[Pehr Osbeck]] el jaro [[1757]].<ref>{{cite book |last=Osbeck |first=P. |author-link=Pehr Osbeck |date=1757 |title=Dagbok öfwer en Ostindisk resa åren 1750, 1751, 1752: Med anmårkningar uti naturkunnigheten, fråmmande folkslags språk | language=Swedish |location=Stockholm |publisher=Ludv. Grefing |page=250 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/49667059 }}</ref><ref>{{ cite book | last=Osbeck | first=Pehr |author-link=Pehr Osbeck |date=1771 |title=A voyage to China and the East Indies |volume=2 |location=London |publisher=B. White |pages=12–13 |url=https://archive.org/details/voyagetochinaeas02osbe/page/12/mode/2up}} A translation into English of ''Dagbok öfwer en Ostindisk resa åren 1750, 1751, 1752 : Med anmårkningar uti naturkunnigheten, fråmmande folkslags språk''.</ref> Lineo difinis [[tipo (biologio)|tipan]] lokon de la specio kiel "Ĉinio", sed en [[1948]] [[Herbert Girton Deignan]] malplivastigis ĝin ĝis "[[Honkongo]] kaj [[Gŭangdongo]]".<ref>{{cite journal |last=Deignan | first=H.G. |author-link=Herbert Girton Deignan |date=1948 |title=The races of the red-whiskered bulbul, ''Pycnontus joculus'' (Linnaeus) |journal=Journal of the Washington Academy of Sciences |volume=38 |pages=279–281 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/39703109}}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=Mayr |editor1-first=E. |editor1-link=Ernst Mayr |editor2-last=Greenway |editor2-first=C. Jr |year=1960 |title=Check-List of Birds of the World |volume=9 |publisher=Museum of Comparative Zoology |place=Cambridge, Massachusetts |page=233 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14480908}}</ref> Laŭ nuna sistematiko ruĝorela bulbulo apartenas al genro ''[[Pycnonotus]]'', kiun enkondukis germana zoologo [[Friedrich Boie]] en [[1826]].<ref>{{cite journal |last=Boie |first=F. |author-link=Friedrich Boie |year=1826 |title=Generalübersicht |journal=Isis von Oken |volume=19 |at=Col 973 |language=German |url=https://biodiversitylibrary.org/page/27511178}}</ref><ref name=ioc>{{cite web |editor1-last=Gill |editor1-first=F. |editor1-link=Frank Gill (ornithologist) |editor2-last=Donsker |editor2-first=D. |editor3-last=Rasmussen |editor3-first=P. |editor3-link=Pamela Rasmussen |date=2021 |title=Bulbuls |work=IOC World Bird List Version 11.1 |url=https://www.worldbirdnames.org/bow/bulbuls/ |publisher=International Ornithologists' Union |access-date=21 June 2021}}</ref> En kapteco ruĝorela bulbulo formas [[hibrido]]jn kun aliaj piknonotoj: la [[ruĝsubpuga bulbulo|ruĝsubpuga]], la [[blankorela bulbulo|blankorela]], la [[blankokulvitra bulbulo|blankokulvitra]], la [[Himalaja bulbulo|Himalaja]], kaj ankaŭ kun [[nigrakapuĉa bulbulo]].<ref>{{cite book|author=McCarthy, E.M. |title=Handbook of Avian Hybrids of the World |pages=257–258 |year=2006 |publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-518323-1}}</ref> ===Subspecioj=== Oni agnoskas 9 [[subspecio]]jn:<ref name=ioc/> * {{bt|P. j. fuscicaudatus|([[John Gould|Gould]], 1866)}} — originale priskribita kiel aparta specio, renkonteblas en uesta kaj centra [[Bharato]]. Havas preskaŭ plenan bendon sur la brusto kaj ne havas blankan vostan pinton. * {{bt|P. j. abuensis|([[Hugh Whistler|Whistler]], 1931)}} — troveblas en nord-uesta Bharato. Priskribita laŭ speciano el [[Abu-monto]], palkolora, kun rompita brusta bendo kaj sen la blanka vostopinto.<ref>{{cite journal |last=Whistler |first=H. |author-link=Hugh Whistler |year=1931 |title=Description of new subspecies of the red-whiskered bulbuls from India |journal=Bulletin of the British Ornithologists' Club |volume=52 |pages=40–41 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/40501277}}</ref> * {{bt|P. j. pyrrhotis|([[Charles Lucien Bonaparte|Bonaparte]], 1850)}} — originale priskribita aparta specio en genro ''[[Ixos]]''. Renkonteblas en [[Terajo]] de norda Bharato kaj [[Nepalo]]. Ĝi havas palajn suprajn partojn de plumaro, blankan vostan pinton kaj vaste dispartigitan brustbendon. * {{bt|P. j. emeria|([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10-a eldono de Systema Naturae|1758]])}} — originale priskribita far Karolo Lineo kiel aparta specio en genro ''[[Motacilla]]''.<ref>{{cite book |last=Linnaeus | first=C. |author-link=Carl Linnaeus |year=1758 |title=Systema Naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis |volume=1 |edition=10th |page=187 |publisher=Laurentii Salvii | location=Holmiae (Stockholm) |language=Latin |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/727096}}</ref> Supraj partoj de plumaro estas varme brunaj, la beko pli mallarĝas ol ĉe aliaj subspecioj kaj la kresto pli grandas. Renkonteblas de eosta Bharato ĝis sud-uesta [[Tajio]]. Ankaŭ enkondukita en [[Florido]].<ref name=florida/> * {{bt|P. j. whistleri|[[Herbert Girton Deignan|Deignan]], 1948}} — ankaŭ havas varme brunan supran plumaron, sed pli dikan bekon kaj mallongan kreston ol ''P. j. emeria''. [[Endemia]] en [[Andamanoj]]. * {{bt|P. j. monticola|([[Thomas Horsfield|Horsfield]], 1840)}} — originale priskribita kiel aparta specio en genro ''Ixos''. Similas al ''P. j. pyrrhotis'', sed kun pli malhelkoloraj supraj partoj de la plumaro. Distribuita de eosta [[Himalajo]] ĝis norda [[Birmo]] kaj suda [[Ĉinio]]. * {{bt|P. j. jocosus|(Linnaeus, 1758)}} — baza subspecio, sur kiu Lineo bazis sian priskribon. Troveblas en sud-eosta Ĉinio. * {{bt|P. j. hainanensis|([[Masauji Hachisuka|Hachisuka]], 1939)}} — endemia sur [[insulo Hajnano]] en [[Sudĉina maro]], sud-eosten de ĉeflanda Ĉinio. * {{bt|P. j. pattani|Deignan, 1948}} — troveblas en suda Birmo kaj norda [[Malaja duoninsulo]] tra Tajio, en suda [[Hindoĉinio]], en [[Javo]] kaj en [[Sumatro]]. == Distribuo kaj habitato == Ruĝorela bulbulo preferas maldensajn arbarojn, [[duonarbaro]]jn, kaj [[arbustejo]]jn kiel [[habitato]]n. La birdoj do facile adaptiĝis al kunvivo en hom-kreitaj habitatoj, kiel [[kamparo]], [[parko]]j kaj [[ĝardeno]]j. Kvankam ĝenerale nemigrantaj, ruĝorelaj bulbuloj kapablas fari grandajn [[bestomigrado|amasmigradojn]]. En siaj notoj pri [[Bharato]] [[Thomas C. Jerdon]] notis, ke la birdoj "de tempo al tempo vizitis [[Madraso]]n kaj aliajn arbarajn urbojn en grandaj [[birdaro]]j" ekde antikvaj tempoj.<ref name=jerdon>{{cite book|author=Jerdon, TC|pages=[https://archive.org/details/birdsofindiabein21jerd/page/92 92]–93|title=The Birds of India. Volume 2, part 1|year=1863|publisher=Military Orphan Press, Calcutta|url=https://archive.org/details/birdsofindiabein21jerd}}</ref> Ekster sia natura [[arealo]] la specio establiĝis en multaj partoj de [[Aŭstralio]]. En [[1880]] oni enkondukis ĝin en [[Sidnejo]], el kie disvastiĝis tra suburbejoj kaj jam en [[1920-aj jaroj]] renkonteblis pli ol 100 km for de la urbo. La birdoj ankaŭ rekonteblas en ĉirkaŭaĵoj de [[Melburno]] kaj [[Adelajdo]], kvankam oni ne scias precize kiel ili trafis tien.<ref>{{cite book |title=Introduced Birds of the World: The worldwide history, distribution and influence of birds introduced to new environments |last=Long |first=J.L. |year=1981 |publisher=Reed |location=Terrey Hills, Sydney |isbn=0-589-50260-3|page=298}}</ref> Krome, establitaj populacioj troveblas en [[Los-Anĝeleso]], [[Havajoj]],<ref>{{cite journal |journal=[[The Wilson Bulletin]]|volume=91|issue=2|year=1979|title=The Red-Whiskered Bulbul in Hawaii |url=http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/wilson/v091n02/p0323-p0328.pdf|first1=C. III|last1=Van Riper|first2=S.G.|last2=Van Riper |first3=A.J. |last3=Berger|pages=323–328}}</ref> kaj [[Florido]]<ref>{{cite book|title=Factors responsible for the successful establishment of exotic avian species in southeastern Florida in Proceedings of the 9th Vertebrate Pest Conference|last=Rand|first=A.C.|year=1980|publisher=University of Nebraska, Lincoln|url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1031&context=vpc9}}</ref> en [[Usono]], en [[Maŭricio]], en [[Ĉielira Insulo]]<ref>{{cite journal|journal=Atoll Research Bulletin |volume=248|title=The birds of Assumption Island, Indian Ocean: Past and future|author=Prys-Jones, R.P. |author2=Prys-Jones, M.S. |author3=Lawley, J.C. |name-list-style=amp|year=1981|pages=1–16 |url=http://www.botany.hawaii.edu/faculty/duffy/arb/242-251/248.pdf|doi=10.5479/si.00775630.248.1|archive-url=https://web.archive.org/web/20060913115138/http://www.botany.hawaii.edu/faculty/duffy/arb/242-251/248.pdf|archive-date=13 September 2006}}</ref> kaj en [[Maskarenoj]].<ref name=spread>{{cite journal|last=Philippe|first=C. |author2=Mandon-Dalger, I. |title=Fast Colonization of an Introduced Bird: the Case of ''Pycnonotus jocosus'' on the Mascarene Islands |journal=Biotropica|volume=33 |issue=3|pages=542–546|year=2001 |doi=10.1111/j.1744-7429.2001.tb00210.x|s2cid=247663530}}</ref><ref>{{cite book|author=Rand, A.C.|year=1980|title=Factors responsible for the successful establishment of exotic avian species in southeastern Florida in Proceedings of the 9th Vertebrate Pest Conference (1980)|publisher=University of Nebraska, Lincoln|url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1031&context=vpc9}}</ref> En 2013–2015 konservistoj faris kampanjon de forigo de tiu ĉi specio de Ĉielira Insulo por eviti koloniigon de [[Aldabra]], la plej granda tropika insulo libera de enkondukitaj birdoj.<ref>{{cite news |url=http://www.seychellesnewsagency.com/articles/2332/Eradication%20success%20%20Seychelles%20wins%20war%20against%20invasive%20red-whiskered%20bulbul|title=Eradication success – Seychelles wins war against invasive red-whiskered bulbul |work=Seychelles News Agency}}</ref> En Florido la birdoj nur troveblas en malgranda areo, do estus facile forigi ilin, se ili estos minaco por loka faŭno.<ref name="Rising"/> == Konduto kaj ekologio == [[File:Red whiskered bulbul 2.jpg|thumb|Ruĝorela bulbulo en sia nesto]] ===Nutriĝo=== Plejparto de [[dieto (biologio)|dieto]] de ruĝorela bulbulo konsistas je [[frukto]]j de diversaj plantoj, kun ioma aldono de [[nektaro]] kaj [[insekto]]j. Tiu ĉi specio estas unu el birdospecioj, kiuj helpas disvastigi diversajn plantajn speciojn. La birdoj manĝas nutrajn molaĵojn de la fruktoj, kaj semojn simple glutas, kaj tiuj trairas tra birda diĝesta sistemo kaj poste elfekiĝas sendifekte. Ne nur la birdoj tiel disvastigas semojn en pli grandajn distancojn ol tiuj povus disvastiĝi sen ilia helpo, sed ankaŭ semoj, kiuj trapasas iliajn diĝestajn sistemojn kreskas pli bone.<ref>{{cite journal |title=Gut passage effect of the introduced red-whiskered bulbul (''Pycnonotus jocosus'') on germination of invasive plant species in Mauritius |author1=Linnebjerg, J.F. |author2=Hansen, D.M. |author3=Olesen, J.M. |year=2009 |doi=10.1111/j.1442-9993.2008.01928.x |journal=Austral Ecology |volume=34 |issue=3 |pages=272–277 |url=https://www.academia.edu/371475}}</ref> En evoluo multaj plantoj adaptiĝis disvastiĝi tiel. Unu brila ekzemplo estas flava oleandro (''[[Cascabela thevetia]]''), planto, kies fruktoj estas toksaj por [[mamuloj]], sed ade kaj senprobleme manĝataj far birdoj, inklude ruĝorelan bulbulon.<ref>{{cite journal|author1=Raj, P.J. |author2=Sanjeeva |year=1963|title=Additions to the list of birds eating the fruit of Yellow Oleander (''Thevetia neriifolia'' )|journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume= 60 |issue=2|pages=457–458}}</ref> Fruktaj dietoj de ruĝorelaj bulbuloj malsamas depende de la regiono kie la specio establiĝis. En la insulo [[Reunio]] ĝi helpas disvastigon invadajn plantojn kiel ''Rubus alceifolius''. En [[Florido]] la birdoj manĝas fruktojn de ĉ. 24 specioj, interalie lanmespilo (''[[Eriobotrya japonica]]''), lentanoj (''[[Lantana]] Spp.''), Brazila pipro (''[[Schinus terebinthifolius]]'') kaj figarboj (''[[Ficus]] Spp.'').<ref>{{cite journal |url=http://biology.ucf.edu/~vonholle/pubs/Simberloff_VonHolle1999.pdf |journal=Biological Invasions |volume=1|pages=21–32|year=1999|title=Positive interactions of nonindigenous species: invasional meltdown? |author1=Simberloff, D. |author2=Von Holle, B. |name-list-style=amp |doi=10.1023/A:1010086329619|s2cid=3336839 }}</ref> En [[Maŭricio]] ili helpas disvastigon de ''[[Ligustrum robustum]]'' kaj ''[[Clidemia hirta]]''. En Reunio, malsamaj populacioj adaptiĝas al malsamaj specoj de manĝaĵo, kaj tio ĉi jam influis ilian bekan morfologion.<ref>{{cite journal|title=Rapid morphological divergence of introduced Red-whiskered Bulbuls ''Pycnonotus jocosus'' in contrasting environments |journal=Ibis |volume=149|issue=3|pages=482–489|year=2007 |doi=10.1111/j.1474-919X.2007.00671.x |last1=Amiot|first1=C. |last2=Lorvelec |first2=O. |last3=Mandon-Dalger|first3=I. |last4=Sardella|first4=A. |last5=Lequilliec|first5=P. |last6=Clergeau|first6=P.}}</ref> ===Reproduktiĝo=== [[File:RWBulbul Eggs.jpg|thumb|Ovoj en nesto]] [[File:Red-Whiskered Bulbul with Chick.jpg|thumb|Patrino kun idoj en nesto]] La reprodukta sezono de ruĝorela bulbulo okazas en malsama tempo en malsamaj partoj de arealo. Ĝenerale ĝi estas de decembro ĝis majo en suda Bharato kaj de marto ĝis oktobro en norda Bharato.<ref name=rasmussen>{{cite book |author1=Rasmussen, P.C. |author2=Anderton, J.C. |name-list-style=amp |year=2005|title=Birds of South Asia: The Ripley Guide|publisher=Smithsonian Institution and Lynx Edicions}}</ref> En iuj areoj la birdoj povas reproduktiĝi dufoje en unu jaro.<ref name="Begbie"/> La pariĝa ritualo enhavas iĉon dancanta, kliniginte kapon, vastiginte voston, kaj malsupreniginte flugilojn.<ref name="Begbie"/> La [[nesto]] estas simpla uj-forma, situata en arbusto aŭ malgranda arbo. Ĝi estas konstruata el maldikaj branĉoj, radikoj kaj herboj, kaj ornamata per pecoj de arboŝelo. En homloĝataj areoj la birdoj utiligas ankaŭ homfaritajn materialojn kiel pecoj de papero aŭ plasto.<ref name="Rising">{{Cite book |last=Rising |first=J.D. |year=2001 |contribution=Bulbuls |pages=448–449 |title=The Sibley Guide to Bird Life and Behavior |publisher=Alfred A. Knopf |editor=Elphick, C. |editor2=Dunning, J.B. Jr. |editor3=Sibley, D.A. |location=New York |isbn=978-1-4000-4386-6}}</ref> Kutima ovaro konsistas je du aŭ tri ovoj.<ref name="Begbie"/> La ovoj estas [[malva]]j kun blankaj makuloj, pli densaj ĉe la vasta flanko. Ili estas 21&nbsp;mm longaj kaj 16&nbsp;mm vastaj.<ref>{{cite journal |url=http://hkjo.lib.hku.hk/archive/files/59687c688ef8ac94be677ef3b6225031.pdf |title=The Birds of Hong Kong. Part XIV. The Bulbuls |author=Herklots, G.A.C. |journal=Hong Kong Naturalist |year=1934|volume=5|issue=1|pages=1–5}}</ref> La idoj eloviĝas post 12 tagoj de [[kovado]]. Ili aperas preskaŭ nudaj kaj senhelpaj<ref name=florida>{{cite journal |url=http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/auk/v092n01/p0040-p0057.pdf |journal=Auk |volume=92 |issue=1 |year=1975 |title=The Red-whiskered Bulbul in Florida:1960–71|pages=40–57 |author1=Carleton, A.R. |author2=Owre, O.T. |name-list-style=amp |doi=10.2307/4084416|jstor=4084416 }}</ref> Ambaŭ gepatroj partoprenas en prizorgo kaj nutro de la idoj. Tre junaj idoj estas manĝigitaj preskaŭ ekskluzive per [[raŭpo]]j kaj insektoj, kaj ju pli ili kreskas, des pli grandan parton de ilia dieto okupas beroj kaj fruktoj.<ref name=hbk/> Nestoj kaj junaj idoj estas minacataj far rabobirdoj kiel {{J|granda centropo}} kaj [[korvo]]j.<ref name=hbk/> Ekzistas raportoj pri plenkreskuloj (verŝajne plej ofte inoj<ref name=hbk/>) kiuj ŝajniĝas vunditaj por forlogi predanton aŭ alian potencan minacon for de la nesto. <ref name="Begbie">{{cite journal|author=Begbie, A. |year=1908|title=Note on the habits of the Bengal Red-whiskered Bulbul ''Otocompsa emeria'' |journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume=18|issue=3|page=680}}</ref><ref>{{cite journal |title=Artifices practised by bulbuls |last=Aitken |first=E.H.|pages=162–163|journal=Journal of the Bombay Natural History Society| volume=14 |year=1901 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/30157801}}</ref> === Socieco === Ruĝorelaj bulbuloj ne formas verajn sociojn, sed ili havas malstreĉe konektajn birdarojn de cent aŭ pli birdoj, kiuj furaĝas kune kaj ripozas kune sur arboj.<ref>{{cite journal |author=De, G. |year=1976|title=Communal roosting of Red-whiskered Bulbuls |journal=[[Newsletter for Birdwatchers]] |volume=16|issue=4|pages=11–12}}</ref><ref>{{cite journal|author=Neelakantan, K.K. |year=1976 |title=Communal roosting in the Red-whiskered Bulbul|journal=Newsletter for Birdwatchers |volume=16|issue=2|pages=4–5}}</ref> En reprodukta sezono la iĉoj iĝas tre teritoriaj kaj agresemaj. Post formo de paro ili militeme defendas areon de proksimume 3000&nbsp;m² ĉirkaŭ la nesto.<ref>{{cite journal |author=Sotthibandhu, S. |title=Territorial defense of the red-whiskered bulbul, ''Pycnonotus jocosus'' (Pycnonotidae), in a semi-wild habitat of the bird farm |journal=Songklanakarin Journal of Science and Technology |year=2003 |volume=25 |issue=5 |pages=553–563 |url=http://rdo.psu.ac.th/sjstweb/journal/25-5/01territory.pdf |archive-date=2022-01-02 |access-date=2013-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220102152950/http://rdo.psu.ac.th/sjstweb/journal/25-5/01territory.pdf }}</ref> ===Sano=== Pro sia relativa kutimeco, tiu ĉi specio estas sufiĉe kutima objekto de esploroj pri birdaj malsanoj. Kelkaj specoj de [[birda malario]] estis unue priskribitaj en tiu ĉi specio.<ref>{{cite journal|journal=Journal of Natural History |author=Peirce, M. A.|title= Haematozoa of Zambian birds IX. Redescription of ''Haemoproteus otocompsae'', a parasite of Pycnonotidae |year=1984 |volume=18 |issue=6 |doi=10.1080/00222938400770841 |pages=965–967}}</ref> Alia [[plasmodio]] ''[[Plasmodium jiangi]]'' ankaŭ estis unue malkovrita en ruĝorela bulbulo en sud-eosta Ĉinio.<ref name="Downs-Hart-2020">{{cite book | editor-last1=Downs | editor-first1=C.T. | editor-last2=Hart |editor-first2=L.A. |title=Invasive birds global trends and impacts | publisher=[[Centre for Agriculture and Bioscience International]] |place=[[Wallingford, Oxfordshire]], UK [[Boston]] |year=2020 |isbn=978-1-78924-206-5 |oclc=1114281215 | page=57}} {{ISBN|978-1-78924-207-2}}. {{ISBN|978-1-78924-208-9}}.</ref> == Referencoj == {{referencoj}} ctlurbd8aprkjfvjatgimn6fsbmmlu9 9378245 9377942 2026-05-20T09:19:15Z Goren 4701 /* Priskribo */ 9378245 wikitext text/x-wiki [[File:Red-whiskered bulbuls (Pycnonotus jocosus) Mauritius.jpg|thumb|Ruĝorelaj bulbuloj nutras unu la alian en [[Maŭricio]]]] '''Ruĝorela bulbulo''' (''Pycnonotus jocosus''), aŭ '''ruĝorela piknonoto''' estas [[paseroforma birdo]] el [[Azio]]. Ĝi apartenas al [[genro (biologio)|genro]] de [[piknonotoj]] (''Pycnonotus'') el [[familio (biologio)|familio]] [[Piknonotedoj]] (''Pycnonotidae''). Tiuj ĉi birdoj estas nemigraj, kaj ilia natura [[arealo]] estas [[tropika klimato|tropikaj]] areoj de Azio. Tamen la specio estas enkondukita en multajn aliajn tropikajn regionojn de la mondo kaj la populacioj bone establiĝis tie. La birdo havas ĥarakterecan laŭtan tri- aŭ kvarnotan [[birdokanto|vokon]]. Ĝi estas nespecialista fruktomanĝulo, kaj ĝia [[dieto (biologio)|dieto]] konsistas je diversaj fruktoj, kiujn ajn ĝi povas trovi en sia vivareo, kaj ankaŭ malgrandaj insektoj kaj aliaj senvertebruloj. En siaj vivareoj ruĝorelaj bulbuloj estas sufiĉe kutimaj kaj renkonteblaj en montetaj arbaroj, urbaj parkoj kaj ĝardenoj. == Priskribo == {{Birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Pycnonotus-jocosus|species=Ruĝorela bulbulo}} Ruĝorela bulbulo estas relative malgranda birdo ĉirkaŭ 20&nbsp;cm longa. Supraj partoj de ĝia plumaro estas bruna, flankoj sablokoloraj, kaj la ventro blankeca. Ĝi havas malhelkoloran bendon tra la brusto, altan movivan [[kresto (plumoj)|kreston]], ruĝajn orelajn makulojn kaj malvastan nigran bridon apud la beko. La vosto estas bruna kun blanka pinto, kaj la subpugo estas ruĝa. [[Seksa duformismo]] ne observeblas en tiu ĉi specio, inoj kaj iĉoj estas nedistingeblaj vidaspekte. Junuloj ankaŭ similas al plenkreskuloj, sed ili ne havas la ruĝajn makulojn malantaŭ la okuloj kaj iliaj subpugoj estas oranĝece rufaj. Kolorigo de plumaro iom varias laŭ [[subspecio]]j. Ekzistas raporto pri almenaŭ unu okazo de [[albinismo]] ĉe ruĝorela bulbulo.<ref>{{cite journal |author=Law, S.C.|year=1921|title=An albinoid ''Otocompsa emeria'' |journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume=28 |issue=1|pages=281–282}}</ref> La tipa [[birdokanto|voko]] de ruĝorela bulbulo estas akra sekvenco de tri aŭ kvar notoj, transskribata kiel ''"kik-a-ĝu"'' aŭ ''"kikkik-a-ĝu"''. [[Angla lingvo|Anglalingvanoj]] ankaŭ transskribas ĝin kiel ''"pettigrew"'', ''"kick-pettigrew"'' aŭ ''"pleased to meet you"''.<ref name=hbk>{{cite book|author1=Ali, S. |author2=Ripley, S. D. |name-list-style=amp |pages=75–80|title=Handbook of the birds of India and Pakistan |volume=6 |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=1996}}</ref> Longa kanto estas pli simila al skandalema kvivitado. Tiuj ĉi birdoj estas pli facile aŭdeblaj ol videblaj, sed iam oni povas vidi ilin sidantajn amase sur arboj, aparte frumatene. == Taksonomio == Ruĝorelan bulbulon unue formale priskribis [[Karolo Lineo]] en sia fundamenta verko ''[[Systema Naturae]]'' en [[1758]]. Li tiam difinis ĝin kiel [[lanio]]n kaj donis al ĝi [[dunomo]]n ''Lanius jocosus''.<ref>{{cite book |last=Linnaeus |first=C.| author-link=Carl Linnaeus |year=1758 |title=Systema Naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis |volume=1 |edition=10th |page=95 |publisher=Laurentii Salvii |location=Holmiae (Stockholm) |language=Latin |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/727002}}</ref> La specia epiteto venas de [[latina]] vorto ''ioculus'', kiu signifas "gaja", "ŝercema" (de ''iocus'', kio signifas "ŝerco").<ref>{{cite book |last=Jobling | first=J.A. |year=2010 |title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names |publisher=Christopher Helm |location=London |isbn=978-1-4081-2501-4 |page=211 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/39703109}}</ref> Lineo bazis sian priskribon je priskribo de ''Sitta Chinensis'' far sveda naturalisto [[Pehr Osbeck]] el jaro [[1757]].<ref>{{cite book |last=Osbeck |first=P. |author-link=Pehr Osbeck |date=1757 |title=Dagbok öfwer en Ostindisk resa åren 1750, 1751, 1752: Med anmårkningar uti naturkunnigheten, fråmmande folkslags språk | language=Swedish |location=Stockholm |publisher=Ludv. Grefing |page=250 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/49667059 }}</ref><ref>{{ cite book | last=Osbeck | first=Pehr |author-link=Pehr Osbeck |date=1771 |title=A voyage to China and the East Indies |volume=2 |location=London |publisher=B. White |pages=12–13 |url=https://archive.org/details/voyagetochinaeas02osbe/page/12/mode/2up}} A translation into English of ''Dagbok öfwer en Ostindisk resa åren 1750, 1751, 1752 : Med anmårkningar uti naturkunnigheten, fråmmande folkslags språk''.</ref> Lineo difinis [[tipo (biologio)|tipan]] lokon de la specio kiel "Ĉinio", sed en [[1948]] [[Herbert Girton Deignan]] malplivastigis ĝin ĝis "[[Honkongo]] kaj [[Gŭangdongo]]".<ref>{{cite journal |last=Deignan | first=H.G. |author-link=Herbert Girton Deignan |date=1948 |title=The races of the red-whiskered bulbul, ''Pycnontus joculus'' (Linnaeus) |journal=Journal of the Washington Academy of Sciences |volume=38 |pages=279–281 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/39703109}}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=Mayr |editor1-first=E. |editor1-link=Ernst Mayr |editor2-last=Greenway |editor2-first=C. Jr |year=1960 |title=Check-List of Birds of the World |volume=9 |publisher=Museum of Comparative Zoology |place=Cambridge, Massachusetts |page=233 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14480908}}</ref> Laŭ nuna sistematiko ruĝorela bulbulo apartenas al genro ''[[Pycnonotus]]'', kiun enkondukis germana zoologo [[Friedrich Boie]] en [[1826]].<ref>{{cite journal |last=Boie |first=F. |author-link=Friedrich Boie |year=1826 |title=Generalübersicht |journal=Isis von Oken |volume=19 |at=Col 973 |language=German |url=https://biodiversitylibrary.org/page/27511178}}</ref><ref name=ioc>{{cite web |editor1-last=Gill |editor1-first=F. |editor1-link=Frank Gill (ornithologist) |editor2-last=Donsker |editor2-first=D. |editor3-last=Rasmussen |editor3-first=P. |editor3-link=Pamela Rasmussen |date=2021 |title=Bulbuls |work=IOC World Bird List Version 11.1 |url=https://www.worldbirdnames.org/bow/bulbuls/ |publisher=International Ornithologists' Union |access-date=21 June 2021}}</ref> En kapteco ruĝorela bulbulo formas [[hibrido]]jn kun aliaj piknonotoj: la [[ruĝsubpuga bulbulo|ruĝsubpuga]], la [[blankorela bulbulo|blankorela]], la [[blankokulvitra bulbulo|blankokulvitra]], la [[Himalaja bulbulo|Himalaja]], kaj ankaŭ kun [[nigrakapuĉa bulbulo]].<ref>{{cite book|author=McCarthy, E.M. |title=Handbook of Avian Hybrids of the World |pages=257–258 |year=2006 |publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-518323-1}}</ref> ===Subspecioj=== Oni agnoskas 9 [[subspecio]]jn:<ref name=ioc/> * {{bt|P. j. fuscicaudatus|([[John Gould|Gould]], 1866)}} — originale priskribita kiel aparta specio, renkonteblas en uesta kaj centra [[Bharato]]. Havas preskaŭ plenan bendon sur la brusto kaj ne havas blankan vostan pinton. * {{bt|P. j. abuensis|([[Hugh Whistler|Whistler]], 1931)}} — troveblas en nord-uesta Bharato. Priskribita laŭ speciano el [[Abu-monto]], palkolora, kun rompita brusta bendo kaj sen la blanka vostopinto.<ref>{{cite journal |last=Whistler |first=H. |author-link=Hugh Whistler |year=1931 |title=Description of new subspecies of the red-whiskered bulbuls from India |journal=Bulletin of the British Ornithologists' Club |volume=52 |pages=40–41 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/40501277}}</ref> * {{bt|P. j. pyrrhotis|([[Charles Lucien Bonaparte|Bonaparte]], 1850)}} — originale priskribita aparta specio en genro ''[[Ixos]]''. Renkonteblas en [[Terajo]] de norda Bharato kaj [[Nepalo]]. Ĝi havas palajn suprajn partojn de plumaro, blankan vostan pinton kaj vaste dispartigitan brustbendon. * {{bt|P. j. emeria|([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10-a eldono de Systema Naturae|1758]])}} — originale priskribita far Karolo Lineo kiel aparta specio en genro ''[[Motacilla]]''.<ref>{{cite book |last=Linnaeus | first=C. |author-link=Carl Linnaeus |year=1758 |title=Systema Naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis |volume=1 |edition=10th |page=187 |publisher=Laurentii Salvii | location=Holmiae (Stockholm) |language=Latin |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/727096}}</ref> Supraj partoj de plumaro estas varme brunaj, la beko pli mallarĝas ol ĉe aliaj subspecioj kaj la kresto pli grandas. Renkonteblas de eosta Bharato ĝis sud-uesta [[Tajio]]. Ankaŭ enkondukita en [[Florido]].<ref name=florida/> * {{bt|P. j. whistleri|[[Herbert Girton Deignan|Deignan]], 1948}} — ankaŭ havas varme brunan supran plumaron, sed pli dikan bekon kaj mallongan kreston ol ''P. j. emeria''. [[Endemia]] en [[Andamanoj]]. * {{bt|P. j. monticola|([[Thomas Horsfield|Horsfield]], 1840)}} — originale priskribita kiel aparta specio en genro ''Ixos''. Similas al ''P. j. pyrrhotis'', sed kun pli malhelkoloraj supraj partoj de la plumaro. Distribuita de eosta [[Himalajo]] ĝis norda [[Birmo]] kaj suda [[Ĉinio]]. * {{bt|P. j. jocosus|(Linnaeus, 1758)}} — baza subspecio, sur kiu Lineo bazis sian priskribon. Troveblas en sud-eosta Ĉinio. * {{bt|P. j. hainanensis|([[Masauji Hachisuka|Hachisuka]], 1939)}} — endemia sur [[insulo Hajnano]] en [[Sudĉina maro]], sud-eosten de ĉeflanda Ĉinio. * {{bt|P. j. pattani|Deignan, 1948}} — troveblas en suda Birmo kaj norda [[Malaja duoninsulo]] tra Tajio, en suda [[Hindoĉinio]], en [[Javo]] kaj en [[Sumatro]]. == Distribuo kaj habitato == Ruĝorela bulbulo preferas maldensajn arbarojn, [[duonarbaro]]jn, kaj [[arbustejo]]jn kiel [[habitato]]n. La birdoj do facile adaptiĝis al kunvivo en hom-kreitaj habitatoj, kiel [[kamparo]], [[parko]]j kaj [[ĝardeno]]j. Kvankam ĝenerale nemigrantaj, ruĝorelaj bulbuloj kapablas fari grandajn [[bestomigrado|amasmigradojn]]. En siaj notoj pri [[Bharato]] [[Thomas C. Jerdon]] notis, ke la birdoj "de tempo al tempo vizitis [[Madraso]]n kaj aliajn arbarajn urbojn en grandaj [[birdaro]]j" ekde antikvaj tempoj.<ref name=jerdon>{{cite book|author=Jerdon, TC|pages=[https://archive.org/details/birdsofindiabein21jerd/page/92 92]–93|title=The Birds of India. Volume 2, part 1|year=1863|publisher=Military Orphan Press, Calcutta|url=https://archive.org/details/birdsofindiabein21jerd}}</ref> Ekster sia natura [[arealo]] la specio establiĝis en multaj partoj de [[Aŭstralio]]. En [[1880]] oni enkondukis ĝin en [[Sidnejo]], el kie disvastiĝis tra suburbejoj kaj jam en [[1920-aj jaroj]] renkonteblis pli ol 100 km for de la urbo. La birdoj ankaŭ rekonteblas en ĉirkaŭaĵoj de [[Melburno]] kaj [[Adelajdo]], kvankam oni ne scias precize kiel ili trafis tien.<ref>{{cite book |title=Introduced Birds of the World: The worldwide history, distribution and influence of birds introduced to new environments |last=Long |first=J.L. |year=1981 |publisher=Reed |location=Terrey Hills, Sydney |isbn=0-589-50260-3|page=298}}</ref> Krome, establitaj populacioj troveblas en [[Los-Anĝeleso]], [[Havajoj]],<ref>{{cite journal |journal=[[The Wilson Bulletin]]|volume=91|issue=2|year=1979|title=The Red-Whiskered Bulbul in Hawaii |url=http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/wilson/v091n02/p0323-p0328.pdf|first1=C. III|last1=Van Riper|first2=S.G.|last2=Van Riper |first3=A.J. |last3=Berger|pages=323–328}}</ref> kaj [[Florido]]<ref>{{cite book|title=Factors responsible for the successful establishment of exotic avian species in southeastern Florida in Proceedings of the 9th Vertebrate Pest Conference|last=Rand|first=A.C.|year=1980|publisher=University of Nebraska, Lincoln|url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1031&context=vpc9}}</ref> en [[Usono]], en [[Maŭricio]], en [[Ĉielira Insulo]]<ref>{{cite journal|journal=Atoll Research Bulletin |volume=248|title=The birds of Assumption Island, Indian Ocean: Past and future|author=Prys-Jones, R.P. |author2=Prys-Jones, M.S. |author3=Lawley, J.C. |name-list-style=amp|year=1981|pages=1–16 |url=http://www.botany.hawaii.edu/faculty/duffy/arb/242-251/248.pdf|doi=10.5479/si.00775630.248.1|archive-url=https://web.archive.org/web/20060913115138/http://www.botany.hawaii.edu/faculty/duffy/arb/242-251/248.pdf|archive-date=13 September 2006}}</ref> kaj en [[Maskarenoj]].<ref name=spread>{{cite journal|last=Philippe|first=C. |author2=Mandon-Dalger, I. |title=Fast Colonization of an Introduced Bird: the Case of ''Pycnonotus jocosus'' on the Mascarene Islands |journal=Biotropica|volume=33 |issue=3|pages=542–546|year=2001 |doi=10.1111/j.1744-7429.2001.tb00210.x|s2cid=247663530}}</ref><ref>{{cite book|author=Rand, A.C.|year=1980|title=Factors responsible for the successful establishment of exotic avian species in southeastern Florida in Proceedings of the 9th Vertebrate Pest Conference (1980)|publisher=University of Nebraska, Lincoln|url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1031&context=vpc9}}</ref> En 2013–2015 konservistoj faris kampanjon de forigo de tiu ĉi specio de Ĉielira Insulo por eviti koloniigon de [[Aldabra]], la plej granda tropika insulo libera de enkondukitaj birdoj.<ref>{{cite news |url=http://www.seychellesnewsagency.com/articles/2332/Eradication%20success%20%20Seychelles%20wins%20war%20against%20invasive%20red-whiskered%20bulbul|title=Eradication success – Seychelles wins war against invasive red-whiskered bulbul |work=Seychelles News Agency}}</ref> En Florido la birdoj nur troveblas en malgranda areo, do estus facile forigi ilin, se ili estos minaco por loka faŭno.<ref name="Rising"/> == Konduto kaj ekologio == [[File:Red whiskered bulbul 2.jpg|thumb|Ruĝorela bulbulo en sia nesto]] ===Nutriĝo=== Plejparto de [[dieto (biologio)|dieto]] de ruĝorela bulbulo konsistas je [[frukto]]j de diversaj plantoj, kun ioma aldono de [[nektaro]] kaj [[insekto]]j. Tiu ĉi specio estas unu el birdospecioj, kiuj helpas disvastigi diversajn plantajn speciojn. La birdoj manĝas nutrajn molaĵojn de la fruktoj, kaj semojn simple glutas, kaj tiuj trairas tra birda diĝesta sistemo kaj poste elfekiĝas sendifekte. Ne nur la birdoj tiel disvastigas semojn en pli grandajn distancojn ol tiuj povus disvastiĝi sen ilia helpo, sed ankaŭ semoj, kiuj trapasas iliajn diĝestajn sistemojn kreskas pli bone.<ref>{{cite journal |title=Gut passage effect of the introduced red-whiskered bulbul (''Pycnonotus jocosus'') on germination of invasive plant species in Mauritius |author1=Linnebjerg, J.F. |author2=Hansen, D.M. |author3=Olesen, J.M. |year=2009 |doi=10.1111/j.1442-9993.2008.01928.x |journal=Austral Ecology |volume=34 |issue=3 |pages=272–277 |url=https://www.academia.edu/371475}}</ref> En evoluo multaj plantoj adaptiĝis disvastiĝi tiel. Unu brila ekzemplo estas flava oleandro (''[[Cascabela thevetia]]''), planto, kies fruktoj estas toksaj por [[mamuloj]], sed ade kaj senprobleme manĝataj far birdoj, inklude ruĝorelan bulbulon.<ref>{{cite journal|author1=Raj, P.J. |author2=Sanjeeva |year=1963|title=Additions to the list of birds eating the fruit of Yellow Oleander (''Thevetia neriifolia'' )|journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume= 60 |issue=2|pages=457–458}}</ref> Fruktaj dietoj de ruĝorelaj bulbuloj malsamas depende de la regiono kie la specio establiĝis. En la insulo [[Reunio]] ĝi helpas disvastigon invadajn plantojn kiel ''Rubus alceifolius''. En [[Florido]] la birdoj manĝas fruktojn de ĉ. 24 specioj, interalie lanmespilo (''[[Eriobotrya japonica]]''), lentanoj (''[[Lantana]] Spp.''), Brazila pipro (''[[Schinus terebinthifolius]]'') kaj figarboj (''[[Ficus]] Spp.'').<ref>{{cite journal |url=http://biology.ucf.edu/~vonholle/pubs/Simberloff_VonHolle1999.pdf |journal=Biological Invasions |volume=1|pages=21–32|year=1999|title=Positive interactions of nonindigenous species: invasional meltdown? |author1=Simberloff, D. |author2=Von Holle, B. |name-list-style=amp |doi=10.1023/A:1010086329619|s2cid=3336839 }}</ref> En [[Maŭricio]] ili helpas disvastigon de ''[[Ligustrum robustum]]'' kaj ''[[Clidemia hirta]]''. En Reunio, malsamaj populacioj adaptiĝas al malsamaj specoj de manĝaĵo, kaj tio ĉi jam influis ilian bekan morfologion.<ref>{{cite journal|title=Rapid morphological divergence of introduced Red-whiskered Bulbuls ''Pycnonotus jocosus'' in contrasting environments |journal=Ibis |volume=149|issue=3|pages=482–489|year=2007 |doi=10.1111/j.1474-919X.2007.00671.x |last1=Amiot|first1=C. |last2=Lorvelec |first2=O. |last3=Mandon-Dalger|first3=I. |last4=Sardella|first4=A. |last5=Lequilliec|first5=P. |last6=Clergeau|first6=P.}}</ref> ===Reproduktiĝo=== [[File:RWBulbul Eggs.jpg|thumb|Ovoj en nesto]] [[File:Red-Whiskered Bulbul with Chick.jpg|thumb|Patrino kun idoj en nesto]] La reprodukta sezono de ruĝorela bulbulo okazas en malsama tempo en malsamaj partoj de arealo. Ĝenerale ĝi estas de decembro ĝis majo en suda Bharato kaj de marto ĝis oktobro en norda Bharato.<ref name=rasmussen>{{cite book |author1=Rasmussen, P.C. |author2=Anderton, J.C. |name-list-style=amp |year=2005|title=Birds of South Asia: The Ripley Guide|publisher=Smithsonian Institution and Lynx Edicions}}</ref> En iuj areoj la birdoj povas reproduktiĝi dufoje en unu jaro.<ref name="Begbie"/> La pariĝa ritualo enhavas iĉon dancanta, kliniginte kapon, vastiginte voston, kaj malsupreniginte flugilojn.<ref name="Begbie"/> La [[nesto]] estas simpla uj-forma, situata en arbusto aŭ malgranda arbo. Ĝi estas konstruata el maldikaj branĉoj, radikoj kaj herboj, kaj ornamata per pecoj de arboŝelo. En homloĝataj areoj la birdoj utiligas ankaŭ homfaritajn materialojn kiel pecoj de papero aŭ plasto.<ref name="Rising">{{Cite book |last=Rising |first=J.D. |year=2001 |contribution=Bulbuls |pages=448–449 |title=The Sibley Guide to Bird Life and Behavior |publisher=Alfred A. Knopf |editor=Elphick, C. |editor2=Dunning, J.B. Jr. |editor3=Sibley, D.A. |location=New York |isbn=978-1-4000-4386-6}}</ref> Kutima ovaro konsistas je du aŭ tri ovoj.<ref name="Begbie"/> La ovoj estas [[malva]]j kun blankaj makuloj, pli densaj ĉe la vasta flanko. Ili estas 21&nbsp;mm longaj kaj 16&nbsp;mm vastaj.<ref>{{cite journal |url=http://hkjo.lib.hku.hk/archive/files/59687c688ef8ac94be677ef3b6225031.pdf |title=The Birds of Hong Kong. Part XIV. The Bulbuls |author=Herklots, G.A.C. |journal=Hong Kong Naturalist |year=1934|volume=5|issue=1|pages=1–5}}</ref> La idoj eloviĝas post 12 tagoj de [[kovado]]. Ili aperas preskaŭ nudaj kaj senhelpaj<ref name=florida>{{cite journal |url=http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/auk/v092n01/p0040-p0057.pdf |journal=Auk |volume=92 |issue=1 |year=1975 |title=The Red-whiskered Bulbul in Florida:1960–71|pages=40–57 |author1=Carleton, A.R. |author2=Owre, O.T. |name-list-style=amp |doi=10.2307/4084416|jstor=4084416 }}</ref> Ambaŭ gepatroj partoprenas en prizorgo kaj nutro de la idoj. Tre junaj idoj estas manĝigitaj preskaŭ ekskluzive per [[raŭpo]]j kaj insektoj, kaj ju pli ili kreskas, des pli grandan parton de ilia dieto okupas beroj kaj fruktoj.<ref name=hbk/> Nestoj kaj junaj idoj estas minacataj far rabobirdoj kiel {{J|granda centropo}} kaj [[korvo]]j.<ref name=hbk/> Ekzistas raportoj pri plenkreskuloj (verŝajne plej ofte inoj<ref name=hbk/>) kiuj ŝajniĝas vunditaj por forlogi predanton aŭ alian potencan minacon for de la nesto. <ref name="Begbie">{{cite journal|author=Begbie, A. |year=1908|title=Note on the habits of the Bengal Red-whiskered Bulbul ''Otocompsa emeria'' |journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume=18|issue=3|page=680}}</ref><ref>{{cite journal |title=Artifices practised by bulbuls |last=Aitken |first=E.H.|pages=162–163|journal=Journal of the Bombay Natural History Society| volume=14 |year=1901 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/30157801}}</ref> === Socieco === Ruĝorelaj bulbuloj ne formas verajn sociojn, sed ili havas malstreĉe konektajn birdarojn de cent aŭ pli birdoj, kiuj furaĝas kune kaj ripozas kune sur arboj.<ref>{{cite journal |author=De, G. |year=1976|title=Communal roosting of Red-whiskered Bulbuls |journal=[[Newsletter for Birdwatchers]] |volume=16|issue=4|pages=11–12}}</ref><ref>{{cite journal|author=Neelakantan, K.K. |year=1976 |title=Communal roosting in the Red-whiskered Bulbul|journal=Newsletter for Birdwatchers |volume=16|issue=2|pages=4–5}}</ref> En reprodukta sezono la iĉoj iĝas tre teritoriaj kaj agresemaj. Post formo de paro ili militeme defendas areon de proksimume 3000&nbsp;m² ĉirkaŭ la nesto.<ref>{{cite journal |author=Sotthibandhu, S. |title=Territorial defense of the red-whiskered bulbul, ''Pycnonotus jocosus'' (Pycnonotidae), in a semi-wild habitat of the bird farm |journal=Songklanakarin Journal of Science and Technology |year=2003 |volume=25 |issue=5 |pages=553–563 |url=http://rdo.psu.ac.th/sjstweb/journal/25-5/01territory.pdf |archive-date=2022-01-02 |access-date=2013-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220102152950/http://rdo.psu.ac.th/sjstweb/journal/25-5/01territory.pdf }}</ref> ===Sano=== Pro sia relativa kutimeco, tiu ĉi specio estas sufiĉe kutima objekto de esploroj pri birdaj malsanoj. Kelkaj specoj de [[birda malario]] estis unue priskribitaj en tiu ĉi specio.<ref>{{cite journal|journal=Journal of Natural History |author=Peirce, M. A.|title= Haematozoa of Zambian birds IX. Redescription of ''Haemoproteus otocompsae'', a parasite of Pycnonotidae |year=1984 |volume=18 |issue=6 |doi=10.1080/00222938400770841 |pages=965–967}}</ref> Alia [[plasmodio]] ''[[Plasmodium jiangi]]'' ankaŭ estis unue malkovrita en ruĝorela bulbulo en sud-eosta Ĉinio.<ref name="Downs-Hart-2020">{{cite book | editor-last1=Downs | editor-first1=C.T. | editor-last2=Hart |editor-first2=L.A. |title=Invasive birds global trends and impacts | publisher=[[Centre for Agriculture and Bioscience International]] |place=[[Wallingford, Oxfordshire]], UK [[Boston]] |year=2020 |isbn=978-1-78924-206-5 |oclc=1114281215 | page=57}} {{ISBN|978-1-78924-207-2}}. {{ISBN|978-1-78924-208-9}}.</ref> == Referencoj == {{referencoj}} ckvy05xzgcvgrgbtb8osbtkeaks9zcr 9378249 9378245 2026-05-20T09:28:03Z Goren 4701 /* Referencoj */ 9378249 wikitext text/x-wiki [[File:Red-whiskered bulbuls (Pycnonotus jocosus) Mauritius.jpg|thumb|Ruĝorelaj bulbuloj nutras unu la alian en [[Maŭricio]]]] '''Ruĝorela bulbulo''' (''Pycnonotus jocosus''), aŭ '''ruĝorela piknonoto''' estas [[paseroforma birdo]] el [[Azio]]. Ĝi apartenas al [[genro (biologio)|genro]] de [[piknonotoj]] (''Pycnonotus'') el [[familio (biologio)|familio]] [[Piknonotedoj]] (''Pycnonotidae''). Tiuj ĉi birdoj estas nemigraj, kaj ilia natura [[arealo]] estas [[tropika klimato|tropikaj]] areoj de Azio. Tamen la specio estas enkondukita en multajn aliajn tropikajn regionojn de la mondo kaj la populacioj bone establiĝis tie. La birdo havas ĥarakterecan laŭtan tri- aŭ kvarnotan [[birdokanto|vokon]]. Ĝi estas nespecialista fruktomanĝulo, kaj ĝia [[dieto (biologio)|dieto]] konsistas je diversaj fruktoj, kiujn ajn ĝi povas trovi en sia vivareo, kaj ankaŭ malgrandaj insektoj kaj aliaj senvertebruloj. En siaj vivareoj ruĝorelaj bulbuloj estas sufiĉe kutimaj kaj renkonteblaj en montetaj arbaroj, urbaj parkoj kaj ĝardenoj. == Priskribo == {{Birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Pycnonotus-jocosus|species=Ruĝorela bulbulo}} Ruĝorela bulbulo estas relative malgranda birdo ĉirkaŭ 20&nbsp;cm longa. Supraj partoj de ĝia plumaro estas bruna, flankoj sablokoloraj, kaj la ventro blankeca. Ĝi havas malhelkoloran bendon tra la brusto, altan movivan [[kresto (plumoj)|kreston]], ruĝajn orelajn makulojn kaj malvastan nigran bridon apud la beko. La vosto estas bruna kun blanka pinto, kaj la subpugo estas ruĝa. [[Seksa duformismo]] ne observeblas en tiu ĉi specio, inoj kaj iĉoj estas nedistingeblaj vidaspekte. Junuloj ankaŭ similas al plenkreskuloj, sed ili ne havas la ruĝajn makulojn malantaŭ la okuloj kaj iliaj subpugoj estas oranĝece rufaj. Kolorigo de plumaro iom varias laŭ [[subspecio]]j. Ekzistas raporto pri almenaŭ unu okazo de [[albinismo]] ĉe ruĝorela bulbulo.<ref>{{cite journal |author=Law, S.C.|year=1921|title=An albinoid ''Otocompsa emeria'' |journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume=28 |issue=1|pages=281–282}}</ref> La tipa [[birdokanto|voko]] de ruĝorela bulbulo estas akra sekvenco de tri aŭ kvar notoj, transskribata kiel ''"kik-a-ĝu"'' aŭ ''"kikkik-a-ĝu"''. [[Angla lingvo|Anglalingvanoj]] ankaŭ transskribas ĝin kiel ''"pettigrew"'', ''"kick-pettigrew"'' aŭ ''"pleased to meet you"''.<ref name=hbk>{{cite book|author1=Ali, S. |author2=Ripley, S. D. |name-list-style=amp |pages=75–80|title=Handbook of the birds of India and Pakistan |volume=6 |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=1996}}</ref> Longa kanto estas pli simila al skandalema kvivitado. Tiuj ĉi birdoj estas pli facile aŭdeblaj ol videblaj, sed iam oni povas vidi ilin sidantajn amase sur arboj, aparte frumatene. == Taksonomio == Ruĝorelan bulbulon unue formale priskribis [[Karolo Lineo]] en sia fundamenta verko ''[[Systema Naturae]]'' en [[1758]]. Li tiam difinis ĝin kiel [[lanio]]n kaj donis al ĝi [[dunomo]]n ''Lanius jocosus''.<ref>{{cite book |last=Linnaeus |first=C.| author-link=Carl Linnaeus |year=1758 |title=Systema Naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis |volume=1 |edition=10th |page=95 |publisher=Laurentii Salvii |location=Holmiae (Stockholm) |language=Latin |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/727002}}</ref> La specia epiteto venas de [[latina]] vorto ''ioculus'', kiu signifas "gaja", "ŝercema" (de ''iocus'', kio signifas "ŝerco").<ref>{{cite book |last=Jobling | first=J.A. |year=2010 |title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names |publisher=Christopher Helm |location=London |isbn=978-1-4081-2501-4 |page=211 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/39703109}}</ref> Lineo bazis sian priskribon je priskribo de ''Sitta Chinensis'' far sveda naturalisto [[Pehr Osbeck]] el jaro [[1757]].<ref>{{cite book |last=Osbeck |first=P. |author-link=Pehr Osbeck |date=1757 |title=Dagbok öfwer en Ostindisk resa åren 1750, 1751, 1752: Med anmårkningar uti naturkunnigheten, fråmmande folkslags språk | language=Swedish |location=Stockholm |publisher=Ludv. Grefing |page=250 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/49667059 }}</ref><ref>{{ cite book | last=Osbeck | first=Pehr |author-link=Pehr Osbeck |date=1771 |title=A voyage to China and the East Indies |volume=2 |location=London |publisher=B. White |pages=12–13 |url=https://archive.org/details/voyagetochinaeas02osbe/page/12/mode/2up}} A translation into English of ''Dagbok öfwer en Ostindisk resa åren 1750, 1751, 1752 : Med anmårkningar uti naturkunnigheten, fråmmande folkslags språk''.</ref> Lineo difinis [[tipo (biologio)|tipan]] lokon de la specio kiel "Ĉinio", sed en [[1948]] [[Herbert Girton Deignan]] malplivastigis ĝin ĝis "[[Honkongo]] kaj [[Gŭangdongo]]".<ref>{{cite journal |last=Deignan | first=H.G. |author-link=Herbert Girton Deignan |date=1948 |title=The races of the red-whiskered bulbul, ''Pycnontus joculus'' (Linnaeus) |journal=Journal of the Washington Academy of Sciences |volume=38 |pages=279–281 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/39703109}}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=Mayr |editor1-first=E. |editor1-link=Ernst Mayr |editor2-last=Greenway |editor2-first=C. Jr |year=1960 |title=Check-List of Birds of the World |volume=9 |publisher=Museum of Comparative Zoology |place=Cambridge, Massachusetts |page=233 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14480908}}</ref> Laŭ nuna sistematiko ruĝorela bulbulo apartenas al genro ''[[Pycnonotus]]'', kiun enkondukis germana zoologo [[Friedrich Boie]] en [[1826]].<ref>{{cite journal |last=Boie |first=F. |author-link=Friedrich Boie |year=1826 |title=Generalübersicht |journal=Isis von Oken |volume=19 |at=Col 973 |language=German |url=https://biodiversitylibrary.org/page/27511178}}</ref><ref name=ioc>{{cite web |editor1-last=Gill |editor1-first=F. |editor1-link=Frank Gill (ornithologist) |editor2-last=Donsker |editor2-first=D. |editor3-last=Rasmussen |editor3-first=P. |editor3-link=Pamela Rasmussen |date=2021 |title=Bulbuls |work=IOC World Bird List Version 11.1 |url=https://www.worldbirdnames.org/bow/bulbuls/ |publisher=International Ornithologists' Union |access-date=21 June 2021}}</ref> En kapteco ruĝorela bulbulo formas [[hibrido]]jn kun aliaj piknonotoj: la [[ruĝsubpuga bulbulo|ruĝsubpuga]], la [[blankorela bulbulo|blankorela]], la [[blankokulvitra bulbulo|blankokulvitra]], la [[Himalaja bulbulo|Himalaja]], kaj ankaŭ kun [[nigrakapuĉa bulbulo]].<ref>{{cite book|author=McCarthy, E.M. |title=Handbook of Avian Hybrids of the World |pages=257–258 |year=2006 |publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-518323-1}}</ref> ===Subspecioj=== Oni agnoskas 9 [[subspecio]]jn:<ref name=ioc/> * {{bt|P. j. fuscicaudatus|([[John Gould|Gould]], 1866)}} — originale priskribita kiel aparta specio, renkonteblas en uesta kaj centra [[Bharato]]. Havas preskaŭ plenan bendon sur la brusto kaj ne havas blankan vostan pinton. * {{bt|P. j. abuensis|([[Hugh Whistler|Whistler]], 1931)}} — troveblas en nord-uesta Bharato. Priskribita laŭ speciano el [[Abu-monto]], palkolora, kun rompita brusta bendo kaj sen la blanka vostopinto.<ref>{{cite journal |last=Whistler |first=H. |author-link=Hugh Whistler |year=1931 |title=Description of new subspecies of the red-whiskered bulbuls from India |journal=Bulletin of the British Ornithologists' Club |volume=52 |pages=40–41 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/40501277}}</ref> * {{bt|P. j. pyrrhotis|([[Charles Lucien Bonaparte|Bonaparte]], 1850)}} — originale priskribita aparta specio en genro ''[[Ixos]]''. Renkonteblas en [[Terajo]] de norda Bharato kaj [[Nepalo]]. Ĝi havas palajn suprajn partojn de plumaro, blankan vostan pinton kaj vaste dispartigitan brustbendon. * {{bt|P. j. emeria|([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10-a eldono de Systema Naturae|1758]])}} — originale priskribita far Karolo Lineo kiel aparta specio en genro ''[[Motacilla]]''.<ref>{{cite book |last=Linnaeus | first=C. |author-link=Carl Linnaeus |year=1758 |title=Systema Naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis |volume=1 |edition=10th |page=187 |publisher=Laurentii Salvii | location=Holmiae (Stockholm) |language=Latin |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/727096}}</ref> Supraj partoj de plumaro estas varme brunaj, la beko pli mallarĝas ol ĉe aliaj subspecioj kaj la kresto pli grandas. Renkonteblas de eosta Bharato ĝis sud-uesta [[Tajio]]. Ankaŭ enkondukita en [[Florido]].<ref name=florida/> * {{bt|P. j. whistleri|[[Herbert Girton Deignan|Deignan]], 1948}} — ankaŭ havas varme brunan supran plumaron, sed pli dikan bekon kaj mallongan kreston ol ''P. j. emeria''. [[Endemia]] en [[Andamanoj]]. * {{bt|P. j. monticola|([[Thomas Horsfield|Horsfield]], 1840)}} — originale priskribita kiel aparta specio en genro ''Ixos''. Similas al ''P. j. pyrrhotis'', sed kun pli malhelkoloraj supraj partoj de la plumaro. Distribuita de eosta [[Himalajo]] ĝis norda [[Birmo]] kaj suda [[Ĉinio]]. * {{bt|P. j. jocosus|(Linnaeus, 1758)}} — baza subspecio, sur kiu Lineo bazis sian priskribon. Troveblas en sud-eosta Ĉinio. * {{bt|P. j. hainanensis|([[Masauji Hachisuka|Hachisuka]], 1939)}} — endemia sur [[insulo Hajnano]] en [[Sudĉina maro]], sud-eosten de ĉeflanda Ĉinio. * {{bt|P. j. pattani|Deignan, 1948}} — troveblas en suda Birmo kaj norda [[Malaja duoninsulo]] tra Tajio, en suda [[Hindoĉinio]], en [[Javo]] kaj en [[Sumatro]]. == Distribuo kaj habitato == Ruĝorela bulbulo preferas maldensajn arbarojn, [[duonarbaro]]jn, kaj [[arbustejo]]jn kiel [[habitato]]n. La birdoj do facile adaptiĝis al kunvivo en hom-kreitaj habitatoj, kiel [[kamparo]], [[parko]]j kaj [[ĝardeno]]j. Kvankam ĝenerale nemigrantaj, ruĝorelaj bulbuloj kapablas fari grandajn [[bestomigrado|amasmigradojn]]. En siaj notoj pri [[Bharato]] [[Thomas C. Jerdon]] notis, ke la birdoj "de tempo al tempo vizitis [[Madraso]]n kaj aliajn arbarajn urbojn en grandaj [[birdaro]]j" ekde antikvaj tempoj.<ref name=jerdon>{{cite book|author=Jerdon, TC|pages=[https://archive.org/details/birdsofindiabein21jerd/page/92 92]–93|title=The Birds of India. Volume 2, part 1|year=1863|publisher=Military Orphan Press, Calcutta|url=https://archive.org/details/birdsofindiabein21jerd}}</ref> Ekster sia natura [[arealo]] la specio establiĝis en multaj partoj de [[Aŭstralio]]. En [[1880]] oni enkondukis ĝin en [[Sidnejo]], el kie disvastiĝis tra suburbejoj kaj jam en [[1920-aj jaroj]] renkonteblis pli ol 100 km for de la urbo. La birdoj ankaŭ rekonteblas en ĉirkaŭaĵoj de [[Melburno]] kaj [[Adelajdo]], kvankam oni ne scias precize kiel ili trafis tien.<ref>{{cite book |title=Introduced Birds of the World: The worldwide history, distribution and influence of birds introduced to new environments |last=Long |first=J.L. |year=1981 |publisher=Reed |location=Terrey Hills, Sydney |isbn=0-589-50260-3|page=298}}</ref> Krome, establitaj populacioj troveblas en [[Los-Anĝeleso]], [[Havajoj]],<ref>{{cite journal |journal=[[The Wilson Bulletin]]|volume=91|issue=2|year=1979|title=The Red-Whiskered Bulbul in Hawaii |url=http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/wilson/v091n02/p0323-p0328.pdf|first1=C. III|last1=Van Riper|first2=S.G.|last2=Van Riper |first3=A.J. |last3=Berger|pages=323–328}}</ref> kaj [[Florido]]<ref>{{cite book|title=Factors responsible for the successful establishment of exotic avian species in southeastern Florida in Proceedings of the 9th Vertebrate Pest Conference|last=Rand|first=A.C.|year=1980|publisher=University of Nebraska, Lincoln|url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1031&context=vpc9}}</ref> en [[Usono]], en [[Maŭricio]], en [[Ĉielira Insulo]]<ref>{{cite journal|journal=Atoll Research Bulletin |volume=248|title=The birds of Assumption Island, Indian Ocean: Past and future|author=Prys-Jones, R.P. |author2=Prys-Jones, M.S. |author3=Lawley, J.C. |name-list-style=amp|year=1981|pages=1–16 |url=http://www.botany.hawaii.edu/faculty/duffy/arb/242-251/248.pdf|doi=10.5479/si.00775630.248.1|archive-url=https://web.archive.org/web/20060913115138/http://www.botany.hawaii.edu/faculty/duffy/arb/242-251/248.pdf|archive-date=13 September 2006}}</ref> kaj en [[Maskarenoj]].<ref name=spread>{{cite journal|last=Philippe|first=C. |author2=Mandon-Dalger, I. |title=Fast Colonization of an Introduced Bird: the Case of ''Pycnonotus jocosus'' on the Mascarene Islands |journal=Biotropica|volume=33 |issue=3|pages=542–546|year=2001 |doi=10.1111/j.1744-7429.2001.tb00210.x|s2cid=247663530}}</ref><ref>{{cite book|author=Rand, A.C.|year=1980|title=Factors responsible for the successful establishment of exotic avian species in southeastern Florida in Proceedings of the 9th Vertebrate Pest Conference (1980)|publisher=University of Nebraska, Lincoln|url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1031&context=vpc9}}</ref> En 2013–2015 konservistoj faris kampanjon de forigo de tiu ĉi specio de Ĉielira Insulo por eviti koloniigon de [[Aldabra]], la plej granda tropika insulo libera de enkondukitaj birdoj.<ref>{{cite news |url=http://www.seychellesnewsagency.com/articles/2332/Eradication%20success%20%20Seychelles%20wins%20war%20against%20invasive%20red-whiskered%20bulbul|title=Eradication success – Seychelles wins war against invasive red-whiskered bulbul |work=Seychelles News Agency}}</ref> En Florido la birdoj nur troveblas en malgranda areo, do estus facile forigi ilin, se ili estos minaco por loka faŭno.<ref name="Rising"/> == Konduto kaj ekologio == [[File:Red whiskered bulbul 2.jpg|thumb|Ruĝorela bulbulo en sia nesto]] ===Nutriĝo=== Plejparto de [[dieto (biologio)|dieto]] de ruĝorela bulbulo konsistas je [[frukto]]j de diversaj plantoj, kun ioma aldono de [[nektaro]] kaj [[insekto]]j. Tiu ĉi specio estas unu el birdospecioj, kiuj helpas disvastigi diversajn plantajn speciojn. La birdoj manĝas nutrajn molaĵojn de la fruktoj, kaj semojn simple glutas, kaj tiuj trairas tra birda diĝesta sistemo kaj poste elfekiĝas sendifekte. Ne nur la birdoj tiel disvastigas semojn en pli grandajn distancojn ol tiuj povus disvastiĝi sen ilia helpo, sed ankaŭ semoj, kiuj trapasas iliajn diĝestajn sistemojn kreskas pli bone.<ref>{{cite journal |title=Gut passage effect of the introduced red-whiskered bulbul (''Pycnonotus jocosus'') on germination of invasive plant species in Mauritius |author1=Linnebjerg, J.F. |author2=Hansen, D.M. |author3=Olesen, J.M. |year=2009 |doi=10.1111/j.1442-9993.2008.01928.x |journal=Austral Ecology |volume=34 |issue=3 |pages=272–277 |url=https://www.academia.edu/371475}}</ref> En evoluo multaj plantoj adaptiĝis disvastiĝi tiel. Unu brila ekzemplo estas flava oleandro (''[[Cascabela thevetia]]''), planto, kies fruktoj estas toksaj por [[mamuloj]], sed ade kaj senprobleme manĝataj far birdoj, inklude ruĝorelan bulbulon.<ref>{{cite journal|author1=Raj, P.J. |author2=Sanjeeva |year=1963|title=Additions to the list of birds eating the fruit of Yellow Oleander (''Thevetia neriifolia'' )|journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume= 60 |issue=2|pages=457–458}}</ref> Fruktaj dietoj de ruĝorelaj bulbuloj malsamas depende de la regiono kie la specio establiĝis. En la insulo [[Reunio]] ĝi helpas disvastigon invadajn plantojn kiel ''Rubus alceifolius''. En [[Florido]] la birdoj manĝas fruktojn de ĉ. 24 specioj, interalie lanmespilo (''[[Eriobotrya japonica]]''), lentanoj (''[[Lantana]] Spp.''), Brazila pipro (''[[Schinus terebinthifolius]]'') kaj figarboj (''[[Ficus]] Spp.'').<ref>{{cite journal |url=http://biology.ucf.edu/~vonholle/pubs/Simberloff_VonHolle1999.pdf |journal=Biological Invasions |volume=1|pages=21–32|year=1999|title=Positive interactions of nonindigenous species: invasional meltdown? |author1=Simberloff, D. |author2=Von Holle, B. |name-list-style=amp |doi=10.1023/A:1010086329619|s2cid=3336839 }}</ref> En [[Maŭricio]] ili helpas disvastigon de ''[[Ligustrum robustum]]'' kaj ''[[Clidemia hirta]]''. En Reunio, malsamaj populacioj adaptiĝas al malsamaj specoj de manĝaĵo, kaj tio ĉi jam influis ilian bekan morfologion.<ref>{{cite journal|title=Rapid morphological divergence of introduced Red-whiskered Bulbuls ''Pycnonotus jocosus'' in contrasting environments |journal=Ibis |volume=149|issue=3|pages=482–489|year=2007 |doi=10.1111/j.1474-919X.2007.00671.x |last1=Amiot|first1=C. |last2=Lorvelec |first2=O. |last3=Mandon-Dalger|first3=I. |last4=Sardella|first4=A. |last5=Lequilliec|first5=P. |last6=Clergeau|first6=P.}}</ref> ===Reproduktiĝo=== [[File:RWBulbul Eggs.jpg|thumb|Ovoj en nesto]] [[File:Red-Whiskered Bulbul with Chick.jpg|thumb|Patrino kun idoj en nesto]] La reprodukta sezono de ruĝorela bulbulo okazas en malsama tempo en malsamaj partoj de arealo. Ĝenerale ĝi estas de decembro ĝis majo en suda Bharato kaj de marto ĝis oktobro en norda Bharato.<ref name=rasmussen>{{cite book |author1=Rasmussen, P.C. |author2=Anderton, J.C. |name-list-style=amp |year=2005|title=Birds of South Asia: The Ripley Guide|publisher=Smithsonian Institution and Lynx Edicions}}</ref> En iuj areoj la birdoj povas reproduktiĝi dufoje en unu jaro.<ref name="Begbie"/> La pariĝa ritualo enhavas iĉon dancanta, kliniginte kapon, vastiginte voston, kaj malsupreniginte flugilojn.<ref name="Begbie"/> La [[nesto]] estas simpla uj-forma, situata en arbusto aŭ malgranda arbo. Ĝi estas konstruata el maldikaj branĉoj, radikoj kaj herboj, kaj ornamata per pecoj de arboŝelo. En homloĝataj areoj la birdoj utiligas ankaŭ homfaritajn materialojn kiel pecoj de papero aŭ plasto.<ref name="Rising">{{Cite book |last=Rising |first=J.D. |year=2001 |contribution=Bulbuls |pages=448–449 |title=The Sibley Guide to Bird Life and Behavior |publisher=Alfred A. Knopf |editor=Elphick, C. |editor2=Dunning, J.B. Jr. |editor3=Sibley, D.A. |location=New York |isbn=978-1-4000-4386-6}}</ref> Kutima ovaro konsistas je du aŭ tri ovoj.<ref name="Begbie"/> La ovoj estas [[malva]]j kun blankaj makuloj, pli densaj ĉe la vasta flanko. Ili estas 21&nbsp;mm longaj kaj 16&nbsp;mm vastaj.<ref>{{cite journal |url=http://hkjo.lib.hku.hk/archive/files/59687c688ef8ac94be677ef3b6225031.pdf |title=The Birds of Hong Kong. Part XIV. The Bulbuls |author=Herklots, G.A.C. |journal=Hong Kong Naturalist |year=1934|volume=5|issue=1|pages=1–5}}</ref> La idoj eloviĝas post 12 tagoj de [[kovado]]. Ili aperas preskaŭ nudaj kaj senhelpaj<ref name=florida>{{cite journal |url=http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/auk/v092n01/p0040-p0057.pdf |journal=Auk |volume=92 |issue=1 |year=1975 |title=The Red-whiskered Bulbul in Florida:1960–71|pages=40–57 |author1=Carleton, A.R. |author2=Owre, O.T. |name-list-style=amp |doi=10.2307/4084416|jstor=4084416 }}</ref> Ambaŭ gepatroj partoprenas en prizorgo kaj nutro de la idoj. Tre junaj idoj estas manĝigitaj preskaŭ ekskluzive per [[raŭpo]]j kaj insektoj, kaj ju pli ili kreskas, des pli grandan parton de ilia dieto okupas beroj kaj fruktoj.<ref name=hbk/> Nestoj kaj junaj idoj estas minacataj far rabobirdoj kiel {{J|granda centropo}} kaj [[korvo]]j.<ref name=hbk/> Ekzistas raportoj pri plenkreskuloj (verŝajne plej ofte inoj<ref name=hbk/>) kiuj ŝajniĝas vunditaj por forlogi predanton aŭ alian potencan minacon for de la nesto. <ref name="Begbie">{{cite journal|author=Begbie, A. |year=1908|title=Note on the habits of the Bengal Red-whiskered Bulbul ''Otocompsa emeria'' |journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume=18|issue=3|page=680}}</ref><ref>{{cite journal |title=Artifices practised by bulbuls |last=Aitken |first=E.H.|pages=162–163|journal=Journal of the Bombay Natural History Society| volume=14 |year=1901 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/30157801}}</ref> === Socieco === Ruĝorelaj bulbuloj ne formas verajn sociojn, sed ili havas malstreĉe konektajn birdarojn de cent aŭ pli birdoj, kiuj furaĝas kune kaj ripozas kune sur arboj.<ref>{{cite journal |author=De, G. |year=1976|title=Communal roosting of Red-whiskered Bulbuls |journal=[[Newsletter for Birdwatchers]] |volume=16|issue=4|pages=11–12}}</ref><ref>{{cite journal|author=Neelakantan, K.K. |year=1976 |title=Communal roosting in the Red-whiskered Bulbul|journal=Newsletter for Birdwatchers |volume=16|issue=2|pages=4–5}}</ref> En reprodukta sezono la iĉoj iĝas tre teritoriaj kaj agresemaj. Post formo de paro ili militeme defendas areon de proksimume 3000&nbsp;m² ĉirkaŭ la nesto.<ref>{{cite journal |author=Sotthibandhu, S. |title=Territorial defense of the red-whiskered bulbul, ''Pycnonotus jocosus'' (Pycnonotidae), in a semi-wild habitat of the bird farm |journal=Songklanakarin Journal of Science and Technology |year=2003 |volume=25 |issue=5 |pages=553–563 |url=http://rdo.psu.ac.th/sjstweb/journal/25-5/01territory.pdf |archive-date=2022-01-02 |access-date=2013-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220102152950/http://rdo.psu.ac.th/sjstweb/journal/25-5/01territory.pdf }}</ref> ===Sano=== Pro sia relativa kutimeco, tiu ĉi specio estas sufiĉe kutima objekto de esploroj pri birdaj malsanoj. Kelkaj specoj de [[birda malario]] estis unue priskribitaj en tiu ĉi specio.<ref>{{cite journal|journal=Journal of Natural History |author=Peirce, M. A.|title= Haematozoa of Zambian birds IX. Redescription of ''Haemoproteus otocompsae'', a parasite of Pycnonotidae |year=1984 |volume=18 |issue=6 |doi=10.1080/00222938400770841 |pages=965–967}}</ref> Alia [[plasmodio]] ''[[Plasmodium jiangi]]'' ankaŭ estis unue malkovrita en ruĝorela bulbulo en sud-eosta Ĉinio.<ref name="Downs-Hart-2020">{{cite book | editor-last1=Downs | editor-first1=C.T. | editor-last2=Hart |editor-first2=L.A. |title=Invasive birds global trends and impacts | publisher=[[Centre for Agriculture and Bioscience International]] |place=[[Wallingford, Oxfordshire]], UK [[Boston]] |year=2020 |isbn=978-1-78924-206-5 |oclc=1114281215 | page=57}} {{ISBN|978-1-78924-207-2}}. {{ISBN|978-1-78924-208-9}}.</ref> == Rilato kun homoj == Tiu ĉi specio dum longa tempo estis populara kaĝa dombirdo en multaj partoj de [[Bharato]]. En [[1841]] C. W. Smith notis:<ref>{{cite journal|last=Pearson|first=J. T.|year=1841 |journal=Journal of the Asiatic Society of Bengal | title = Catalogue of the Birds in the Museum of the Asiatic Society |volume= 10 |issue=116 |pages=628–660 |url = https://www.biodiversitylibrary.org/page/39758124 }}</ref> {{cquote|Tiuj ĉi birdoj havas grandan postulon intel lokanoj, ĉar ili estas de sentima sinteno kaj facile preneblas. Ili lernas sidi sur la mano, kaj do en grandaj kvantoj troveblas en ĉiu Hindia bazaro.}} Ĝis nun la specio estas populara kaĝbirdo en certaj partoj de [[Sudeosta Azio]], kvankam ne tiom kiom antaŭe.<ref name=spread/> En kapteco ruĝorela bulbulo vivas averaĝe 11 jarojn.<ref>{{cite journal |year=1928 |author=Brown, C. Emerson |title=Longevity of birds in captivity |volume=45 |issue=3 |pages=345–348 |journal=The Auk |doi=10.2307/4076026 |jstor=4076026 |doi-access=free}}</ref> == Referencoj == {{referencoj}} hnxzp7bcp6ojxckp7oxpu5zc7qjot06 9378254 9378249 2026-05-20T09:29:06Z Goren 4701 /* Konduto kaj ekologio */ 9378254 wikitext text/x-wiki [[File:Red-whiskered bulbuls (Pycnonotus jocosus) Mauritius.jpg|thumb|Ruĝorelaj bulbuloj nutras unu la alian en [[Maŭricio]]]] '''Ruĝorela bulbulo''' (''Pycnonotus jocosus''), aŭ '''ruĝorela piknonoto''' estas [[paseroforma birdo]] el [[Azio]]. Ĝi apartenas al [[genro (biologio)|genro]] de [[piknonotoj]] (''Pycnonotus'') el [[familio (biologio)|familio]] [[Piknonotedoj]] (''Pycnonotidae''). Tiuj ĉi birdoj estas nemigraj, kaj ilia natura [[arealo]] estas [[tropika klimato|tropikaj]] areoj de Azio. Tamen la specio estas enkondukita en multajn aliajn tropikajn regionojn de la mondo kaj la populacioj bone establiĝis tie. La birdo havas ĥarakterecan laŭtan tri- aŭ kvarnotan [[birdokanto|vokon]]. Ĝi estas nespecialista fruktomanĝulo, kaj ĝia [[dieto (biologio)|dieto]] konsistas je diversaj fruktoj, kiujn ajn ĝi povas trovi en sia vivareo, kaj ankaŭ malgrandaj insektoj kaj aliaj senvertebruloj. En siaj vivareoj ruĝorelaj bulbuloj estas sufiĉe kutimaj kaj renkonteblaj en montetaj arbaroj, urbaj parkoj kaj ĝardenoj. == Priskribo == {{Birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Pycnonotus-jocosus|species=Ruĝorela bulbulo}} Ruĝorela bulbulo estas relative malgranda birdo ĉirkaŭ 20&nbsp;cm longa. Supraj partoj de ĝia plumaro estas bruna, flankoj sablokoloraj, kaj la ventro blankeca. Ĝi havas malhelkoloran bendon tra la brusto, altan movivan [[kresto (plumoj)|kreston]], ruĝajn orelajn makulojn kaj malvastan nigran bridon apud la beko. La vosto estas bruna kun blanka pinto, kaj la subpugo estas ruĝa. [[Seksa duformismo]] ne observeblas en tiu ĉi specio, inoj kaj iĉoj estas nedistingeblaj vidaspekte. Junuloj ankaŭ similas al plenkreskuloj, sed ili ne havas la ruĝajn makulojn malantaŭ la okuloj kaj iliaj subpugoj estas oranĝece rufaj. Kolorigo de plumaro iom varias laŭ [[subspecio]]j. Ekzistas raporto pri almenaŭ unu okazo de [[albinismo]] ĉe ruĝorela bulbulo.<ref>{{cite journal |author=Law, S.C.|year=1921|title=An albinoid ''Otocompsa emeria'' |journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume=28 |issue=1|pages=281–282}}</ref> La tipa [[birdokanto|voko]] de ruĝorela bulbulo estas akra sekvenco de tri aŭ kvar notoj, transskribata kiel ''"kik-a-ĝu"'' aŭ ''"kikkik-a-ĝu"''. [[Angla lingvo|Anglalingvanoj]] ankaŭ transskribas ĝin kiel ''"pettigrew"'', ''"kick-pettigrew"'' aŭ ''"pleased to meet you"''.<ref name=hbk>{{cite book|author1=Ali, S. |author2=Ripley, S. D. |name-list-style=amp |pages=75–80|title=Handbook of the birds of India and Pakistan |volume=6 |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=1996}}</ref> Longa kanto estas pli simila al skandalema kvivitado. Tiuj ĉi birdoj estas pli facile aŭdeblaj ol videblaj, sed iam oni povas vidi ilin sidantajn amase sur arboj, aparte frumatene. == Taksonomio == Ruĝorelan bulbulon unue formale priskribis [[Karolo Lineo]] en sia fundamenta verko ''[[Systema Naturae]]'' en [[1758]]. Li tiam difinis ĝin kiel [[lanio]]n kaj donis al ĝi [[dunomo]]n ''Lanius jocosus''.<ref>{{cite book |last=Linnaeus |first=C.| author-link=Carl Linnaeus |year=1758 |title=Systema Naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis |volume=1 |edition=10th |page=95 |publisher=Laurentii Salvii |location=Holmiae (Stockholm) |language=Latin |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/727002}}</ref> La specia epiteto venas de [[latina]] vorto ''ioculus'', kiu signifas "gaja", "ŝercema" (de ''iocus'', kio signifas "ŝerco").<ref>{{cite book |last=Jobling | first=J.A. |year=2010 |title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names |publisher=Christopher Helm |location=London |isbn=978-1-4081-2501-4 |page=211 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/39703109}}</ref> Lineo bazis sian priskribon je priskribo de ''Sitta Chinensis'' far sveda naturalisto [[Pehr Osbeck]] el jaro [[1757]].<ref>{{cite book |last=Osbeck |first=P. |author-link=Pehr Osbeck |date=1757 |title=Dagbok öfwer en Ostindisk resa åren 1750, 1751, 1752: Med anmårkningar uti naturkunnigheten, fråmmande folkslags språk | language=Swedish |location=Stockholm |publisher=Ludv. Grefing |page=250 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/49667059 }}</ref><ref>{{ cite book | last=Osbeck | first=Pehr |author-link=Pehr Osbeck |date=1771 |title=A voyage to China and the East Indies |volume=2 |location=London |publisher=B. White |pages=12–13 |url=https://archive.org/details/voyagetochinaeas02osbe/page/12/mode/2up}} A translation into English of ''Dagbok öfwer en Ostindisk resa åren 1750, 1751, 1752 : Med anmårkningar uti naturkunnigheten, fråmmande folkslags språk''.</ref> Lineo difinis [[tipo (biologio)|tipan]] lokon de la specio kiel "Ĉinio", sed en [[1948]] [[Herbert Girton Deignan]] malplivastigis ĝin ĝis "[[Honkongo]] kaj [[Gŭangdongo]]".<ref>{{cite journal |last=Deignan | first=H.G. |author-link=Herbert Girton Deignan |date=1948 |title=The races of the red-whiskered bulbul, ''Pycnontus joculus'' (Linnaeus) |journal=Journal of the Washington Academy of Sciences |volume=38 |pages=279–281 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/39703109}}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=Mayr |editor1-first=E. |editor1-link=Ernst Mayr |editor2-last=Greenway |editor2-first=C. Jr |year=1960 |title=Check-List of Birds of the World |volume=9 |publisher=Museum of Comparative Zoology |place=Cambridge, Massachusetts |page=233 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14480908}}</ref> Laŭ nuna sistematiko ruĝorela bulbulo apartenas al genro ''[[Pycnonotus]]'', kiun enkondukis germana zoologo [[Friedrich Boie]] en [[1826]].<ref>{{cite journal |last=Boie |first=F. |author-link=Friedrich Boie |year=1826 |title=Generalübersicht |journal=Isis von Oken |volume=19 |at=Col 973 |language=German |url=https://biodiversitylibrary.org/page/27511178}}</ref><ref name=ioc>{{cite web |editor1-last=Gill |editor1-first=F. |editor1-link=Frank Gill (ornithologist) |editor2-last=Donsker |editor2-first=D. |editor3-last=Rasmussen |editor3-first=P. |editor3-link=Pamela Rasmussen |date=2021 |title=Bulbuls |work=IOC World Bird List Version 11.1 |url=https://www.worldbirdnames.org/bow/bulbuls/ |publisher=International Ornithologists' Union |access-date=21 June 2021}}</ref> En kapteco ruĝorela bulbulo formas [[hibrido]]jn kun aliaj piknonotoj: la [[ruĝsubpuga bulbulo|ruĝsubpuga]], la [[blankorela bulbulo|blankorela]], la [[blankokulvitra bulbulo|blankokulvitra]], la [[Himalaja bulbulo|Himalaja]], kaj ankaŭ kun [[nigrakapuĉa bulbulo]].<ref>{{cite book|author=McCarthy, E.M. |title=Handbook of Avian Hybrids of the World |pages=257–258 |year=2006 |publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-518323-1}}</ref> ===Subspecioj=== Oni agnoskas 9 [[subspecio]]jn:<ref name=ioc/> * {{bt|P. j. fuscicaudatus|([[John Gould|Gould]], 1866)}} — originale priskribita kiel aparta specio, renkonteblas en uesta kaj centra [[Bharato]]. Havas preskaŭ plenan bendon sur la brusto kaj ne havas blankan vostan pinton. * {{bt|P. j. abuensis|([[Hugh Whistler|Whistler]], 1931)}} — troveblas en nord-uesta Bharato. Priskribita laŭ speciano el [[Abu-monto]], palkolora, kun rompita brusta bendo kaj sen la blanka vostopinto.<ref>{{cite journal |last=Whistler |first=H. |author-link=Hugh Whistler |year=1931 |title=Description of new subspecies of the red-whiskered bulbuls from India |journal=Bulletin of the British Ornithologists' Club |volume=52 |pages=40–41 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/40501277}}</ref> * {{bt|P. j. pyrrhotis|([[Charles Lucien Bonaparte|Bonaparte]], 1850)}} — originale priskribita aparta specio en genro ''[[Ixos]]''. Renkonteblas en [[Terajo]] de norda Bharato kaj [[Nepalo]]. Ĝi havas palajn suprajn partojn de plumaro, blankan vostan pinton kaj vaste dispartigitan brustbendon. * {{bt|P. j. emeria|([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10-a eldono de Systema Naturae|1758]])}} — originale priskribita far Karolo Lineo kiel aparta specio en genro ''[[Motacilla]]''.<ref>{{cite book |last=Linnaeus | first=C. |author-link=Carl Linnaeus |year=1758 |title=Systema Naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis |volume=1 |edition=10th |page=187 |publisher=Laurentii Salvii | location=Holmiae (Stockholm) |language=Latin |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/727096}}</ref> Supraj partoj de plumaro estas varme brunaj, la beko pli mallarĝas ol ĉe aliaj subspecioj kaj la kresto pli grandas. Renkonteblas de eosta Bharato ĝis sud-uesta [[Tajio]]. Ankaŭ enkondukita en [[Florido]].<ref name=florida/> * {{bt|P. j. whistleri|[[Herbert Girton Deignan|Deignan]], 1948}} — ankaŭ havas varme brunan supran plumaron, sed pli dikan bekon kaj mallongan kreston ol ''P. j. emeria''. [[Endemia]] en [[Andamanoj]]. * {{bt|P. j. monticola|([[Thomas Horsfield|Horsfield]], 1840)}} — originale priskribita kiel aparta specio en genro ''Ixos''. Similas al ''P. j. pyrrhotis'', sed kun pli malhelkoloraj supraj partoj de la plumaro. Distribuita de eosta [[Himalajo]] ĝis norda [[Birmo]] kaj suda [[Ĉinio]]. * {{bt|P. j. jocosus|(Linnaeus, 1758)}} — baza subspecio, sur kiu Lineo bazis sian priskribon. Troveblas en sud-eosta Ĉinio. * {{bt|P. j. hainanensis|([[Masauji Hachisuka|Hachisuka]], 1939)}} — endemia sur [[insulo Hajnano]] en [[Sudĉina maro]], sud-eosten de ĉeflanda Ĉinio. * {{bt|P. j. pattani|Deignan, 1948}} — troveblas en suda Birmo kaj norda [[Malaja duoninsulo]] tra Tajio, en suda [[Hindoĉinio]], en [[Javo]] kaj en [[Sumatro]]. == Distribuo kaj habitato == Ruĝorela bulbulo preferas maldensajn arbarojn, [[duonarbaro]]jn, kaj [[arbustejo]]jn kiel [[habitato]]n. La birdoj do facile adaptiĝis al kunvivo en hom-kreitaj habitatoj, kiel [[kamparo]], [[parko]]j kaj [[ĝardeno]]j. Kvankam ĝenerale nemigrantaj, ruĝorelaj bulbuloj kapablas fari grandajn [[bestomigrado|amasmigradojn]]. En siaj notoj pri [[Bharato]] [[Thomas C. Jerdon]] notis, ke la birdoj "de tempo al tempo vizitis [[Madraso]]n kaj aliajn arbarajn urbojn en grandaj [[birdaro]]j" ekde antikvaj tempoj.<ref name=jerdon>{{cite book|author=Jerdon, TC|pages=[https://archive.org/details/birdsofindiabein21jerd/page/92 92]–93|title=The Birds of India. Volume 2, part 1|year=1863|publisher=Military Orphan Press, Calcutta|url=https://archive.org/details/birdsofindiabein21jerd}}</ref> Ekster sia natura [[arealo]] la specio establiĝis en multaj partoj de [[Aŭstralio]]. En [[1880]] oni enkondukis ĝin en [[Sidnejo]], el kie disvastiĝis tra suburbejoj kaj jam en [[1920-aj jaroj]] renkonteblis pli ol 100 km for de la urbo. La birdoj ankaŭ rekonteblas en ĉirkaŭaĵoj de [[Melburno]] kaj [[Adelajdo]], kvankam oni ne scias precize kiel ili trafis tien.<ref>{{cite book |title=Introduced Birds of the World: The worldwide history, distribution and influence of birds introduced to new environments |last=Long |first=J.L. |year=1981 |publisher=Reed |location=Terrey Hills, Sydney |isbn=0-589-50260-3|page=298}}</ref> Krome, establitaj populacioj troveblas en [[Los-Anĝeleso]], [[Havajoj]],<ref>{{cite journal |journal=[[The Wilson Bulletin]]|volume=91|issue=2|year=1979|title=The Red-Whiskered Bulbul in Hawaii |url=http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/wilson/v091n02/p0323-p0328.pdf|first1=C. III|last1=Van Riper|first2=S.G.|last2=Van Riper |first3=A.J. |last3=Berger|pages=323–328}}</ref> kaj [[Florido]]<ref>{{cite book|title=Factors responsible for the successful establishment of exotic avian species in southeastern Florida in Proceedings of the 9th Vertebrate Pest Conference|last=Rand|first=A.C.|year=1980|publisher=University of Nebraska, Lincoln|url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1031&context=vpc9}}</ref> en [[Usono]], en [[Maŭricio]], en [[Ĉielira Insulo]]<ref>{{cite journal|journal=Atoll Research Bulletin |volume=248|title=The birds of Assumption Island, Indian Ocean: Past and future|author=Prys-Jones, R.P. |author2=Prys-Jones, M.S. |author3=Lawley, J.C. |name-list-style=amp|year=1981|pages=1–16 |url=http://www.botany.hawaii.edu/faculty/duffy/arb/242-251/248.pdf|doi=10.5479/si.00775630.248.1|archive-url=https://web.archive.org/web/20060913115138/http://www.botany.hawaii.edu/faculty/duffy/arb/242-251/248.pdf|archive-date=13 September 2006}}</ref> kaj en [[Maskarenoj]].<ref name=spread>{{cite journal|last=Philippe|first=C. |author2=Mandon-Dalger, I. |title=Fast Colonization of an Introduced Bird: the Case of ''Pycnonotus jocosus'' on the Mascarene Islands |journal=Biotropica|volume=33 |issue=3|pages=542–546|year=2001 |doi=10.1111/j.1744-7429.2001.tb00210.x|s2cid=247663530}}</ref><ref>{{cite book|author=Rand, A.C.|year=1980|title=Factors responsible for the successful establishment of exotic avian species in southeastern Florida in Proceedings of the 9th Vertebrate Pest Conference (1980)|publisher=University of Nebraska, Lincoln|url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1031&context=vpc9}}</ref> En 2013–2015 konservistoj faris kampanjon de forigo de tiu ĉi specio de Ĉielira Insulo por eviti koloniigon de [[Aldabra]], la plej granda tropika insulo libera de enkondukitaj birdoj.<ref>{{cite news |url=http://www.seychellesnewsagency.com/articles/2332/Eradication%20success%20%20Seychelles%20wins%20war%20against%20invasive%20red-whiskered%20bulbul|title=Eradication success – Seychelles wins war against invasive red-whiskered bulbul |work=Seychelles News Agency}}</ref> En Florido la birdoj nur troveblas en malgranda areo, do estus facile forigi ilin, se ili estos minaco por loka faŭno.<ref name="Rising"/> == Konduto kaj ekologio == ===Nutriĝo=== Plejparto de [[dieto (biologio)|dieto]] de ruĝorela bulbulo konsistas je [[frukto]]j de diversaj plantoj, kun ioma aldono de [[nektaro]] kaj [[insekto]]j. Tiu ĉi specio estas unu el birdospecioj, kiuj helpas disvastigi diversajn plantajn speciojn. La birdoj manĝas nutrajn molaĵojn de la fruktoj, kaj semojn simple glutas, kaj tiuj trairas tra birda diĝesta sistemo kaj poste elfekiĝas sendifekte. Ne nur la birdoj tiel disvastigas semojn en pli grandajn distancojn ol tiuj povus disvastiĝi sen ilia helpo, sed ankaŭ semoj, kiuj trapasas iliajn diĝestajn sistemojn kreskas pli bone.<ref>{{cite journal |title=Gut passage effect of the introduced red-whiskered bulbul (''Pycnonotus jocosus'') on germination of invasive plant species in Mauritius |author1=Linnebjerg, J.F. |author2=Hansen, D.M. |author3=Olesen, J.M. |year=2009 |doi=10.1111/j.1442-9993.2008.01928.x |journal=Austral Ecology |volume=34 |issue=3 |pages=272–277 |url=https://www.academia.edu/371475}}</ref> En evoluo multaj plantoj adaptiĝis disvastiĝi tiel. Unu brila ekzemplo estas flava oleandro (''[[Cascabela thevetia]]''), planto, kies fruktoj estas toksaj por [[mamuloj]], sed ade kaj senprobleme manĝataj far birdoj, inklude ruĝorelan bulbulon.<ref>{{cite journal|author1=Raj, P.J. |author2=Sanjeeva |year=1963|title=Additions to the list of birds eating the fruit of Yellow Oleander (''Thevetia neriifolia'' )|journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume= 60 |issue=2|pages=457–458}}</ref> Fruktaj dietoj de ruĝorelaj bulbuloj malsamas depende de la regiono kie la specio establiĝis. En la insulo [[Reunio]] ĝi helpas disvastigon invadajn plantojn kiel ''Rubus alceifolius''. En [[Florido]] la birdoj manĝas fruktojn de ĉ. 24 specioj, interalie lanmespilo (''[[Eriobotrya japonica]]''), lentanoj (''[[Lantana]] Spp.''), Brazila pipro (''[[Schinus terebinthifolius]]'') kaj figarboj (''[[Ficus]] Spp.'').<ref>{{cite journal |url=http://biology.ucf.edu/~vonholle/pubs/Simberloff_VonHolle1999.pdf |journal=Biological Invasions |volume=1|pages=21–32|year=1999|title=Positive interactions of nonindigenous species: invasional meltdown? |author1=Simberloff, D. |author2=Von Holle, B. |name-list-style=amp |doi=10.1023/A:1010086329619|s2cid=3336839 }}</ref> En [[Maŭricio]] ili helpas disvastigon de ''[[Ligustrum robustum]]'' kaj ''[[Clidemia hirta]]''. En Reunio, malsamaj populacioj adaptiĝas al malsamaj specoj de manĝaĵo, kaj tio ĉi jam influis ilian bekan morfologion.<ref>{{cite journal|title=Rapid morphological divergence of introduced Red-whiskered Bulbuls ''Pycnonotus jocosus'' in contrasting environments |journal=Ibis |volume=149|issue=3|pages=482–489|year=2007 |doi=10.1111/j.1474-919X.2007.00671.x |last1=Amiot|first1=C. |last2=Lorvelec |first2=O. |last3=Mandon-Dalger|first3=I. |last4=Sardella|first4=A. |last5=Lequilliec|first5=P. |last6=Clergeau|first6=P.}}</ref> ===Reproduktiĝo=== La reprodukta sezono de ruĝorela bulbulo okazas en malsama tempo en malsamaj partoj de arealo. Ĝenerale ĝi estas de decembro ĝis majo en suda Bharato kaj de marto ĝis oktobro en norda Bharato.<ref name=rasmussen>{{cite book |author1=Rasmussen, P.C. |author2=Anderton, J.C. |name-list-style=amp |year=2005|title=Birds of South Asia: The Ripley Guide|publisher=Smithsonian Institution and Lynx Edicions}}</ref> En iuj areoj la birdoj povas reproduktiĝi dufoje en unu jaro.<ref name="Begbie"/> La pariĝa ritualo enhavas iĉon dancanta, kliniginte kapon, vastiginte voston, kaj malsupreniginte flugilojn.<ref name="Begbie"/> La [[nesto]] estas simpla uj-forma, situata en arbusto aŭ malgranda arbo. Ĝi estas konstruata el maldikaj branĉoj, radikoj kaj herboj, kaj ornamata per pecoj de arboŝelo. En homloĝataj areoj la birdoj utiligas ankaŭ homfaritajn materialojn kiel pecoj de papero aŭ plasto.<ref name="Rising">{{Cite book |last=Rising |first=J.D. |year=2001 |contribution=Bulbuls |pages=448–449 |title=The Sibley Guide to Bird Life and Behavior |publisher=Alfred A. Knopf |editor=Elphick, C. |editor2=Dunning, J.B. Jr. |editor3=Sibley, D.A. |location=New York |isbn=978-1-4000-4386-6}}</ref> Kutima ovaro konsistas je du aŭ tri ovoj.<ref name="Begbie"/> La ovoj estas [[malva]]j kun blankaj makuloj, pli densaj ĉe la vasta flanko. Ili estas 21&nbsp;mm longaj kaj 16&nbsp;mm vastaj.<ref>{{cite journal |url=http://hkjo.lib.hku.hk/archive/files/59687c688ef8ac94be677ef3b6225031.pdf |title=The Birds of Hong Kong. Part XIV. The Bulbuls |author=Herklots, G.A.C. |journal=Hong Kong Naturalist |year=1934|volume=5|issue=1|pages=1–5}}</ref> La idoj eloviĝas post 12 tagoj de [[kovado]]. Ili aperas preskaŭ nudaj kaj senhelpaj<ref name=florida>{{cite journal |url=http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/auk/v092n01/p0040-p0057.pdf |journal=Auk |volume=92 |issue=1 |year=1975 |title=The Red-whiskered Bulbul in Florida:1960–71|pages=40–57 |author1=Carleton, A.R. |author2=Owre, O.T. |name-list-style=amp |doi=10.2307/4084416|jstor=4084416 }}</ref> Ambaŭ gepatroj partoprenas en prizorgo kaj nutro de la idoj. Tre junaj idoj estas manĝigitaj preskaŭ ekskluzive per [[raŭpo]]j kaj insektoj, kaj ju pli ili kreskas, des pli grandan parton de ilia dieto okupas beroj kaj fruktoj.<ref name=hbk/> Nestoj kaj junaj idoj estas minacataj far rabobirdoj kiel {{J|granda centropo}} kaj [[korvo]]j.<ref name=hbk/> Ekzistas raportoj pri plenkreskuloj (verŝajne plej ofte inoj<ref name=hbk/>) kiuj ŝajniĝas vunditaj por forlogi predanton aŭ alian potencan minacon for de la nesto. <ref name="Begbie">{{cite journal|author=Begbie, A. |year=1908|title=Note on the habits of the Bengal Red-whiskered Bulbul ''Otocompsa emeria'' |journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume=18|issue=3|page=680}}</ref><ref>{{cite journal |title=Artifices practised by bulbuls |last=Aitken |first=E.H.|pages=162–163|journal=Journal of the Bombay Natural History Society| volume=14 |year=1901 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/30157801}}</ref> === Socieco === Ruĝorelaj bulbuloj ne formas verajn sociojn, sed ili havas malstreĉe konektajn birdarojn de cent aŭ pli birdoj, kiuj furaĝas kune kaj ripozas kune sur arboj.<ref>{{cite journal |author=De, G. |year=1976|title=Communal roosting of Red-whiskered Bulbuls |journal=[[Newsletter for Birdwatchers]] |volume=16|issue=4|pages=11–12}}</ref><ref>{{cite journal|author=Neelakantan, K.K. |year=1976 |title=Communal roosting in the Red-whiskered Bulbul|journal=Newsletter for Birdwatchers |volume=16|issue=2|pages=4–5}}</ref> En reprodukta sezono la iĉoj iĝas tre teritoriaj kaj agresemaj. Post formo de paro ili militeme defendas areon de proksimume 3000&nbsp;m² ĉirkaŭ la nesto.<ref>{{cite journal |author=Sotthibandhu, S. |title=Territorial defense of the red-whiskered bulbul, ''Pycnonotus jocosus'' (Pycnonotidae), in a semi-wild habitat of the bird farm |journal=Songklanakarin Journal of Science and Technology |year=2003 |volume=25 |issue=5 |pages=553–563 |url=http://rdo.psu.ac.th/sjstweb/journal/25-5/01territory.pdf |archive-date=2022-01-02 |access-date=2013-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220102152950/http://rdo.psu.ac.th/sjstweb/journal/25-5/01territory.pdf }}</ref> ===Sano=== Pro sia relativa kutimeco, tiu ĉi specio estas sufiĉe kutima objekto de esploroj pri birdaj malsanoj. Kelkaj specoj de [[birda malario]] estis unue priskribitaj en tiu ĉi specio.<ref>{{cite journal|journal=Journal of Natural History |author=Peirce, M. A.|title= Haematozoa of Zambian birds IX. Redescription of ''Haemoproteus otocompsae'', a parasite of Pycnonotidae |year=1984 |volume=18 |issue=6 |doi=10.1080/00222938400770841 |pages=965–967}}</ref> Alia [[plasmodio]] ''[[Plasmodium jiangi]]'' ankaŭ estis unue malkovrita en ruĝorela bulbulo en sud-eosta Ĉinio.<ref name="Downs-Hart-2020">{{cite book | editor-last1=Downs | editor-first1=C.T. | editor-last2=Hart |editor-first2=L.A. |title=Invasive birds global trends and impacts | publisher=[[Centre for Agriculture and Bioscience International]] |place=[[Wallingford, Oxfordshire]], UK [[Boston]] |year=2020 |isbn=978-1-78924-206-5 |oclc=1114281215 | page=57}} {{ISBN|978-1-78924-207-2}}. {{ISBN|978-1-78924-208-9}}.</ref> == Rilato kun homoj == Tiu ĉi specio dum longa tempo estis populara kaĝa dombirdo en multaj partoj de [[Bharato]]. En [[1841]] C. W. Smith notis:<ref>{{cite journal|last=Pearson|first=J. T.|year=1841 |journal=Journal of the Asiatic Society of Bengal | title = Catalogue of the Birds in the Museum of the Asiatic Society |volume= 10 |issue=116 |pages=628–660 |url = https://www.biodiversitylibrary.org/page/39758124 }}</ref> {{cquote|Tiuj ĉi birdoj havas grandan postulon intel lokanoj, ĉar ili estas de sentima sinteno kaj facile preneblas. Ili lernas sidi sur la mano, kaj do en grandaj kvantoj troveblas en ĉiu Hindia bazaro.}} Ĝis nun la specio estas populara kaĝbirdo en certaj partoj de [[Sudeosta Azio]], kvankam ne tiom kiom antaŭe.<ref name=spread/> En kapteco ruĝorela bulbulo vivas averaĝe 11 jarojn.<ref>{{cite journal |year=1928 |author=Brown, C. Emerson |title=Longevity of birds in captivity |volume=45 |issue=3 |pages=345–348 |journal=The Auk |doi=10.2307/4076026 |jstor=4076026 |doi-access=free}}</ref> == Referencoj == {{referencoj}} ijbvsnve21lwwabjthkjk9fexhcho34 9378256 9378254 2026-05-20T09:29:58Z Goren 4701 /* Taksonomio */ 9378256 wikitext text/x-wiki [[File:Red-whiskered bulbuls (Pycnonotus jocosus) Mauritius.jpg|thumb|Ruĝorelaj bulbuloj nutras unu la alian en [[Maŭricio]]]] '''Ruĝorela bulbulo''' (''Pycnonotus jocosus''), aŭ '''ruĝorela piknonoto''' estas [[paseroforma birdo]] el [[Azio]]. Ĝi apartenas al [[genro (biologio)|genro]] de [[piknonotoj]] (''Pycnonotus'') el [[familio (biologio)|familio]] [[Piknonotedoj]] (''Pycnonotidae''). Tiuj ĉi birdoj estas nemigraj, kaj ilia natura [[arealo]] estas [[tropika klimato|tropikaj]] areoj de Azio. Tamen la specio estas enkondukita en multajn aliajn tropikajn regionojn de la mondo kaj la populacioj bone establiĝis tie. La birdo havas ĥarakterecan laŭtan tri- aŭ kvarnotan [[birdokanto|vokon]]. Ĝi estas nespecialista fruktomanĝulo, kaj ĝia [[dieto (biologio)|dieto]] konsistas je diversaj fruktoj, kiujn ajn ĝi povas trovi en sia vivareo, kaj ankaŭ malgrandaj insektoj kaj aliaj senvertebruloj. En siaj vivareoj ruĝorelaj bulbuloj estas sufiĉe kutimaj kaj renkonteblaj en montetaj arbaroj, urbaj parkoj kaj ĝardenoj. == Priskribo == {{Birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Pycnonotus-jocosus|species=Ruĝorela bulbulo}} Ruĝorela bulbulo estas relative malgranda birdo ĉirkaŭ 20&nbsp;cm longa. Supraj partoj de ĝia plumaro estas bruna, flankoj sablokoloraj, kaj la ventro blankeca. Ĝi havas malhelkoloran bendon tra la brusto, altan movivan [[kresto (plumoj)|kreston]], ruĝajn orelajn makulojn kaj malvastan nigran bridon apud la beko. La vosto estas bruna kun blanka pinto, kaj la subpugo estas ruĝa. [[Seksa duformismo]] ne observeblas en tiu ĉi specio, inoj kaj iĉoj estas nedistingeblaj vidaspekte. Junuloj ankaŭ similas al plenkreskuloj, sed ili ne havas la ruĝajn makulojn malantaŭ la okuloj kaj iliaj subpugoj estas oranĝece rufaj. Kolorigo de plumaro iom varias laŭ [[subspecio]]j. Ekzistas raporto pri almenaŭ unu okazo de [[albinismo]] ĉe ruĝorela bulbulo.<ref>{{cite journal |author=Law, S.C.|year=1921|title=An albinoid ''Otocompsa emeria'' |journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume=28 |issue=1|pages=281–282}}</ref> La tipa [[birdokanto|voko]] de ruĝorela bulbulo estas akra sekvenco de tri aŭ kvar notoj, transskribata kiel ''"kik-a-ĝu"'' aŭ ''"kikkik-a-ĝu"''. [[Angla lingvo|Anglalingvanoj]] ankaŭ transskribas ĝin kiel ''"pettigrew"'', ''"kick-pettigrew"'' aŭ ''"pleased to meet you"''.<ref name=hbk>{{cite book|author1=Ali, S. |author2=Ripley, S. D. |name-list-style=amp |pages=75–80|title=Handbook of the birds of India and Pakistan |volume=6 |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=1996}}</ref> Longa kanto estas pli simila al skandalema kvivitado. Tiuj ĉi birdoj estas pli facile aŭdeblaj ol videblaj, sed iam oni povas vidi ilin sidantajn amase sur arboj, aparte frumatene. == Taksonomio == [[File:Red whiskered bulbul 2.jpg|thumb|Ruĝorela bulbulo en sia nesto]] [[File:RWBulbul Eggs.jpg|thumb|Ovoj en nesto]] [[File:Red-Whiskered Bulbul with Chick.jpg|thumb|Patrino kun idoj en nesto]] [[File:Pycnonotus jocosus red-whiskered bulbul.jpg|alt=red-whiskered bulbul immature in india|thumb|Adoleska birdo sen ruĝaj orelaj makuloj]] Ruĝorelan bulbulon unue formale priskribis [[Karolo Lineo]] en sia fundamenta verko ''[[Systema Naturae]]'' en [[1758]]. Li tiam difinis ĝin kiel [[lanio]]n kaj donis al ĝi [[dunomo]]n ''Lanius jocosus''.<ref>{{cite book |last=Linnaeus |first=C.| author-link=Carl Linnaeus |year=1758 |title=Systema Naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis |volume=1 |edition=10th |page=95 |publisher=Laurentii Salvii |location=Holmiae (Stockholm) |language=Latin |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/727002}}</ref> La specia epiteto venas de [[latina]] vorto ''ioculus'', kiu signifas "gaja", "ŝercema" (de ''iocus'', kio signifas "ŝerco").<ref>{{cite book |last=Jobling | first=J.A. |year=2010 |title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names |publisher=Christopher Helm |location=London |isbn=978-1-4081-2501-4 |page=211 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/39703109}}</ref> Lineo bazis sian priskribon je priskribo de ''Sitta Chinensis'' far sveda naturalisto [[Pehr Osbeck]] el jaro [[1757]].<ref>{{cite book |last=Osbeck |first=P. |author-link=Pehr Osbeck |date=1757 |title=Dagbok öfwer en Ostindisk resa åren 1750, 1751, 1752: Med anmårkningar uti naturkunnigheten, fråmmande folkslags språk | language=Swedish |location=Stockholm |publisher=Ludv. Grefing |page=250 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/49667059 }}</ref><ref>{{ cite book | last=Osbeck | first=Pehr |author-link=Pehr Osbeck |date=1771 |title=A voyage to China and the East Indies |volume=2 |location=London |publisher=B. White |pages=12–13 |url=https://archive.org/details/voyagetochinaeas02osbe/page/12/mode/2up}} A translation into English of ''Dagbok öfwer en Ostindisk resa åren 1750, 1751, 1752 : Med anmårkningar uti naturkunnigheten, fråmmande folkslags språk''.</ref> Lineo difinis [[tipo (biologio)|tipan]] lokon de la specio kiel "Ĉinio", sed en [[1948]] [[Herbert Girton Deignan]] malplivastigis ĝin ĝis "[[Honkongo]] kaj [[Gŭangdongo]]".<ref>{{cite journal |last=Deignan | first=H.G. |author-link=Herbert Girton Deignan |date=1948 |title=The races of the red-whiskered bulbul, ''Pycnontus joculus'' (Linnaeus) |journal=Journal of the Washington Academy of Sciences |volume=38 |pages=279–281 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/39703109}}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=Mayr |editor1-first=E. |editor1-link=Ernst Mayr |editor2-last=Greenway |editor2-first=C. Jr |year=1960 |title=Check-List of Birds of the World |volume=9 |publisher=Museum of Comparative Zoology |place=Cambridge, Massachusetts |page=233 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14480908}}</ref> Laŭ nuna sistematiko ruĝorela bulbulo apartenas al genro ''[[Pycnonotus]]'', kiun enkondukis germana zoologo [[Friedrich Boie]] en [[1826]].<ref>{{cite journal |last=Boie |first=F. |author-link=Friedrich Boie |year=1826 |title=Generalübersicht |journal=Isis von Oken |volume=19 |at=Col 973 |language=German |url=https://biodiversitylibrary.org/page/27511178}}</ref><ref name=ioc>{{cite web |editor1-last=Gill |editor1-first=F. |editor1-link=Frank Gill (ornithologist) |editor2-last=Donsker |editor2-first=D. |editor3-last=Rasmussen |editor3-first=P. |editor3-link=Pamela Rasmussen |date=2021 |title=Bulbuls |work=IOC World Bird List Version 11.1 |url=https://www.worldbirdnames.org/bow/bulbuls/ |publisher=International Ornithologists' Union |access-date=21 June 2021}}</ref> En kapteco ruĝorela bulbulo formas [[hibrido]]jn kun aliaj piknonotoj: la [[ruĝsubpuga bulbulo|ruĝsubpuga]], la [[blankorela bulbulo|blankorela]], la [[blankokulvitra bulbulo|blankokulvitra]], la [[Himalaja bulbulo|Himalaja]], kaj ankaŭ kun [[nigrakapuĉa bulbulo]].<ref>{{cite book|author=McCarthy, E.M. |title=Handbook of Avian Hybrids of the World |pages=257–258 |year=2006 |publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-518323-1}}</ref> ===Subspecioj=== Oni agnoskas 9 [[subspecio]]jn:<ref name=ioc/> * {{bt|P. j. fuscicaudatus|([[John Gould|Gould]], 1866)}} — originale priskribita kiel aparta specio, renkonteblas en uesta kaj centra [[Bharato]]. Havas preskaŭ plenan bendon sur la brusto kaj ne havas blankan vostan pinton. * {{bt|P. j. abuensis|([[Hugh Whistler|Whistler]], 1931)}} — troveblas en nord-uesta Bharato. Priskribita laŭ speciano el [[Abu-monto]], palkolora, kun rompita brusta bendo kaj sen la blanka vostopinto.<ref>{{cite journal |last=Whistler |first=H. |author-link=Hugh Whistler |year=1931 |title=Description of new subspecies of the red-whiskered bulbuls from India |journal=Bulletin of the British Ornithologists' Club |volume=52 |pages=40–41 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/40501277}}</ref> * {{bt|P. j. pyrrhotis|([[Charles Lucien Bonaparte|Bonaparte]], 1850)}} — originale priskribita aparta specio en genro ''[[Ixos]]''. Renkonteblas en [[Terajo]] de norda Bharato kaj [[Nepalo]]. Ĝi havas palajn suprajn partojn de plumaro, blankan vostan pinton kaj vaste dispartigitan brustbendon. * {{bt|P. j. emeria|([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10-a eldono de Systema Naturae|1758]])}} — originale priskribita far Karolo Lineo kiel aparta specio en genro ''[[Motacilla]]''.<ref>{{cite book |last=Linnaeus | first=C. |author-link=Carl Linnaeus |year=1758 |title=Systema Naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis |volume=1 |edition=10th |page=187 |publisher=Laurentii Salvii | location=Holmiae (Stockholm) |language=Latin |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/727096}}</ref> Supraj partoj de plumaro estas varme brunaj, la beko pli mallarĝas ol ĉe aliaj subspecioj kaj la kresto pli grandas. Renkonteblas de eosta Bharato ĝis sud-uesta [[Tajio]]. Ankaŭ enkondukita en [[Florido]].<ref name=florida/> * {{bt|P. j. whistleri|[[Herbert Girton Deignan|Deignan]], 1948}} — ankaŭ havas varme brunan supran plumaron, sed pli dikan bekon kaj mallongan kreston ol ''P. j. emeria''. [[Endemia]] en [[Andamanoj]]. * {{bt|P. j. monticola|([[Thomas Horsfield|Horsfield]], 1840)}} — originale priskribita kiel aparta specio en genro ''Ixos''. Similas al ''P. j. pyrrhotis'', sed kun pli malhelkoloraj supraj partoj de la plumaro. Distribuita de eosta [[Himalajo]] ĝis norda [[Birmo]] kaj suda [[Ĉinio]]. * {{bt|P. j. jocosus|(Linnaeus, 1758)}} — baza subspecio, sur kiu Lineo bazis sian priskribon. Troveblas en sud-eosta Ĉinio. * {{bt|P. j. hainanensis|([[Masauji Hachisuka|Hachisuka]], 1939)}} — endemia sur [[insulo Hajnano]] en [[Sudĉina maro]], sud-eosten de ĉeflanda Ĉinio. * {{bt|P. j. pattani|Deignan, 1948}} — troveblas en suda Birmo kaj norda [[Malaja duoninsulo]] tra Tajio, en suda [[Hindoĉinio]], en [[Javo]] kaj en [[Sumatro]]. == Distribuo kaj habitato == Ruĝorela bulbulo preferas maldensajn arbarojn, [[duonarbaro]]jn, kaj [[arbustejo]]jn kiel [[habitato]]n. La birdoj do facile adaptiĝis al kunvivo en hom-kreitaj habitatoj, kiel [[kamparo]], [[parko]]j kaj [[ĝardeno]]j. Kvankam ĝenerale nemigrantaj, ruĝorelaj bulbuloj kapablas fari grandajn [[bestomigrado|amasmigradojn]]. En siaj notoj pri [[Bharato]] [[Thomas C. Jerdon]] notis, ke la birdoj "de tempo al tempo vizitis [[Madraso]]n kaj aliajn arbarajn urbojn en grandaj [[birdaro]]j" ekde antikvaj tempoj.<ref name=jerdon>{{cite book|author=Jerdon, TC|pages=[https://archive.org/details/birdsofindiabein21jerd/page/92 92]–93|title=The Birds of India. Volume 2, part 1|year=1863|publisher=Military Orphan Press, Calcutta|url=https://archive.org/details/birdsofindiabein21jerd}}</ref> Ekster sia natura [[arealo]] la specio establiĝis en multaj partoj de [[Aŭstralio]]. En [[1880]] oni enkondukis ĝin en [[Sidnejo]], el kie disvastiĝis tra suburbejoj kaj jam en [[1920-aj jaroj]] renkonteblis pli ol 100 km for de la urbo. La birdoj ankaŭ rekonteblas en ĉirkaŭaĵoj de [[Melburno]] kaj [[Adelajdo]], kvankam oni ne scias precize kiel ili trafis tien.<ref>{{cite book |title=Introduced Birds of the World: The worldwide history, distribution and influence of birds introduced to new environments |last=Long |first=J.L. |year=1981 |publisher=Reed |location=Terrey Hills, Sydney |isbn=0-589-50260-3|page=298}}</ref> Krome, establitaj populacioj troveblas en [[Los-Anĝeleso]], [[Havajoj]],<ref>{{cite journal |journal=[[The Wilson Bulletin]]|volume=91|issue=2|year=1979|title=The Red-Whiskered Bulbul in Hawaii |url=http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/wilson/v091n02/p0323-p0328.pdf|first1=C. III|last1=Van Riper|first2=S.G.|last2=Van Riper |first3=A.J. |last3=Berger|pages=323–328}}</ref> kaj [[Florido]]<ref>{{cite book|title=Factors responsible for the successful establishment of exotic avian species in southeastern Florida in Proceedings of the 9th Vertebrate Pest Conference|last=Rand|first=A.C.|year=1980|publisher=University of Nebraska, Lincoln|url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1031&context=vpc9}}</ref> en [[Usono]], en [[Maŭricio]], en [[Ĉielira Insulo]]<ref>{{cite journal|journal=Atoll Research Bulletin |volume=248|title=The birds of Assumption Island, Indian Ocean: Past and future|author=Prys-Jones, R.P. |author2=Prys-Jones, M.S. |author3=Lawley, J.C. |name-list-style=amp|year=1981|pages=1–16 |url=http://www.botany.hawaii.edu/faculty/duffy/arb/242-251/248.pdf|doi=10.5479/si.00775630.248.1|archive-url=https://web.archive.org/web/20060913115138/http://www.botany.hawaii.edu/faculty/duffy/arb/242-251/248.pdf|archive-date=13 September 2006}}</ref> kaj en [[Maskarenoj]].<ref name=spread>{{cite journal|last=Philippe|first=C. |author2=Mandon-Dalger, I. |title=Fast Colonization of an Introduced Bird: the Case of ''Pycnonotus jocosus'' on the Mascarene Islands |journal=Biotropica|volume=33 |issue=3|pages=542–546|year=2001 |doi=10.1111/j.1744-7429.2001.tb00210.x|s2cid=247663530}}</ref><ref>{{cite book|author=Rand, A.C.|year=1980|title=Factors responsible for the successful establishment of exotic avian species in southeastern Florida in Proceedings of the 9th Vertebrate Pest Conference (1980)|publisher=University of Nebraska, Lincoln|url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1031&context=vpc9}}</ref> En 2013–2015 konservistoj faris kampanjon de forigo de tiu ĉi specio de Ĉielira Insulo por eviti koloniigon de [[Aldabra]], la plej granda tropika insulo libera de enkondukitaj birdoj.<ref>{{cite news |url=http://www.seychellesnewsagency.com/articles/2332/Eradication%20success%20%20Seychelles%20wins%20war%20against%20invasive%20red-whiskered%20bulbul|title=Eradication success – Seychelles wins war against invasive red-whiskered bulbul |work=Seychelles News Agency}}</ref> En Florido la birdoj nur troveblas en malgranda areo, do estus facile forigi ilin, se ili estos minaco por loka faŭno.<ref name="Rising"/> == Konduto kaj ekologio == ===Nutriĝo=== Plejparto de [[dieto (biologio)|dieto]] de ruĝorela bulbulo konsistas je [[frukto]]j de diversaj plantoj, kun ioma aldono de [[nektaro]] kaj [[insekto]]j. Tiu ĉi specio estas unu el birdospecioj, kiuj helpas disvastigi diversajn plantajn speciojn. La birdoj manĝas nutrajn molaĵojn de la fruktoj, kaj semojn simple glutas, kaj tiuj trairas tra birda diĝesta sistemo kaj poste elfekiĝas sendifekte. Ne nur la birdoj tiel disvastigas semojn en pli grandajn distancojn ol tiuj povus disvastiĝi sen ilia helpo, sed ankaŭ semoj, kiuj trapasas iliajn diĝestajn sistemojn kreskas pli bone.<ref>{{cite journal |title=Gut passage effect of the introduced red-whiskered bulbul (''Pycnonotus jocosus'') on germination of invasive plant species in Mauritius |author1=Linnebjerg, J.F. |author2=Hansen, D.M. |author3=Olesen, J.M. |year=2009 |doi=10.1111/j.1442-9993.2008.01928.x |journal=Austral Ecology |volume=34 |issue=3 |pages=272–277 |url=https://www.academia.edu/371475}}</ref> En evoluo multaj plantoj adaptiĝis disvastiĝi tiel. Unu brila ekzemplo estas flava oleandro (''[[Cascabela thevetia]]''), planto, kies fruktoj estas toksaj por [[mamuloj]], sed ade kaj senprobleme manĝataj far birdoj, inklude ruĝorelan bulbulon.<ref>{{cite journal|author1=Raj, P.J. |author2=Sanjeeva |year=1963|title=Additions to the list of birds eating the fruit of Yellow Oleander (''Thevetia neriifolia'' )|journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume= 60 |issue=2|pages=457–458}}</ref> Fruktaj dietoj de ruĝorelaj bulbuloj malsamas depende de la regiono kie la specio establiĝis. En la insulo [[Reunio]] ĝi helpas disvastigon invadajn plantojn kiel ''Rubus alceifolius''. En [[Florido]] la birdoj manĝas fruktojn de ĉ. 24 specioj, interalie lanmespilo (''[[Eriobotrya japonica]]''), lentanoj (''[[Lantana]] Spp.''), Brazila pipro (''[[Schinus terebinthifolius]]'') kaj figarboj (''[[Ficus]] Spp.'').<ref>{{cite journal |url=http://biology.ucf.edu/~vonholle/pubs/Simberloff_VonHolle1999.pdf |journal=Biological Invasions |volume=1|pages=21–32|year=1999|title=Positive interactions of nonindigenous species: invasional meltdown? |author1=Simberloff, D. |author2=Von Holle, B. |name-list-style=amp |doi=10.1023/A:1010086329619|s2cid=3336839 }}</ref> En [[Maŭricio]] ili helpas disvastigon de ''[[Ligustrum robustum]]'' kaj ''[[Clidemia hirta]]''. En Reunio, malsamaj populacioj adaptiĝas al malsamaj specoj de manĝaĵo, kaj tio ĉi jam influis ilian bekan morfologion.<ref>{{cite journal|title=Rapid morphological divergence of introduced Red-whiskered Bulbuls ''Pycnonotus jocosus'' in contrasting environments |journal=Ibis |volume=149|issue=3|pages=482–489|year=2007 |doi=10.1111/j.1474-919X.2007.00671.x |last1=Amiot|first1=C. |last2=Lorvelec |first2=O. |last3=Mandon-Dalger|first3=I. |last4=Sardella|first4=A. |last5=Lequilliec|first5=P. |last6=Clergeau|first6=P.}}</ref> ===Reproduktiĝo=== La reprodukta sezono de ruĝorela bulbulo okazas en malsama tempo en malsamaj partoj de arealo. Ĝenerale ĝi estas de decembro ĝis majo en suda Bharato kaj de marto ĝis oktobro en norda Bharato.<ref name=rasmussen>{{cite book |author1=Rasmussen, P.C. |author2=Anderton, J.C. |name-list-style=amp |year=2005|title=Birds of South Asia: The Ripley Guide|publisher=Smithsonian Institution and Lynx Edicions}}</ref> En iuj areoj la birdoj povas reproduktiĝi dufoje en unu jaro.<ref name="Begbie"/> La pariĝa ritualo enhavas iĉon dancanta, kliniginte kapon, vastiginte voston, kaj malsupreniginte flugilojn.<ref name="Begbie"/> La [[nesto]] estas simpla uj-forma, situata en arbusto aŭ malgranda arbo. Ĝi estas konstruata el maldikaj branĉoj, radikoj kaj herboj, kaj ornamata per pecoj de arboŝelo. En homloĝataj areoj la birdoj utiligas ankaŭ homfaritajn materialojn kiel pecoj de papero aŭ plasto.<ref name="Rising">{{Cite book |last=Rising |first=J.D. |year=2001 |contribution=Bulbuls |pages=448–449 |title=The Sibley Guide to Bird Life and Behavior |publisher=Alfred A. Knopf |editor=Elphick, C. |editor2=Dunning, J.B. Jr. |editor3=Sibley, D.A. |location=New York |isbn=978-1-4000-4386-6}}</ref> Kutima ovaro konsistas je du aŭ tri ovoj.<ref name="Begbie"/> La ovoj estas [[malva]]j kun blankaj makuloj, pli densaj ĉe la vasta flanko. Ili estas 21&nbsp;mm longaj kaj 16&nbsp;mm vastaj.<ref>{{cite journal |url=http://hkjo.lib.hku.hk/archive/files/59687c688ef8ac94be677ef3b6225031.pdf |title=The Birds of Hong Kong. Part XIV. The Bulbuls |author=Herklots, G.A.C. |journal=Hong Kong Naturalist |year=1934|volume=5|issue=1|pages=1–5}}</ref> La idoj eloviĝas post 12 tagoj de [[kovado]]. Ili aperas preskaŭ nudaj kaj senhelpaj<ref name=florida>{{cite journal |url=http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/auk/v092n01/p0040-p0057.pdf |journal=Auk |volume=92 |issue=1 |year=1975 |title=The Red-whiskered Bulbul in Florida:1960–71|pages=40–57 |author1=Carleton, A.R. |author2=Owre, O.T. |name-list-style=amp |doi=10.2307/4084416|jstor=4084416 }}</ref> Ambaŭ gepatroj partoprenas en prizorgo kaj nutro de la idoj. Tre junaj idoj estas manĝigitaj preskaŭ ekskluzive per [[raŭpo]]j kaj insektoj, kaj ju pli ili kreskas, des pli grandan parton de ilia dieto okupas beroj kaj fruktoj.<ref name=hbk/> Nestoj kaj junaj idoj estas minacataj far rabobirdoj kiel {{J|granda centropo}} kaj [[korvo]]j.<ref name=hbk/> Ekzistas raportoj pri plenkreskuloj (verŝajne plej ofte inoj<ref name=hbk/>) kiuj ŝajniĝas vunditaj por forlogi predanton aŭ alian potencan minacon for de la nesto. <ref name="Begbie">{{cite journal|author=Begbie, A. |year=1908|title=Note on the habits of the Bengal Red-whiskered Bulbul ''Otocompsa emeria'' |journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume=18|issue=3|page=680}}</ref><ref>{{cite journal |title=Artifices practised by bulbuls |last=Aitken |first=E.H.|pages=162–163|journal=Journal of the Bombay Natural History Society| volume=14 |year=1901 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/30157801}}</ref> === Socieco === Ruĝorelaj bulbuloj ne formas verajn sociojn, sed ili havas malstreĉe konektajn birdarojn de cent aŭ pli birdoj, kiuj furaĝas kune kaj ripozas kune sur arboj.<ref>{{cite journal |author=De, G. |year=1976|title=Communal roosting of Red-whiskered Bulbuls |journal=[[Newsletter for Birdwatchers]] |volume=16|issue=4|pages=11–12}}</ref><ref>{{cite journal|author=Neelakantan, K.K. |year=1976 |title=Communal roosting in the Red-whiskered Bulbul|journal=Newsletter for Birdwatchers |volume=16|issue=2|pages=4–5}}</ref> En reprodukta sezono la iĉoj iĝas tre teritoriaj kaj agresemaj. Post formo de paro ili militeme defendas areon de proksimume 3000&nbsp;m² ĉirkaŭ la nesto.<ref>{{cite journal |author=Sotthibandhu, S. |title=Territorial defense of the red-whiskered bulbul, ''Pycnonotus jocosus'' (Pycnonotidae), in a semi-wild habitat of the bird farm |journal=Songklanakarin Journal of Science and Technology |year=2003 |volume=25 |issue=5 |pages=553–563 |url=http://rdo.psu.ac.th/sjstweb/journal/25-5/01territory.pdf |archive-date=2022-01-02 |access-date=2013-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220102152950/http://rdo.psu.ac.th/sjstweb/journal/25-5/01territory.pdf }}</ref> ===Sano=== Pro sia relativa kutimeco, tiu ĉi specio estas sufiĉe kutima objekto de esploroj pri birdaj malsanoj. Kelkaj specoj de [[birda malario]] estis unue priskribitaj en tiu ĉi specio.<ref>{{cite journal|journal=Journal of Natural History |author=Peirce, M. A.|title= Haematozoa of Zambian birds IX. Redescription of ''Haemoproteus otocompsae'', a parasite of Pycnonotidae |year=1984 |volume=18 |issue=6 |doi=10.1080/00222938400770841 |pages=965–967}}</ref> Alia [[plasmodio]] ''[[Plasmodium jiangi]]'' ankaŭ estis unue malkovrita en ruĝorela bulbulo en sud-eosta Ĉinio.<ref name="Downs-Hart-2020">{{cite book | editor-last1=Downs | editor-first1=C.T. | editor-last2=Hart |editor-first2=L.A. |title=Invasive birds global trends and impacts | publisher=[[Centre for Agriculture and Bioscience International]] |place=[[Wallingford, Oxfordshire]], UK [[Boston]] |year=2020 |isbn=978-1-78924-206-5 |oclc=1114281215 | page=57}} {{ISBN|978-1-78924-207-2}}. {{ISBN|978-1-78924-208-9}}.</ref> == Rilato kun homoj == Tiu ĉi specio dum longa tempo estis populara kaĝa dombirdo en multaj partoj de [[Bharato]]. En [[1841]] C. W. Smith notis:<ref>{{cite journal|last=Pearson|first=J. T.|year=1841 |journal=Journal of the Asiatic Society of Bengal | title = Catalogue of the Birds in the Museum of the Asiatic Society |volume= 10 |issue=116 |pages=628–660 |url = https://www.biodiversitylibrary.org/page/39758124 }}</ref> {{cquote|Tiuj ĉi birdoj havas grandan postulon intel lokanoj, ĉar ili estas de sentima sinteno kaj facile preneblas. Ili lernas sidi sur la mano, kaj do en grandaj kvantoj troveblas en ĉiu Hindia bazaro.}} Ĝis nun la specio estas populara kaĝbirdo en certaj partoj de [[Sudeosta Azio]], kvankam ne tiom kiom antaŭe.<ref name=spread/> En kapteco ruĝorela bulbulo vivas averaĝe 11 jarojn.<ref>{{cite journal |year=1928 |author=Brown, C. Emerson |title=Longevity of birds in captivity |volume=45 |issue=3 |pages=345–348 |journal=The Auk |doi=10.2307/4076026 |jstor=4076026 |doi-access=free}}</ref> == Referencoj == {{referencoj}} fdmo2yudy6xgfnbls30knsp0lx3fwjx 9378305 9378256 2026-05-20T10:47:43Z Goren 4701 9378305 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Piknonotoj |regno2 = bestoj |koloro = pink |dosiero = Red-whiskered bulbul - Pycnonotous jocosus.png |dosiero larĝo = 250px |priskribo de dosiero = En [[Utar-Pradeŝo]], [[Bharato]], probable subspecio ''P. j. abuensis''. |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Paseroformaj]] ''Passeriformes'' |familio = [[Piknonotedoj]] ''Pycnonotidae'' |genro = [[Piknonotoj]] ''Pycnonotus'' |specio = '''Ruĝorela bulbulo''' '''''Pycnonotus jocosus''''' |specio aŭtoritato = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10-a eldono de Systema Naturae|1758]]) |statuso = LC |statuso ref = <ref name="iucn status 20 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International |year=2017 |title=''Pycnonotus jocosus'' |amends=2016 |article-number=e.T22712634A119273079 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T22712634A119273079.en |access-date=20 November 2021}}</ref> |specioj de subdivizio = Subspecioj |sinonimo = * {{bt|Lanius jocosus|Linnaeus,&nbsp;1758}} |subdivizio2 = Vidu tekston. |mapo de vivoteritorioj larĝo = 300px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} [[File:Red-whiskered bulbuls (Pycnonotus jocosus) Mauritius.jpg|thumb|Ruĝorelaj bulbuloj nutras unu la alian en [[Maŭricio]]]] '''Ruĝorela bulbulo''' (''Pycnonotus jocosus''), aŭ '''ruĝorela piknonoto''' estas [[paseroforma birdo]] el [[Azio]]. Ĝi apartenas al [[genro (biologio)|genro]] de [[piknonotoj]] (''Pycnonotus'') el [[familio (biologio)|familio]] [[Piknonotedoj]] (''Pycnonotidae''). Tiuj ĉi birdoj estas nemigraj, kaj ilia natura [[arealo]] estas [[tropika klimato|tropikaj]] areoj de Azio. Tamen la specio estas enkondukita en multajn aliajn tropikajn regionojn de la mondo kaj la populacioj bone establiĝis tie. La birdo havas ĥarakterecan laŭtan tri- aŭ kvarnotan [[birdokanto|vokon]]. Ĝi estas nespecialista fruktomanĝulo, kaj ĝia [[dieto (biologio)|dieto]] konsistas je diversaj fruktoj, kiujn ajn ĝi povas trovi en sia vivareo, kaj ankaŭ malgrandaj insektoj kaj aliaj senvertebruloj. En siaj vivareoj ruĝorelaj bulbuloj estas sufiĉe kutimaj kaj renkonteblaj en montetaj arbaroj, urbaj parkoj kaj ĝardenoj. == Priskribo == {{Birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Pycnonotus-jocosus|species=Ruĝorela bulbulo}} Ruĝorela bulbulo estas relative malgranda birdo ĉirkaŭ 20&nbsp;cm longa. Supraj partoj de ĝia plumaro estas bruna, flankoj sablokoloraj, kaj la ventro blankeca. Ĝi havas malhelkoloran bendon tra la brusto, altan movivan [[kresto (plumoj)|kreston]], ruĝajn orelajn makulojn kaj malvastan nigran bridon apud la beko. La vosto estas bruna kun blanka pinto, kaj la subpugo estas ruĝa. [[Seksa duformismo]] ne observeblas en tiu ĉi specio, inoj kaj iĉoj estas nedistingeblaj vidaspekte. Junuloj ankaŭ similas al plenkreskuloj, sed ili ne havas la ruĝajn makulojn malantaŭ la okuloj kaj iliaj subpugoj estas oranĝece rufaj. Kolorigo de plumaro iom varias laŭ [[subspecio]]j. Ekzistas raporto pri almenaŭ unu okazo de [[albinismo]] ĉe ruĝorela bulbulo.<ref>{{cite journal |author=Law, S.C.|year=1921|title=An albinoid ''Otocompsa emeria'' |journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume=28 |issue=1|pages=281–282}}</ref> La tipa [[birdokanto|voko]] de ruĝorela bulbulo estas akra sekvenco de tri aŭ kvar notoj, transskribata kiel ''"kik-a-ĝu"'' aŭ ''"kikkik-a-ĝu"''. [[Angla lingvo|Anglalingvanoj]] ankaŭ transskribas ĝin kiel ''"pettigrew"'', ''"kick-pettigrew"'' aŭ ''"pleased to meet you"''.<ref name=hbk>{{cite book|author1=Ali, S. |author2=Ripley, S. D. |name-list-style=amp |pages=75–80|title=Handbook of the birds of India and Pakistan |volume=6 |edition=2nd |publisher=Oxford University Press |year=1996}}</ref> Longa kanto estas pli simila al skandalema kvivitado. Tiuj ĉi birdoj estas pli facile aŭdeblaj ol videblaj, sed iam oni povas vidi ilin sidantajn amase sur arboj, aparte frumatene. == Taksonomio == [[File:Red whiskered bulbul 2.jpg|thumb|Ruĝorela bulbulo en sia nesto]] [[File:RWBulbul Eggs.jpg|thumb|Ovoj en nesto]] [[File:Red-Whiskered Bulbul with Chick.jpg|thumb|Patrino kun idoj en nesto]] [[File:Pycnonotus jocosus red-whiskered bulbul.jpg|alt=red-whiskered bulbul immature in india|thumb|Adoleska birdo sen ruĝaj orelaj makuloj]] Ruĝorelan bulbulon unue formale priskribis [[Karolo Lineo]] en sia fundamenta verko ''[[Systema Naturae]]'' en [[1758]]. Li tiam difinis ĝin kiel [[lanio]]n kaj donis al ĝi [[dunomo]]n ''Lanius jocosus''.<ref>{{cite book |last=Linnaeus |first=C.| author-link=Carl Linnaeus |year=1758 |title=Systema Naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis |volume=1 |edition=10th |page=95 |publisher=Laurentii Salvii |location=Holmiae (Stockholm) |language=Latin |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/727002}}</ref> La specia epiteto venas de [[latina]] vorto ''ioculus'', kiu signifas "gaja", "ŝercema" (de ''iocus'', kio signifas "ŝerco").<ref>{{cite book |last=Jobling | first=J.A. |year=2010 |title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names |publisher=Christopher Helm |location=London |isbn=978-1-4081-2501-4 |page=211 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/39703109}}</ref> Lineo bazis sian priskribon je priskribo de ''Sitta Chinensis'' far sveda naturalisto [[Pehr Osbeck]] el jaro [[1757]].<ref>{{cite book |last=Osbeck |first=P. |author-link=Pehr Osbeck |date=1757 |title=Dagbok öfwer en Ostindisk resa åren 1750, 1751, 1752: Med anmårkningar uti naturkunnigheten, fråmmande folkslags språk | language=Swedish |location=Stockholm |publisher=Ludv. Grefing |page=250 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/49667059 }}</ref><ref>{{ cite book | last=Osbeck | first=Pehr |author-link=Pehr Osbeck |date=1771 |title=A voyage to China and the East Indies |volume=2 |location=London |publisher=B. White |pages=12–13 |url=https://archive.org/details/voyagetochinaeas02osbe/page/12/mode/2up}} A translation into English of ''Dagbok öfwer en Ostindisk resa åren 1750, 1751, 1752 : Med anmårkningar uti naturkunnigheten, fråmmande folkslags språk''.</ref> Lineo difinis [[tipo (biologio)|tipan]] lokon de la specio kiel "Ĉinio", sed en [[1948]] [[Herbert Girton Deignan]] malplivastigis ĝin ĝis "[[Honkongo]] kaj [[Gŭangdongo]]".<ref>{{cite journal |last=Deignan | first=H.G. |author-link=Herbert Girton Deignan |date=1948 |title=The races of the red-whiskered bulbul, ''Pycnontus joculus'' (Linnaeus) |journal=Journal of the Washington Academy of Sciences |volume=38 |pages=279–281 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/39703109}}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=Mayr |editor1-first=E. |editor1-link=Ernst Mayr |editor2-last=Greenway |editor2-first=C. Jr |year=1960 |title=Check-List of Birds of the World |volume=9 |publisher=Museum of Comparative Zoology |place=Cambridge, Massachusetts |page=233 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14480908}}</ref> Laŭ nuna sistematiko ruĝorela bulbulo apartenas al genro ''[[Pycnonotus]]'', kiun enkondukis germana zoologo [[Friedrich Boie]] en [[1826]].<ref>{{cite journal |last=Boie |first=F. |author-link=Friedrich Boie |year=1826 |title=Generalübersicht |journal=Isis von Oken |volume=19 |at=Col 973 |language=German |url=https://biodiversitylibrary.org/page/27511178}}</ref><ref name=ioc>{{cite web |editor1-last=Gill |editor1-first=F. |editor1-link=Frank Gill (ornithologist) |editor2-last=Donsker |editor2-first=D. |editor3-last=Rasmussen |editor3-first=P. |editor3-link=Pamela Rasmussen |date=2021 |title=Bulbuls |work=IOC World Bird List Version 11.1 |url=https://www.worldbirdnames.org/bow/bulbuls/ |publisher=International Ornithologists' Union |access-date=21 June 2021}}</ref> En kapteco ruĝorela bulbulo formas [[hibrido]]jn kun aliaj piknonotoj: la [[ruĝsubpuga bulbulo|ruĝsubpuga]], la [[blankorela bulbulo|blankorela]], la [[blankokulvitra bulbulo|blankokulvitra]], la [[Himalaja bulbulo|Himalaja]], kaj ankaŭ kun [[nigrakapuĉa bulbulo]].<ref>{{cite book|author=McCarthy, E.M. |title=Handbook of Avian Hybrids of the World |pages=257–258 |year=2006 |publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-518323-1}}</ref> ===Subspecioj=== Oni agnoskas 9 [[subspecio]]jn:<ref name=ioc/> * {{bt|P. j. fuscicaudatus|([[John Gould|Gould]], 1866)}} — originale priskribita kiel aparta specio, renkonteblas en uesta kaj centra [[Bharato]]. Havas preskaŭ plenan bendon sur la brusto kaj ne havas blankan vostan pinton. * {{bt|P. j. abuensis|([[Hugh Whistler|Whistler]], 1931)}} — troveblas en nord-uesta Bharato. Priskribita laŭ speciano el [[Abu-monto]], palkolora, kun rompita brusta bendo kaj sen la blanka vostopinto.<ref>{{cite journal |last=Whistler |first=H. |author-link=Hugh Whistler |year=1931 |title=Description of new subspecies of the red-whiskered bulbuls from India |journal=Bulletin of the British Ornithologists' Club |volume=52 |pages=40–41 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/40501277}}</ref> * {{bt|P. j. pyrrhotis|([[Charles Lucien Bonaparte|Bonaparte]], 1850)}} — originale priskribita aparta specio en genro ''[[Ixos]]''. Renkonteblas en [[Terajo]] de norda Bharato kaj [[Nepalo]]. Ĝi havas palajn suprajn partojn de plumaro, blankan vostan pinton kaj vaste dispartigitan brustbendon. * {{bt|P. j. emeria|([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10-a eldono de Systema Naturae|1758]])}} — originale priskribita far Karolo Lineo kiel aparta specio en genro ''[[Motacilla]]''.<ref>{{cite book |last=Linnaeus | first=C. |author-link=Carl Linnaeus |year=1758 |title=Systema Naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis |volume=1 |edition=10th |page=187 |publisher=Laurentii Salvii | location=Holmiae (Stockholm) |language=Latin |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/727096}}</ref> Supraj partoj de plumaro estas varme brunaj, la beko pli mallarĝas ol ĉe aliaj subspecioj kaj la kresto pli grandas. Renkonteblas de eosta Bharato ĝis sud-uesta [[Tajio]]. Ankaŭ enkondukita en [[Florido]].<ref name=florida/> * {{bt|P. j. whistleri|[[Herbert Girton Deignan|Deignan]], 1948}} — ankaŭ havas varme brunan supran plumaron, sed pli dikan bekon kaj mallongan kreston ol ''P. j. emeria''. [[Endemia]] en [[Andamanoj]]. * {{bt|P. j. monticola|([[Thomas Horsfield|Horsfield]], 1840)}} — originale priskribita kiel aparta specio en genro ''Ixos''. Similas al ''P. j. pyrrhotis'', sed kun pli malhelkoloraj supraj partoj de la plumaro. Distribuita de eosta [[Himalajo]] ĝis norda [[Birmo]] kaj suda [[Ĉinio]]. * {{bt|P. j. jocosus|(Linnaeus, 1758)}} — baza subspecio, sur kiu Lineo bazis sian priskribon. Troveblas en sud-eosta Ĉinio. * {{bt|P. j. hainanensis|([[Masauji Hachisuka|Hachisuka]], 1939)}} — endemia sur [[insulo Hajnano]] en [[Sudĉina maro]], sud-eosten de ĉeflanda Ĉinio. * {{bt|P. j. pattani|Deignan, 1948}} — troveblas en suda Birmo kaj norda [[Malaja duoninsulo]] tra Tajio, en suda [[Hindoĉinio]], en [[Javo]] kaj en [[Sumatro]]. == Distribuo kaj habitato == Ruĝorela bulbulo preferas maldensajn arbarojn, [[duonarbaro]]jn, kaj [[arbustejo]]jn kiel [[habitato]]n. La birdoj do facile adaptiĝis al kunvivo en hom-kreitaj habitatoj, kiel [[kamparo]], [[parko]]j kaj [[ĝardeno]]j. Kvankam ĝenerale nemigrantaj, ruĝorelaj bulbuloj kapablas fari grandajn [[bestomigrado|amasmigradojn]]. En siaj notoj pri [[Bharato]] [[Thomas C. Jerdon]] notis, ke la birdoj "de tempo al tempo vizitis [[Madraso]]n kaj aliajn arbarajn urbojn en grandaj [[birdaro]]j" ekde antikvaj tempoj.<ref name=jerdon>{{cite book|author=Jerdon, TC|pages=[https://archive.org/details/birdsofindiabein21jerd/page/92 92]–93|title=The Birds of India. Volume 2, part 1|year=1863|publisher=Military Orphan Press, Calcutta|url=https://archive.org/details/birdsofindiabein21jerd}}</ref> Ekster sia natura [[arealo]] la specio establiĝis en multaj partoj de [[Aŭstralio]]. En [[1880]] oni enkondukis ĝin en [[Sidnejo]], el kie disvastiĝis tra suburbejoj kaj jam en [[1920-aj jaroj]] renkonteblis pli ol 100 km for de la urbo. La birdoj ankaŭ rekonteblas en ĉirkaŭaĵoj de [[Melburno]] kaj [[Adelajdo]], kvankam oni ne scias precize kiel ili trafis tien.<ref>{{cite book |title=Introduced Birds of the World: The worldwide history, distribution and influence of birds introduced to new environments |last=Long |first=J.L. |year=1981 |publisher=Reed |location=Terrey Hills, Sydney |isbn=0-589-50260-3|page=298}}</ref> Krome, establitaj populacioj troveblas en [[Los-Anĝeleso]], [[Havajoj]],<ref>{{cite journal |journal=[[The Wilson Bulletin]]|volume=91|issue=2|year=1979|title=The Red-Whiskered Bulbul in Hawaii |url=http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/wilson/v091n02/p0323-p0328.pdf|first1=C. III|last1=Van Riper|first2=S.G.|last2=Van Riper |first3=A.J. |last3=Berger|pages=323–328}}</ref> kaj [[Florido]]<ref>{{cite book|title=Factors responsible for the successful establishment of exotic avian species in southeastern Florida in Proceedings of the 9th Vertebrate Pest Conference|last=Rand|first=A.C.|year=1980|publisher=University of Nebraska, Lincoln|url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1031&context=vpc9}}</ref> en [[Usono]], en [[Maŭricio]], en [[Ĉielira Insulo]]<ref>{{cite journal|journal=Atoll Research Bulletin |volume=248|title=The birds of Assumption Island, Indian Ocean: Past and future|author=Prys-Jones, R.P. |author2=Prys-Jones, M.S. |author3=Lawley, J.C. |name-list-style=amp|year=1981|pages=1–16 |url=http://www.botany.hawaii.edu/faculty/duffy/arb/242-251/248.pdf|doi=10.5479/si.00775630.248.1|archive-url=https://web.archive.org/web/20060913115138/http://www.botany.hawaii.edu/faculty/duffy/arb/242-251/248.pdf|archive-date=13 September 2006}}</ref> kaj en [[Maskarenoj]].<ref name=spread>{{cite journal|last=Philippe|first=C. |author2=Mandon-Dalger, I. |title=Fast Colonization of an Introduced Bird: the Case of ''Pycnonotus jocosus'' on the Mascarene Islands |journal=Biotropica|volume=33 |issue=3|pages=542–546|year=2001 |doi=10.1111/j.1744-7429.2001.tb00210.x|s2cid=247663530}}</ref><ref>{{cite book|author=Rand, A.C.|year=1980|title=Factors responsible for the successful establishment of exotic avian species in southeastern Florida in Proceedings of the 9th Vertebrate Pest Conference (1980)|publisher=University of Nebraska, Lincoln|url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1031&context=vpc9}}</ref> En 2013–2015 konservistoj faris kampanjon de forigo de tiu ĉi specio de Ĉielira Insulo por eviti koloniigon de [[Aldabra]], la plej granda tropika insulo libera de enkondukitaj birdoj.<ref>{{cite news |url=http://www.seychellesnewsagency.com/articles/2332/Eradication%20success%20%20Seychelles%20wins%20war%20against%20invasive%20red-whiskered%20bulbul|title=Eradication success – Seychelles wins war against invasive red-whiskered bulbul |work=Seychelles News Agency}}</ref> En Florido la birdoj nur troveblas en malgranda areo, do estus facile forigi ilin, se ili estos minaco por loka faŭno.<ref name="Rising"/> == Konduto kaj ekologio == ===Nutriĝo=== Plejparto de [[dieto (biologio)|dieto]] de ruĝorela bulbulo konsistas je [[frukto]]j de diversaj plantoj, kun ioma aldono de [[nektaro]] kaj [[insekto]]j. Tiu ĉi specio estas unu el birdospecioj, kiuj helpas disvastigi diversajn plantajn speciojn. La birdoj manĝas nutrajn molaĵojn de la fruktoj, kaj semojn simple glutas, kaj tiuj trairas tra birda diĝesta sistemo kaj poste elfekiĝas sendifekte. Ne nur la birdoj tiel disvastigas semojn en pli grandajn distancojn ol tiuj povus disvastiĝi sen ilia helpo, sed ankaŭ semoj, kiuj trapasas iliajn diĝestajn sistemojn kreskas pli bone.<ref>{{cite journal |title=Gut passage effect of the introduced red-whiskered bulbul (''Pycnonotus jocosus'') on germination of invasive plant species in Mauritius |author1=Linnebjerg, J.F. |author2=Hansen, D.M. |author3=Olesen, J.M. |year=2009 |doi=10.1111/j.1442-9993.2008.01928.x |journal=Austral Ecology |volume=34 |issue=3 |pages=272–277 |url=https://www.academia.edu/371475}}</ref> En evoluo multaj plantoj adaptiĝis disvastiĝi tiel. Unu brila ekzemplo estas flava oleandro (''[[Cascabela thevetia]]''), planto, kies fruktoj estas toksaj por [[mamuloj]], sed ade kaj senprobleme manĝataj far birdoj, inklude ruĝorelan bulbulon.<ref>{{cite journal|author1=Raj, P.J. |author2=Sanjeeva |year=1963|title=Additions to the list of birds eating the fruit of Yellow Oleander (''Thevetia neriifolia'' )|journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume= 60 |issue=2|pages=457–458}}</ref> Fruktaj dietoj de ruĝorelaj bulbuloj malsamas depende de la regiono kie la specio establiĝis. En la insulo [[Reunio]] ĝi helpas disvastigon invadajn plantojn kiel ''Rubus alceifolius''. En [[Florido]] la birdoj manĝas fruktojn de ĉ. 24 specioj, interalie lanmespilo (''[[Eriobotrya japonica]]''), lentanoj (''[[Lantana]] Spp.''), Brazila pipro (''[[Schinus terebinthifolius]]'') kaj figarboj (''[[Ficus]] Spp.'').<ref>{{cite journal |url=http://biology.ucf.edu/~vonholle/pubs/Simberloff_VonHolle1999.pdf |journal=Biological Invasions |volume=1|pages=21–32|year=1999|title=Positive interactions of nonindigenous species: invasional meltdown? |author1=Simberloff, D. |author2=Von Holle, B. |name-list-style=amp |doi=10.1023/A:1010086329619|s2cid=3336839 }}</ref> En [[Maŭricio]] ili helpas disvastigon de ''[[Ligustrum robustum]]'' kaj ''[[Clidemia hirta]]''. En Reunio, malsamaj populacioj adaptiĝas al malsamaj specoj de manĝaĵo, kaj tio ĉi jam influis ilian bekan morfologion.<ref>{{cite journal|title=Rapid morphological divergence of introduced Red-whiskered Bulbuls ''Pycnonotus jocosus'' in contrasting environments |journal=Ibis |volume=149|issue=3|pages=482–489|year=2007 |doi=10.1111/j.1474-919X.2007.00671.x |last1=Amiot|first1=C. |last2=Lorvelec |first2=O. |last3=Mandon-Dalger|first3=I. |last4=Sardella|first4=A. |last5=Lequilliec|first5=P. |last6=Clergeau|first6=P.}}</ref> ===Reproduktiĝo=== La reprodukta sezono de ruĝorela bulbulo okazas en malsama tempo en malsamaj partoj de arealo. Ĝenerale ĝi estas de decembro ĝis majo en suda Bharato kaj de marto ĝis oktobro en norda Bharato.<ref name=rasmussen>{{cite book |author1=Rasmussen, P.C. |author2=Anderton, J.C. |name-list-style=amp |year=2005|title=Birds of South Asia: The Ripley Guide|publisher=Smithsonian Institution and Lynx Edicions}}</ref> En iuj areoj la birdoj povas reproduktiĝi dufoje en unu jaro.<ref name="Begbie"/> La pariĝa ritualo enhavas iĉon dancanta, kliniginte kapon, vastiginte voston, kaj malsupreniginte flugilojn.<ref name="Begbie"/> La [[nesto]] estas simpla uj-forma, situata en arbusto aŭ malgranda arbo. Ĝi estas konstruata el maldikaj branĉoj, radikoj kaj herboj, kaj ornamata per pecoj de arboŝelo. En homloĝataj areoj la birdoj utiligas ankaŭ homfaritajn materialojn kiel pecoj de papero aŭ plasto.<ref name="Rising">{{Cite book |last=Rising |first=J.D. |year=2001 |contribution=Bulbuls |pages=448–449 |title=The Sibley Guide to Bird Life and Behavior |publisher=Alfred A. Knopf |editor=Elphick, C. |editor2=Dunning, J.B. Jr. |editor3=Sibley, D.A. |location=New York |isbn=978-1-4000-4386-6}}</ref> Kutima ovaro konsistas je du aŭ tri ovoj.<ref name="Begbie"/> La ovoj estas [[malva]]j kun blankaj makuloj, pli densaj ĉe la vasta flanko. Ili estas 21&nbsp;mm longaj kaj 16&nbsp;mm vastaj.<ref>{{cite journal |url=http://hkjo.lib.hku.hk/archive/files/59687c688ef8ac94be677ef3b6225031.pdf |title=The Birds of Hong Kong. Part XIV. The Bulbuls |author=Herklots, G.A.C. |journal=Hong Kong Naturalist |year=1934|volume=5|issue=1|pages=1–5}}</ref> La idoj eloviĝas post 12 tagoj de [[kovado]]. Ili aperas preskaŭ nudaj kaj senhelpaj<ref name=florida>{{cite journal |url=http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/auk/v092n01/p0040-p0057.pdf |journal=Auk |volume=92 |issue=1 |year=1975 |title=The Red-whiskered Bulbul in Florida:1960–71|pages=40–57 |author1=Carleton, A.R. |author2=Owre, O.T. |name-list-style=amp |doi=10.2307/4084416|jstor=4084416 }}</ref> Ambaŭ gepatroj partoprenas en prizorgo kaj nutro de la idoj. Tre junaj idoj estas manĝigitaj preskaŭ ekskluzive per [[raŭpo]]j kaj insektoj, kaj ju pli ili kreskas, des pli grandan parton de ilia dieto okupas beroj kaj fruktoj.<ref name=hbk/> Nestoj kaj junaj idoj estas minacataj far rabobirdoj kiel {{J|granda centropo}} kaj [[korvo]]j.<ref name=hbk/> Ekzistas raportoj pri plenkreskuloj (verŝajne plej ofte inoj<ref name=hbk/>) kiuj ŝajniĝas vunditaj por forlogi predanton aŭ alian potencan minacon for de la nesto. <ref name="Begbie">{{cite journal|author=Begbie, A. |year=1908|title=Note on the habits of the Bengal Red-whiskered Bulbul ''Otocompsa emeria'' |journal=Journal of the Bombay Natural History Society |volume=18|issue=3|page=680}}</ref><ref>{{cite journal |title=Artifices practised by bulbuls |last=Aitken |first=E.H.|pages=162–163|journal=Journal of the Bombay Natural History Society| volume=14 |year=1901 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/30157801}}</ref> === Socieco === Ruĝorelaj bulbuloj ne formas verajn sociojn, sed ili havas malstreĉe konektajn birdarojn de cent aŭ pli birdoj, kiuj furaĝas kune kaj ripozas kune sur arboj.<ref>{{cite journal |author=De, G. |year=1976|title=Communal roosting of Red-whiskered Bulbuls |journal=[[Newsletter for Birdwatchers]] |volume=16|issue=4|pages=11–12}}</ref><ref>{{cite journal|author=Neelakantan, K.K. |year=1976 |title=Communal roosting in the Red-whiskered Bulbul|journal=Newsletter for Birdwatchers |volume=16|issue=2|pages=4–5}}</ref> En reprodukta sezono la iĉoj iĝas tre teritoriaj kaj agresemaj. Post formo de paro ili militeme defendas areon de proksimume 3000&nbsp;m² ĉirkaŭ la nesto.<ref>{{cite journal |author=Sotthibandhu, S. |title=Territorial defense of the red-whiskered bulbul, ''Pycnonotus jocosus'' (Pycnonotidae), in a semi-wild habitat of the bird farm |journal=Songklanakarin Journal of Science and Technology |year=2003 |volume=25 |issue=5 |pages=553–563 |url=http://rdo.psu.ac.th/sjstweb/journal/25-5/01territory.pdf |archive-date=2022-01-02 |access-date=2013-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220102152950/http://rdo.psu.ac.th/sjstweb/journal/25-5/01territory.pdf }}</ref> ===Sano=== Pro sia relativa kutimeco, tiu ĉi specio estas sufiĉe kutima objekto de esploroj pri birdaj malsanoj. Kelkaj specoj de [[birda malario]] estis unue priskribitaj en tiu ĉi specio.<ref>{{cite journal|journal=Journal of Natural History |author=Peirce, M. A.|title= Haematozoa of Zambian birds IX. Redescription of ''Haemoproteus otocompsae'', a parasite of Pycnonotidae |year=1984 |volume=18 |issue=6 |doi=10.1080/00222938400770841 |pages=965–967}}</ref> Alia [[plasmodio]] ''[[Plasmodium jiangi]]'' ankaŭ estis unue malkovrita en ruĝorela bulbulo en sud-eosta Ĉinio.<ref name="Downs-Hart-2020">{{cite book | editor-last1=Downs | editor-first1=C.T. | editor-last2=Hart |editor-first2=L.A. |title=Invasive birds global trends and impacts | publisher=[[Centre for Agriculture and Bioscience International]] |place=[[Wallingford, Oxfordshire]], UK [[Boston]] |year=2020 |isbn=978-1-78924-206-5 |oclc=1114281215 | page=57}} {{ISBN|978-1-78924-207-2}}. {{ISBN|978-1-78924-208-9}}.</ref> == Rilato kun homoj == Tiu ĉi specio dum longa tempo estis populara kaĝa dombirdo en multaj partoj de [[Bharato]]. En [[1841]] C. W. Smith notis:<ref>{{cite journal|last=Pearson|first=J. T.|year=1841 |journal=Journal of the Asiatic Society of Bengal | title = Catalogue of the Birds in the Museum of the Asiatic Society |volume= 10 |issue=116 |pages=628–660 |url = https://www.biodiversitylibrary.org/page/39758124 }}</ref> {{cquote|Tiuj ĉi birdoj havas grandan postulon intel lokanoj, ĉar ili estas de sentima sinteno kaj facile preneblas. Ili lernas sidi sur la mano, kaj do en grandaj kvantoj troveblas en ĉiu Hindia bazaro.}} Ĝis nun la specio estas populara kaĝbirdo en certaj partoj de [[Sudeosta Azio]], kvankam ne tiom kiom antaŭe.<ref name=spread/> En kapteco ruĝorela bulbulo vivas averaĝe 11 jarojn.<ref>{{cite journal |year=1928 |author=Brown, C. Emerson |title=Longevity of birds in captivity |volume=45 |issue=3 |pages=345–348 |journal=The Auk |doi=10.2307/4076026 |jstor=4076026 |doi-access=free}}</ref> == Referencoj == {{referencoj}} 6iboyp7puh84t66lnr7hxzikwvswt54 1 944071 9377670 9377258 2026-05-19T13:23:53Z Arbarulo 135469 9377670 wikitext text/x-wiki == Alidirektilo == Ĉu al [[Koreio]] aŭ [[Duoninsulo Koreio]]? georgrafia ne estas la sama, kiel oni povas observi en OpenStreet mapo. Verŝajne la dua, ne la unua! [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 19:58, 18 maj. 2026 (UTC) :Mi ĵus, sed kelkaj minutoj antaŭ tiu ĉi supra mesaĝo, kreis la alidirektilon [[Koreia duoninsulo]] al [[Duoninsulo Koreio]]. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 20:00, 18 maj. 2026 (UTC) ::Mi pensas ke OpenStreetmap ne estas fidinda fonto pri la signifo de esperantaj vortoj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 21:02, 18 maj. 2026 (UTC) :::Sed ne temas pri esperantaj vortoj aŭ nomoj, tute ne temas pri esperanto! Temas pri la griza areo sur la bilda surfaco de la tero ke OSmapo prezentas. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 05:59, 19 maj. 2026 (UTC) ::::La diskuto estas pri la signifo de "Koreio", ĉu ne? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:23, 19 maj. 2026 (UTC) 98xr2iy5c46dqgwdgvks397ae5fkg81 9377675 9377670 2026-05-19T13:39:08Z Sj1mor 12103 /* Alidirektilo */ Respondo 9377675 wikitext text/x-wiki == Alidirektilo == Ĉu al [[Koreio]] aŭ [[Duoninsulo Koreio]]? georgrafia ne estas la sama, kiel oni povas observi en OpenStreet mapo. Verŝajne la dua, ne la unua! [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 19:58, 18 maj. 2026 (UTC) :Mi ĵus, sed kelkaj minutoj antaŭ tiu ĉi supra mesaĝo, kreis la alidirektilon [[Koreia duoninsulo]] al [[Duoninsulo Koreio]]. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 20:00, 18 maj. 2026 (UTC) ::Mi pensas ke OpenStreetmap ne estas fidinda fonto pri la signifo de esperantaj vortoj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 21:02, 18 maj. 2026 (UTC) :::Sed ne temas pri esperantaj vortoj aŭ nomoj, tute ne temas pri esperanto! Temas pri la griza areo sur la bilda surfaco de la tero ke OSmapo prezentas. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 05:59, 19 maj. 2026 (UTC) ::::La diskuto estas pri la signifo de "Koreio", ĉu ne? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:23, 19 maj. 2026 (UTC) :::::Ne. La diskuto estas pri la prezento de Koreio kaj la Korea Duoninsulo fare de OpenStreet map. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 13:39, 19 maj. 2026 (UTC) a8yb53f7wj80mjmjwxymvqzg2dfun3t 9377683 9377675 2026-05-19T13:43:50Z Arbarulo 135469 9377683 wikitext text/x-wiki == Alidirektilo == Ĉu al [[Koreio]] aŭ [[Duoninsulo Koreio]]? georgrafia ne estas la sama, kiel oni povas observi en OpenStreet mapo. Verŝajne la dua, ne la unua! [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 19:58, 18 maj. 2026 (UTC) :Mi ĵus, sed kelkaj minutoj antaŭ tiu ĉi supra mesaĝo, kreis la alidirektilon [[Koreia duoninsulo]] al [[Duoninsulo Koreio]]. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 20:00, 18 maj. 2026 (UTC) ::Mi pensas ke OpenStreetmap ne estas fidinda fonto pri la signifo de esperantaj vortoj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 21:02, 18 maj. 2026 (UTC) :::Sed ne temas pri esperantaj vortoj aŭ nomoj, tute ne temas pri esperanto! Temas pri la griza areo sur la bilda surfaco de la tero ke OSmapo prezentas. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 05:59, 19 maj. 2026 (UTC) ::::La diskuto estas pri la signifo de "Koreio", ĉu ne? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:23, 19 maj. 2026 (UTC) :::::Ne. La diskuto estas pri la prezento de Koreio kaj la Korea Duoninsulo fare de OpenStreet map. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 13:39, 19 maj. 2026 (UTC) ::::::Kial OpenStreetmap gravas? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:43, 19 maj. 2026 (UTC) duy9v7fgoo53xw0r8lvycx18xanw1em 9377684 9377683 2026-05-19T13:44:33Z Sj1mor 12103 9377684 wikitext text/x-wiki == Alidirektilo == Ĉu al [[Koreio]] aŭ [[Duoninsulo Koreio]]? georgrafia ne estas la sama, kiel oni povas observi en OpenStreet mapo. Verŝajne la dua, ne la unua! [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 19:58, 18 maj. 2026 (UTC) :Mi ĵus, sed kelkaj minutoj antaŭ tiu ĉi supra mesaĝo, kreis la alidirektilon [[Koreia duoninsulo]] al [[Duoninsulo Koreio]]. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 20:00, 18 maj. 2026 (UTC) ::Mi pensas ke OpenStreetmap ne estas fidinda fonto pri la signifo de esperantaj vortoj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 21:02, 18 maj. 2026 (UTC) :::Sed ne temas pri esperantaj vortoj aŭ nomoj, tute ne temas pri esperanto! Temas pri la griza areo sur la bilda surfaco de la tero ke OSmapo prezentas. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 05:59, 19 maj. 2026 (UTC) ::::La diskuto estas pri la signifo de "Koreio", ĉu ne? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:23, 19 maj. 2026 (UTC) :::::Ne. La diskuto estas pri la prezento de Koreio kaj la Korea Duoninsulo fare de OpenStreet map en la fenestro sube de la informkesto. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 13:39, 19 maj. 2026 (UTC) ::::::Kial OpenStreetmap gravas? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:43, 19 maj. 2026 (UTC) 4oioj1ptt9tfrkjgii5crhmwyuye9pd 9377687 9377684 2026-05-19T13:46:20Z Sj1mor 12103 /* Alidirektilo */ Respondo 9377687 wikitext text/x-wiki == Alidirektilo == Ĉu al [[Koreio]] aŭ [[Duoninsulo Koreio]]? georgrafia ne estas la sama, kiel oni povas observi en OpenStreet mapo. Verŝajne la dua, ne la unua! [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 19:58, 18 maj. 2026 (UTC) :Mi ĵus, sed kelkaj minutoj antaŭ tiu ĉi supra mesaĝo, kreis la alidirektilon [[Koreia duoninsulo]] al [[Duoninsulo Koreio]]. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 20:00, 18 maj. 2026 (UTC) ::Mi pensas ke OpenStreetmap ne estas fidinda fonto pri la signifo de esperantaj vortoj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 21:02, 18 maj. 2026 (UTC) :::Sed ne temas pri esperantaj vortoj aŭ nomoj, tute ne temas pri esperanto! Temas pri la griza areo sur la bilda surfaco de la tero ke OSmapo prezentas. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 05:59, 19 maj. 2026 (UTC) ::::La diskuto estas pri la signifo de "Koreio", ĉu ne? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:23, 19 maj. 2026 (UTC) :::::Ne. La diskuto estas pri la prezento de Koreio kaj la Korea Duoninsulo fare de OpenStreet map en la fenestro sube de la informkesto. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 13:39, 19 maj. 2026 (UTC) ::::::Kial OpenStreetmap gravas? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:43, 19 maj. 2026 (UTC) :::::::Tio gravas ĉar ne estas mapa/vida konsento pri la teritorio, formo kaj grandeco, de ambaŭ terminoj, kaj do ili ne samas! [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 13:46, 19 maj. 2026 (UTC) h27tktqjnd8blk962or1c2n1cn58nql 9377691 9377687 2026-05-19T13:59:36Z Arbarulo 135469 9377691 wikitext text/x-wiki == Alidirektilo == Ĉu al [[Koreio]] aŭ [[Duoninsulo Koreio]]? georgrafia ne estas la sama, kiel oni povas observi en OpenStreet mapo. Verŝajne la dua, ne la unua! [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 19:58, 18 maj. 2026 (UTC) :Mi ĵus, sed kelkaj minutoj antaŭ tiu ĉi supra mesaĝo, kreis la alidirektilon [[Koreia duoninsulo]] al [[Duoninsulo Koreio]]. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 20:00, 18 maj. 2026 (UTC) ::Mi pensas ke OpenStreetmap ne estas fidinda fonto pri la signifo de esperantaj vortoj. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 21:02, 18 maj. 2026 (UTC) :::Sed ne temas pri esperantaj vortoj aŭ nomoj, tute ne temas pri esperanto! Temas pri la griza areo sur la bilda surfaco de la tero ke OSmapo prezentas. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 05:59, 19 maj. 2026 (UTC) ::::La diskuto estas pri la signifo de "Koreio", ĉu ne? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:23, 19 maj. 2026 (UTC) :::::Ne. La diskuto estas pri la prezento de Koreio kaj la Korea Duoninsulo fare de OpenStreet map en la fenestro sube de la informkesto. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 13:39, 19 maj. 2026 (UTC) ::::::Kial OpenStreetmap gravas? --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:43, 19 maj. 2026 (UTC) :::::::Tio gravas ĉar ne estas mapa/vida konsento pri la teritorio, formo kaj grandeco, de ambaŭ terminoj, kaj do ili ne samas! [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 13:46, 19 maj. 2026 (UTC) ::::::::"La teritorio, formo kaj grandeco", estas aspektoj de la signifo de la terminoj. Pli ĝenerale, la sameco aŭ nesameco de terminoj estas aspekto de ilia signifo. OpenStreetmap ne estas fidinda fonto pri tio. ::::::::Mi konfuzo okazis parte ĉar ĝis nun mi ne rimarkis ke [[Koreio]] kaj [[Duoninsulo Koreio]] estas apartaj artikoloj. La enhavo de [[Koreio]] estas nekonsekvenca miksaĵo de informoj pri la lando [[Sud-Koreio]] kaj pri la tuta duoninsulo. Do mia rekomendo estus: 1) alidirekti [[Korea Duoninsulo]] al [[Koreio]], 2) transmeti la informojn en [[Koreio]] kiuj vere rilatas nur al [[Sud-Koreio]] tien, kaj 3) kunigi [[Duoninsulo Koreio]] kun la restaĵo de [[Koreio]]. Sed mi malmulte esperas ke iu okupiĝos pri tio. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:59, 19 maj. 2026 (UTC) soh6jaubepso9laivx71he60oxl0cgz 0 944093 9378007 9377008 2026-05-19T21:44:22Z Kani 670 9378007 wikitext text/x-wiki {{kursiva titolo}} {{Taksonomio |nomo = ''Chionomesa'' |koloro = pink |dosiero = Amazilia lactea-4.jpg |priskribo de dosiero = [[Safirmakula kolibro]] (''Chionomesa lactea'') |grando de dosiero = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |subfamilio = [[Trokilenoj]] ''[[Trochilinae]]'' |genro = '''''Chionomesa''''' |genro aŭtoritato = [[Eugène Simon|Simon]], 1921 | sinonimo = }} '''''Chionomesa''''' estas genro de [[kolibro]]j en la familio [[Trokiledoj]], kiu enhavas du speciojn, kiuj vivas en [[Sudameriko]]. ==Specioj== La genro enhavas jenajn du speciojn:<ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=Julio 2020 | title=Hummingbirds | work=IOC World Bird List Version 10.2 | url=http://www.worldbirdnames.org/bow/hummingbirds/ | publisher=International Ornithologists' Union | accessdate=7a de Januaro 2020 }}</ref> * [[Brilgorĝa kolibro]], ''Chionomesa fimbriata'' (Gmelin, JF,, 1788) Bolivio, Brazilo, Kolombio, Ekvadoro, Gujanoj, Peruo, Trinidado kaj Venezuelo. LC ** ''C. f. elegantissima'' (Todd, 1942) ** ''C. f. fimbriata'' (Gmelin, J.F., 1788) ** ''C. f. apicalis'' (Gould, 1861) ** ''C. f. fluviatilis'' (Gould, 1861) ** ''C. f. laeta'' (Hartert, E., 1900) ** ''C. f. nigricauda'' (Elliot, D.G., 1878) ** ''C. f. tephrocephala'' (Vieillot, 1818) * [[Safirmakula kolibro]], ''Chionomesa lactea'' (Lesson, R.,, 1832) Bolivio, Brazilo, Peruo, kaj Venezuelo; kiel vaganto en Argentino. LC ** ''C. l. zimmeri'' (Gilliard, 1941) ** ''C. l. lactea'' (Lesson, R.) ** ''C. l. bartletti'' (Gould, 1866) Tiuj du specioj estis iam metitaj en la genron ''[[Amazilia]]''. Studo pri [[molekula filogenetiko publikigita en 2014 trovis, ke ''Amazilia'' estas polifiletika.<ref>{{ cite journal | last1=McGuire | first1=J. | last2=Witt | first2=C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Corl | first4=A. | last5=Rabosky | first5=D. | last6=Altshuler | first6=D. | last7=Dudley | first7=R. | date=2014 | title=Molecular phylogenetics and the diversification of hummingbirds | journal=Current Biology | volume=24 | issue=8 | pages=910–916 | doi=10.1016/j.cub.2014.03.016 | pmid=24704078 | doi-access=free | bibcode=2014CBio...24..910M }}</ref> En la reviziita klasigo por krei monofiletikajn genrojn, tiuj specioj estis movitaj al la restarigita genro ''Chionomesa'', kiun enkondukis en 1921 la franca natursciencisto [[Eugène Simon]].<ref name=ioc/><ref>{{ cite book | last=Simon | first=Eugène | author-link=Eugène Simon | date=1921 | title=Histoire naturelle des Trochilid (Synopsis et catalogue) | language=French | location=Paris | publisher=L. Mulo | pages=[https://www.biodiversitylibrary.org/page/15050817 104], [https://www.biodiversitylibrary.org/page/15051033 320] }}</ref><ref>{{ cite journal | last1=Stiles | first1=F.G. | last2=Remsen | first2=J.V. Jr. | last3=Mcguire | first3=J.A. | year=2017 | title=The generic classification of the Trochilini (Aves: Trochilidae): Reconciling taxonomy with phylogeny | journal=Zootaxa | volume=4353 | issue=3 | pages=401–424 | doi=10.11646/zootaxa.4353.3.1 | pmid=29245495 | url=https://www.researchgate.net/publication/321277435 }}</ref> La genronomo kombinas la [[Antikva greka|grekajn vortojn]] ''ĥiōn'' kun signifo "neĝo" kun ''mesos'' kun signifo "mezo".<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | page=101 | url=https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n101/mode/1up }}</ref> Kiel [[tipa specio]] estis elektita la [[Safirmakula kolibro]] fare de la usona ornitologo [[Charles Wallace Richmond]] en 1927.<ref>{{ cite book | editor-last=Peters | editor-first=James Lee | editor-link=James L. Peters | year=1945 | title=Check-List of Birds of the World | volume=5 | publisher=Harvard University Press | place=Cambridge, Massachusetts | page=62 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14480073 }}</ref><ref>{{ cite journal | last=Richmond | first=Charles Wallace | author-link=Charles Wallace Richmond | year=1927 | title=List of generic terms proposed for birds during the years 1890 to 1900, inclusive, to which are added names omitted by Waterhouse in his "Index Generum Avium." | journal=Proceedings of the United States National Museum | volume=70 | issue=15 | pages=1–44 [8] | doi=10.5479/si.00963801.2664 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/15670400 }}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Chrysuronia}} {{Projektoj}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] jfk4x20lh0frz42eoukb8d4mr83lunu 0 944111 9378021 9377132 2026-05-19T22:09:31Z Kani 670 9378021 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Safirmakula kolibro |koloro = pink |dosiero = Amazilia lactea-4.jpg |priskribo de dosiero = |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Chionomesa]]'' |genro aŭtoritato = [[Eugène Simon|Simon]], 1921 |specio = '''Safirmakula kolibro''' ''C. lactea'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN1>{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/22726706/118853369 |title=Sapphire-spangled Emerald ''Amazilia lactea'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2016 |access-date=21a de Septembro 2022}}</ref><ref name=IUCN2>{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/22726714/94930151 |title=Spot-vented Emerald ''Amazilia bartletti'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2016 |access-date=21a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Chionomesa lactea'' |dunomo aŭtoritato = ([[René-Primevère Lesson|Lesson, R.]], 1832) |vikispecio = ''Chionomesa lactea'' |komunejo = ''Chionomesa lactea'' |sinonimo= *''Polyerata lactea'' *''Amazilia lactea'' *''Hylocharis lactea'' |mapo de vivoteritorioj = Amazilia lactea map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Safirmakula kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Chionomesa lactea'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la du specioj en la genro ''[[Chionomesa]]''. Ĝi troviĝas en [[Bolivio]], [[Brazilo]], [[Peruo]], kaj [[Venezuelo]]; kiel [[Vaganteco ĉe birdoj|vaganto]] en [[Argentino]]; kaj eble ĉeestas ankaŭ en [[Ekvadoro]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref><ref name=SACCcountries>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. Species Lists of Birds for South American Countries and Territories. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCCountryLists.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Safirmakula kolibro estis foje lokita en la genrojn ''Hylocharis'', ''Polyerata'', kaj ĝis 2014 en ''[[Amazilia]]''. Studo pri [[molekula filogenetiko]] publikigita en 2014 trovis, ke ''Amazilia'' estas polifiletika. En la reviziita klasifiko por krei monofiletikajn genrojn, la Safirmakula kolibro kaj la [[Brilgorĝa kolibro]] (''Chionomesa fimbriata'') estis movitaj fare de la plej multaj taksonomiaj sistemoj al la restarigita genro ''[[Chionomesa]]'', kiu estis enkondukita en 1921 de [[Eugène Simon]].<ref>{{ cite journal | last1=McGuire | first1=J. | last2=Witt | first2=C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Corl | first4=A. | last5=Rabosky | first5=D. | last6=Altshuler | first6=D. | last7=Dudley | first7=R. | date=2014 | title=Molecular phylogenetics and the diversification of hummingbirds | journal=Current Biology | volume=24 | issue=8 | pages=910–916 | doi=10.1016/j.cub.2014.03.016 | pmid=24704078 | doi-access=free | bibcode=2014CBio...24..910M }}</ref><ref>{{ cite journal | last1=Stiles | first1=F.G. | last2=Remsen | first2=J.V. Jr. | last3=Mcguire | first3=J.A. | year=2017 | title=The generic classification of the Trochilini (Aves: Trochilidae): reconciling taxonomy with phylogeny | journal=Zootaxa | volume=4353 | issue=3 | pages=401–424 | doi=10.11646/zootaxa.4353.3.1 | pmid=29245495 | url=https://www.researchgate.net/publication/321277435 }}</ref><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=IOC12.2/><ref name=Clements>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, S. M. Billerman, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2021. The eBird/Clements checklist of Birds of the World: v2021. Elŝutita el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 25an de Aŭgusto, 2021</ref><ref>{{ cite book | last=Simon | first=Eugène | author-link=Eugène Simon | date=1921 | title=Histoire naturelle des Trochilid (Synopsis et catalogue) | language=French | location=Paris | publisher=L. Mulo | pages=[https://www.biodiversitylibrary.org/page/15050817 104], [https://www.biodiversitylibrary.org/page/15051033 320] }}</ref> Tamen, ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' (Manlibro de la Birdoj de la Mondo (HBW)) de [[BirdLife International]] retenas ĝin en ''Amazilia''.<ref name=HBW2021/> La Sudamerika Klasigkomitato de la [[Usona Ornitologia Societo]] (SACC), la [[Internacia Ornitologia Komitato]] (IOC), kaj la [[Taksonomio Clements]] atribuas jenajn tri subspeciojn al la Safirmakula kolibro:<ref name=SACClist/><ref name=IOC12.2/><ref name=Clements/> *''C. l. zimmeri'' <small>([[Ernest Thomas Gilliard|Gilliard]], 1941)</small> *''C. l. lactea'' <small>([[René-Primevère Lesson|Lesson, R.]])</small> *''C. l. bartletti'' <small>([[John Gould|Gould]], 1866)</small> La HBW taksonomia sistemo traktas ''C. l. bartletti'' kiel apartan specion, nome makulpuga kolibro (''Amazilia bartletti'').<ref name=HBW2021/> Kelkaj taksonomiistoj sugestis, ke ''C. l. zimmeri'' estu traktita kiel specio per si mem.<ref name=SSEM-BOW/> Tiu ĉi artikolo sekvas la tri-subspecian modelon de IOC kaj Clements. ==Aspekto== [[File:Saphhire-spangled Emerald GLC.jpg|thumb|250px|left|NOr Brazilo.]] La Safirmakula kolibro estas 8 ĝis 11 cm longa kaj pezas 3,6 ĝis 5 g. Ambaŭ seksoj de ĉiuj subspecioj havas mezlongan rektan bekon kun nigreca supra [[makzelo]] kaj rozkolora ĝis kornokolora [[mandiblo]] kun malhelkolora ĝis nigreca pinto. Maskloj de la nomiga subspecio ''C. l. lactea'' havas or- ĝis bronz-verdajn suprajn partojn kun bronzverdaj krono, kolo kaj flankoj. Ilia gorĝo kaj supra brusto estas brile violbluaj, la centro de ilia malsupra brusto blanka, ilia ventro grizeca, kaj iliaj subvostaj kovriloj blankecaj kun brunaj strioj. Iliaj centraj vostoplumoj havas brilverdajn aŭ bronzverdajn bazojn, kiuj malheliĝas ĝis la fino, kaj iliaj eksteraj vostoplumoj estas bluetnigraj. Plenkreskaj inoj estas similaj, sed havas grizecan gorĝon kun brilturkisaj makuloj, kaj iliaj plej eksteraj vostoplumoj havas grizecajn pintojn. Junuloj estas similaj al plenkreskaj inoj, sed kun multe da grizeca koloro sur siaj subaj partoj.<ref name=SSEM-BOW/> Maskloj de subspecio ''C. l. zimmeri'' havas pli malgrandan makulon de brilanta violbluo ol la nomiga subspecio; ĝi ne etendiĝas de la gorĝo al la brusto. Inoj havas pli blankan gorĝon kaj ventron ol la nomiga subspecio. Maskloj de ''C. l. bartletti'' havas pli brilverdan kronon ol la nomiga subspecio, grizecan franĝon sur la gorĝoplumoj, verdecan centron ĉe la ventro, grizecan malsupran ventron, kaj multe da bruno sur la subvostaj kovriloj. Inoj similas al la maskloj sed estas pli senbrilaj. Ilia gorĝo kaj brusto havas blankajn kaj grizajn makulojn kaj ilia ventro estas pli blanka ol tiu de la nomiga subspecio.<ref name=SSEM-BOW/> ==Distribuo== La tri subspecioj de Safirmakula kolibro havas apartajn arealojn. ''C. l. zimmeri'' estas la plej norda; ĝi troviĝas nur en la subŝtato [[Bolívar]] de sudorienta Venezuelo. La nomiga ''C. l. lactea'' troviĝas en orienta Brazilo de [[Bahio]] suden tra [[Minas-Ĝerajso]], [[Rio-de-Ĵanejrio]], kaj [[San-Paŭlio]] ĝis [[Paranao]]. Ĝi ankaŭ estis registrita kiel vaganta specio en norda Argentino. ''C. l. bartletti'' troviĝas en orienta kaj sudorienta Peruo, norda Bolivio, kaj apuda okcidenta Brazilo. Ekzistas almenaŭ unu nedokumentita registro en plej orienta Ekvadoro kaj la SACC klasifikas ĝin kiel hipotezan tie.<ref name=SSEM-BOW/><ref name=IOC12.2/><ref name=SACClist/> La Safirmakula kolibro ĝenerale loĝas en duonmalfermaj pejzaĝoj kiel ekzemple la randoj de [[pluvarbaro]]j, galeriaj arbaroj, sekundaraj arbaroj, riverbordoj kaj maldensejoj. Ĝi plejparte troviĝas je altitudoj sub 1 000 m, sed en Venezuelo havas malgrandn teritorion inter 1 100 kaj 1 400 m. Aldone al la duonmalfermaj pejzaĝoj, ''C. l. lactea'' troviĝas en malfermaj ''[[cerado]]'', ''rupestre''-joj, parkoj kaj ĝardenoj. En alteco ĝi estas plejparte proksime al marnivelo, sed estis registrita surloke ĝis ĉirkaŭ 1 300 m.<ref name=SSEM-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== La orient-brazila Safirmakula kolibro ''C. l. lactea'' faras mallongajn nord-sudenajn laŭsezonajn movojn, kiuj ŝajne estas ligitaj al la tempigo de siaj florantaj nektarfontoj. La movoj de la aliaj du subspecioj, se ekzistas, estas nekonataj.<ref name=SSEM-BOW/> ===Manĝado=== La Safirmakula kolibro manĝas [[nektaro]]n ĉe vasta gamo de indiĝenaj kaj enkondukitaj florplantoj, arbustoj kaj arboj. Kelkaj ŝatataj familioj estas [[Leguminacoj]], [[Malvacoj]], [[Helikoniacoj]], [[Bromeliacoj]] kaj [[Rubiacoj]], kun [[Verbenacoj]] kaj [[Litrumacoj]] kiel malpli gravaj fontoj. Maskloj defendas manĝoteritoriojn. Aldone al nektaro, la specio manĝas [[insektoj]]n kaptitajn per akcipitrado el ripozejo.<ref name=SSEM-BOW/> ===Reproduktado=== La [[reprodukta sezono]] de la Safirmakula kolibro ŝajne daŭras de oktobro ĝis januaro. Ĝi konstruas tasforman neston el plantlanugo kaj araneaĵo kun [[likeno]] ekstere; ĝi estas tipe metita kiel "selo" sur malgranda branĉo. La ino kovas la du ovojn dum ĉirkaŭ 14 tagoj kaj [[elnestiĝo]] okazas 22 ĝis 23 tagojn post eloviĝo.<ref name=SSEM-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Amazilia-lactea |species=Safirmakula kolibro}} ==Statuso== La [[IUCN]] sekvas la taksonomion de HBW kaj tial taksis la Safirmakulan kaj "makulpugan" kolibrojn aparte. Ambaŭ estas konsiderataj kiel [[Malplej Zorgiga]]jn. Iliaj populacioj ne estas konataj kaj oni kredas, ke ili malpliiĝas. Neniu tuja minaco estis identigita por ambaŭ.<ref name=IUCN1>{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/22726706/118853369 |title=Sapphire-spangled Emerald ''Amazilia lactea'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2016 |access-date=21a de Septembro 2022}}</ref><ref name=IUCN2>{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/22726714/94930151 |title=Spot-vented Emerald ''Amazilia bartletti'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2016 |access-date=21a de Septembro 2022}}</ref> Ĝi estas konsiderata ofta ĝis tre ofta en plejparto de sia teritorio, kvankam sufiĉe ofta en Peruo kaj ne bone konata en Bolivio. ''C. l. zimmeri'' estas konata nur de izolaj lokoj en sia malgranda teritorio.<ref name=SSEM-BOW> del Hoyo, J., A.A. Weller, G. M. Kirwan, N. Collar, kaj P. F. D. Boesman (2021). Sapphire-spangled Emerald (Chionomesa lactea), version 1.1. En ''Birds of the World'' (S. M. Billerman, B. K. Keeney, P. G. Rodewald, kaj T. S. Schulenberg, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.saseme1.01.1] Alirita la 21an de Septembro, 2022 </ref> ==Bildo== La Safirmakula kolibro estas bildigita sur la dorsa flanko de la maldaŭrigita 1-brazila reala [[monbileto]].<ref>{{cite web | url=http://www.bc.gov.br/?CEDCOMUM | title=BC - Cédulas comuns | language=pt-br | trans-title=Central Bank - Common banknotes | website=[[Central Bank of Brazil]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20031031203539/http://www.bc.gov.br/%3FCEDCOMUM | url-status=dead | archive-date=31a de Oktobro 2003 | access-date=21a de Septembro, 2022 }}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. *{{cite book | last = Hilty | first = Steven L. | title = Birds of Venezuela | publisher = Christopher Helm | year = 2003 | location = London | isbn = 0-7136-6418-5 }} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Chionomesa lactea}} *[http://vireo.acnatsci.org/search.html?Form=Search&SEARCHBY=Common&KEYWORDS=sapphire-spangled+emerald&showwhat=images&AGE=All&SEX=All&ACT=All&Search=Search&VIEW=All&ORIENTATION=All&RESULTS=24 Sapphire-spangled Emerald photo gallery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303184135/http://vireo.acnatsci.org/search.html?Form=Search&SEARCHBY=Common&KEYWORDS=sapphire-spangled+emerald&showwhat=images&AGE=All&SEX=All&ACT=All&Search=Search&VIEW=All&ORIENTATION=All&RESULTS=24 |date=2016-03-03 }} VIREO {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] [[Kategorio:Birdoj de Brazilo]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] p6jwoz2yn8uyp3xmesor1sj594alunh 1 944123 9377669 9377233 2026-05-19T13:20:56Z Arbarulo 135469 9377669 wikitext text/x-wiki == Nigra?! == De kie aperis la epiteto "nigra" en la titolo? Tiu ĉi specio havas pli helajn, tre pale bluetajn berojn, kompare kun aliaj kulinare kutimaj specioj de vakcinio: ekzemple, mirtelaj beroj estas malhelbluaj, preskaŭ nigraj. Ĉu ĝi nomiĝas "nigra vakcinio" en iu lingvo aŭ temas pri ia eraro? Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 02:15, 19 maj. 2026 (UTC) :Mi havas neniun personan sperton nek fakulecon pri la temo, sed la artikola enhavo priskribas la berojn "malhelaj blu-nigraj", kaj alilingvaj vikipedioj simile. Iuj el la bildoj aspektas pli nigre kaj alie pli blue, sed al mia okulo neniu aspektas "tre pale". --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 02:44, 19 maj. 2026 (UTC)--[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 02:44, 19 maj. 2026 (UTC) ::Mi bone konas berojn kaj de tiu ĉi planto (marĉa vakcinio), kaj de parenca (sed pli vaste konata) planto (mirtelo). ::Mirtelo tipe havas malhelbluajn, violkolorajn, preskaŭ nigrajn berojn; marĉa vakcinio tipe havas helbluajn, iom palajn, iom helgrizajn berojn - ilian tipan aspekton bone ilustras fotaĵo komence de la estonlingva artikolo. ::La kolordiferencon klare emfazas ankaŭ la ruslingvaj nomoj de tiuj ĉi du beroj, ĉar la rusa uzas apartajn radikojn por tre hela, pala blua koloro de nordlanda ĉielo kaj por malpli hela blua (indiga) koloro: respektive ''голубой'' kaj ''синий''. Ruslingve tiuj ĉi plantoj nomiĝas ĝuste laŭ la koloro de iliaj beroj: respektive ''голубика'' (helblua, koloro de marĉa vakcinio) kaj ''черника'' (nigra, laŭ la tiom malhela blua, ke ''nigra'' estas pli taŭga karakterizo de ties koloro - por "sovaĝaj", arbaraj mirteloj). ::Mi atestas, ke tiaj koloridentigoj estas trafaj, kaj tial nomi la pli helajn berojn "nigraj" ŝajnas al mi absurde. ::Tial, se ne troviĝos referencoj aŭ almenaŭ ia racia pravigo por tia stranga epiteto (nigra);por la pli hela bero, ni kontentiĝu per la nomo, kiu jam aperas en la artikolo kaj kiun subtenas pluraj lingvoj kaj la tipa kreskozono de tiu ĉi planto: '''marĉa vakcinio'''. Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 05:20, 19 maj. 2026 (UTC) :::Por "nigra" dekomence estas referenco, por "marĉa" ne estas referenco. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:20, 19 maj. 2026 (UTC) bjjt723hf99alirid9lgr8imkrkm622 9377706 9377669 2026-05-19T14:27:29Z Filozofo 3592 /* Nigra?! */ Respondo 9377706 wikitext text/x-wiki == Nigra?! == De kie aperis la epiteto "nigra" en la titolo? Tiu ĉi specio havas pli helajn, tre pale bluetajn berojn, kompare kun aliaj kulinare kutimaj specioj de vakcinio: ekzemple, mirtelaj beroj estas malhelbluaj, preskaŭ nigraj. Ĉu ĝi nomiĝas "nigra vakcinio" en iu lingvo aŭ temas pri ia eraro? Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 02:15, 19 maj. 2026 (UTC) :Mi havas neniun personan sperton nek fakulecon pri la temo, sed la artikola enhavo priskribas la berojn "malhelaj blu-nigraj", kaj alilingvaj vikipedioj simile. Iuj el la bildoj aspektas pli nigre kaj alie pli blue, sed al mia okulo neniu aspektas "tre pale". --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 02:44, 19 maj. 2026 (UTC)--[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 02:44, 19 maj. 2026 (UTC) ::Mi bone konas berojn kaj de tiu ĉi planto (marĉa vakcinio), kaj de parenca (sed pli vaste konata) planto (mirtelo). ::Mirtelo tipe havas malhelbluajn, violkolorajn, preskaŭ nigrajn berojn; marĉa vakcinio tipe havas helbluajn, iom palajn, iom helgrizajn berojn - ilian tipan aspekton bone ilustras fotaĵo komence de la estonlingva artikolo. ::La kolordiferencon klare emfazas ankaŭ la ruslingvaj nomoj de tiuj ĉi du beroj, ĉar la rusa uzas apartajn radikojn por tre hela, pala blua koloro de nordlanda ĉielo kaj por malpli hela blua (indiga) koloro: respektive ''голубой'' kaj ''синий''. Ruslingve tiuj ĉi plantoj nomiĝas ĝuste laŭ la koloro de iliaj beroj: respektive ''голубика'' (helblua, koloro de marĉa vakcinio) kaj ''черника'' (nigra, laŭ la tiom malhela blua, ke ''nigra'' estas pli taŭga karakterizo de ties koloro - por "sovaĝaj", arbaraj mirteloj). ::Mi atestas, ke tiaj koloridentigoj estas trafaj, kaj tial nomi la pli helajn berojn "nigraj" ŝajnas al mi absurde. ::Tial, se ne troviĝos referencoj aŭ almenaŭ ia racia pravigo por tia stranga epiteto (nigra);por la pli hela bero, ni kontentiĝu per la nomo, kiu jam aperas en la artikolo kaj kiun subtenas pluraj lingvoj kaj la tipa kreskozono de tiu ĉi planto: '''marĉa vakcinio'''. Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 05:20, 19 maj. 2026 (UTC) :::Por "nigra" dekomence estas referenco, por "marĉa" ne estas referenco. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:20, 19 maj. 2026 (UTC) ::::Mi forte suspektas, ke en tiu ĉi referenco, kiu klasigas jene: :::: vakcinio ruĝa / arbara bero ruĝa (Vaccinium vitis-idaea) ::::vakcinio nigra (Vaccinium uliginosum) ::::vakcinio blua / mirtelo (Vaccinium myrtillus) ::::Wouter Pilger, la aŭtoro de tiu vortareto estis mia amiko, sed eĉ tio ne garantias absolutan senerarecon. ::::La du nomoj, vakcinio nigra kaj vakcinio blua estas miainorese intermiksitaj (permutitaj): rigardu, ekzemple, la galerion de la anglalingva vikio: la beroj de Vaccinium uliginosum estas tre hele bluaj. ::::Eĉ en la hispana, en kiu ja ekzistas popola nomo ''arándano de fruto negro'' aŭ ''arándano negro'' (''arándano'' estas vakcinio), la bildoj montras tre helajn berojn! Estas absurde nomi "nigra" en imternacia lingvo berojn, kiuj klare aspektas tre pale helbluaj. ::::Male la nomon ekvivalentan al "marĉa vakcinio" uzas multaj lingvoj: ĝi estas vaste internacie komprenebla. ::::Oni do fidu ilin, se oni ne fidas sl tiuj el ni, kiuj vivis en la regionoj, kie abundas diversaj specioj de vakcinio: kaj mirtelo (kun malhelbluaj beroj), kaj ruĝa vakcinio (kun seketaj pale ruĝaj beroj), kaj oksikoko (kun sukaj malhelreĝaj beroj), kaj marĉa vakcinio (kun palaj helbluaj beroj), kaj multfoje kolektis ĉiujn tiajn sovaĝe kreskantajn berojn en lokaj arbaroj. ::::Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 14:27, 19 maj. 2026 (UTC) p4qcqekddvwtt2zk33zitjeem5j65q8 9377710 9377706 2026-05-19T14:29:35Z Filozofo 3592 /* Nigra?! */ 9377710 wikitext text/x-wiki == Nigra?! == De kie aperis la epiteto "nigra" en la titolo? Tiu ĉi specio havas pli helajn, tre pale bluetajn berojn, kompare kun aliaj kulinare kutimaj specioj de vakcinio: ekzemple, mirtelaj beroj estas malhelbluaj, preskaŭ nigraj. Ĉu ĝi nomiĝas "nigra vakcinio" en iu lingvo aŭ temas pri ia eraro? Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 02:15, 19 maj. 2026 (UTC) :Mi havas neniun personan sperton nek fakulecon pri la temo, sed la artikola enhavo priskribas la berojn "malhelaj blu-nigraj", kaj alilingvaj vikipedioj simile. Iuj el la bildoj aspektas pli nigre kaj alie pli blue, sed al mia okulo neniu aspektas "tre pale". --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 02:44, 19 maj. 2026 (UTC)--[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 02:44, 19 maj. 2026 (UTC) ::Mi bone konas berojn kaj de tiu ĉi planto (marĉa vakcinio), kaj de parenca (sed pli vaste konata) planto (mirtelo). ::Mirtelo tipe havas malhelbluajn, violkolorajn, preskaŭ nigrajn berojn; marĉa vakcinio tipe havas helbluajn, iom palajn, iom helgrizajn berojn - ilian tipan aspekton bone ilustras fotaĵo komence de la estonlingva artikolo. ::La kolordiferencon klare emfazas ankaŭ la ruslingvaj nomoj de tiuj ĉi du beroj, ĉar la rusa uzas apartajn radikojn por tre hela, pala blua koloro de nordlanda ĉielo kaj por malpli hela blua (indiga) koloro: respektive ''голубой'' kaj ''синий''. Ruslingve tiuj ĉi plantoj nomiĝas ĝuste laŭ la koloro de iliaj beroj: respektive ''голубика'' (helblua, koloro de marĉa vakcinio) kaj ''черника'' (nigra, laŭ la tiom malhela blua, ke ''nigra'' estas pli taŭga karakterizo de ties koloro - por "sovaĝaj", arbaraj mirteloj). ::Mi atestas, ke tiaj koloridentigoj estas trafaj, kaj tial nomi la pli helajn berojn "nigraj" ŝajnas al mi absurde. ::Tial, se ne troviĝos referencoj aŭ almenaŭ ia racia pravigo por tia stranga epiteto (nigra);por la pli hela bero, ni kontentiĝu per la nomo, kiu jam aperas en la artikolo kaj kiun subtenas pluraj lingvoj kaj la tipa kreskozono de tiu ĉi planto: '''marĉa vakcinio'''. Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 05:20, 19 maj. 2026 (UTC) :::Por "nigra" dekomence estas referenco, por "marĉa" ne estas referenco. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:20, 19 maj. 2026 (UTC) ::::Mi forte suspektas, ke en tiu ĉi referenco, kiu klasigas jene: :::: vakcinio ruĝa / arbara bero ruĝa (Vaccinium vitis-idaea) ::::vakcinio nigra (Vaccinium uliginosum) ::::vakcinio blua / mirtelo (Vaccinium myrtillus) ::::Wouter Pilger, la aŭtoro de tiu vortareto, estis mia amiko, sed eĉ tio ne garantias absolutan senerarecon. ::::La du nomoj, vakcinio nigra kaj vakcinio blua estas miainorese intermiksitaj (permutitaj): rigardu, ekzemple, la galerion de la anglalingva vikio: la beroj de Vaccinium uliginosum estas tre hele bluaj. ::::Eĉ en la hispana, en kiu ja ekzistas popola nomo ''arándano de fruto negro'' aŭ ''arándano negro'' (''arándano'' estas vakcinio), la bildoj montras tre helajn berojn! Estas absurde nomi "nigra" en imternacia lingvo berojn, kiuj klare aspektas tre pale helbluaj. ::::Male la nomon ekvivalentan al "marĉa vakcinio" uzas multaj lingvoj: ĝi estas vaste internacie komprenebla. ::::Oni do fidu ilin, se oni ne fidas sl tiuj el ni, kiuj vivis en la regionoj, kie abundas diversaj specioj de vakcinio: kaj mirtelo (kun malhelbluaj beroj), kaj ruĝa vakcinio (kun seketaj pale ruĝaj beroj), kaj oksikoko (kun sukaj malhelreĝaj beroj), kaj marĉa vakcinio (kun palaj helbluaj beroj), kaj multfoje kolektis ĉiujn tiajn sovaĝe kreskantajn berojn en lokaj arbaroj. ::::Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 14:27, 19 maj. 2026 (UTC) 5yog2hlxnyph1t84il2frvmufm3nhew 9377799 9377710 2026-05-19T16:03:49Z Arbarulo 135469 9377799 wikitext text/x-wiki == Nigra?! == De kie aperis la epiteto "nigra" en la titolo? Tiu ĉi specio havas pli helajn, tre pale bluetajn berojn, kompare kun aliaj kulinare kutimaj specioj de vakcinio: ekzemple, mirtelaj beroj estas malhelbluaj, preskaŭ nigraj. Ĉu ĝi nomiĝas "nigra vakcinio" en iu lingvo aŭ temas pri ia eraro? Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 02:15, 19 maj. 2026 (UTC) :Mi havas neniun personan sperton nek fakulecon pri la temo, sed la artikola enhavo priskribas la berojn "malhelaj blu-nigraj", kaj alilingvaj vikipedioj simile. Iuj el la bildoj aspektas pli nigre kaj alie pli blue, sed al mia okulo neniu aspektas "tre pale". --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 02:44, 19 maj. 2026 (UTC)--[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 02:44, 19 maj. 2026 (UTC) ::Mi bone konas berojn kaj de tiu ĉi planto (marĉa vakcinio), kaj de parenca (sed pli vaste konata) planto (mirtelo). ::Mirtelo tipe havas malhelbluajn, violkolorajn, preskaŭ nigrajn berojn; marĉa vakcinio tipe havas helbluajn, iom palajn, iom helgrizajn berojn - ilian tipan aspekton bone ilustras fotaĵo komence de la estonlingva artikolo. ::La kolordiferencon klare emfazas ankaŭ la ruslingvaj nomoj de tiuj ĉi du beroj, ĉar la rusa uzas apartajn radikojn por tre hela, pala blua koloro de nordlanda ĉielo kaj por malpli hela blua (indiga) koloro: respektive ''голубой'' kaj ''синий''. Ruslingve tiuj ĉi plantoj nomiĝas ĝuste laŭ la koloro de iliaj beroj: respektive ''голубика'' (helblua, koloro de marĉa vakcinio) kaj ''черника'' (nigra, laŭ la tiom malhela blua, ke ''nigra'' estas pli taŭga karakterizo de ties koloro - por "sovaĝaj", arbaraj mirteloj). ::Mi atestas, ke tiaj koloridentigoj estas trafaj, kaj tial nomi la pli helajn berojn "nigraj" ŝajnas al mi absurde. ::Tial, se ne troviĝos referencoj aŭ almenaŭ ia racia pravigo por tia stranga epiteto (nigra);por la pli hela bero, ni kontentiĝu per la nomo, kiu jam aperas en la artikolo kaj kiun subtenas pluraj lingvoj kaj la tipa kreskozono de tiu ĉi planto: '''marĉa vakcinio'''. Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 05:20, 19 maj. 2026 (UTC) :::Por "nigra" dekomence estas referenco, por "marĉa" ne estas referenco. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:20, 19 maj. 2026 (UTC) ::::Mi forte suspektas, ke en tiu ĉi referenco, kiu klasigas jene: :::: vakcinio ruĝa / arbara bero ruĝa (Vaccinium vitis-idaea) ::::vakcinio nigra (Vaccinium uliginosum) ::::vakcinio blua / mirtelo (Vaccinium myrtillus) ::::Wouter Pilger, la aŭtoro de tiu vortareto, estis mia amiko, sed eĉ tio ne garantias absolutan senerarecon. ::::La du nomoj, vakcinio nigra kaj vakcinio blua estas miainorese intermiksitaj (permutitaj): rigardu, ekzemple, la galerion de la anglalingva vikio: la beroj de Vaccinium uliginosum estas tre hele bluaj. ::::Eĉ en la hispana, en kiu ja ekzistas popola nomo ''arándano de fruto negro'' aŭ ''arándano negro'' (''arándano'' estas vakcinio), la bildoj montras tre helajn berojn! Estas absurde nomi "nigra" en imternacia lingvo berojn, kiuj klare aspektas tre pale helbluaj. ::::Male la nomon ekvivalentan al "marĉa vakcinio" uzas multaj lingvoj: ĝi estas vaste internacie komprenebla. ::::Oni do fidu ilin, se oni ne fidas sl tiuj el ni, kiuj vivis en la regionoj, kie abundas diversaj specioj de vakcinio: kaj mirtelo (kun malhelbluaj beroj), kaj ruĝa vakcinio (kun seketaj pale ruĝaj beroj), kaj oksikoko (kun sukaj malhelreĝaj beroj), kaj marĉa vakcinio (kun palaj helbluaj beroj), kaj multfoje kolektis ĉiujn tiajn sovaĝe kreskantajn berojn en lokaj arbaroj. ::::Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 14:27, 19 maj. 2026 (UTC) :::::Dankegon pro tiuj komentoj pri la fonto! Mi trovas vian hipotezon de erara inversigo de nomoj konvinka, do faros neniun plian problemon se vi volas alinomi. :::::Restas ankoraŭ la mistero de la priskribo de "malhelaj blu-nigraj" beroj en la artikolo. En nia artikolo ĝi estas senreferenca, la angla vikipedio havas ŝajnan referencon apud la sama aserto sed la fonto fakte diras ke ili estas "bluaj". --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:03, 19 maj. 2026 (UTC) 6xyrbh1dusfq3l44mb8b14yvz90qihk 9378049 9377799 2026-05-20T00:45:27Z Filozofo 3592 /* Nigra?! */ Korektis mistajpojn 9378049 wikitext text/x-wiki == Nigra?! == De kie aperis la epiteto "nigra" en la titolo? Tiu ĉi specio havas pli helajn, tre pale bluetajn berojn, kompare kun aliaj kulinare kutimaj specioj de vakcinio: ekzemple, mirtelaj beroj estas malhelbluaj, preskaŭ nigraj. Ĉu ĝi nomiĝas "nigra vakcinio" en iu lingvo aŭ temas pri ia eraro? Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 02:15, 19 maj. 2026 (UTC) :Mi havas neniun personan sperton nek fakulecon pri la temo, sed la artikola enhavo priskribas la berojn "malhelaj blu-nigraj", kaj alilingvaj vikipedioj simile. Iuj el la bildoj aspektas pli nigre kaj alie pli blue, sed al mia okulo neniu aspektas "tre pale". --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 02:44, 19 maj. 2026 (UTC)--[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 02:44, 19 maj. 2026 (UTC) ::Mi bone konas berojn kaj de tiu ĉi planto (marĉa vakcinio), kaj de parenca (sed pli vaste konata) planto (mirtelo). ::Mirtelo tipe havas malhelbluajn, violkolorajn, preskaŭ nigrajn berojn; marĉa vakcinio tipe havas helbluajn, iom palajn, iom helgrizajn berojn - ilian tipan aspekton bone ilustras fotaĵo komence de la estonlingva artikolo. ::La kolordiferencon klare emfazas ankaŭ la ruslingvaj nomoj de tiuj ĉi du beroj, ĉar la rusa uzas apartajn radikojn por tre hela, pala blua koloro de nordlanda ĉielo kaj por malpli hela blua (indiga) koloro: respektive ''голубой'' kaj ''синий''. Ruslingve tiuj ĉi plantoj nomiĝas ĝuste laŭ la koloro de iliaj beroj: respektive ''голубика'' (helblua, koloro de marĉa vakcinio) kaj ''черника'' (nigra, laŭ la tiom malhela blua, ke ''nigra'' estas pli taŭga karakterizo de ties koloro - por "sovaĝaj", arbaraj mirteloj). ::Mi atestas, ke tiaj koloridentigoj estas trafaj, kaj tial nomi la pli helajn berojn "nigraj" ŝajnas al mi absurde. ::Tial, se ne troviĝos referencoj aŭ almenaŭ ia racia pravigo por tia stranga epiteto (nigra);por la pli hela bero, ni kontentiĝu per la nomo, kiu jam aperas en la artikolo kaj kiun subtenas pluraj lingvoj kaj la tipa kreskozono de tiu ĉi planto: '''marĉa vakcinio'''. Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 05:20, 19 maj. 2026 (UTC) :::Por "nigra" dekomence estas referenco, por "marĉa" ne estas referenco. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:20, 19 maj. 2026 (UTC) ::::Mi forte suspektas, ke en tiu ĉi referenco, kiu klasigas jene: :::: vakcinio ruĝa / arbara bero ruĝa (Vaccinium vitis-idaea) ::::vakcinio nigra (Vaccinium uliginosum) ::::vakcinio blua / mirtelo (Vaccinium myrtillus) ::::Wouter Pilger, la aŭtoro de tiu vortareto, estis mia amiko, sed eĉ tio ne garantias absolutan senerarecon. ::::La du nomoj, vakcinio nigra kaj vakcinio blua estas miainorese intermiksitaj (permutitaj): rigardu, ekzemple, la galerion de la anglalingva vikio: la beroj de Vaccinium uliginosum estas tre hele bluaj. ::::Eĉ en la hispana, en kiu ja ekzistas popola nomo ''arándano de fruto negro'' aŭ ''arándano negro'' (''arándano'' estas vakcinio), la bildoj montras tre helajn berojn! Estas absurde nomi "nigra" en internacia lingvo berojn, kiuj klare aspektas tre pale helbluaj. ::::Male la nomon ekvivalentan al "marĉa vakcinio" uzas multaj lingvoj: ĝi estas vaste internacie komprenebla. ::::Oni do fidu ilin, se oni ne fidas tiujn el ni, kiuj vivis en la regionoj, kie abundas diversaj specioj de vakcinio: kaj mirtelo (kun malhelbluaj beroj), kaj ruĝa vakcinio (kun seketaj pale ruĝaj beroj), kaj oksikoko (kun sukaj malhelreĝaj beroj), kaj marĉa vakcinio (kun palaj helbluaj beroj), kaj multfoje kolektis ĉiujn tiajn sovaĝe kreskantajn berojn en lokaj arbaroj. ::::Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 14:27, 19 maj. 2026 (UTC) :::::Dankegon pro tiuj komentoj pri la fonto! Mi trovas vian hipotezon de erara inversigo de nomoj konvinka, do faros neniun plian problemon se vi volas alinomi. :::::Restas ankoraŭ la mistero de la priskribo de "malhelaj blu-nigraj" beroj en la artikolo. En nia artikolo ĝi estas senreferenca, la angla vikipedio havas ŝajnan referencon apud la sama aserto sed la fonto fakte diras ke ili estas "bluaj". --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:03, 19 maj. 2026 (UTC) toe81lognqxikkq3b1z2bgng6h5p8m5 9378050 9378049 2026-05-20T00:50:10Z Filozofo 3592 /* Nigra?! */ Respondo 9378050 wikitext text/x-wiki == Nigra?! == De kie aperis la epiteto "nigra" en la titolo? Tiu ĉi specio havas pli helajn, tre pale bluetajn berojn, kompare kun aliaj kulinare kutimaj specioj de vakcinio: ekzemple, mirtelaj beroj estas malhelbluaj, preskaŭ nigraj. Ĉu ĝi nomiĝas "nigra vakcinio" en iu lingvo aŭ temas pri ia eraro? Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 02:15, 19 maj. 2026 (UTC) :Mi havas neniun personan sperton nek fakulecon pri la temo, sed la artikola enhavo priskribas la berojn "malhelaj blu-nigraj", kaj alilingvaj vikipedioj simile. Iuj el la bildoj aspektas pli nigre kaj alie pli blue, sed al mia okulo neniu aspektas "tre pale". --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 02:44, 19 maj. 2026 (UTC)--[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 02:44, 19 maj. 2026 (UTC) ::Mi bone konas berojn kaj de tiu ĉi planto (marĉa vakcinio), kaj de parenca (sed pli vaste konata) planto (mirtelo). ::Mirtelo tipe havas malhelbluajn, violkolorajn, preskaŭ nigrajn berojn; marĉa vakcinio tipe havas helbluajn, iom palajn, iom helgrizajn berojn - ilian tipan aspekton bone ilustras fotaĵo komence de la estonlingva artikolo. ::La kolordiferencon klare emfazas ankaŭ la ruslingvaj nomoj de tiuj ĉi du beroj, ĉar la rusa uzas apartajn radikojn por tre hela, pala blua koloro de nordlanda ĉielo kaj por malpli hela blua (indiga) koloro: respektive ''голубой'' kaj ''синий''. Ruslingve tiuj ĉi plantoj nomiĝas ĝuste laŭ la koloro de iliaj beroj: respektive ''голубика'' (helblua, koloro de marĉa vakcinio) kaj ''черника'' (nigra, laŭ la tiom malhela blua, ke ''nigra'' estas pli taŭga karakterizo de ties koloro - por "sovaĝaj", arbaraj mirteloj). ::Mi atestas, ke tiaj koloridentigoj estas trafaj, kaj tial nomi la pli helajn berojn "nigraj" ŝajnas al mi absurde. ::Tial, se ne troviĝos referencoj aŭ almenaŭ ia racia pravigo por tia stranga epiteto (nigra);por la pli hela bero, ni kontentiĝu per la nomo, kiu jam aperas en la artikolo kaj kiun subtenas pluraj lingvoj kaj la tipa kreskozono de tiu ĉi planto: '''marĉa vakcinio'''. Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 05:20, 19 maj. 2026 (UTC) :::Por "nigra" dekomence estas referenco, por "marĉa" ne estas referenco. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:20, 19 maj. 2026 (UTC) ::::Mi forte suspektas, ke en tiu ĉi referenco, kiu klasigas jene: :::: vakcinio ruĝa / arbara bero ruĝa (Vaccinium vitis-idaea) ::::vakcinio nigra (Vaccinium uliginosum) ::::vakcinio blua / mirtelo (Vaccinium myrtillus) ::::Wouter Pilger, la aŭtoro de tiu vortareto, estis mia amiko, sed eĉ tio ne garantias absolutan senerarecon. ::::La du nomoj, vakcinio nigra kaj vakcinio blua estas miainorese intermiksitaj (permutitaj): rigardu, ekzemple, la galerion de la anglalingva vikio: la beroj de Vaccinium uliginosum estas tre hele bluaj. ::::Eĉ en la hispana, en kiu ja ekzistas popola nomo ''arándano de fruto negro'' aŭ ''arándano negro'' (''arándano'' estas vakcinio), la bildoj montras tre helajn berojn! Estas absurde nomi "nigra" en internacia lingvo berojn, kiuj klare aspektas tre pale helbluaj. ::::Male la nomon ekvivalentan al "marĉa vakcinio" uzas multaj lingvoj: ĝi estas vaste internacie komprenebla. ::::Oni do fidu ilin, se oni ne fidas tiujn el ni, kiuj vivis en la regionoj, kie abundas diversaj specioj de vakcinio: kaj mirtelo (kun malhelbluaj beroj), kaj ruĝa vakcinio (kun seketaj pale ruĝaj beroj), kaj oksikoko (kun sukaj malhelreĝaj beroj), kaj marĉa vakcinio (kun palaj helbluaj beroj), kaj multfoje kolektis ĉiujn tiajn sovaĝe kreskantajn berojn en lokaj arbaroj. ::::Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 14:27, 19 maj. 2026 (UTC) :::::Dankegon pro tiuj komentoj pri la fonto! Mi trovas vian hipotezon de erara inversigo de nomoj konvinka, do faros neniun plian problemon se vi volas alinomi. :::::Restas ankoraŭ la mistero de la priskribo de "malhelaj blu-nigraj" beroj en la artikolo. En nia artikolo ĝi estas senreferenca, la angla vikipedio havas ŝajnan referencon apud la sama aserto sed la fonto fakte diras ke ili estas "bluaj". --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:03, 19 maj. 2026 (UTC) ::::::Bonege! Mi planos kaj efektivigos tion senhaste. Amike, [[Uzanto:Filozofo|Filozofo]] ([[Uzanto-Diskuto:Filozofo|diskuto]]) 00:50, 20 maj. 2026 (UTC) bcl8tbaprddyj5gymtq506he9k5vjip 0 944126 9377592 9377227 2026-05-19T12:05:32Z Tirolischleioans 254019 /* Verkoj (elekto) */ 9377592 wikitext text/x-wiki '''Christian WEIDLING''' (naskiĝinta la {{daton|14|8|1660}} en [[Weißenfels]], mortinta en 1731 en [[Ahlerstedt|Ahlerstedt-Ottendorf]]) estis [[germanio|germana]] juristo kaj intertempe ĉambra-kortega konsilisto de [[Anhalt]]o. Edzigis lin en 1692 Sofie Magdalene Thomasius (naskonta du infanojn) kaj post 1695 Susanne Dorothea Conrad. == Vivo kaj agado== Estante filo de urba konsiliano de Weißenfels li studis ĉe la [[universitato de Lepsiko|Lepsika universitato]] teologion kaj filozofion; grava instruisto tiea de li estis [[Christian Thomasius]]. Ne dungite en la animzorgado li komencis studi jursciencojn kaj doktoriĝie en 1689 ĉe la [[friedrich-Schiller-Universitato Jena|universitato de Jena]]. Post estrada deĵoro ĉe la [[Aŭgusta Gimnazio (Weißenfels)]] - kiu de 1707 dankis florajn jarojn al Weidling! - li iĝis en 1719 orda profesoro pri la [[feŭdo|feŭda]] leĝaro en Lepsiko. En 1701 li fondis la gazeton "Angenehme Quellen zu gelehrten Discursen nach Anleitung der Historie, Politique, Moralité" kies preson oni ĉesigis jam jaron poste. Antaŭ laboro ĉe la [[universitato de Kiel|Kila universitato]] li fariĝis kortega konsilisto por la anhaltanoj. Sed ĉekortege li aktivis nur malplurajn jarojn pro pripolitika naŭzo. Fine malsaniĝo necesigis transloĝiĝon al Hamburgo kie vivis lia filo. En siaj skribaĵoj senteblis la intelekta romparo dum la komenco de la movado de [[raciismo]]. Parte Weidling sekvis la ideojn de Thomasius: kontraŭ ties konservativa kontraŭulo [[Valentin Alberti]] li publike kolerumis. == Verkoj (elekto)== *''Dissertatio philologica.'' (Lepsiko 1684) *''Der gelehrte Kirchenredner'' (Lepsiko 1700) *''Philosophia iuridica'' (Lepsiko 1701) *''Der oratorische Hofmeister'' (Lepsiko 1698 kaj 1704) *''Der Trauerredner'' (Lepsiko 1698 kaj 1706) *''Die oratorische Schatzkammer'' (Lepsiko 1700 kaj 1703) *''Emblematische Schatzkammer'' (Lepsiko 1702) *''Kurieuse und gründliche Moralite'' (Lepsiko 1701) *''Ius publicum imperii Romano-Germanici hodierni'' (Lepsiko 1706) *''Einleitung zum Staatsrecht'' (Lepsiko 1706) *''Methodum praelectionum hibernarum tam iuridicarum quam oratoriarum ac philosophicarum'' (Lepsiko 1718) == Literaturo == * Max Fleischmann: ''Christian Thomasius. Leben und Lebenswerk''. Niemeyer, Halle 1931. * [[Nicolaus Hieronymus Gundling]]: ''Collegium historico-literarium''. Bremen 1738. *Tschackert, Paul: [https://www.deutsche-biographie.de/gnd117240419.html#adbcontent "Weidling, Christian"] - ĉe: ''Allgemeine Deutsche Biographie,'' 41 (1896), p. 456-457 {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Weidling, Christian}} [[Kategorio:Germanaj juristoj]] [[Kategorio:Germanaj profesoroj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1660]] [[Kategorio:Mortintoj en 1731]] [[Kategorio:Weißenfels]] dvfsheoxmpqe7pd8n71sx2frem7iwzb 9377593 9377592 2026-05-19T12:06:24Z Tirolischleioans 254019 /* Verkoj (elekto) */ 9377593 wikitext text/x-wiki '''Christian WEIDLING''' (naskiĝinta la {{daton|14|8|1660}} en [[Weißenfels]], mortinta en 1731 en [[Ahlerstedt|Ahlerstedt-Ottendorf]]) estis [[germanio|germana]] juristo kaj intertempe ĉambra-kortega konsilisto de [[Anhalt]]o. Edzigis lin en 1692 Sofie Magdalene Thomasius (naskonta du infanojn) kaj post 1695 Susanne Dorothea Conrad. == Vivo kaj agado== Estante filo de urba konsiliano de Weißenfels li studis ĉe la [[universitato de Lepsiko|Lepsika universitato]] teologion kaj filozofion; grava instruisto tiea de li estis [[Christian Thomasius]]. Ne dungite en la animzorgado li komencis studi jursciencojn kaj doktoriĝie en 1689 ĉe la [[friedrich-Schiller-Universitato Jena|universitato de Jena]]. Post estrada deĵoro ĉe la [[Aŭgusta Gimnazio (Weißenfels)]] - kiu de 1707 dankis florajn jarojn al Weidling! - li iĝis en 1719 orda profesoro pri la [[feŭdo|feŭda]] leĝaro en Lepsiko. En 1701 li fondis la gazeton "Angenehme Quellen zu gelehrten Discursen nach Anleitung der Historie, Politique, Moralité" kies preson oni ĉesigis jam jaron poste. Antaŭ laboro ĉe la [[universitato de Kiel|Kila universitato]] li fariĝis kortega konsilisto por la anhaltanoj. Sed ĉekortege li aktivis nur malplurajn jarojn pro pripolitika naŭzo. Fine malsaniĝo necesigis transloĝiĝon al Hamburgo kie vivis lia filo. En siaj skribaĵoj senteblis la intelekta romparo dum la komenco de la movado de [[raciismo]]. Parte Weidling sekvis la ideojn de Thomasius: kontraŭ ties konservativa kontraŭulo [[Valentin Alberti]] li publike kolerumis. == Verkoj (elekto)== *''Dissertatio philologica'' (Lepsiko 1684) *''Der gelehrte Kirchenredner'' (Lepsiko 1700) *''Philosophia iuridica'' (Lepsiko 1701) *''Der oratorische Hofmeister'' (Lepsiko 1698 kaj 1704) *''Der Trauerredner'' (Lepsiko 1698 kaj 1706) *''Die oratorische Schatzkammer'' (Lepsiko 1700 kaj 1703) *''Emblematische Schatzkammer'' (Lepsiko 1702) *''Kurieuse und gründliche Moralite'' (Lepsiko 1701) *''Ius publicum imperii Romano-Germanici hodierni'' (Lepsiko 1706) *''Einleitung zum Staatsrecht'' (Lepsiko 1706) *''Methodum praelectionum hibernarum tam iuridicarum quam oratoriarum ac philosophicarum'' (Lepsiko 1718) == Literaturo == * Max Fleischmann: ''Christian Thomasius. Leben und Lebenswerk''. Niemeyer, Halle 1931. * [[Nicolaus Hieronymus Gundling]]: ''Collegium historico-literarium''. Bremen 1738. *Tschackert, Paul: [https://www.deutsche-biographie.de/gnd117240419.html#adbcontent "Weidling, Christian"] - ĉe: ''Allgemeine Deutsche Biographie,'' 41 (1896), p. 456-457 {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Weidling, Christian}} [[Kategorio:Germanaj juristoj]] [[Kategorio:Germanaj profesoroj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1660]] [[Kategorio:Mortintoj en 1731]] [[Kategorio:Weißenfels]] qvmzs5o5f8mln6pzjmbze730cm9j9nw 9377643 9377593 2026-05-19T12:43:51Z Tirolischleioans 254019 /* Verkoj (elekto) */ 9377643 wikitext text/x-wiki '''Christian WEIDLING''' (naskiĝinta la {{daton|14|8|1660}} en [[Weißenfels]], mortinta en 1731 en [[Ahlerstedt|Ahlerstedt-Ottendorf]]) estis [[germanio|germana]] juristo kaj intertempe ĉambra-kortega konsilisto de [[Anhalt]]o. Edzigis lin en 1692 Sofie Magdalene Thomasius (naskonta du infanojn) kaj post 1695 Susanne Dorothea Conrad. == Vivo kaj agado== Estante filo de urba konsiliano de Weißenfels li studis ĉe la [[universitato de Lepsiko|Lepsika universitato]] teologion kaj filozofion; grava instruisto tiea de li estis [[Christian Thomasius]]. Ne dungite en la animzorgado li komencis studi jursciencojn kaj doktoriĝie en 1689 ĉe la [[friedrich-Schiller-Universitato Jena|universitato de Jena]]. Post estrada deĵoro ĉe la [[Aŭgusta Gimnazio (Weißenfels)]] - kiu de 1707 dankis florajn jarojn al Weidling! - li iĝis en 1719 orda profesoro pri la [[feŭdo|feŭda]] leĝaro en Lepsiko. En 1701 li fondis la gazeton "Angenehme Quellen zu gelehrten Discursen nach Anleitung der Historie, Politique, Moralité" kies preson oni ĉesigis jam jaron poste. Antaŭ laboro ĉe la [[universitato de Kiel|Kila universitato]] li fariĝis kortega konsilisto por la anhaltanoj. Sed ĉekortege li aktivis nur malplurajn jarojn pro pripolitika naŭzo. Fine malsaniĝo necesigis transloĝiĝon al Hamburgo kie vivis lia filo. En siaj skribaĵoj senteblis la intelekta romparo dum la komenco de la movado de [[raciismo]]. Parte Weidling sekvis la ideojn de Thomasius: kontraŭ ties konservativa kontraŭulo [[Valentin Alberti]] li publike kolerumis. == Verkoj (elekto)== *''Dissertatio philologica'' (Lepsiko 1684) *''Der gelehrte Kirchenredner'' (Lepsiko 1700) *''Philosophia iuridica'' (Lepsiko 1701) *''Der oratorische Hofmeister'' (Lepsiko 1698 kaj 1704) *''Der Trauerredner'' (Lepsiko 1698 kaj 1706) *''Die oratorische Schatzkammer'' (Lepsiko 1700 kaj 1703) *''Emblematische Schatzkammer'' (Lepsiko 1702) *''Kurieuse und gründliche Moralite'' (Lepsiko 1701) *''Ius publicum imperii Romano-Germanici hodierni'' (Lepsiko 1706) *''Einleitung zum Staatsrecht'' (Lepsiko 1706) *''Methodus praelectionum hibernarum tam iuridicarum quam oratoriarum ac philosophicarum'' (Lepsiko 1718) == Literaturo == * Max Fleischmann: ''Christian Thomasius. Leben und Lebenswerk''. Niemeyer, Halle 1931. * [[Nicolaus Hieronymus Gundling]]: ''Collegium historico-literarium''. Bremen 1738. *Tschackert, Paul: [https://www.deutsche-biographie.de/gnd117240419.html#adbcontent "Weidling, Christian"] - ĉe: ''Allgemeine Deutsche Biographie,'' 41 (1896), p. 456-457 {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Weidling, Christian}} [[Kategorio:Germanaj juristoj]] [[Kategorio:Germanaj profesoroj]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1660]] [[Kategorio:Mortintoj en 1731]] [[Kategorio:Weißenfels]] r0sxm685odef7lyji70tw2yc7xr4eib 1 944138 9377671 9377355 2026-05-19T13:24:51Z Arbarulo 135469 9377671 wikitext text/x-wiki == Graveco == Ŝajne la homo estas grava, eĉ gravega (almenaŭ por [[Slovakio]]). Se iu deziras doni pli da amon (atento, kontrolo, fontoj, pliigo) ili estu bonvenaj. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 07:02, 19 maj. 2026 (UTC) :Estas via tasko aldoni la fontojn, ĉar nur vi scias, kiuj ili estas. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 13:24, 19 maj. 2026 (UTC) oa0331epkrtr6da05ayfjbrj8wfgywz 9377673 9377671 2026-05-19T13:30:06Z Arbarulo 135469 miskompreno 9377673 wikitext text/x-wiki == Graveco == Ŝajne la homo estas grava, eĉ gravega (almenaŭ por [[Slovakio]]). Se iu deziras doni pli da amon (atento, kontrolo, fontoj, pliigo) ili estu bonvenaj. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 07:02, 19 maj. 2026 (UTC) t2v4nl1kiz5vo37iozmoguozoskjfpt 0 944173 9377596 2026-05-19T12:12:13Z Sj1mor 12103 Kreita per traduko de la paĝo "[[:en:Special:Redirect/revision/1339725788|Prestressed concrete]]" 9377596 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:PrestressedConcrete-en1.png|alternative=six figures showing forces and resulting deflection of beam|eta|Komparo de ne-antaŭstreĉita [[Trabo (arkitekturo)|trabo]] (supro) kaj antaŭstreĉita betona trabo (malsupro) sub ŝarĝo: # Ne-antaŭstreĉita trabo sen ŝarĝo # Ne-antaŭstreĉita trabo kun ŝarĝo # Antaŭ ol betono solidiĝas, tendenoj enigitaj en betonon estas streĉitaj # Post kiam betono solidiĝas, tendenoj aplikas kunpreman streĉon al betono # Antaŭstreĉita trabo sen ŝarĝo # Antaŭstreĉita trabo kun ŝarĝo ]] '''Antaŭstreĉita betono''' estas formo de [[betono]] uzata en [[konstruado]]. Ĝi estas esence antaŭstreĉita (kunpremita) dum produktado, tiel ke ĝi plifortigas ĝin kontraŭ streĉfortoj, kiuj ekzistos dum funkciado.<ref name="LinTY2">{{cite book|last1=Lin|first1=T.Y.|last2=Burns|first2=Ned H.|title=Design of Prestressed Concrete Structures|date=1981|publisher=John Wiley & Sons|location=New York, US|isbn=0-471-01898-8|edition=Third|url=http://www.slideshare.net/ankitd1094/design-of-prestressed-concrete-structures-tylin-50801288|access-date=24 August 2016|archive-date=8 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170208031221/http://www.slideshare.net/ankitd1094/design-of-prestressed-concrete-structures-tylin-50801288|url-status=live}}</ref><ref name="FIB312">{{cite book|last1=Federation Internationale du Beton|title=fib Bulletin 31: Post-tensioning in Buildings|date=February 2005|publisher=FIB|isbn=978-2-88394-071-0|url=http://www.civil.ist.utl.pt/~cristina/EBAP/book_63505_fib31.pdf|access-date=26 August 2016|archive-date=8 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170208014104/http://www.civil.ist.utl.pt/~cristina/EBAP/book_63505_fib31.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="ACI-CT132">{{cite web|last1=American Concrete Institute|title=CT-13: ACI Concrete Terminology|url=https://www.concrete.org/topicsinconcrete/topicdetail/prestressed|website=American Concrete Institute|publisher=ACI|access-date=25 August 2016|location=Farmington Hills, Michigan US|archive-date=11 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161211061649/https://www.concrete.org/topicsinconcrete/topicdetail/prestressed|url-status=live}} Post-tensioned concreted is "structural concrete in which internal stresses have been introduced to reduce potential tensile stresses in the concrete resulting from loads."</ref> Ĝin patentis Eugène Freyssinet en 1928.<ref>{{cite book|last=Billington|first=David|title=The Tower and the Bridge|publisher=Princeton University Press|location=Princeton|year=1985|isbn=0-691-02393-X|url=https://archive.org/details/towerbridgenewar00bill}}</ref> [[Dosiero:Sofortiger-Verbund-en.png|alternative=three figures; darker green slab is pre-tensioned in lighter green casting bed|maldekstra|eta|Antaŭstreĉiga procezo]] [[Dosiero:Post-Tensioned_Concrete.svg|alternative=four diagrams showing loads and forces on beam|dekstra|eta|Fortoj sur post-streĉita betono kun profilita (kurba) tendeno]] * [http://www.sedhc.es/biblioteca/actas/CIHC1_130_Marrey%20B.pdf La historio de antaŭstreĉita betono de 1930 ĝis 1945: Paŝo al la Eŭropa Unio] * [https://purl.fdlp.gov/GPO/gpo41564 Gvidlinioj por Specimenigo, Takso kaj Restaŭrado de Difekta Cementmortero en Antaŭstreĉita Betono, Post-Streĉaj Duktoj de Pontoj -] Federacia Aŭtovoja Administracio * [http://www.arct.cam.ac.uk/Downloads/ichs/vol-2-1719-1740-anaya.pdf Historiaj Patentoj kaj la Evoluo de Dudeka-Jarcenta Arkitektura Konstruado kun Plifortikigita kaj Antaŭstreĉita Betono] [[Kategorio:Betono]] [[Kategorio:Konstrufako]] [[Kategorio:Struktura inĝenierado]] [[Kategorio:Konstruaĵa inĝenierado]] [[Kategorio:Betonaj konstruaĵoj]] [[Kategorio:Konstrumaterialoj]] 457hqbwt2gvdxdiv84hag740slm9c1y 9377599 9377596 2026-05-19T12:18:11Z Sj1mor 12103 9377599 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:PrestressedConcrete-en1.png|alternative=six figures showing forces and resulting deflection of beam|eta|Komparo de ne-antaŭstreĉita [[Trabo (arkitekturo)|trabo]] (supro) kaj antaŭstreĉita betona trabo (malsupro) sub ŝarĝo:<br> # Ne-antaŭstreĉita trabo sen ŝarĝo # Ne-antaŭstreĉita trabo kun ŝarĝo # Antaŭ ol betono solidiĝas, tendenoj enigitaj en betonon estas streĉitaj # Post kiam betono solidiĝas, tendenoj aplikas kunpreman streĉon al betono # Antaŭstreĉita trabo sen ŝarĝo # Antaŭstreĉita trabo kun ŝarĝo ]] '''(Antaŭ)streĉita betono''' aŭ '''Prembetono''' ({{L-en|Prestressed concrete}}) estas formo de [[betono]] uzata en [[konstruado]]. Ĝi estas esence antaŭstreĉita (kunpremita) dum produktado, tiel ke ĝi plifortigas ĝin kontraŭ streĉfortoj, kiuj ekzistos dum funkciado.<ref name="LinTY2">{{cite book|last1=Lin|first1=T.Y.|last2=Burns|first2=Ned H.|title=Design of Prestressed Concrete Structures|date=1981|publisher=John Wiley & Sons|location=New York, US|isbn=0-471-01898-8|edition=Third|url=http://www.slideshare.net/ankitd1094/design-of-prestressed-concrete-structures-tylin-50801288|access-date=24 August 2016|archive-date=8 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170208031221/http://www.slideshare.net/ankitd1094/design-of-prestressed-concrete-structures-tylin-50801288|url-status=live}}</ref><ref name="FIB312">{{cite book|last1=Federation Internationale du Beton|title=fib Bulletin 31: Post-tensioning in Buildings|date=February 2005|publisher=FIB|isbn=978-2-88394-071-0|url=http://www.civil.ist.utl.pt/~cristina/EBAP/book_63505_fib31.pdf|access-date=26 August 2016|archive-date=8 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170208014104/http://www.civil.ist.utl.pt/~cristina/EBAP/book_63505_fib31.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="ACI-CT132">{{cite web|last1=American Concrete Institute|title=CT-13: ACI Concrete Terminology|url=https://www.concrete.org/topicsinconcrete/topicdetail/prestressed|website=American Concrete Institute|publisher=ACI|access-date=25 August 2016|location=Farmington Hills, Michigan US|archive-date=11 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161211061649/https://www.concrete.org/topicsinconcrete/topicdetail/prestressed|url-status=live}} Post-tensioned concreted is "structural concrete in which internal stresses have been introduced to reduce potential tensile stresses in the concrete resulting from loads."</ref> Ĝin patentis Eugène Freyssinet en 1928.<ref>{{cite book|last=Billington|first=David|title=The Tower and the Bridge|publisher=Princeton University Press|location=Princeton|year=1985|isbn=0-691-02393-X|url=https://archive.org/details/towerbridgenewar00bill}}</ref> Temas pri tipo de [[ŝtalbetono]] en kiu plifortigo estas uzata por krei artefaritan [[Ŝarĝo|ŝarĝon]] sur la elemento, kie tiu ŝarĝo kontraŭas la servajn ŝarĝojn de la elemento kaj tiel kompensas kelkajn el ili. Antaŭstreĉitaj betonaj [[Trabo (arkitekturo)|traboj]] estas kutime uzataj por konstrui [[Ponto|pontojn]] aŭ [[Tegmento|tegmentojn]], kiuj portas grandajn ŝarĝojn super grandaj interspacoj. La artefarita ŝarĝo sur la betono nomiĝas '''antaŭstreĉado''', kaj kutime efektiviĝas per aldono de streĉaj fortoj al la plifortigo de la elemento, antaŭ ol la servaj ŝarĝoj estas aplikitaj. En la kazo kie la antaŭstreĉado estas efektivigita antaŭ ol la struktura elemento estas gisita, ĝi nomiĝas "antaŭstreĉita", dum kiam la antaŭstreĉado estas efektivigita post kiam la elemento estas konstruita, ĝi nomiĝas "poststreĉita". [[Dosiero:Sofortiger-Verbund-en.png|alternative=three figures; darker green slab is pre-tensioned in lighter green casting bed|dekstra|eta|Antaŭstreĉiga procezo]] [[Dosiero:Post-Tensioned_Concrete.svg|alternative=four diagrams showing loads and forces on beam|dekstra|eta|Fortoj sur post-streĉita betono kun profilita (kurba) tendeno]] == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [http://www.sedhc.es/biblioteca/actas/CIHC1_130_Marrey%20B.pdf La historio de antaŭstreĉita betono de 1930 ĝis 1945: Paŝo al la Eŭropa Unio] * [https://purl.fdlp.gov/GPO/gpo41564 Gvidlinioj por Specimenigo, Takso kaj Restaŭrado de Difekta Cement-mortero en Antaŭstreĉita Betono, Post-Streĉaj Duktoj de Pontoj -] Federacia Aŭtovoja Administracio * [http://www.arct.cam.ac.uk/Downloads/ichs/vol-2-1719-1740-anaya.pdf Historiaj patentoj kaj la evoluo de 20-jarcenta arkitektura konstruado kun plifortikigita kaj antaŭstreĉita betono] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Betono]] [[Kategorio:Konstrufako]] [[Kategorio:Struktura inĝenierado]] [[Kategorio:Konstruaĵa inĝenierado]] [[Kategorio:Betonaj konstruaĵoj]] [[Kategorio:Konstrumaterialoj]] pzorgaemea6lrt6oc9ql2lyxr1iu3hc 9377615 9377599 2026-05-19T12:27:49Z Sj1mor 12103 9377615 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:PrestressedConcrete-en1.png|alternative=six figures showing forces and resulting deflection of beam|eta|Komparo de ne-antaŭstreĉita [[Trabo (arkitekturo)|trabo]] (supro) kaj antaŭstreĉita betona trabo (malsupro) sub ŝarĝo:<br> # Ne-antaŭstreĉita trabo sen ŝarĝo # Ne-antaŭstreĉita trabo kun ŝarĝo # Antaŭ ol betono solidiĝas, tendenoj enigitaj en betonon estas streĉitaj # Post kiam betono solidiĝas, tendenoj aplikas kunpreman streĉon al betono # Antaŭstreĉita trabo sen ŝarĝo # Antaŭstreĉita trabo kun ŝarĝo ]] '''(Antaŭ)streĉita betono''' aŭ '''Prembetono''' ({{L-en|Prestressed concrete}}) estas formo de [[betono]] uzata en [[konstruado]]. Ĝi estas esence antaŭstreĉita (kunpremita) dum produktado, tiel ke ĝi plifortigas ĝin kontraŭ streĉfortoj, kiuj ekzistos dum funkciado.<ref name="LinTY2">{{cite book|last1=Lin|first1=T.Y.|last2=Burns|first2=Ned H.|title=Design of Prestressed Concrete Structures|date=1981|publisher=John Wiley & Sons|location=New York, US|isbn=0-471-01898-8|edition=Third|url=http://www.slideshare.net/ankitd1094/design-of-prestressed-concrete-structures-tylin-50801288|access-date=24 August 2016|archive-date=8 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170208031221/http://www.slideshare.net/ankitd1094/design-of-prestressed-concrete-structures-tylin-50801288|url-status=live}}</ref><ref name="FIB312">{{cite book|last1=Federation Internationale du Beton|title=fib Bulletin 31: Post-tensioning in Buildings|date=February 2005|publisher=FIB|isbn=978-2-88394-071-0|url=http://www.civil.ist.utl.pt/~cristina/EBAP/book_63505_fib31.pdf|access-date=26 August 2016|archive-date=8 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170208014104/http://www.civil.ist.utl.pt/~cristina/EBAP/book_63505_fib31.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="ACI-CT132">{{cite web|last1=American Concrete Institute|title=CT-13: ACI Concrete Terminology|url=https://www.concrete.org/topicsinconcrete/topicdetail/prestressed|website=American Concrete Institute|publisher=ACI|access-date=25 August 2016|location=Farmington Hills, Michigan US|archive-date=11 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161211061649/https://www.concrete.org/topicsinconcrete/topicdetail/prestressed|url-status=live}} Post-tensioned concreted is "structural concrete in which internal stresses have been introduced to reduce potential tensile stresses in the concrete resulting from loads."</ref> Ĝin patentis Eugène Freyssinet en 1928.<ref>{{cite book|last=Billington|first=David|title=The Tower and the Bridge|publisher=Princeton University Press|location=Princeton|year=1985|isbn=0-691-02393-X|url=https://archive.org/details/towerbridgenewar00bill}}</ref> Temas pri tipo de [[ŝtalbetono]] en kiu plifortigo estas uzata por krei artefaritan [[Ŝarĝo|ŝarĝon]] sur la elemento, kie tiu ŝarĝo kontraŭas la servajn ŝarĝojn de la elemento kaj tiel kompensas kelkajn el ili. Antaŭstreĉitaj betonaj [[Trabo (arkitekturo)|traboj]] estas kutime uzataj por konstrui [[Ponto|pontojn]] aŭ [[Tegmento|tegmentojn]], kiuj portas grandajn ŝarĝojn super grandaj interspacoj. La artefarita ŝarĝo sur la betono nomiĝas '''antaŭstreĉado''', kaj kutime efektiviĝas per aldono de streĉaj fortoj al la plifortigo de la elemento, antaŭ ol la servaj ŝarĝoj estas aplikitaj. En la kazo kie la antaŭstreĉado estas efektivigita antaŭ ol la struktura elemento estas gisita, ĝi nomiĝas "antaŭstreĉita", dum kiam la antaŭstreĉado estas efektivigita post kiam la elemento estas konstruita, ĝi nomiĝas "poststreĉita". [[Dosiero:Sofortiger-Verbund-en.png|alternative=three figures; darker green slab is pre-tensioned in lighter green casting bed|dekstra|eta|Antaŭstreĉiga procezo]] [[Dosiero:Post-Tensioned_Concrete.svg|alternative=four diagrams showing loads and forces on beam|dekstra|eta|Fortoj sur post-streĉita betono kun profilita (kurba) tendeno]] == Kelkaj tre famaj aŭ grandaj streĉbetonaĵoj == * [[Ponto de Londono]] * [[Ponto Bagration (Moskvo)]] * [[Farø-pontoj]] * [[Viadukto de Calix]] * [[Konfederacia Ponto]] Eble menciindas ke la fako de [[Louis-Christophe Zaleski-Zamenhof]] kiel doktor-inĝeniero estis streĉbetono. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [http://www.sedhc.es/biblioteca/actas/CIHC1_130_Marrey%20B.pdf La historio de antaŭstreĉita betono de 1930 ĝis 1945: Paŝo al la Eŭropa Unio] * [https://purl.fdlp.gov/GPO/gpo41564 Gvidlinioj por Specimenigo, Takso kaj Restaŭrado de Difekta Cement-mortero en Antaŭstreĉita Betono, Post-Streĉaj Duktoj de Pontoj -] Federacia Aŭtovoja Administracio * [http://www.arct.cam.ac.uk/Downloads/ichs/vol-2-1719-1740-anaya.pdf Historiaj patentoj kaj la evoluo de 20-jarcenta arkitektura konstruado kun plifortikigita kaj antaŭstreĉita betono] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Betono]] [[Kategorio:Konstrufako]] [[Kategorio:Struktura inĝenierado]] [[Kategorio:Konstruaĵa inĝenierado]] [[Kategorio:Betonaj konstruaĵoj]] [[Kategorio:Konstrumaterialoj]] llxwysoh1egliqswx9ehyl2dkujnh7y 9377617 9377615 2026-05-19T12:30:36Z Sj1mor 12103 9377617 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:PrestressedConcrete-en1.png|alternative=six figures showing forces and resulting deflection of beam|eta|Komparo de ne-antaŭstreĉita [[Trabo (arkitekturo)|trabo]] (supro) kaj antaŭstreĉita betona trabo (malsupro) sub ŝarĝo:<br> # Ne-antaŭstreĉita trabo sen ŝarĝo # Ne-antaŭstreĉita trabo kun ŝarĝo # Antaŭ ol betono solidiĝas, tendenoj enigitaj en betonon estas streĉitaj # Post kiam betono solidiĝas, tendenoj aplikas kunpreman streĉon al betono # Antaŭstreĉita trabo sen ŝarĝo # Antaŭstreĉita trabo kun ŝarĝo ]] '''(Antaŭ)streĉita betono''' aŭ '''Prembetono''' ({{L-en|Prestressed concrete}}) estas formo de [[betono]] uzata en [[konstruado]]. Ĝi estas esence antaŭstreĉita (kunpremita) dum produktado, tiel ke ĝi plifortigas ĝin kontraŭ streĉfortoj, kiuj ekzistos dum funkciado.<ref name="LinTY2">{{cite book|last1=Lin|first1=T.Y.|last2=Burns|first2=Ned H.|title=Design of Prestressed Concrete Structures|date=1981|publisher=John Wiley & Sons|location=New York, US|isbn=0-471-01898-8|edition=Third|url=http://www.slideshare.net/ankitd1094/design-of-prestressed-concrete-structures-tylin-50801288|access-date=24 August 2016|archive-date=8 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170208031221/http://www.slideshare.net/ankitd1094/design-of-prestressed-concrete-structures-tylin-50801288|url-status=live}}</ref><ref name="FIB312">{{cite book|last1=Federation Internationale du Beton|title=fib Bulletin 31: Post-tensioning in Buildings|date=February 2005|publisher=FIB|isbn=978-2-88394-071-0|url=http://www.civil.ist.utl.pt/~cristina/EBAP/book_63505_fib31.pdf|access-date=26 August 2016|archive-date=8 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170208014104/http://www.civil.ist.utl.pt/~cristina/EBAP/book_63505_fib31.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="ACI-CT132">{{cite web|last1=American Concrete Institute|title=CT-13: ACI Concrete Terminology|url=https://www.concrete.org/topicsinconcrete/topicdetail/prestressed|website=American Concrete Institute|publisher=ACI|access-date=25 August 2016|location=Farmington Hills, Michigan US|archive-date=11 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161211061649/https://www.concrete.org/topicsinconcrete/topicdetail/prestressed|url-status=live}} Post-tensioned concreted is "structural concrete in which internal stresses have been introduced to reduce potential tensile stresses in the concrete resulting from loads."</ref> Ĝin patentis Eugène Freyssinet en 1928.<ref>{{cite book|last=Billington|first=David|title=The Tower and the Bridge|publisher=Princeton University Press|location=Princeton|year=1985|isbn=0-691-02393-X|url=https://archive.org/details/towerbridgenewar00bill}}</ref> Betono havas tre malaltan streĉreziston, sed povas bone elteni kunpremajn streĉojn. Fermaĵo protektas la betonon kontraŭ troaj streĉoj. Streĉita fermaĵo metas la betonon mem sub premon, tiel ke la elemento devas esti pli streĉita/fleksita antaŭ ol iu ajn el la betonmaso streĉiĝas. Temas pri tipo de [[ŝtalbetono]] en kiu plifortigo estas uzata por krei artefaritan [[Ŝarĝo|ŝarĝon]] sur la elemento, kie tiu ŝarĝo kontraŭas la servajn ŝarĝojn de la elemento kaj tiel kompensas kelkajn el ili. Antaŭstreĉitaj betonaj [[Trabo (arkitekturo)|traboj]] estas kutime uzataj por konstrui [[Ponto|pontojn]] aŭ [[Tegmento|tegmentojn]], kiuj portas grandajn ŝarĝojn super grandaj interspacoj. La artefarita ŝarĝo sur la betono nomiĝas '''antaŭstreĉado''', kaj kutime efektiviĝas per aldono de streĉaj fortoj al la plifortigo de la elemento, antaŭ ol la servaj ŝarĝoj estas aplikitaj. En la kazo kie la antaŭstreĉado estas efektivigita antaŭ ol la struktura elemento estas gisita, ĝi nomiĝas "antaŭstreĉita", dum kiam la antaŭstreĉado estas efektivigita post kiam la elemento estas konstruita, ĝi nomiĝas "poststreĉita". La avantaĝoj de uzado de antaŭstreĉita betono inkluzivas pli malaltajn konstrukostojn pro pli maldikaj slaboj. Ĉi tio estas precipe grava en turdomoj, kie ŝparoj en plankodikeco povas esti tradukitaj en pliajn etaĝojn por la sama aŭ pli malalta kosto kaj pli malmultaj konektoj, ĉar la interspacoj de antaŭstreĉita betono superas la interspacojn de konvencia ŝtalbetono de la sama dikeco. Pliigante interspacojn ankaŭ pliigas la utiligon de plankospaco, kaj la redukto en la nombro de konektoj kondukas al pli malaltaj bontenadokostoj, ĉar la konektoj estas la malfortaj ligiloj en betona strukturo. [[Dosiero:Sofortiger-Verbund-en.png|alternative=three figures; darker green slab is pre-tensioned in lighter green casting bed|dekstra|eta|Antaŭstreĉiga procezo]] [[Dosiero:Post-Tensioned_Concrete.svg|alternative=four diagrams showing loads and forces on beam|dekstra|eta|Fortoj sur post-streĉita betono kun profilita (kurba) tendeno]] == Kelkaj tre famaj aŭ grandaj streĉbetonaĵoj == * [[Ponto de Londono]] * [[Ponto Bagration (Moskvo)]] * [[Farø-pontoj]] * [[Viadukto de Calix]] * [[Konfederacia Ponto]] Eble menciindas ke la fako de [[Louis-Christophe Zaleski-Zamenhof]] kiel doktor-inĝeniero estis streĉbetono. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [http://www.sedhc.es/biblioteca/actas/CIHC1_130_Marrey%20B.pdf La historio de antaŭstreĉita betono de 1930 ĝis 1945: Paŝo al la Eŭropa Unio] * [https://purl.fdlp.gov/GPO/gpo41564 Gvidlinioj por Specimenigo, Takso kaj Restaŭrado de Difekta Cement-mortero en Antaŭstreĉita Betono, Post-Streĉaj Duktoj de Pontoj -] Federacia Aŭtovoja Administracio * [http://www.arct.cam.ac.uk/Downloads/ichs/vol-2-1719-1740-anaya.pdf Historiaj patentoj kaj la evoluo de 20-jarcenta arkitektura konstruado kun plifortikigita kaj antaŭstreĉita betono] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Betono]] [[Kategorio:Konstrufako]] [[Kategorio:Struktura inĝenierado]] [[Kategorio:Konstruaĵa inĝenierado]] [[Kategorio:Betonaj konstruaĵoj]] [[Kategorio:Konstrumaterialoj]] a19unxzhimx4qlplf58b6n3zgta1cx1 0 944174 9377600 2026-05-19T12:18:24Z Sj1mor 12103 Alidirektigis al [[Streĉbetono]] 9377600 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Streĉbetono]] b1quno47capzdcq1rjjhw6kbhmrucs7 0 944175 9377609 2026-05-19T12:22:40Z ThomasPusch 1869 Alidirektigis al [[Drezdenko]] 9377609 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Drezdenko]] qi22m0bd9r5v4n4g69llmeg21yqjgrh 0 944176 9377620 2026-05-19T12:35:18Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "La nomo '''Chasselay''' povas aludi al du komunumoj de Francio: * Chasselay, komunumo en la [[arondismento Villefranche-sur-Saône]], ekde 2017 ankaŭ en la [[arondismento Liono]]??, en la [[departemento Rhône]] (Rodano), kaj * [[Chasselay (Isère)]], komunumo en la [[arondismento Grenoble]], en la [[departemento Isère]]. {{apartigilo}}" 9377620 wikitext text/x-wiki La nomo '''Chasselay''' povas aludi al du komunumoj de Francio: * Chasselay, komunumo en la [[arondismento Villefranche-sur-Saône]], ekde 2017 ankaŭ en la [[arondismento Liono]]??, en la [[departemento Rhône]] (Rodano), kaj * [[Chasselay (Isère)]], komunumo en la [[arondismento Grenoble]], en la [[departemento Isère]]. {{apartigilo}} kv4lxd24ftud0lubab9dn814hzacey9 0 944177 9377621 2026-05-19T12:37:37Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "{{Informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo =..." 9377621 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo = panoramo }} '''{{paĝonomo}}'''<!-- - prononco [{{IFA|?}}], {{l-oc|??}} okcitane? l-arp| arpitane? - --> estas [[Komunumo (Francio)|komunumo]] de [[Francio]]. Ĝi [[Komunumoj de Isère|situas en la]] [[Departementoj de Francio|departemento]] [[Isère]], en la regiono [[Aŭvernjo-Rodano-Alpoj]] (france ''Auvergne-Rhône-Alpes''). Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Administre la komunumo apartenas al la [[arondismento]] [[arondismento Grenoble|Grenoble]] kaj al la [[kantonoj de Francio|kantono]] ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}''. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. <!-- Ĝiaj loĝantoj en la [[franca lingvo]] nomiĝas ''?'' respektive ''?''. --> == Vidu ankaŭ == * [[Komunumoj de Isère]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo}} ({{fr}}) <!-- [[Dosiero:ebla plia bildo|eta|maldekstra|230ra|{{centre|teksto}}]] --> <br/> [[Dosiero:Map commune FR insee code {{#invoke:Wikidata|claim|P374}}.png|eta|centre|300ra|{{centre|La loĝloko inter la ĉirkaŭaj komunumoj}}]] {{Projektoj}} {{departemento Isère}} {{bibliotekoj}} {{ĝermo|Francio}} [[Kategorio:Komunumoj de Isère]] glu4tpe41a3toiqwpa2fowjylzw8ijf 9377640 9377621 2026-05-19T12:42:03Z ThomasPusch 1869 9377640 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | nomo = Chasselay | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo = panoramo }} '''Chasselay'''<!-- - prononco [{{IFA|?}}] - --> estas [[Komunumo (Francio)|komunumo]] de [[Francio]]. Ĝi [[Komunumoj de Isère|situas en la]] [[Departementoj de Francio|departemento]] [[Isère]], en la regiono [[Aŭvernjo-Rodano-Alpoj]] (france ''Auvergne-Rhône-Alpes''). Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Administre la komunumo apartenas al la [[arondismento]] [[arondismento Grenoble|Grenoble]] kaj al la [[kantonoj de Francio|kantono]] ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}''. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. <!-- Ĝiaj loĝantoj en la [[franca lingvo]] nomiĝas ''?'' respektive ''?''. --> == Vidu ankaŭ == * [[Komunumoj de Isère]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo}} ({{fr}}) <!-- [[Dosiero:ebla plia bildo|eta|maldekstra|230ra|{{centre|teksto}}]] --> <br/> [[Dosiero:Map commune FR insee code {{#invoke:Wikidata|claim|P374}}.png|eta|centre|300ra|{{centre|La loĝloko inter la ĉirkaŭaj komunumoj}}]] {{Projektoj}} {{departemento Isère}} {{bibliotekoj}} {{ĝermo|Francio}} [[Kategorio:Komunumoj de Isère]] ljbc9f7atu6lkhxajoobe18f4ku82ta 9377655 9377640 2026-05-19T12:53:50Z ThomasPusch 1869 9377655 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | nomo = Chasselay | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo = panoramo }} '''Chasselay'''<!-- - prononco [{{IFA|?}}] - --> estas [[Komunumo (Francio)|komunumo]] de [[Francio]]. Ĝi [[Komunumoj de Isère|situas en la]] [[Departementoj de Francio|departemento]] [[Isère]], en la regiono [[Aŭvernjo-Rodano-Alpoj]] (france ''Auvergne-Rhône-Alpes''). Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Administre la komunumo apartenas al la [[arondismento]] [[arondismento Grenoble|Grenoble]] kaj al la [[kantonoj de Francio|kantono]] ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}''. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. <!-- Ĝiaj loĝantoj en la [[franca lingvo]] nomiĝas ''?'' respektive ''?''. --> == Vidu ankaŭ == * [[Komunumoj de Isère]] == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{fr}}) <!-- [[Dosiero:ebla plia bildo|eta|maldekstra|230ra|{{centre|teksto}}]] --> <br/> [[Dosiero:Map commune FR insee code {{#invoke:Wikidata|claim|P374}}.png|eta|centre|300ra|{{centre|La loĝloko inter la ĉirkaŭaj komunumoj}}]] {{Projektoj}} {{departemento Isère}} {{bibliotekoj}} {{ĝermo|Francio}} [[Kategorio:Komunumoj de Isère]] k5u7dq88xd4mtckdrhro0l6psua2kh8 9377658 9377655 2026-05-19T12:58:59Z ThomasPusch 1869 9377658 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | nomo = Chasselay | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo = panoramo }} '''Chasselay'''<!-- - prononco [{{IFA|?}}] - --> estas [[Komunumo (Francio)|komunumo]] de [[Francio]]. Ĝi [[Komunumoj de Isère|situas en la]] [[Departementoj de Francio|departemento]] [[Isère]], en la regiono [[Aŭvernjo-Rodano-Alpoj]] (france ''Auvergne-Rhône-Alpes''). Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Administre la komunumo apartenas al la [[arondismento]] [[arondismento Grenoble|Grenoble]] kaj al la [[kantonoj de Francio|kantono]] ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}''. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. <!-- Ĝiaj loĝantoj en la [[franca lingvo]] nomiĝas ''?'' respektive ''?''. --> == Vidu ankaŭ == * [[Komunumoj de Isère]] == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{fr}}) <!-- [[Dosiero:ebla plia bildo|eta|maldekstra|230ra|{{centre|teksto}}]] --> <br/> [[Dosiero:38086-Chasselay-Sols.png|eta|centre|300ra|{{centre|La loĝloko inter la ĉirkaŭaj komunumoj}}]] {{Projektoj}} {{departemento Isère}} {{bibliotekoj}} {{ĝermo|Francio}} [[Kategorio:Komunumoj de Isère]] girr13t0ixk3jyf03kwsg7l0rkung3u 9377659 9377658 2026-05-19T12:59:54Z ThomasPusch 1869 9377659 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | nomo = Chasselay | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | mapo = 38086-Chasselay-Sols.png | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo = panoramo }} '''Chasselay'''<!-- - prononco [{{IFA|?}}] - --> estas [[Komunumo (Francio)|komunumo]] de [[Francio]]. Ĝi [[Komunumoj de Isère|situas en la]] [[Departementoj de Francio|departemento]] [[Isère]], en la regiono [[Aŭvernjo-Rodano-Alpoj]] (france ''Auvergne-Rhône-Alpes''). Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Administre la komunumo apartenas al la [[arondismento]] [[arondismento Grenoble|Grenoble]] kaj al la [[kantonoj de Francio|kantono]] ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}''. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. <!-- Ĝiaj loĝantoj en la [[franca lingvo]] nomiĝas ''?'' respektive ''?''. --> == Vidu ankaŭ == * [[Komunumoj de Isère]] == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{fr}}) <!-- [[Dosiero:ebla plia bildo|eta|maldekstra|230ra|{{centre|teksto}}]] --> <br/> [[Dosiero:Map commune FR insee code {{#invoke:Wikidata|claim|P374}}.png|eta|centre|300ra|{{centre|La loĝloko inter la ĉirkaŭaj komunumoj}}]] {{Projektoj}} {{departemento Isère}} {{bibliotekoj}} {{ĝermo|Francio}} [[Kategorio:Komunumoj de Isère]] agn8g5dni7d4oiatlhaeqixvwo8cqz8 0 944178 9377622 2026-05-19T12:38:39Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "{{Informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo =..." 9377622 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo = panoramo }} '''{{paĝonomo}}'''<!-- - prononco [{{IFA|?}}], {{l-oc|??}} okcitane? l-arp| arpitane? - --> estas [[Komunumo (Francio)|komunumo]] de [[Francio]]. Ĝi [[Komunumoj de Isère|situas en la]] [[Departementoj de Francio|departemento]] [[Isère]], en la regiono [[Aŭvernjo-Rodano-Alpoj]] (france ''Auvergne-Rhône-Alpes''). Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Administre la komunumo apartenas al la [[arondismento]] [[arondismento Grenoble|Grenoble]] kaj al la [[kantonoj de Francio|kantono]] ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}''. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. <!-- Ĝiaj loĝantoj en la [[franca lingvo]] nomiĝas ''?'' respektive ''?''. --> == Vidu ankaŭ == * [[Komunumoj de Isère]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo}} ({{fr}}) <!-- [[Dosiero:ebla plia bildo|eta|maldekstra|230ra|{{centre|teksto}}]] --> <br/> [[Dosiero:Map commune FR insee code {{#invoke:Wikidata|claim|P374}}.png|eta|centre|300ra|{{centre|La loĝloko inter la ĉirkaŭaj komunumoj}}]] {{Projektoj}} {{departemento Isère}} {{bibliotekoj}} {{ĝermo|Francio}} [[Kategorio:Komunumoj de Isère]] glu4tpe41a3toiqwpa2fowjylzw8ijf 0 944179 9377623 2026-05-19T12:38:46Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "{{Informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo =..." 9377623 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo = panoramo }} '''{{paĝonomo}}'''<!-- - prononco [{{IFA|?}}], {{l-oc|??}} okcitane? l-arp| arpitane? - --> estas [[Komunumo (Francio)|komunumo]] de [[Francio]]. Ĝi [[Komunumoj de Isère|situas en la]] [[Departementoj de Francio|departemento]] [[Isère]], en la regiono [[Aŭvernjo-Rodano-Alpoj]] (france ''Auvergne-Rhône-Alpes''). Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Administre la komunumo apartenas al la [[arondismento]] [[arondismento Grenoble|Grenoble]] kaj al la [[kantonoj de Francio|kantono]] ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}''. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. <!-- Ĝiaj loĝantoj en la [[franca lingvo]] nomiĝas ''?'' respektive ''?''. --> == Vidu ankaŭ == * [[Komunumoj de Isère]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo}} ({{fr}}) <!-- [[Dosiero:ebla plia bildo|eta|maldekstra|230ra|{{centre|teksto}}]] --> <br/> [[Dosiero:Map commune FR insee code {{#invoke:Wikidata|claim|P374}}.png|eta|centre|300ra|{{centre|La loĝloko inter la ĉirkaŭaj komunumoj}}]] {{Projektoj}} {{departemento Isère}} {{bibliotekoj}} {{ĝermo|Francio}} [[Kategorio:Komunumoj de Isère]] glu4tpe41a3toiqwpa2fowjylzw8ijf 0 944180 9377624 2026-05-19T12:39:03Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "{{Informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo =..." 9377624 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo = panoramo }} '''{{paĝonomo}}'''<!-- - prononco [{{IFA|?}}], {{l-oc|??}} okcitane? l-arp| arpitane? - --> estas [[Komunumo (Francio)|komunumo]] de [[Francio]]. Ĝi [[Komunumoj de Isère|situas en la]] [[Departementoj de Francio|departemento]] [[Isère]], en la regiono [[Aŭvernjo-Rodano-Alpoj]] (france ''Auvergne-Rhône-Alpes''). Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Administre la komunumo apartenas al la [[arondismento]] [[arondismento Grenoble|Grenoble]] kaj al la [[kantonoj de Francio|kantono]] ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}''. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. <!-- Ĝiaj loĝantoj en la [[franca lingvo]] nomiĝas ''?'' respektive ''?''. --> == Vidu ankaŭ == * [[Komunumoj de Isère]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo}} ({{fr}}) <!-- [[Dosiero:ebla plia bildo|eta|maldekstra|230ra|{{centre|teksto}}]] --> <br/> [[Dosiero:Map commune FR insee code {{#invoke:Wikidata|claim|P374}}.png|eta|centre|300ra|{{centre|La loĝloko inter la ĉirkaŭaj komunumoj}}]] {{Projektoj}} {{departemento Isère}} {{bibliotekoj}} {{ĝermo|Francio}} [[Kategorio:Komunumoj de Isère]] glu4tpe41a3toiqwpa2fowjylzw8ijf 0 944181 9377625 2026-05-19T12:39:14Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "{{Informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo =..." 9377625 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo = panoramo }} '''{{paĝonomo}}'''<!-- - prononco [{{IFA|?}}], {{l-oc|??}} okcitane? l-arp| arpitane? - --> estas [[Komunumo (Francio)|komunumo]] de [[Francio]]. Ĝi [[Komunumoj de Isère|situas en la]] [[Departementoj de Francio|departemento]] [[Isère]], en la regiono [[Aŭvernjo-Rodano-Alpoj]] (france ''Auvergne-Rhône-Alpes''). Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Administre la komunumo apartenas al la [[arondismento]] [[arondismento Grenoble|Grenoble]] kaj al la [[kantonoj de Francio|kantono]] ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}''. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. <!-- Ĝiaj loĝantoj en la [[franca lingvo]] nomiĝas ''?'' respektive ''?''. --> == Vidu ankaŭ == * [[Komunumoj de Isère]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo}} ({{fr}}) <!-- [[Dosiero:ebla plia bildo|eta|maldekstra|230ra|{{centre|teksto}}]] --> <br/> [[Dosiero:Map commune FR insee code {{#invoke:Wikidata|claim|P374}}.png|eta|centre|300ra|{{centre|La loĝloko inter la ĉirkaŭaj komunumoj}}]] {{Projektoj}} {{departemento Isère}} {{bibliotekoj}} {{ĝermo|Francio}} [[Kategorio:Komunumoj de Isère]] glu4tpe41a3toiqwpa2fowjylzw8ijf 0 944182 9377626 2026-05-19T12:39:19Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "{{Informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo =..." 9377626 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo = panoramo }} '''{{paĝonomo}}'''<!-- - prononco [{{IFA|?}}], {{l-oc|??}} okcitane? l-arp| arpitane? - --> estas [[Komunumo (Francio)|komunumo]] de [[Francio]]. Ĝi [[Komunumoj de Isère|situas en la]] [[Departementoj de Francio|departemento]] [[Isère]], en la regiono [[Aŭvernjo-Rodano-Alpoj]] (france ''Auvergne-Rhône-Alpes''). Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Administre la komunumo apartenas al la [[arondismento]] [[arondismento Grenoble|Grenoble]] kaj al la [[kantonoj de Francio|kantono]] ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}''. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. <!-- Ĝiaj loĝantoj en la [[franca lingvo]] nomiĝas ''?'' respektive ''?''. --> == Vidu ankaŭ == * [[Komunumoj de Isère]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo}} ({{fr}}) <!-- [[Dosiero:ebla plia bildo|eta|maldekstra|230ra|{{centre|teksto}}]] --> <br/> [[Dosiero:Map commune FR insee code {{#invoke:Wikidata|claim|P374}}.png|eta|centre|300ra|{{centre|La loĝloko inter la ĉirkaŭaj komunumoj}}]] {{Projektoj}} {{departemento Isère}} {{bibliotekoj}} {{ĝermo|Francio}} [[Kategorio:Komunumoj de Isère]] glu4tpe41a3toiqwpa2fowjylzw8ijf 0 944183 9377627 2026-05-19T12:39:23Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "{{Informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo =..." 9377627 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo = panoramo }} '''{{paĝonomo}}'''<!-- - prononco [{{IFA|?}}], {{l-oc|??}} okcitane? l-arp| arpitane? - --> estas [[Komunumo (Francio)|komunumo]] de [[Francio]]. Ĝi [[Komunumoj de Isère|situas en la]] [[Departementoj de Francio|departemento]] [[Isère]], en la regiono [[Aŭvernjo-Rodano-Alpoj]] (france ''Auvergne-Rhône-Alpes''). Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Administre la komunumo apartenas al la [[arondismento]] [[arondismento Grenoble|Grenoble]] kaj al la [[kantonoj de Francio|kantono]] ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}''. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. <!-- Ĝiaj loĝantoj en la [[franca lingvo]] nomiĝas ''?'' respektive ''?''. --> == Vidu ankaŭ == * [[Komunumoj de Isère]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo}} ({{fr}}) <!-- [[Dosiero:ebla plia bildo|eta|maldekstra|230ra|{{centre|teksto}}]] --> <br/> [[Dosiero:Map commune FR insee code {{#invoke:Wikidata|claim|P374}}.png|eta|centre|300ra|{{centre|La loĝloko inter la ĉirkaŭaj komunumoj}}]] {{Projektoj}} {{departemento Isère}} {{bibliotekoj}} {{ĝermo|Francio}} [[Kategorio:Komunumoj de Isère]] glu4tpe41a3toiqwpa2fowjylzw8ijf 0 944184 9377628 2026-05-19T12:39:31Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "{{Informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo =..." 9377628 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo = panoramo }} '''{{paĝonomo}}'''<!-- - prononco [{{IFA|?}}], {{l-oc|??}} okcitane? l-arp| arpitane? - --> estas [[Komunumo (Francio)|komunumo]] de [[Francio]]. Ĝi [[Komunumoj de Isère|situas en la]] [[Departementoj de Francio|departemento]] [[Isère]], en la regiono [[Aŭvernjo-Rodano-Alpoj]] (france ''Auvergne-Rhône-Alpes''). Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Administre la komunumo apartenas al la [[arondismento]] [[arondismento Grenoble|Grenoble]] kaj al la [[kantonoj de Francio|kantono]] ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}''. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. <!-- Ĝiaj loĝantoj en la [[franca lingvo]] nomiĝas ''?'' respektive ''?''. --> == Vidu ankaŭ == * [[Komunumoj de Isère]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo}} ({{fr}}) <!-- [[Dosiero:ebla plia bildo|eta|maldekstra|230ra|{{centre|teksto}}]] --> <br/> [[Dosiero:Map commune FR insee code {{#invoke:Wikidata|claim|P374}}.png|eta|centre|300ra|{{centre|La loĝloko inter la ĉirkaŭaj komunumoj}}]] {{Projektoj}} {{departemento Isère}} {{bibliotekoj}} {{ĝermo|Francio}} [[Kategorio:Komunumoj de Isère]] glu4tpe41a3toiqwpa2fowjylzw8ijf 9377816 9377628 2026-05-19T17:07:28Z Aidas 3488 9377816 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo = panoramo }} '''Clavans-en-Haut-Oisans'''<!-- - prononco [{{IFA|?}}], {{l-oc|??}} okcitane? l-arp| arpitane? - --> estas [[Komunumo (Francio)|komunumo]] de [[Francio]]. Ĝi [[Komunumoj de Isère|situas en la]] [[Departementoj de Francio|departemento]] [[Isère]], en la regiono [[Aŭvernjo-Rodano-Alpoj]] (france ''Auvergne-Rhône-Alpes''). Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Administre la komunumo apartenas al la [[arondismento]] [[arondismento Grenoble|Grenoble]] kaj al la [[kantonoj de Francio|kantono]] ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}''. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. <!-- Ĝiaj loĝantoj en la [[franca lingvo]] nomiĝas ''?'' respektive ''?''. --> == Vidu ankaŭ == * [[Komunumoj de Isère]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo}} ({{fr}}) <!-- [[Dosiero:ebla plia bildo|eta|maldekstra|230ra|{{centre|teksto}}]] --> <br/> [[Dosiero:Map commune FR insee code {{#invoke:Wikidata|claim|P374}}.png|eta|centre|300ra|{{centre|La loĝloko inter la ĉirkaŭaj komunumoj}}]] {{Projektoj}} {{departemento Isère}} {{bibliotekoj}} {{ĝermo|Francio}} [[Kategorio:Komunumoj de Isère]] gw44owddz6mq37vydpyvenmkgzw5s9v 0 944185 9377629 2026-05-19T12:39:37Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "{{Informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo =..." 9377629 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo = panoramo }} '''{{paĝonomo}}'''<!-- - prononco [{{IFA|?}}], {{l-oc|??}} okcitane? l-arp| arpitane? - --> estas [[Komunumo (Francio)|komunumo]] de [[Francio]]. Ĝi [[Komunumoj de Isère|situas en la]] [[Departementoj de Francio|departemento]] [[Isère]], en la regiono [[Aŭvernjo-Rodano-Alpoj]] (france ''Auvergne-Rhône-Alpes''). Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Administre la komunumo apartenas al la [[arondismento]] [[arondismento Grenoble|Grenoble]] kaj al la [[kantonoj de Francio|kantono]] ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}''. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. <!-- Ĝiaj loĝantoj en la [[franca lingvo]] nomiĝas ''?'' respektive ''?''. --> == Vidu ankaŭ == * [[Komunumoj de Isère]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo}} ({{fr}}) <!-- [[Dosiero:ebla plia bildo|eta|maldekstra|230ra|{{centre|teksto}}]] --> <br/> [[Dosiero:Map commune FR insee code {{#invoke:Wikidata|claim|P374}}.png|eta|centre|300ra|{{centre|La loĝloko inter la ĉirkaŭaj komunumoj}}]] {{Projektoj}} {{departemento Isère}} {{bibliotekoj}} {{ĝermo|Francio}} [[Kategorio:Komunumoj de Isère]] glu4tpe41a3toiqwpa2fowjylzw8ijf 0 944186 9377630 2026-05-19T12:39:43Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "{{Informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo =..." 9377630 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo = panoramo }} '''{{paĝonomo}}'''<!-- - prononco [{{IFA|?}}], {{l-oc|??}} okcitane? l-arp| arpitane? - --> estas [[Komunumo (Francio)|komunumo]] de [[Francio]]. Ĝi [[Komunumoj de Isère|situas en la]] [[Departementoj de Francio|departemento]] [[Isère]], en la regiono [[Aŭvernjo-Rodano-Alpoj]] (france ''Auvergne-Rhône-Alpes''). Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Administre la komunumo apartenas al la [[arondismento]] [[arondismento Grenoble|Grenoble]] kaj al la [[kantonoj de Francio|kantono]] ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}''. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. <!-- Ĝiaj loĝantoj en la [[franca lingvo]] nomiĝas ''?'' respektive ''?''. --> == Vidu ankaŭ == * [[Komunumoj de Isère]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo}} ({{fr}}) <!-- [[Dosiero:ebla plia bildo|eta|maldekstra|230ra|{{centre|teksto}}]] --> <br/> [[Dosiero:Map commune FR insee code {{#invoke:Wikidata|claim|P374}}.png|eta|centre|300ra|{{centre|La loĝloko inter la ĉirkaŭaj komunumoj}}]] {{Projektoj}} {{departemento Isère}} {{bibliotekoj}} {{ĝermo|Francio}} [[Kategorio:Komunumoj de Isère]] glu4tpe41a3toiqwpa2fowjylzw8ijf 9377818 9377630 2026-05-19T17:12:27Z Aidas 3488 9377818 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo = panoramo }} '''Cognin-les-Gorges'''<!-- - prononco [{{IFA|?}}], {{l-oc|??}} okcitane? l-arp| arpitane? - --> estas [[Komunumo (Francio)|komunumo]] de [[Francio]]. Ĝi [[Komunumoj de Isère|situas en la]] [[Departementoj de Francio|departemento]] [[Isère]], en la regiono [[Aŭvernjo-Rodano-Alpoj]] (france ''Auvergne-Rhône-Alpes''). Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Administre la komunumo apartenas al la [[arondismento]] [[arondismento Grenoble|Grenoble]] kaj al la [[kantonoj de Francio|kantono]] ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}''. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. <!-- Ĝiaj loĝantoj en la [[franca lingvo]] nomiĝas ''?'' respektive ''?''. --> == Vidu ankaŭ == * [[Komunumoj de Isère]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo}} ({{fr}}) <!-- [[Dosiero:ebla plia bildo|eta|maldekstra|230ra|{{centre|teksto}}]] --> <br/> [[Dosiero:Map commune FR insee code {{#invoke:Wikidata|claim|P374}}.png|eta|centre|300ra|{{centre|La loĝloko inter la ĉirkaŭaj komunumoj}}]] {{Projektoj}} {{departemento Isère}} {{bibliotekoj}} {{ĝermo|Francio}} [[Kategorio:Komunumoj de Isère]] a6eapws3aehc9kfyr52p1ebddrhpcax 0 944187 9377631 2026-05-19T12:39:47Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "{{Informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo =..." 9377631 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo = panoramo }} '''{{paĝonomo}}'''<!-- - prononco [{{IFA|?}}], {{l-oc|??}} okcitane? l-arp| arpitane? - --> estas [[Komunumo (Francio)|komunumo]] de [[Francio]]. Ĝi [[Komunumoj de Isère|situas en la]] [[Departementoj de Francio|departemento]] [[Isère]], en la regiono [[Aŭvernjo-Rodano-Alpoj]] (france ''Auvergne-Rhône-Alpes''). Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Administre la komunumo apartenas al la [[arondismento]] [[arondismento Grenoble|Grenoble]] kaj al la [[kantonoj de Francio|kantono]] ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}''. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. <!-- Ĝiaj loĝantoj en la [[franca lingvo]] nomiĝas ''?'' respektive ''?''. --> == Vidu ankaŭ == * [[Komunumoj de Isère]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo}} ({{fr}}) <!-- [[Dosiero:ebla plia bildo|eta|maldekstra|230ra|{{centre|teksto}}]] --> <br/> [[Dosiero:Map commune FR insee code {{#invoke:Wikidata|claim|P374}}.png|eta|centre|300ra|{{centre|La loĝloko inter la ĉirkaŭaj komunumoj}}]] {{Projektoj}} {{departemento Isère}} {{bibliotekoj}} {{ĝermo|Francio}} [[Kategorio:Komunumoj de Isère]] glu4tpe41a3toiqwpa2fowjylzw8ijf 9377821 9377631 2026-05-19T17:15:58Z Aidas 3488 9377821 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo = panoramo }} '''La Combe-de-Lancey'''<!-- - prononco [{{IFA|?}}], {{l-oc|??}} okcitane? l-arp| arpitane? - --> estas [[Komunumo (Francio)|komunumo]] de [[Francio]]. Ĝi [[Komunumoj de Isère|situas en la]] [[Departementoj de Francio|departemento]] [[Isère]], en la regiono [[Aŭvernjo-Rodano-Alpoj]] (france ''Auvergne-Rhône-Alpes''). Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Administre la komunumo apartenas al la [[arondismento]] [[arondismento Grenoble|Grenoble]] kaj al la [[kantonoj de Francio|kantono]] ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}''. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. <!-- Ĝiaj loĝantoj en la [[franca lingvo]] nomiĝas ''?'' respektive ''?''. --> == Vidu ankaŭ == * [[Komunumoj de Isère]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo}} ({{fr}}) <!-- [[Dosiero:ebla plia bildo|eta|maldekstra|230ra|{{centre|teksto}}]] --> <br/> [[Dosiero:Map commune FR insee code {{#invoke:Wikidata|claim|P374}}.png|eta|centre|300ra|{{centre|La loĝloko inter la ĉirkaŭaj komunumoj}}]] {{Projektoj}} {{departemento Isère}} {{bibliotekoj}} {{ĝermo|Francio}} [[Kategorio:Komunumoj de Isère]] 1a8nkd0vmxje5z9m3uqk2hj3w9idzez 0 944188 9377632 2026-05-19T12:39:51Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "{{Informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo =..." 9377632 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo = panoramo }} '''{{paĝonomo}}'''<!-- - prononco [{{IFA|?}}], {{l-oc|??}} okcitane? l-arp| arpitane? - --> estas [[Komunumo (Francio)|komunumo]] de [[Francio]]. Ĝi [[Komunumoj de Isère|situas en la]] [[Departementoj de Francio|departemento]] [[Isère]], en la regiono [[Aŭvernjo-Rodano-Alpoj]] (france ''Auvergne-Rhône-Alpes''). Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Administre la komunumo apartenas al la [[arondismento]] [[arondismento Grenoble|Grenoble]] kaj al la [[kantonoj de Francio|kantono]] ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}''. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. <!-- Ĝiaj loĝantoj en la [[franca lingvo]] nomiĝas ''?'' respektive ''?''. --> == Vidu ankaŭ == * [[Komunumoj de Isère]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo}} ({{fr}}) <!-- [[Dosiero:ebla plia bildo|eta|maldekstra|230ra|{{centre|teksto}}]] --> <br/> [[Dosiero:Map commune FR insee code {{#invoke:Wikidata|claim|P374}}.png|eta|centre|300ra|{{centre|La loĝloko inter la ĉirkaŭaj komunumoj}}]] {{Projektoj}} {{departemento Isère}} {{bibliotekoj}} {{ĝermo|Francio}} [[Kategorio:Komunumoj de Isère]] glu4tpe41a3toiqwpa2fowjylzw8ijf 0 944189 9377633 2026-05-19T12:39:56Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "{{Informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo =..." 9377633 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo = panoramo }} '''{{paĝonomo}}'''<!-- - prononco [{{IFA|?}}], {{l-oc|??}} okcitane? l-arp| arpitane? - --> estas [[Komunumo (Francio)|komunumo]] de [[Francio]]. Ĝi [[Komunumoj de Isère|situas en la]] [[Departementoj de Francio|departemento]] [[Isère]], en la regiono [[Aŭvernjo-Rodano-Alpoj]] (france ''Auvergne-Rhône-Alpes''). Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Administre la komunumo apartenas al la [[arondismento]] [[arondismento Grenoble|Grenoble]] kaj al la [[kantonoj de Francio|kantono]] ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}''. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. <!-- Ĝiaj loĝantoj en la [[franca lingvo]] nomiĝas ''?'' respektive ''?''. --> == Vidu ankaŭ == * [[Komunumoj de Isère]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo}} ({{fr}}) <!-- [[Dosiero:ebla plia bildo|eta|maldekstra|230ra|{{centre|teksto}}]] --> <br/> [[Dosiero:Map commune FR insee code {{#invoke:Wikidata|claim|P374}}.png|eta|centre|300ra|{{centre|La loĝloko inter la ĉirkaŭaj komunumoj}}]] {{Projektoj}} {{departemento Isère}} {{bibliotekoj}} {{ĝermo|Francio}} [[Kategorio:Komunumoj de Isère]] glu4tpe41a3toiqwpa2fowjylzw8ijf 0 944190 9377634 2026-05-19T12:40:03Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "{{Informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo =..." 9377634 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo = panoramo }} '''{{paĝonomo}}'''<!-- - prononco [{{IFA|?}}], {{l-oc|??}} okcitane? l-arp| arpitane? - --> estas [[Komunumo (Francio)|komunumo]] de [[Francio]]. Ĝi [[Komunumoj de Isère|situas en la]] [[Departementoj de Francio|departemento]] [[Isère]], en la regiono [[Aŭvernjo-Rodano-Alpoj]] (france ''Auvergne-Rhône-Alpes''). Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Administre la komunumo apartenas al la [[arondismento]] [[arondismento Grenoble|Grenoble]] kaj al la [[kantonoj de Francio|kantono]] ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}''. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. <!-- Ĝiaj loĝantoj en la [[franca lingvo]] nomiĝas ''?'' respektive ''?''. --> == Vidu ankaŭ == * [[Komunumoj de Isère]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo}} ({{fr}}) <!-- [[Dosiero:ebla plia bildo|eta|maldekstra|230ra|{{centre|teksto}}]] --> <br/> [[Dosiero:Map commune FR insee code {{#invoke:Wikidata|claim|P374}}.png|eta|centre|300ra|{{centre|La loĝloko inter la ĉirkaŭaj komunumoj}}]] {{Projektoj}} {{departemento Isère}} {{bibliotekoj}} {{ĝermo|Francio}} [[Kategorio:Komunumoj de Isère]] glu4tpe41a3toiqwpa2fowjylzw8ijf 0 944191 9377635 2026-05-19T12:40:08Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "{{Informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo =..." 9377635 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo = panoramo }} '''{{paĝonomo}}'''<!-- - prononco [{{IFA|?}}], {{l-oc|??}} okcitane? l-arp| arpitane? - --> estas [[Komunumo (Francio)|komunumo]] de [[Francio]]. Ĝi [[Komunumoj de Isère|situas en la]] [[Departementoj de Francio|departemento]] [[Isère]], en la regiono [[Aŭvernjo-Rodano-Alpoj]] (france ''Auvergne-Rhône-Alpes''). Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Administre la komunumo apartenas al la [[arondismento]] [[arondismento Grenoble|Grenoble]] kaj al la [[kantonoj de Francio|kantono]] ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}''. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. <!-- Ĝiaj loĝantoj en la [[franca lingvo]] nomiĝas ''?'' respektive ''?''. --> == Vidu ankaŭ == * [[Komunumoj de Isère]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo}} ({{fr}}) <!-- [[Dosiero:ebla plia bildo|eta|maldekstra|230ra|{{centre|teksto}}]] --> <br/> [[Dosiero:Map commune FR insee code {{#invoke:Wikidata|claim|P374}}.png|eta|centre|300ra|{{centre|La loĝloko inter la ĉirkaŭaj komunumoj}}]] {{Projektoj}} {{departemento Isère}} {{bibliotekoj}} {{ĝermo|Francio}} [[Kategorio:Komunumoj de Isère]] glu4tpe41a3toiqwpa2fowjylzw8ijf 9377665 9377635 2026-05-19T13:04:02Z ThomasPusch 1869 /* Eksteraj ligiloj */ 9377665 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo = panoramo }} '''{{paĝonomo}}'''<!-- - prononco [{{IFA|?}}], {{l-oc|??}} okcitane? l-arp| arpitane? - --> estas [[Komunumo (Francio)|komunumo]] de [[Francio]]. Ĝi [[Komunumoj de Isère|situas en la]] [[Departementoj de Francio|departemento]] [[Isère]], en la regiono [[Aŭvernjo-Rodano-Alpoj]] (france ''Auvergne-Rhône-Alpes''). Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Administre la komunumo apartenas al la [[arondismento]] [[arondismento Grenoble|Grenoble]] kaj al la [[kantonoj de Francio|kantono]] ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}''. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. <!-- Ĝiaj loĝantoj en la [[franca lingvo]] nomiĝas ''?'' respektive ''?''. --> == Vidu ankaŭ == * [[Komunumoj de Isère]] == Eksteraj ligiloj == <!-- * {{Oficiala retejo}} ({{fr}}) neniu propra retejo troveblas ĝis majo 2026 --> * [https://www.isere.fr/annuaires/communes/les-cotes-corps tre malmultaj informoj en retejo de la departemento] ({{fr}}) <!-- [[Dosiero:ebla plia bildo|eta|maldekstra|230ra|{{centre|teksto}}]] --> <br/> [[Dosiero:Map commune FR insee code {{#invoke:Wikidata|claim|P374}}.png|eta|centre|300ra|{{centre|La loĝloko inter la ĉirkaŭaj komunumoj}}]] {{Projektoj}} {{departemento Isère}} {{bibliotekoj}} {{ĝermo|Francio}} [[Kategorio:Komunumoj de Isère]] p0f5nyjd12bfb9vz8hs2f6dw2612j9g 0 944192 9377636 2026-05-19T12:40:15Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "{{Informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo =..." 9377636 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo = panoramo }} '''{{paĝonomo}}'''<!-- - prononco [{{IFA|?}}], {{l-oc|??}} okcitane? l-arp| arpitane? - --> estas [[Komunumo (Francio)|komunumo]] de [[Francio]]. Ĝi [[Komunumoj de Isère|situas en la]] [[Departementoj de Francio|departemento]] [[Isère]], en la regiono [[Aŭvernjo-Rodano-Alpoj]] (france ''Auvergne-Rhône-Alpes''). Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Administre la komunumo apartenas al la [[arondismento]] [[arondismento Grenoble|Grenoble]] kaj al la [[kantonoj de Francio|kantono]] ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}''. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. <!-- Ĝiaj loĝantoj en la [[franca lingvo]] nomiĝas ''?'' respektive ''?''. --> == Vidu ankaŭ == * [[Komunumoj de Isère]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo}} ({{fr}}) <!-- [[Dosiero:ebla plia bildo|eta|maldekstra|230ra|{{centre|teksto}}]] --> <br/> [[Dosiero:Map commune FR insee code {{#invoke:Wikidata|claim|P374}}.png|eta|centre|300ra|{{centre|La loĝloko inter la ĉirkaŭaj komunumoj}}]] {{Projektoj}} {{departemento Isère}} {{bibliotekoj}} {{ĝermo|Francio}} [[Kategorio:Komunumoj de Isère]] glu4tpe41a3toiqwpa2fowjylzw8ijf 0 944193 9377637 2026-05-19T12:40:24Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "{{Informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo =..." 9377637 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo = panoramo }} '''{{paĝonomo}}'''<!-- - prononco [{{IFA|?}}], {{l-oc|??}} okcitane? l-arp| arpitane? - --> estas [[Komunumo (Francio)|komunumo]] de [[Francio]]. Ĝi [[Komunumoj de Isère|situas en la]] [[Departementoj de Francio|departemento]] [[Isère]], en la regiono [[Aŭvernjo-Rodano-Alpoj]] (france ''Auvergne-Rhône-Alpes''). Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Administre la komunumo apartenas al la [[arondismento]] [[arondismento Grenoble|Grenoble]] kaj al la [[kantonoj de Francio|kantono]] ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}''. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. <!-- Ĝiaj loĝantoj en la [[franca lingvo]] nomiĝas ''?'' respektive ''?''. --> == Vidu ankaŭ == * [[Komunumoj de Isère]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo}} ({{fr}}) <!-- [[Dosiero:ebla plia bildo|eta|maldekstra|230ra|{{centre|teksto}}]] --> <br/> [[Dosiero:Map commune FR insee code {{#invoke:Wikidata|claim|P374}}.png|eta|centre|300ra|{{centre|La loĝloko inter la ĉirkaŭaj komunumoj}}]] {{Projektoj}} {{departemento Isère}} {{bibliotekoj}} {{ĝermo|Francio}} [[Kategorio:Komunumoj de Isère]] glu4tpe41a3toiqwpa2fowjylzw8ijf 0 944194 9377638 2026-05-19T12:40:30Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "{{Informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo =..." 9377638 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo = panoramo }} '''{{paĝonomo}}'''<!-- - prononco [{{IFA|?}}], {{l-oc|??}} okcitane? l-arp| arpitane? - --> estas [[Komunumo (Francio)|komunumo]] de [[Francio]]. Ĝi [[Komunumoj de Isère|situas en la]] [[Departementoj de Francio|departemento]] [[Isère]], en la regiono [[Aŭvernjo-Rodano-Alpoj]] (france ''Auvergne-Rhône-Alpes''). Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Administre la komunumo apartenas al la [[arondismento]] [[arondismento Grenoble|Grenoble]] kaj al la [[kantonoj de Francio|kantono]] ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}''. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. <!-- Ĝiaj loĝantoj en la [[franca lingvo]] nomiĝas ''?'' respektive ''?''. --> == Vidu ankaŭ == * [[Komunumoj de Isère]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo}} ({{fr}}) <!-- [[Dosiero:ebla plia bildo|eta|maldekstra|230ra|{{centre|teksto}}]] --> <br/> [[Dosiero:Map commune FR insee code {{#invoke:Wikidata|claim|P374}}.png|eta|centre|300ra|{{centre|La loĝloko inter la ĉirkaŭaj komunumoj}}]] {{Projektoj}} {{departemento Isère}} {{bibliotekoj}} {{ĝermo|Francio}} [[Kategorio:Komunumoj de Isère]] glu4tpe41a3toiqwpa2fowjylzw8ijf 9377642 9377638 2026-05-19T12:43:32Z ThomasPusch 1869 9377642 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo = panoramo }} '''{{paĝonomo}}'''<!-- - prononco [{{IFA|?}}] - --> estas [[Komunumo (Francio)|komunumo]] de [[Francio]] (la sama nomo ''Les Deux Alpes'' cetere ankaŭ signas iom pli grandan [[skiregiono]]n). Ĝi [[Komunumoj de Isère|situas en la]] [[Departementoj de Francio|departemento]] [[Isère]], en la regiono [[Aŭvernjo-Rodano-Alpoj]] (france ''Auvergne-Rhône-Alpes''). Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Administre la komunumo apartenas al la [[arondismento]] [[arondismento Grenoble|Grenoble]] kaj al la [[kantonoj de Francio|kantono]] ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}''. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. <!-- Ĝiaj loĝantoj en la [[franca lingvo]] nomiĝas ''?'' respektive ''?''. --> == Vidu ankaŭ == * [[Komunumoj de Isère]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo}} ({{fr}}) <!-- [[Dosiero:ebla plia bildo|eta|maldekstra|230ra|{{centre|teksto}}]] --> <br/> [[Dosiero:Map commune FR insee code {{#invoke:Wikidata|claim|P374}}.png|eta|centre|300ra|{{centre|La loĝloko inter la ĉirkaŭaj komunumoj}}]] {{Projektoj}} {{departemento Isère}} {{bibliotekoj}} {{ĝermo|Francio}} [[Kategorio:Komunumoj de Isère]] sbqtqi9ox1g9z00cyh2oieo92ibwtc5 9377644 9377642 2026-05-19T12:45:56Z ThomasPusch 1869 9377644 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo = panoramo }} '''{{paĝonomo}}'''<!-- - prononco [{{IFA|?}}] - --> estas [[Komunumo (Francio)|komunumo]] de [[Francio]] (la sama nomo ''Les Deux Alpes'' cetere ankaŭ signas iom pli grandan [[skiregiono]]n). La komunumo kreiĝis komence de 2017 el la du antaŭaj komunumoj ''Mont-de-Lans'' kaj ''Vénosc''. Ĝi [[Komunumoj de Isère|situas en la]] [[Departementoj de Francio|departemento]] [[Isère]], en la regiono [[Aŭvernjo-Rodano-Alpoj]] (france ''Auvergne-Rhône-Alpes''). Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Administre la komunumo apartenas al la [[arondismento]] [[arondismento Grenoble|Grenoble]] kaj al la [[kantonoj de Francio|kantono]] ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}''. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. <!-- Ĝiaj loĝantoj en la [[franca lingvo]] nomiĝas ''?'' respektive ''?''. --> == Vidu ankaŭ == * [[Komunumoj de Isère]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo}} ({{fr}}) <!-- [[Dosiero:ebla plia bildo|eta|maldekstra|230ra|{{centre|teksto}}]] --> <br/> [[Dosiero:Map commune FR insee code {{#invoke:Wikidata|claim|P374}}.png|eta|centre|300ra|{{centre|La loĝloko inter la ĉirkaŭaj komunumoj}}]] {{Projektoj}} {{departemento Isère}} {{bibliotekoj}} {{ĝermo|Francio}} [[Kategorio:Komunumoj de Isère]] mibfkksta78ur1j4pzkipt4x8537a3p 9377646 9377644 2026-05-19T12:47:45Z ThomasPusch 1869 9377646 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo = panoramo }} '''{{paĝonomo}}'''<!-- - prononco [{{IFA|?}}] - --> aŭ alternative ''Deux Alpes en Oisans''<!-- - prononco [{{IFA|?}}] - --> estas [[Komunumo (Francio)|komunumo]] de [[Francio]] (la sama nomo ''Les Deux Alpes'' cetere ankaŭ signas iom pli grandan [[skiregiono]]n). La komunumo kreiĝis komence de 2017 el la du antaŭaj komunumoj ''Mont-de-Lans'' kaj ''Vénosc''. Ĝi [[Komunumoj de Isère|situas en la]] [[Departementoj de Francio|departemento]] [[Isère]], en la regiono [[Aŭvernjo-Rodano-Alpoj]] (france ''Auvergne-Rhône-Alpes''). Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Administre la komunumo apartenas al la [[arondismento]] [[arondismento Grenoble|Grenoble]] kaj al la [[kantonoj de Francio|kantono]] ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}''. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. <!-- Ĝiaj loĝantoj en la [[franca lingvo]] nomiĝas ''?'' respektive ''?''. --> == Vidu ankaŭ == * [[Komunumoj de Isère]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo}} ({{fr}}) <!-- [[Dosiero:ebla plia bildo|eta|maldekstra|230ra|{{centre|teksto}}]] --> <br/> [[Dosiero:Map commune FR insee code {{#invoke:Wikidata|claim|P374}}.png|eta|centre|300ra|{{centre|La loĝloko inter la ĉirkaŭaj komunumoj}}]] {{Projektoj}} {{departemento Isère}} {{bibliotekoj}} {{ĝermo|Francio}} [[Kategorio:Komunumoj de Isère]] 1vw2akpcdjykbx3z8lubdvjizlh69gx 9377654 9377646 2026-05-19T12:53:42Z ThomasPusch 1869 9377654 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo = panoramo }} '''{{paĝonomo}}'''<!-- - prononco [{{IFA|?}}] - --> aŭ alternative ''Deux Alpes en Oisans''<!-- - prononco [{{IFA|?}}] - --> estas [[Komunumo (Francio)|komunumo]] de [[Francio]] (la sama nomo ''Les Deux Alpes'' cetere ankaŭ signas iom pli grandan [[skiregiono]]n). La komunumo kreiĝis komence de 2017 el la du antaŭaj komunumoj ''Mont-de-Lans'' kaj ''Vénosc''. Ĝi [[Komunumoj de Isère|situas en la]] [[Departementoj de Francio|departemento]] [[Isère]], en la regiono [[Aŭvernjo-Rodano-Alpoj]] (france ''Auvergne-Rhône-Alpes''). Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Administre la komunumo apartenas al la [[arondismento]] [[arondismento Grenoble|Grenoble]] kaj al la [[kantonoj de Francio|kantono]] ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}''. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. <!-- Ĝiaj loĝantoj en la [[franca lingvo]] nomiĝas ''?'' respektive ''?''. --> == Vidu ankaŭ == * [[Komunumoj de Isère]] == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{fr}}) <!-- [[Dosiero:ebla plia bildo|eta|maldekstra|230ra|{{centre|teksto}}]] --> <br/> [[Dosiero:Map commune FR insee code {{#invoke:Wikidata|claim|P374}}.png|eta|centre|300ra|{{centre|La loĝloko inter la ĉirkaŭaj komunumoj}}]] {{Projektoj}} {{departemento Isère}} {{bibliotekoj}} {{ĝermo|Francio}} [[Kategorio:Komunumoj de Isère]] mkf1toj6wiz7aoupzy59g8x7zbytu0f 9377656 9377654 2026-05-19T12:57:05Z ThomasPusch 1869 2 SVG-mapoj aldonataj 9377656 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo = panoramo }} '''{{paĝonomo}}'''<!-- - prononco [{{IFA|?}}] - --> aŭ alternative ''Deux Alpes en Oisans''<!-- - prononco [{{IFA|?}}] - --> estas [[Komunumo (Francio)|komunumo]] de [[Francio]] (la sama nomo ''Les Deux Alpes'' cetere ankaŭ signas iom pli grandan [[skiregiono]]n). La komunumo kreiĝis komence de 2017 el la du antaŭaj komunumoj ''Mont-de-Lans'' kaj ''Vénosc''. Ĝi [[Komunumoj de Isère|situas en la]] [[Departementoj de Francio|departemento]] [[Isère]], en la regiono [[Aŭvernjo-Rodano-Alpoj]] (france ''Auvergne-Rhône-Alpes''). Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Administre la komunumo apartenas al la [[arondismento]] [[arondismento Grenoble|Grenoble]] kaj al la [[kantonoj de Francio|kantono]] ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}''. [[Dosiero:01 Église Saint-Pierre de Venosc.png|eta|maldekstra|230ra|{{centre|la katolika kirko [[sankta Petro]] en la loĝloko Vénosc}}]] [[Dosiero:Deux-Alpes ETICS.jpg|eta|maldekstra|230ra|{{centre|ekzempla [[vintrosporto|vintrosporta]] [[hotelo]]}}]] La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. <!-- Ĝiaj loĝantoj en la [[franca lingvo]] nomiĝas ''?'' respektive ''?''. --> == Vidu ankaŭ == * [[Komunumoj de Isère]] == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{fr}}) <br/> [[Dosiero:Map commune FR insee code {{#invoke:Wikidata|claim|P374}}.png|eta|centre|300ra|{{centre|La loĝloko inter la ĉirkaŭaj komunumoj}}]] {{Projektoj}} {{departemento Isère}} {{bibliotekoj}} {{ĝermo|Francio}} [[Kategorio:Komunumoj de Isère]] 7e52qcy881n97jofx7flqcii7ejb9o8 9377657 9377656 2026-05-19T12:57:33Z ThomasPusch 1869 du bildoj, kompreneble 9377657 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | nomo = {{paĝonomo}} | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo = panoramo }} '''{{paĝonomo}}'''<!-- - prononco [{{IFA|?}}] - --> aŭ alternative ''Deux Alpes en Oisans''<!-- - prononco [{{IFA|?}}] - --> estas [[Komunumo (Francio)|komunumo]] de [[Francio]] (la sama nomo ''Les Deux Alpes'' cetere ankaŭ signas iom pli grandan [[skiregiono]]n). La komunumo kreiĝis komence de 2017 el la du antaŭaj komunumoj ''Mont-de-Lans'' kaj ''Vénosc''. Ĝi [[Komunumoj de Isère|situas en la]] [[Departementoj de Francio|departemento]] [[Isère]], en la regiono [[Aŭvernjo-Rodano-Alpoj]] (france ''Auvergne-Rhône-Alpes''). Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Administre la komunumo apartenas al la [[arondismento]] [[arondismento Grenoble|Grenoble]] kaj al la [[kantonoj de Francio|kantono]] ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}''. [[Dosiero:01 Église Saint-Pierre de Venosc.png|eta|maldekstra|280ra|{{centre|la katolika kirko [[sankta Petro]] en la loĝloko Vénosc}}]] [[Dosiero:Deux-Alpes ETICS.jpg|eta|maldekstra|280ra|{{centre|ekzempla [[vintrosporto|vintrosporta]] [[hotelo]]}}]] La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. <!-- Ĝiaj loĝantoj en la [[franca lingvo]] nomiĝas ''?'' respektive ''?''. --> == Vidu ankaŭ == * [[Komunumoj de Isère]] == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{fr}}) <br/> [[Dosiero:Map commune FR insee code {{#invoke:Wikidata|claim|P374}}.png|eta|centre|300ra|{{centre|La loĝloko inter la ĉirkaŭaj komunumoj}}]] {{Projektoj}} {{departemento Isère}} {{bibliotekoj}} {{ĝermo|Francio}} [[Kategorio:Komunumoj de Isère]] m0qrzrw1iupxp1gq3vni4f3kkktcpno 0 944195 9377647 2026-05-19T12:48:29Z ThomasPusch 1869 Alidirektigis al [[Les Deux Alpes]] 9377647 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Les Deux Alpes]] d7qmvj8u7mvj4b0dryqcznrcc2t33l6 0 944196 9377648 2026-05-19T12:48:43Z ThomasPusch 1869 Alidirektigis al [[Les Deux Alpes]] 9377648 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Les Deux Alpes]] d7qmvj8u7mvj4b0dryqcznrcc2t33l6 0 944197 9377649 2026-05-19T12:48:49Z ThomasPusch 1869 Alidirektigis al [[Les Deux Alpes]] 9377649 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Les Deux Alpes]] d7qmvj8u7mvj4b0dryqcznrcc2t33l6 0 944198 9377650 2026-05-19T12:49:02Z ThomasPusch 1869 Alidirektigis al [[Les Deux Alpes]] 9377650 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Les Deux Alpes]] d7qmvj8u7mvj4b0dryqcznrcc2t33l6 0 944199 9377651 2026-05-19T12:50:50Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "{{Informkesto urbo | nomo = Cras | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo = panoramo..." 9377651 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | nomo = Cras | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo = panoramo }} '''Cras'''<!-- - prononco [{{IFA|?}}], {{l-oc|??}} okcitane? l-arp| arpitane? - --> estas [[Komunumo (Francio)|komunumo]] de [[Francio]]. Ĝi [[Komunumoj de Isère|situas en la]] [[Departementoj de Francio|departemento]] [[Isère]], en la regiono [[Aŭvernjo-Rodano-Alpoj]] (france ''Auvergne-Rhône-Alpes''). Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Administre la komunumo apartenas al la [[arondismento]] [[arondismento Grenoble|Grenoble]] kaj al la [[kantonoj de Francio|kantono]] ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}''. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. <!-- Ĝiaj loĝantoj en la [[franca lingvo]] nomiĝas ''?'' respektive ''?''. --> == Vidu ankaŭ == * [[Komunumoj de Isère]] == Eksteraj ligiloj == {{Projektoj}} * {{Oficiala retejo}} ({{fr}}) <!-- [[Dosiero:ebla plia bildo|eta|maldekstra|230ra|{{centre|teksto}}]] --> <br/> [[Dosiero:Map commune FR insee code {{#invoke:Wikidata|claim|P374}}.png|eta|centre|300ra|{{centre|La loĝloko inter la ĉirkaŭaj komunumoj}}]] {{Projektoj}} {{departemento Isère}} {{bibliotekoj}} {{ĝermo|Francio}} [[Kategorio:Komunumoj de Isère]] 1ogd6vbg5oiajn0bj7glf0tr31h4dme 9377653 9377651 2026-05-19T12:52:49Z ThomasPusch 1869 9377653 wikitext text/x-wiki {{Informkesto urbo | nomo = Cras | tipo = [[Komunumo (Francio)|komunumo]] | regiono = {{Aŭvernjo-Rodano-Alpoj}} | departemento = {{Isère}} | arondismento = [[arondismento Grenoble|Grenoble]] | kantono = ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}'' | regiono-ISO= FR-38 | tipo1 = reliefo | zomo = 11 | situo sur mapo2= Francio | tipo2 = reliefo | bildo = <!-- se nenio ĉi-tie indikiĝas, kutime preniĝas bildo el vikidatumoj --> | bildo-priskribo = panoramo }} '''Cras'''<!-- - prononco [{{IFA|?}}], {{l-oc|??}} okcitane? l-arp| arpitane? - --> estas [[Komunumo (Francio)|komunumo]] de [[Francio]]. Ĝi [[Komunumoj de Isère|situas en la]] [[Departementoj de Francio|departemento]] [[Isère]], en la regiono [[Aŭvernjo-Rodano-Alpoj]] (france ''Auvergne-Rhône-Alpes''). Laŭ la stato de {{WikidataLoĝantaroDato}} en la komunumo vivis {{unuo|{{WikidataLoĝantaro}}|loĝantoj}} sur areo de {{unuo|{{#expr:({{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 2}}}} kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de {{unuo|{{#expr:({{WikidataLoĝantaro}}/{{#invoke:Wikidata|claim|P2046}}) round 0}}}} loĝantoj/km². Administre la komunumo apartenas al la [[arondismento]] [[arondismento Grenoble|Grenoble]] kaj al la [[kantonoj de Francio|kantono]] ''{{#invoke:Wikidata|claim|P7938|parameter=link}}''. La teritorio havas komunan limon kun {{vikidatuma listo|p-kodo=P47|modo=kaj}}. <!-- Ĝiaj loĝantoj en la [[franca lingvo]] nomiĝas ''?'' respektive ''?''. --> == Vidu ankaŭ == * [[Komunumoj de Isère]] == Eksteraj ligiloj == * {{Oficiala retejo}} ({{fr}}) <!-- [[Dosiero:ebla plia bildo|eta|maldekstra|230ra|{{centre|teksto}}]] --> <br/> [[Dosiero:Map commune FR insee code {{#invoke:Wikidata|claim|P374}}.png|eta|centre|300ra|{{centre|La loĝloko inter la ĉirkaŭaj komunumoj}}]] {{Projektoj}} {{departemento Isère}} {{bibliotekoj}} {{ĝermo|Francio}} [[Kategorio:Komunumoj de Isère]] s8ggat7qelfih05ovb31ruxt2gn66m4 0 944200 9377652 2026-05-19T12:51:42Z ThomasPusch 1869 provizore 9377652 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Cras (Isère)]] gdcjoc6o89ehv5w2b1zvyaepqproq5l 0 944201 9377660 2026-05-19T13:00:51Z ThomasPusch 1869 Alidirektigis al [[Les Côtes-de-Corps]] 9377660 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Les Côtes-de-Corps]] 3t3etyoci599unsp8ax8fwu6jzqj9ic 0 944202 9377661 2026-05-19T13:01:03Z ThomasPusch 1869 Alidirektigis al [[Les Côtes-de-Corps]] 9377661 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Les Côtes-de-Corps]] 3t3etyoci599unsp8ax8fwu6jzqj9ic 0 944203 9377662 2026-05-19T13:01:18Z ThomasPusch 1869 Alidirektigis al [[Les Côtes-de-Corps]] 9377662 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Les Côtes-de-Corps]] 3t3etyoci599unsp8ax8fwu6jzqj9ic 0 944204 9377663 2026-05-19T13:03:00Z Tirolischleioans 254019 Kreis novan paĝon kun "'''Johann SIEBOLD''' (ankaŭ ''Johannes Sieboldt''; naskiĝinta en [[1636]] je [[Gotha]], mortinta en [[1706]] je [[Lubeko]]) estis [[germanio|germana]] medicinisto kaj ĉekortega kuracisto je la saksia-anhalta kortego. Post studoj de medicino ĉe la universitatoj [[friedrich-Schiller-Universitato Jena|de Jena]] kaj [[universitato de Altdorf|de Altdorf]] li doktoriĝis en la jaro 1662-a. Poste estis li municipa ĉefkuracisto je [[Weißenfels]] instruante ĉe la ti..." 9377663 wikitext text/x-wiki '''Johann SIEBOLD''' (ankaŭ ''Johannes Sieboldt''; naskiĝinta en [[1636]] je [[Gotha]], mortinta en [[1706]] je [[Lubeko]]) estis [[germanio|germana]] medicinisto kaj ĉekortega kuracisto je la saksia-anhalta kortego. Post studoj de medicino ĉe la universitatoj [[friedrich-Schiller-Universitato Jena|de Jena]] kaj [[universitato de Altdorf|de Altdorf]] li doktoriĝis en la jaro 1662-a. Poste estis li municipa ĉefkuracisto je [[Weißenfels]] instruante ĉe la tiea [[Aŭgusta Gimnazio (Weißenfels)|Aŭgusta Gimnazio]]. Pli malfrue li ĉefkuracistis en [[Magdeburg]] kaj fine kiel ĝenerala kuracisto en [[Lepsiko]]. Por duko Johano Adolfo (Saksio, Jülich, Kleve kaj Berg) li ĉe kutimkuracistis. En la 1-a de novembro 1678 li estis akceptita sub la kromnomo ''Laomedon'' kiel membro ĉe la naturscienca [[leopoldina (akademio)|Leopolda Akademio]] (enmatrikuliĝnumero 79). == Literaturo == * [[Andreas Elias Büchner]]: ''Academiae Sacri Romani Imperii Leopoldino-Carolinae naturae curiosorum historia. Litteris et impensis Ioannis Iustini Gebaueri,'' de collegiis, Halle 1755, p. 469 ([https://echo.mpiwg-berlin.mpg.de/ECHOdocuView?url=/permanent/library/0DZG60XD/index.meta&start=541&pn=513 interrete]) * [[Johann Daniel Ferdinand Neigebaur]]: ''Geschichte der kaiserlichen Leopoldino-Carolinischen deutschen Akademie der Naturforscher während des zweiten Jahrhunderts ihres Bestehens,'' Friedrich Frommann, Jena 1860, p. 193 ([https://archive.org/stream/geschichtederka00neiggoog#page/n218/mode/2up interrete]) *Willi Ule: ''Geschichte der Kaiserlichen Leopoldinisch-Carolinischen Deutschen Akademie der Naturforscher während der Jahre 1852–1887. Mit einem Rückblick auf die frühere Zeit ihres Bestehens,'' Wilhelm Engelmann, Lepsiko kaj Halle 1889, p.. 149 ([https://archive.org/details/geschichtederka00knobgoog?view=theater#page/n163/mode/2up interrete ĉe ''archive.org'']) == Eksteraj ligiloj == *[https://www.leopoldina.org/mitglieder/mitgliederverzeichnis/detail/johann-siebold/ akademia paĝaro] *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/124938655 ligiloj ĉe DDB] {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Siebold, Johann}} [[Kategorio:Germanaj kuracistoj]] [[Kategorio:Medicinistoj]] [[Kategorio:Instruistoj]] [[Kategorio:Weißenfels]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1636]] [[Kategorio:Mortintoj en 1706]] [[Kategorio:Homoj rilataj al Gotha]] p2q5ks7h5fi6ps0u1cg58c7h4ka0yu6 0 944205 9377678 2026-05-19T13:40:39Z Tirolischleioans 254019 Kreis novan paĝon kun "[[file:Weissenfels Fuerstenhaus.jpg|thumb|Urba palaco]] La '''Princa Domo''' (germane: ''Stadtpalais'' aŭ ''Fürstenhaus'') estas monumentprotektita ejo en la urbokerno de [[Weißenfels]] (Germanujo, Leipziger Straße 9). Konstruigis ĝin en 1670 la dukoj [[Aŭgusto (Saksio-Weißenfels)]] kaj [[Johano Adolfo la 1-a (Saksio-Weißenfels)|Johano Adolfo la 1-a]]. La tuto estas stile baroka. Uziĝis ĝi ĉefe kiel tranoktejo por eminentuloj gastantaj ĉe la duka korteg..." 9377678 wikitext text/x-wiki [[file:Weissenfels Fuerstenhaus.jpg|thumb|Urba palaco]] La '''Princa Domo''' (germane: ''Stadtpalais'' aŭ ''Fürstenhaus'') estas monumentprotektita ejo en la urbokerno de [[Weißenfels]] (Germanujo, Leipziger Straße 9). Konstruigis ĝin en 1670 la dukoj [[Aŭgusto (Saksio-Weißenfels)]] kaj [[Johano Adolfo la 1-a (Saksio-Weißenfels)|Johano Adolfo la 1-a]]. La tuto estas stile baroka. Uziĝis ĝi ĉefe kiel tranoktejo por eminentuloj gastantaj ĉe la duka kortego. Poste ene estas fabriko de silkisto, kun sekcio por silkaĵtinturado en ŝanĝita flanka domero. Post restaŭradoj oni uzis la tuton, ĝis 2003, kiel ekspoziciejon pri la muzikisto [[Heinriĉ Schütz]]. Tio estis translokita al la [[Heinrich-Schütz-Domo (Weißenfels)|Heinrich-Schütz-domo]]. Posta luanto estis la porturista informejo, dume en al supra etaĝo troviĝas la oficejo pri la civila stato. Dum la renovigo de la urbodomo (de 2013 ĝis post 2022) ĝi estis oficiala sidejo de la precipa municipa administranto. == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat}} == Fontoj == * [https://weissenfels.im-bild.org/fotos/bauwerke/stadtpalais pri la palaco ĉe ''weissenfels-im-bild.org''] == Notoj == <references /> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Weißenfels]] [[Kategorio:Palacoj en Germanio|Weissenfels]] [[Kategorio:Aperis en 1670]] [[Kategorio:Urbodomoj]] [[Kategorio:Barokaj konstruaĵoj]] 41xn6ucv2w20h96yk9zdn3jml30db1g 9377680 9377678 2026-05-19T13:41:29Z Tirolischleioans 254019 9377680 wikitext text/x-wiki [[file:Weissenfels Fuerstenhaus.jpg|thumb|Urba palaco]] La '''Princa Domo''' (germane: ''Stadtpalais'' aŭ ''Fürstenhaus'') estas monumentprotektita ejo en la urbokerno de [[Weißenfels]] (Germanujo, Leipziger Straße 9). Konstruigis ĝin en 1670 la dukoj [[Aŭgusto (Saksio-Weißenfels)]] kaj [[Johano Adolfo la 1-a (Saksio-Weißenfels)|Johano Adolfo la 1-a]]. La tuto estas stile baroka. Uziĝis ĝi ĉefe kiel tranoktejo por eminentuloj gastantaj ĉe la duka kortego. Poste ene estas fabriko de silkisto, kun sekcio por silkaĵtinturado en ŝanĝita flanka domero. Post restaŭradoj oni uzis la tuton, ĝis 2003, kiel ekspoziciejon pri la muzikisto [[Heinrich Schütz]]. Tio estis translokita al la [[Heinrich-Schütz-Domo (Weißenfels)|Heinrich-Schütz-domo]]. Posta luanto estis la porturista informejo, dume en al supra etaĝo troviĝas la oficejo pri la civila stato. Dum la renovigo de la urbodomo (de 2013 ĝis post 2022) ĝi estis oficiala sidejo de la precipa municipa administranto. == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat}} == Fontoj == * [https://weissenfels.im-bild.org/fotos/bauwerke/stadtpalais pri la palaco ĉe ''weissenfels-im-bild.org''] == Notoj == <references /> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Weißenfels]] [[Kategorio:Palacoj en Germanio|Weissenfels]] [[Kategorio:Aperis en 1670]] [[Kategorio:Urbodomoj]] [[Kategorio:Barokaj konstruaĵoj]] m67mfmoaek40y7ieen50vwix24u3dws 9377688 9377680 2026-05-19T13:51:31Z Tirolischleioans 254019 9377688 wikitext text/x-wiki [[file:Weissenfels Fuerstenhaus.jpg|thumb|Urba palaco]] [[File:Leipziger Straße 9 Weißenfels 20180730 001.jpg|thumb|''Urba Palaco'' aŭ ''Princa Domo'' je Weißenfels]] La '''Princa Domo''' (germane: ''Stadtpalais'' aŭ ''Fürstenhaus'') estas monumentprotektita ejo en la urbokerno de [[Weißenfels]] (Germanujo, Leipziger Straße 9). Konstruigis ĝin en 1670 la dukoj [[Aŭgusto (Saksio-Weißenfels)]] kaj [[Johano Adolfo la 1-a (Saksio-Weißenfels)|Johano Adolfo la 1-a]]. La tuto estas stile baroka. Uziĝis ĝi ĉefe kiel tranoktejo por eminentuloj gastantaj ĉe la duka kortego. Poste ene estas fabriko de silkisto, kun sekcio por silkaĵtinturado en ŝanĝita flanka domero. Post restaŭradoj oni uzis la tuton, ĝis 2003, kiel ekspoziciejon pri la muzikisto [[Heinrich Schütz]]. Tio estis translokita al la [[Heinrich-Schütz-Domo (Weißenfels)|Heinrich-Schütz-domo]]. Posta luanto estis la porturista informejo, dume en al supra etaĝo troviĝas la oficejo pri la civila stato. Dum la renovigo de la urbodomo (de 2013 ĝis post 2022) ĝi estis oficiala sidejo de la precipa municipa administranto. == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat}} == Fontoj == * [https://weissenfels.im-bild.org/fotos/bauwerke/stadtpalais pri la palaco ĉe ''weissenfels-im-bild.org''] == Notoj == <references /> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Weißenfels]] [[Kategorio:Palacoj en Germanio|Weissenfels]] [[Kategorio:Aperis en 1670]] [[Kategorio:Urbodomoj]] [[Kategorio:Barokaj konstruaĵoj]] p9mqh89dqx1d97q5fbfwsb18tro9m75 9377690 9377688 2026-05-19T13:53:43Z Tirolischleioans 254019 9377690 wikitext text/x-wiki [[File:Leipziger Straße 9 Weißenfels 20180730 001.jpg|thumb|''Urba Palaco'' aŭ ''Princa Domo'' je Weißenfels]] La '''Princa Domo''' (germane: ''Stadtpalais'' aŭ ''Fürstenhaus'') estas monumentprotektita ejo en la urbokerno de [[Weißenfels]] (Germanujo, Leipziger Straße 9). Konstruigis ĝin en 1670 la dukoj [[Aŭgusto (Saksio-Weißenfels)]] kaj [[Johano Adolfo la 1-a (Saksio-Weißenfels)|Johano Adolfo la 1-a]]. La tuto estas stile baroka. Uziĝis ĝi ĉefe kiel tranoktejo por eminentuloj gastantaj ĉe la duka kortego. Poste ene estas fabriko de silkisto, kun sekcio por silkaĵtinturado en ŝanĝita flanka domero. Post restaŭradoj oni uzis la tuton, ĝis 2003, kiel ekspoziciejon pri la muzikisto [[Heinrich Schütz]]. Tio estis translokita al la [[Heinrich-Schütz-Domo (Weißenfels)|Heinrich-Schütz-domo]]. Posta luanto estis la porturista informejo, dume en al supra etaĝo troviĝas la oficejo pri la civila stato. Dum la renovigo de la urbodomo (de 2013 ĝis post 2022) ĝi estis oficiala sidejo de la precipa municipa administranto. == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat}} == Fontoj == * [https://weissenfels.im-bild.org/fotos/bauwerke/stadtpalais pri la palaco ĉe ''weissenfels-im-bild.org''] == Notoj == <references /> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Weißenfels]] [[Kategorio:Palacoj en Germanio|Weissenfels]] [[Kategorio:Aperis en 1670]] [[Kategorio:Urbodomoj]] [[Kategorio:Barokaj konstruaĵoj]] kv529gcz9cstemoeyjn3so3x82zlp24 9377692 9377690 2026-05-19T14:03:47Z Tirolischleioans 254019 9377692 wikitext text/x-wiki [[File:Leipziger Straße 9 Weißenfels 20180730 001.jpg|thumb|''Urba Palaco'' aŭ ''Princa Domo'' je Weißenfels]] La '''Princa Domo''' (germane: ''Stadtpalais'' aŭ ''Fürstenhaus'') estas monumentprotektita ejo en la urbokerno de [[Weißenfels]] (Germanujo, Leipziger Straße 9). Konstruigis ĝin en 1670 la dukoj [[Aŭgusto (Saksio-Weißenfels)]] kaj [[Johano Adolfo la 1-a (Saksio-Weißenfels)|Johano Adolfo la 1-a]]. La tuto estas stile baroka. Uziĝis ĝi ĉefe kiel tranoktejo por eminentuloj gastantaj ĉe la duka kortego. Poste ene estis fabriko de silkisto, kun sekcio por silkaĵtinturado en ŝanĝita flanka domero. Post restaŭradoj oni uzis la tuton, ĝis 2003, kiel ekspoziciejon pri la muzikisto [[Heinrich Schütz]]. Tio estis translokita al la [[Heinrich-Schütz-Domo (Weißenfels)|Heinrich-Schütz-domo]]. Posta luanto estis la porturista informejo, dume en al supra etaĝo troviĝas la oficejo pri la civila stato. Dum la renovigo de la urbodomo (de 2013 ĝis post 2022) ĝi estis oficiala sidejo de la precipa municipa administranto. == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat}} == Fontoj == * [https://weissenfels.im-bild.org/fotos/bauwerke/stadtpalais pri la palaco ĉe ''weissenfels-im-bild.org''] == Notoj == <references /> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Weißenfels]] [[Kategorio:Palacoj en Germanio|Weissenfels]] [[Kategorio:Aperis en 1670]] [[Kategorio:Urbodomoj]] [[Kategorio:Barokaj konstruaĵoj]] pqg21hkt8nen7ahbwyrcwzspp5hc3wa 9378124 9377692 2026-05-20T05:37:09Z Tirolischleioans 254019 9378124 wikitext text/x-wiki [[File:Leipziger Straße 9 Weißenfels 20180730 001.jpg|thumb|''Urba Palaco'' aŭ ''Princa Domo'' je Weißenfels]] La '''Princa Domo''' (germane: ''Stadtpalais'' aŭ ''Fürstenhaus'') estas monumentprotektita ejo en la urbokerno de [[Weißenfels]] (Germanujo, Leipziger Straße 9). Konstruigis ĝin en 1670 la dukoj [[Aŭgusto (Saksio-Weißenfels)]] kaj [[Johano Adolfo la 1-a (Saksio-Weißenfels)|Johano Adolfo la 1-a]]. La tuto estas stile baroka. Uziĝis ĝi ĉefe kiel tranoktejo por eminentuloj gastantaj ĉe la duka kortego. Poste ene estis fabriko de silkisto, kun sekcio por silkaĵtinkturado en ŝanĝita flanka domero. Post restaŭradoj oni uzis la tuton, ĝis 2003, kiel ekspoziciejon pri la muzikisto [[Heinrich Schütz]]. Tio estis translokita al la [[Heinrich-Schütz-Domo (Weißenfels)|Heinrich-Schütz-domo]]. Posta luanto estis la porturista informejo, dume en al supra etaĝo troviĝas la oficejo pri la civila stato. Dum la renovigo de la urbodomo (de 2013 ĝis post 2022) ĝi estis oficiala sidejo de la precipa municipa administranto. == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat}} == Fontoj == * [https://weissenfels.im-bild.org/fotos/bauwerke/stadtpalais pri la palaco ĉe ''weissenfels-im-bild.org''] == Notoj == <references /> {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Weißenfels]] [[Kategorio:Palacoj en Germanio|Weissenfels]] [[Kategorio:Aperis en 1670]] [[Kategorio:Urbodomoj]] [[Kategorio:Barokaj konstruaĵoj]] 0j0py4ssw656ujyo7tvz77ayqhv7trh 0 944206 9377695 2026-05-19T14:14:39Z Sj1mor 12103 Kreita per traduko de la paĝo "[[:en:Special:Redirect/revision/1327465337|Branko Bauer]]" 9377695 wikitext text/x-wiki '''Branko BAUER''' (naskiĝis la 18-an de februaro 1921 en [[Dubrovnik]] &#x2013; mortis la 11-an de aprilo 2002 en [[Zagrebo]]) estis [[Kroatio|kroata]] filmreĝisoro. Li estas konsiderata la ĉefa figuro de klasika rakonta kino en la kroata kaj jugoslava kino de la 1950-aj jaroj. * {{IMDb nomo|id=0061763|NAME=Branko Bauer}} [[Kategorio:Kroataj scenaristoj]] [[Kategorio:Kroataj reĝisoroj]] [[Kategorio:Justuloj inter la popoloj]] 5ckml5eudofxyuxu1o9arwrttvam38p 9377699 9377695 2026-05-19T14:20:47Z Sj1mor 12103 9377699 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Branko BAUER''' (naskiĝis la 18-an de februaro 1921 en [[Dubrovnik]] &#x2013; mortis la 11-an de aprilo 2002 en [[Zagrebo]]) estis kroata filmreĝisoro. Li estas konsiderata la ĉefa figuro de klasika rakonta kino en la kroata kaj jugoslava kino de la 1950-aj jaroj. == Vivo == Bauer ekinteresiĝis pri kino dum li ankoraŭ estis en lernejo. Dum la [[Dua Mondmilito]], li laboris en lokaj kinejoj en Zagrebo, kiuj estis tre popularaj dum la nazia okupado. Kune kun sia patro, Čedomir Bauer, ili kaŝis sian judan luantinon, Ljerka Freiberger, de la Ustaša polico en 1942. Rezulte de ĉi tiuj agoj, [[Jad Vaŝem]] honoris ambaŭ kiel Justuloj inter la Nacioj en 1992. En 1949, Branko komencis labori ĉe la filmstudio Jadran en Zagrebo kiel dokumenta filmisto.<ref>[http://www.filmski-programi.hr/redatelj.php?id=41 Branko Bauer] profilo ĉe Filmski-Programi.hr</ref> Lia plenlonga filmo debutis per la infana aventura filmo ''La Blua Mevo (Sinji galeb'') el 1953, kiu distingis sin de aliaj jugoslavaj produktadoj de la tempo per sia vigla vida stilo kaj natura aktorado. == Filmaro == * 1953 : ''Sinji galeb'' * 1955 : ''Milioni na otoku'' * 1956 : ''Traqués par les SS'' (''Ne okreći se, sine'') * 1957 : ''Samo ljudi'' * 1959 : ''Tri Ane'' * 1961 : ''Martin u oblacima'' * 1962 : ''Prekobrojna'' * 1963 : ''Licem u lice'' * 1964 : ''Nikoletina Bursać'' * 1965 : ''Doći i ostati'' * 1967 : ''Četvrti suputnik'' * 1975 : ''Zimovanje u Jakobsfeldu'' * 1976 : ''Salaš u Malom Ritu'' * 1978 : ''Boško Buha'' == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{IMDb nomo|id=0061763|NAME=Branko Bauer}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Bauer, Branko}} [[Kategorio:Kroataj scenaristoj]] [[Kategorio:Kroataj reĝisoroj]] [[Kategorio:Justuloj inter la popoloj]] 9soz8xjejwyoebn63rf8zmngmwb8w5f 0 944207 9377705 2026-05-19T14:26:58Z Sj1mor 12103 Alidirektigis al [[Interezo]] 9377705 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Interezo]] t28lbylz1c420l24iycc0jrkrnc25iv 0 944208 9377713 2026-05-19T14:30:41Z Sj1mor 12103 Kreita per traduko de la paĝo "[[:en:Special:Redirect/revision/1345676988|Anti-war movement]]" 9377713 wikitext text/x-wiki [[Dosiero:Russian_Embassy_London_-_Ukraine_-_Anti-War_signs_27Feb2022_(2).jpg|eta|Ukrainaj kontraŭmilitaj protestoj antaŭ la Ambasadejo de Rusio en Londono kontraŭ la [[Milito de Rusio kontraŭ Ukrainio ekde 2022|rusa invado de Ukrainio]] (27-a de februaro 2022)]] [[Dosiero:Arms_Fair_Protest_-DSEI.jpg|alternative=Protestors holding signs with messages like "No more arms fairs: human rights before arm company profits".|eta|Protesto kontraŭ la [[Armindustrio|armilkomerco]] ĉe armilfoiro en Londono]] [[Dosiero:SOORAJ_(6).JPG|eta|Kontraŭmilita manifestacio de lernantoj en Pilathara, Barato]] * [https://www.theguardian.com/antiwar/subsection/0,,884056,00.html Gvidilo al kontraŭmilitaj retejoj] de ''[[The Guardian]]'' * [http://www.john-uebersax.com/plato/peace1.htm Eseoj kaj paroladoj el la pacmovado de la Antaŭmilita Epoko] * [https://www.berlin1969.com/stories-geschichte/troubled-times-unruhige-zeiten/demonstration/ Kontraŭmilita marŝo en Berlino en 1969] * Scates, Bob (2022). " [https://commonslibrary.org/draftmen-go-free-a-history-of-the-anti-conscription-movement-in-australia/ La skizistoj liberiĝas: historio de la kontraŭ-deviga militservo en Aŭstralio] ". recenzo kaj plenteksto. La ''Commons Social Change Library'' (Biblioteko de Socia Ŝanĝo de la Komunumoj). [[Kategorio:Kontraŭmilita movado]] [[Kategorio:Pacaj movadoj]] [[Kategorio:Politikaj movadoj]] [[Kategorio:Pacismo]] [[Kategorio:Milito]] o1b6vfkagl1sjya38gyrte9xfspotc1 9377734 9377713 2026-05-19T14:49:26Z Sj1mor 12103 9377734 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Russian_Embassy_London_-_Ukraine_-_Anti-War_signs_27Feb2022_(2).jpg|eta|Ukrainaj kontraŭmilitaj protestoj antaŭ la Ambasadejo de Rusio en Londono kontraŭ la [[Milito de Rusio kontraŭ Ukrainio ekde 2022|rusa invado de Ukrainio]] (27-a de februaro 2022)]] [[Dosiero:Arms_Fair_Protest_-DSEI.jpg|alternative=Protestors holding signs with messages like "No more arms fairs: human rights before arm company profits".|eta|Protesto kontraŭ la [[Armindustrio|armilkomerco]] ĉe armilfoiro en Londono]] [[Dosiero:SOORAJ_(6).JPG|eta|Kontraŭmilita manifestacio de lernantoj en Pilathara, Barato]]'''Kontraŭmilita movado''' estas [[socia movado]] kontraŭa al la decido de unu aŭ pluraj nacioj komenci aŭ daŭrigi [[Milito|armitan konflikton]]. La termino ''kontraŭmilita'' ankaŭ povas rilati al [[Pacismo|pacifismo]], kiu estas la kontraŭo al ĉia uzo de milita forto dum konfliktoj, aŭ al kontraŭmilitaj verkaĵoj, pentraĵoj kaj aliaj artaĵoj. Kelkaj aktivuloj distingas inter kontraŭmilitaj movadoj kaj [[Paca movado|pacmovadoj]]. Kontraŭmilitaj aktivuloj agas per [[Protesto|protestoj]] kaj aliaj [[Desuba movado|popolaj-desubaj]] rimedoj por provi premi registaron (aŭ registarojn) por fini specifan militon aŭ konflikton aŭ malhelpi tian ekeston. La rimedoj por atingi ĉi tiun celon estas la antaŭenigo de pacifismo kaj [[Kontraŭmilitarismo|kontraŭmilitismo]] kaj diversaj formoj de protesto kontraŭ la milito, kiel ekzemple manifestacioj, peticioj, bojkotoj, subteno de certaj kandidatoj en elektoj, evitado de [[deviga militservo]], inkluzive de tiaj nekutimaj protestmetodoj kiel " Mortu-en " ({{Lang-en|Die-in}}, imitado de [[morto]]). Protestkampanjoj povas esti ĝeneralaj aŭ direktitaj kontraŭ specifa milito (ekzemple, en [[Sociaj protestoj de 1968|Vjetnamio]], en Irako ([[d:Q2580246]])), certa tipo de armilo (ekzemple, [[Nuklea armilo|nukleaj armiloj]], [[Kontraŭpersona mino|kontraŭpersonaj minoj]] aŭ mezdistancaj misiloj ([[d:Q392893]])). Efektive, la movado konsistas el multaj diversaj politikaj organizaĵoj kaj grupoj en diversaj landoj. == Historio == === Usona Enlanda Milito === Ŝlosila evento en la frua historio de la moderna kontraŭmilita sinteno en literaturo kaj socio estis la [[Usona Enlanda Milito]]. La kandidateco de [[George McClellan]] por [[Prezidanto de Usono]] kiel "Pacdemokrato" kontraŭ Prezidanto [[Abraham Lincoln]] sanktigis la principojn de la kontraŭmilita pozicio: la koston de milito kaj la vokon fini ĝiajn hororojn. === Unua Mondmilito === En [[Britio]], en 1914, la ĉiujara tendaro de la Trejnado-Korpuso de la Publikaj Lernejoj okazis ĉe Tidworth Pennings, proksime al Salisbury Plain. La Ĉefo de la [[Brita Armeo]], Lord Kitchener, devis inspekti la kadetojn, sed la baldaŭa milito malhelpis lin ĉeesti. Generalo Horace Smith-Dorrien estis sendita anstataŭ li. Li ŝokis la du aŭ tri mil kadetojn deklarante (laŭ la vortoj de Donald Christopher Smith, bermuda kadeto kiu ĉeestis) ke milito estu evitata je ĉia kosto, ke milito solvus nenion, ke la tuta Eŭropo estus reduktita al ruino, kaj la perdo de vivoj estus tiel granda, ke tutaj loĝantaroj estus detruitaj. Kun la kreskanta [[mekanizado]] de militado, la [[Opozicio (politiko)|opozicio]] al ĝiaj hororoj kreskis, precipe post la Unua Mondmilito. Eŭropaj [[Avangardo|avangardaj]] kulturaj movadoj kiel [[Dadaismo]] estis eksplicite pacistaj. === Dua Mondmilito === [[Dosiero:WHProtest1941.jpg|dekstra|eta|Pacaj protestoj antaŭ la Blanka Domo.]] Opozicio al la Dua Mondmilito estis plej laŭta dum ĝia komenca fazo, kaj eĉ pli forta antaŭ ol ĝi komenciĝis, dum cedopolitiko kaj [[izolismo]] estis konsiderataj fareblaj diplomatiaj opcioj. Komunist-gvidataj organizaĵoj, inkluzive de veteranoj de la [[Hispana Enlanda Milito]], kontraŭstaris la militon dum la periodo de la [[Hitler-Stalin-Pakto]], sed poste fariĝis politike "akcipitroj" post kiam [[Invado de Sovetunio|Germanio invadis Sovetunion]]. === Vjetnama milito === En 1973, marŝo okazis en Vaŝingtono post la reelekto de [[Richard Nixon]] kaj la bombado de Vjetnamio. Kun la retiriĝo de usonaj trupoj, la protestoj iom post iom trankviliĝis. === Iraka Milito === [[Dosiero:Washington_March15_2003-02.jpg|eta|Kontraŭmilita manifestacio en Vaŝingtono, la 15-an de marto 2003.]] La kontraŭmilita pozicio akiris renoviĝintan subtenon kaj atenton post la invado de Irako fare de Usono kaj ĝiaj aliancanoj en 2003. Milionoj da homoj okazigis amasajn protestojn tutmonde tuj antaŭ la invado, kaj manifestacioj kaj aliaj formoj de kontraŭmilita [[aktivismo]] daŭris dum la [[okupado]]. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [https://www.theguardian.com/antiwar/subsection/0,,884056,00.html Gvidilo al kontraŭmilitaj retejoj] de ''[[The Guardian]]'' * [http://www.john-uebersax.com/plato/peace1.htm Eseoj kaj paroladoj el la pacmovado de la Antaŭmilita Epoko] * [https://www.berlin1969.com/stories-geschichte/troubled-times-unruhige-zeiten/demonstration/ Kontraŭmilita marŝo en Berlino en 1969] * Scates, Bob (2022). " [https://commonslibrary.org/draftmen-go-free-a-history-of-the-anti-conscription-movement-in-australia/ La skizistoj liberiĝas: historio de la kontraŭ-deviga militservo en Aŭstralio] ". recenzo kaj plenteksto. La ''Commons Social Change Library'' (Biblioteko de Socia Ŝanĝo de la Komunumoj). {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kontraŭmilita movado]] [[Kategorio:Pacaj movadoj]] [[Kategorio:Politikaj movadoj]] [[Kategorio:Pacismo]] [[Kategorio:Milito]] drhnrifwlo08s27bv8teu09tm7lhep7 9377737 9377734 2026-05-19T14:50:42Z Sj1mor 12103 9377737 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizaĵo}} [[Dosiero:Russian_Embassy_London_-_Ukraine_-_Anti-War_signs_27Feb2022_(2).jpg|eta|Ukrainaj kontraŭmilitaj protestoj antaŭ la Ambasadejo de Rusio en Londono kontraŭ la [[Milito de Rusio kontraŭ Ukrainio ekde 2022|rusa invado de Ukrainio]] (27-a de februaro 2022)]] [[Dosiero:Arms_Fair_Protest_-DSEI.jpg|alternative=Protestors holding signs with messages like "No more arms fairs: human rights before arm company profits".|eta|Protesto kontraŭ la [[Armindustrio|armilkomerco]] ĉe armilfoiro en Londono]] [[Dosiero:SOORAJ_(6).JPG|eta|Kontraŭmilita manifestacio de lernantoj en Pilathara, Barato]]'''Kontraŭmilita movado''' estas [[socia movado]] kontraŭa al la decido de unu aŭ pluraj nacioj komenci aŭ daŭrigi [[Milito|armitan konflikton]]. La termino ''kontraŭmilita'' ankaŭ povas rilati al [[Pacismo|pacifismo]], kiu estas la kontraŭo al ĉia uzo de milita forto dum konfliktoj, aŭ al kontraŭmilitaj verkaĵoj, pentraĵoj kaj aliaj artaĵoj. Kelkaj aktivuloj distingas inter kontraŭmilitaj movadoj kaj [[Paca movado|pacmovadoj]]. Kontraŭmilitaj aktivuloj agas per [[Protesto|protestoj]] kaj aliaj [[Desuba movado|popolaj-desubaj]] rimedoj por provi premi registaron (aŭ registarojn) por fini specifan militon aŭ konflikton aŭ malhelpi tian ekeston. La rimedoj por atingi ĉi tiun celon estas la antaŭenigo de pacifismo kaj [[Kontraŭmilitarismo|kontraŭmilitismo]] kaj diversaj formoj de protesto kontraŭ la milito, kiel ekzemple manifestacioj, peticioj, bojkotoj, subteno de certaj kandidatoj en elektoj, evitado de [[deviga militservo]], inkluzive de tiaj nekutimaj protestmetodoj kiel " Mortu-en " ({{Lang-en|Die-in}}, imitado de [[morto]]). Protestkampanjoj povas esti ĝeneralaj aŭ direktitaj kontraŭ specifa milito (ekzemple, en [[Sociaj protestoj de 1968|Vjetnamio]], en Irako ([[d:Q2580246]])), certa tipo de armilo (ekzemple, [[Nuklea armilo|nukleaj armiloj]], [[Kontraŭpersona mino|kontraŭpersonaj minoj]] aŭ mezdistancaj misiloj ([[d:Q392893]])). Efektive, la movado konsistas el multaj diversaj politikaj organizaĵoj kaj grupoj en diversaj landoj. == Historio == === Usona Enlanda Milito === Ŝlosila evento en la frua historio de la moderna kontraŭmilita sinteno en literaturo kaj socio estis la [[Usona Enlanda Milito]]. La kandidateco de [[George McClellan]] por [[Prezidanto de Usono]] kiel "Pacdemokrato" kontraŭ Prezidanto [[Abraham Lincoln]] sanktigis la principojn de la kontraŭmilita pozicio: la koston de milito kaj la vokon fini ĝiajn hororojn. === Unua Mondmilito === En [[Britio]], en 1914, la ĉiujara tendaro de la Trejnado-Korpuso de la Publikaj Lernejoj okazis ĉe Tidworth Pennings, proksime al Salisbury Plain. La Ĉefo de la [[Brita Armeo]], Lord Kitchener, devis inspekti la kadetojn, sed la baldaŭa milito malhelpis lin ĉeesti. Generalo Horace Smith-Dorrien estis sendita anstataŭ li. Li ŝokis la du aŭ tri mil kadetojn deklarante (laŭ la vortoj de Donald Christopher Smith, bermuda kadeto kiu ĉeestis) ke milito estu evitata je ĉia kosto, ke milito solvus nenion, ke la tuta Eŭropo estus reduktita al ruino, kaj la perdo de vivoj estus tiel granda, ke tutaj loĝantaroj estus detruitaj. Kun la kreskanta [[mekanizado]] de militado, la [[Opozicio (politiko)|opozicio]] al ĝiaj hororoj kreskis, precipe post la Unua Mondmilito. Eŭropaj [[Avangardo|avangardaj]] kulturaj movadoj kiel [[Dadaismo]] estis eksplicite pacistaj. === Dua Mondmilito === [[Dosiero:WHProtest1941.jpg|dekstra|eta|Pacaj protestoj antaŭ la Blanka Domo.]] Opozicio al la Dua Mondmilito estis plej laŭta dum ĝia komenca fazo, kaj eĉ pli forta antaŭ ol ĝi komenciĝis, dum cedopolitiko kaj [[izolismo]] estis konsiderataj fareblaj diplomatiaj opcioj. Komunist-gvidataj organizaĵoj, inkluzive de veteranoj de la [[Hispana Enlanda Milito]], kontraŭstaris la militon dum la periodo de la [[Hitler-Stalin-Pakto]], sed poste fariĝis politike "akcipitroj" post kiam [[Invado de Sovetunio|Germanio invadis Sovetunion]]. === Vjetnama milito === En 1973, marŝo okazis en Vaŝingtono post la reelekto de [[Richard Nixon]] kaj la bombado de Vjetnamio. Kun la retiriĝo de usonaj trupoj, la protestoj iom post iom trankviliĝis. === Iraka Milito === [[Dosiero:Washington_March15_2003-02.jpg|eta|Kontraŭmilita manifestacio en Vaŝingtono, la 15-an de marto 2003.]] La kontraŭmilita pozicio akiris renoviĝintan subtenon kaj atenton post la invado de Irako fare de Usono kaj ĝiaj aliancanoj en 2003. Milionoj da homoj okazigis amasajn protestojn tutmonde tuj antaŭ la invado, kaj manifestacioj kaj aliaj formoj de kontraŭmilita [[aktivismo]] daŭris dum la [[okupado]]. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [https://www.theguardian.com/antiwar/subsection/0,,884056,00.html Gvidilo al kontraŭmilitaj retejoj] de ''[[The Guardian]]'' * [http://www.john-uebersax.com/plato/peace1.htm Eseoj kaj paroladoj el la pacmovado de la Antaŭmilita Epoko] * [https://www.berlin1969.com/stories-geschichte/troubled-times-unruhige-zeiten/demonstration/ Kontraŭmilita marŝo en Berlino en 1969] * Scates, Bob (2022). " [https://commonslibrary.org/draftmen-go-free-a-history-of-the-anti-conscription-movement-in-australia/ La skizistoj liberiĝas: historio de la kontraŭ-deviga militservo en Aŭstralio] ". recenzo kaj plenteksto. La ''Commons Social Change Library'' (Biblioteko de Socia Ŝanĝo de la Komunumoj). {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kontraŭmilita movado| ]] [[Kategorio:Pacaj movadoj]] [[Kategorio:Politikaj movadoj]] [[Kategorio:Pacismo]] [[Kategorio:Milito]] n41ndas7ce7ubdqlijw2b3j7a7mhh1h 1 944209 9377717 2026-05-19T14:33:51Z Sj1mor 12103 /* Nom(ig)o */ nova sekcio 9377717 wikitext text/x-wiki == Nom(ig)o == Kial la AR en la nomo? [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 14:33, 19 maj. 2026 (UTC) jcbwklw867qbvsm8cj1tj6lywo4asqn 9377801 9377717 2026-05-19T16:12:47Z Arbarulo 135469 9377801 wikitext text/x-wiki == Nom(ig)o == Kial la AR en la nomo? [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 14:33, 19 maj. 2026 (UTC) :En Esperanto ekzistas radiko [[https://vortaro.net/#militarismo_kd "militarism-"]], teorie sendependa de "milit-". Al mi persone ĝi malplaĉas ĉar ĝi estas superflua ("militarismo" estas nenio alia ol "militismo"), sed multaj homoj uzas ĝin. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:12, 19 maj. 2026 (UTC) 67ljxywh6v6wez06ha160p5qv5qgup9 9377802 9377801 2026-05-19T16:13:03Z Arbarulo 135469 9377802 wikitext text/x-wiki == Nom(ig)o == Kial la AR en la nomo? [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 14:33, 19 maj. 2026 (UTC) :En Esperanto ekzistas radiko [https://vortaro.net/#militarismo_kd "militarism-"], teorie sendependa de "milit-". Al mi persone ĝi malplaĉas ĉar ĝi estas superflua ("militarismo" estas nenio alia ol "militismo"), sed multaj homoj uzas ĝin. --[[Uzanto:Arbarulo|Arbarulo]] ([[Uzanto-Diskuto:Arbarulo|diskuto]]) 16:12, 19 maj. 2026 (UTC) fdsje4z21jc9syr3mg1kexnj6dmu4sg 0 944210 9377727 2026-05-19T14:41:14Z Claudio Pistilli 25073 Kreis novan paĝon kun "{{Informkesto gravulo |nomo =<span style="text-shadow:white 4px 4px 2px;"><font color="black"><big><b>Απολλοκράτης των Συρακουσών<br>([[-375|375 a.K]] - [[-347|347 a.K.]])</b></font></big></big></span> |dosiero =Syrakus.jpg | grandeco de dosiero = 350ra |priskribo =Sirakuzo en antikveco kun la enmara insulo [[:em:Ortygia|Ortigia]]. |dato de naskiĝo =[[-375|375 a.K]] |loko de naskiĝo =Locri|Okc..." 9377727 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo |nomo =<span style="text-shadow:white 4px 4px 2px;"><font color="black"><big><b>Απολλοκράτης των Συρακουσών<br>([[-375|375 a.K]] - [[-347|347 a.K.]])</b></font></big></big></span> |dosiero =Syrakus.jpg | grandeco de dosiero = 350ra |priskribo =Sirakuzo en antikveco kun la enmara insulo [[:em:Ortygia|Ortigia]]. |dato de naskiĝo =[[-375|375 a.K]] |loko de naskiĝo =[[Locri|Okcidenta Lokrio]], [[Granda Grekio]] |dato de morto =[[-347|347 a.K.]] |loko de morto =[[Sirakuzo]], [[Granda Grekio]] }} <big>'''Apolokrato de Sirakuzo'''</big> aŭ <big>'''Απολλοκράτης των Συρακουσών'''</big> estis la plej aĝa filo de [[Dionizo la 2-a (Sirakuzo)|Dionizo la 2-a]], tirano de Sirakuzo, kaj negrava figuro en la siciliaj politikaj agitiĝoj el la mezo de la 4-a jarcento a.K. Konfidita de sia patro pri la komando de [[:en:Ortygia|Ortiĝjo]] — la fortikigita insula [[citadelo]] de Sirakuzo — meze de la ribelo de 357 a.K. gvidata de [[Diono de Sirakuzo|Diono]] kaj [[Heraklido de Tarento|Heraklido]], Apolokrato kontrolis ĝian defendon dum Dionizo la 2-a fuĝis el la urbo per maro. Alfrontante longedaŭrajn sieĝkondiĉojn, inkluzive de manko da provizoj kaj ribelo inter dungosoldatoj, li negocis la kapitulacon de la citadelo al Diono ĉirkaŭ 354 a.K., transdonante siajn armilojn kaj ekipaĵojn antaŭ ol foriri sekure kun sia patrino, fratinoj kaj kvin [[triremo]]j por kuniĝi kun sia patro en Italio. Antikvaj raportoj prezentas lin kiel heredanto de la familia heredaĵo pri tiraneco, sed malhavanta la rimedojn aŭ la decidon subteni ĝin sendependaforme, kun lia kapitulaco markanta ŝlosilan paŝon en la provizora firmigo de la potenco de Dionizo en Sirakuzo. Neniuj pluaj elstaraj roloj aŭ atingoj estas registritaj por li, kaj lia sorto post la fuĝo restas nedokumentita en pluvivaj fontoj. ==Familio kaj Frua Vivo== ==Parenceco kaj Tuja Familio== Apolokrato estis la plej aĝa filo de Dionizo la 2-a, kiu regis kiel tirano de Sirakuzo ekde proksimume 367 a.K. ĝis sia detronigo en 347 a.K. Dionizo la 2-a, naskita ĉirkaŭ 397 a.K., estis mem la filo de la pli frua tirano [[Dionizo la 1-a (Sirakuzo)|Dionizo la 1-a]] kaj Doriza de Lokrio. La patrino de Apolokrato estis [[:ru:Софросина (дочь Дионисия)|Sofrozina]], filino de Dionizo la 1-a el lia geedzeco kun Aristomaĥa, fratino de la [[Diono de Sirakuzo|filozofo Diono]]. Tio igis Sofrozinan la duonfratino de Dionizo la 2-a, substrekante la incestajn geedzecajn praktikojn ene de la Dioniza dinastio por firmigi la potencon. Kiel heredanto, Apolokrato tenis privilegian pozicion en la hereda tiraneco, kun Plutarko rimarkanta, ke li akompanis sian patrinon kaj fratinojn en ekzilon post transdono de la citadelo de [[:en:Ortygia|Ortiĝjo]] al Diono en 355 a.K. Antikvaj fontoj ne registras iujn ajn fratojn, kvankam la ĉeesto de nenomitaj fratinoj indikas malgrandan tujan familian unuon ligitan proksime al la dinastiaj intrigoj de la kortego. [[Dosiero:Syracusae_-_Shepherd-c-030-031.jpg|eta|350ra|dekstre|<center>Plano de Sirakuzo dum la Peloponezaj Militoj</center>]] [[Dosiero:Claudius Aelianus Varia Historia 1668 Title page.jpg|eta|350ra|dekstre|<center>"Pluraj historioj", verko de [[Klaŭdio Eliano]], eldonita en 1668 far [[:en:Tanneguy Le Fèvre|Tanaquillus Faber]] (1615-1672). Kune kun [[Plutarko]], [[Strabono]] kaj aliaj Klaŭdio Eliano estas unu el la kronikistoj pri Apolokrato.</center>]] [[Dosiero:Greek_Galleys.jpg|eta|350ra|dekstre|<center>Grekaj triremoj</center>]] [[Dosiero:Dion presents Plato to Dionysius.jpg|eta|350ra|dekstre|<center>Diono prezentas [[Platono]]n al [[Dionizo la 1-a (Sirakuzo)|Dionizo la 1-a]], anonima pentraĵo, [[1876]].</center>]] [[Dosiero:Athenaeus_Deipnosophists_edited_by_Isaac_Casaubon.jpg|eta|300ra|dekstre|Frontispico de la verko "Deipnosophists", de [[Ateneo el Naŭkrato]], eldonita de [[Isaac Casaubon]] (1559-1614) en la greka, kun latina traduko de [[:en:Jacques Daléchamps|Jacques Daléchamps]] (1513-1588).]] Ĉi tiuj familiaj ligiloj poziciigis Apolokraton kiel nevo de Areta, la edzino de Dionizo, — ŝi mem filino de Dionizo la 1-a kaj Aristomaĥa — kaj kiel nepon de la fratino de Dionizo, kreskigante kompleksajn parencecajn retojn, kiuj poste influis politikajn aliancojn kaj konfliktojn. ==Edukado sub la regado de Dionizo la 2-a== Apolokrato, la plej aĝa filo de Dionizo la 2-a, pasigis siajn formajn jarojn en la luksa palaca komplekso de Sirakuzo meze de la turbula frua fazo de la tiraneco de sia patro, kiu komenciĝis en 367 a.K. post la morto de Dionizo la 1-a. La kortega medio estis tiu de malŝparemo kaj suspekto, kun Dionizo la 2-a karakterizita en antikvaj raportoj kiel pigra, virineca, kaj ema ĉirkaŭi sin per flatantoj, kiuj reliefigis lian malfidon pri konsilistoj. Tiu ĉi atmosfero de dekadenco kontrastis kun kunrilata malstabileco, ĉar la reĝimo forte dependis de soldulaj fortoj por teni la kontrolon sur Sirakuzo kaj ĝiaj ŝlosilaj fortikaĵoj, inkluzive de la insula citadelo Ortiĝjo. La politika malstabileco de la regado de Dionizo la 2-a profunde influis la evoluon de Apolokrato, markita per ekziloj kaj internaj potencbataloj, kiel ekzemple la pli posta forpelo de Diono, parenco kaj filozofia influanto, ĉirkaŭ 366 a.K. La klopodoj de Diono por enstampi platonajn principojn dum sia tempo ĉe la kortego, inkluzive dum la vizitoj de [[Platono]] al Sirakuzo en 367 a.K. kaj 361 a.K., enkondukis intelektajn fluojn en la palacon, kvankam la akceptemo de Dionizo la 2-a malkreskis meze de flatado kaj malvirto. Kiel juna heredanto, Apolokrato observis tiujn dinamikojn propraokule, akirante implican komprenon pri la tiranaj strategioj pri izolado, dependeco de lojalaj fortikaĵoj kaj manipulado de aliancoj por subteni la potencon. Tiu edukado je volatila kortego, miksante lukson kun la konstanta minaco de ribelo, preparis Apolokraton por gvidado ene de la Dioniza sistemo, emfazante viglecon kaj fortigon super al larĝa popola subteno. La foresto de detalaj nuntempaj registroj pri lia persona edukado aŭ tutoroj substrekas la fokuson, kiun antikvaj fontoj metas sur la pli larĝan familian kaj reĝan kuntekston anstataŭ individuajn infantempajn anekdotojn. ==Rolo en Sirakuza Politiko kaj Armeaj Aferoj== ==Nomumo por Komandi la Citadelon de Ortiĝjo== En 357 a.K., meze de la antaŭeniro de Diono kaj Heraklido al Sirakuzo, Dionizo la 2-a retiriĝis de la akropolo post malsukceso de la intertraktadoj, enŝipiĝante al Italio dum delegante komandon de la insula citadelo Ortiĝjo al sia filo Apolokrato. Ĉi tiu decido konservis lojalan bastionon, ĉar Ortiĝjo - ligita al la kontinento per mallarĝa ponto - ofertis defendeblajn murojn, havenan aliron por mara subteno kaj reprovizado, krom stokojn da grenoj por subteni la garnizonon kontraŭ ebla blokado. Apolokrato, plilongigante la direktivon de sia patro, transprenis la kontrolon de la dungosoldatoj tie enkazernigitaj, favorante la plifortikigojn de la fortikaĵoj kaj la provizo-distribuadon por certigi operacian kontinuecon. Antikvaj raportoj, inkluzive de Plutarko kaj [[Nepos|Kornelio Neposo]], prezentas ĉi tiun transdonon kiel taktikan rimedon, ebligante al Dionizo konservi influon sur Sirakuzo malproksime, samtempe utiligante la izolitecon de Ortiĝjo por nesimetria defendo. La reteno de ŝipitineroj fare de la citadelo faciligis la sendadon de plifortikigoj, emfazante ĝian rolon kiel la fina reduto de la reĝimo dum la krizo. ==Defendo Kontraŭ Diono kaj Heraklido (357 a.K.)== En 357 a.K., post la forlaso de Sirakuzo fare de Dionizo la 2-a meze de la sukcesa invado de Dionizo, Apolokrato, kiel la plej aĝa filo kaj nomumita komandanto, transprenis la kontrolon de la fortikigita insula citadelo Ortiĝjo, kiu funkciis kiel la lasta fortikaĵo de la tiraneco. Utiligante siajn naturajn defendojn — ĉirkaŭitajn de maro sur tri flankoj kaj konektitajn al la kontinento per mallarĝa ponto — Apolokrato konservis garnizonon da dungosoldatoj por rezisti la sieĝantajn fortojn gvidatajn de Diono kaj lia rivala admiralo [[Heraklido de Tarento||Heraklido]]. La Sirakuzanoj, sub la komenca komando de Dionizo, konstruis sieĝmuron por izoli Ortiĝjon, sed interna frakciismo inter la filozofiaj partianoj de Dionizo kaj la popularismaj subtenantoj de Heraklido malhelpis kunordigitajn atakojn, permesante al Apolokrato rezisti pli longe ol unuigita opozicio eble permesus. Apolokrato kunordigis limigitajn ofensivajn agojn, inkluzive de rimarkinda nokta atakmisio de ebriaj dungosoldatoj kontraŭ la transversa muro de la sieĝantoj, ekspluatante la surprizan faktoron por kaŭzi komencan malordon kaj grandajn soldato-foriĝojn — 74 sirakuzanajn perdojn, kun multe pli inter la atakantoj — antaŭ ol la [[Kampanio|kampaniaj]] dungosoldatoj de Dionizo forpuŝis la atakon. Provizolinioj de Dionizo la 2-a, plifortigitaj de floto sub [[:en:Dion_of_Syracuse|Regaining power in Syracuse|Nipzio]] liveranta provizojn kaj salajron, subtenis la defendon meze de la [[Loĝistiko|loĝistikaj]] streĉoj de la sieĝo, kvankam ĉi tiuj estis atingeblaj al mara interkapto fare de la floto de Heraklido. Neniuj formalaj aliancoj kun eksteraj por-tiranecaj frakcioj estas registritaj por ĉi tiu fazo, sed la kohezio de la garnizono dependis de la pagoj al dungosoldatoj, kies fina ribelo pro malkreskantaj rimedoj reliefigis la kaŭzan superecon de la empiria loĝistiko sur la laboretoso aŭ tereno izole. Dum frakciaj internaj bataloj eskaladis - ekzempligitaj per la agitado de Heraklido por terredistribuado kaj mararmeaj manovroj deturnantaj la fokuson el la tera sieĝo - la izoliĝo de Ortiĝjo intensiĝis, kun la sieĝo persistanta malgraŭ plifortikigoj kaj interna sirakuza malunueco. ==Kunordigo kun la Kampanjoj de Dionizo la 2-a== La reteno de Ortiĝjo fare de Apolokrato post la falo de Sirakuzo al Diono kaj Heraklido en 357 a.K. ebligis daŭran lojalan ĉeeston, interdependan kun la ekzilaj manovroj de Dionizo la 2-a por reĝisori la rekonkeron. El [[Locri|Lokrio]] en suda Italio, kie Dionizo establis tiranan kontrolon sur la naskiĝurbo de sia patrino, li utiligis familiajn ligojn kaj soldulan rekrutadon inter italaj grekoj por kunmeti ekspediciajn fortojn celantajn liberigi la citadelon kaj repreni la kontinenton. Ĉi tiu strategia ligo poziciigis Ortiĝjon kiel loĝistikan ankron, kie Apolokrato administris limigitajn atakmisiojn, restarigoj de provizaĵoj per maro, kaj interŝanĝojn de spionoj por kontraŭstari la firmiĝon de Dionizo, tiel plilongigante la daŭripovon de la reĝimo kontraŭ revoluciaj fortoj ĉirkaŭ 356 a.K. Klopodoj por certigado de pli larĝaj aliancoj, inkluzive de proponoj al kartagaj aŭtoritatoj por mara aŭ trupa subteno kontraŭ la kontraŭtirana frakcio, substrekis la kunlaboran strukturon, ĉar Dionizo portretis la regadon de Diono kiel malstabiligan al la sicilia ekvilibro. Apolokrato faciligis tion per retenado de marameaj patroloj ĉirkaŭ la haveno, interkaptante ribelajn komunikadojn, kaj protektante eblajn helpajn kontingentojn, kvankam dokumentitaj komunaj operacioj restis limigitaj pro la izoliteco de la sieĝo. Tamen, fine de 355 a.K., kreskantaj mankoj da greno kaj akvo, pligravigitaj pro blokadoj kaj internaj dizertoj, eroziis la kapaciton de la garnizono, devigante Apolokraton negoci kondiĉojn meze de la daŭraj sed vanaj klopodoj de sia patro en Italio. Li cedis la citadelon, armilojn kaj ekipaĵojn dum li evakuis kun sia patrino, fratinoj kaj kvin triremoj por reunuiĝi al sia patro. Ĉi tiu fazo elstarigis la dependecon de la dinastio je la eltenemo de Ortiĝjo por superi la ekzillogistikon, tamen finfine antaŭsignis partajn restarigojn ombritajn de ripetaj ekziloj. ==Personaj Trajtoj kaj Reputacio== ==Raportoj pri Indulgo kaj Karakterdifektoj== Antikva historiisto [[Teopompo de Ĥio]] karakterizis Apolokraton kiel akolastos ("ακόλαστος") (sendisciplina aŭ diboĉa) kaj filopotēs ("φιλοπότης") (amanto de drinkado), malvirton kiun li atribuis specife al la filo de Dionizo la 2-a meze de la ĝenerala disipado de la Sirakuza kortego. Ĉi tiu atesto, konservita en la verko "Deipnosophistae" de [[Ateneo el Naŭkrato]], ligas la kutimojn de Apolokrato al familiaj precedencoj, kiel ekzemple la propra troa drinkado de Dionizo la 2-a, kiu laŭraporte difektis lian vidon, kaj paralele prezentas la ekscesojn de parencoj kiel [[Hiparino de Sirakuzo|Hiparino]], kiu regis "en ebrieco" laŭ [[Teopompo de Ĥio|Teopompo]]. Tiaj rakontoj enkadrigas la indulgojn de Apolokrato ene de la korupta medio de la Dioniza tiraneco, kie longedaŭra izoliteco en fortikaĵoj kiel Ortiĝjo meze de politika sieĝo verŝajne plimalbonigis junulajn tendencojn al [[eskapismo]] per vino kaj festado, anstataŭ indiki izolitan moralan malmoralecon. La "Vivo de Diono"<ref>[https://www.google.com.br/books/edition/Plutarch_s_Lives/_bEWAAAAQAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Plutarch%27s+Life+of+Dion&pg=PA1&printsec=frontcover Plutarch's Lives]</ref> de Plutarko elvokas ĉi tiun medion nerekte per priskriboj de la lukso de la kortego kaj la hasta leviĝo de nespertaj heredantoj kiel Apolokrato al komando, implicante senprudentecon naskitan el privilegio kaj malespero pro konscia malvirto. Pluvivaj fontoj ne ofertas atestojn pri modereco aŭ aliaj virtoj en Apolokrato, breĉo eble devenanta el la kontraŭtirana tendenco de aŭtoroj kiel Teopompo, kies la "Filipikaj"<ref>[https://www.britannica.com/topic/Philippica Britannica]</ref><ref>[https://www.google.com.br/books/edition/A_history_of_Greek_literature_to_the_dea/tHaCaY4X6LYC?hl=en&gbpv=1&dq=Philippica+Theopompus+Chios&pg=PA363&printsec=frontcover A history of Greek literature ... to the death of Demosthenes]</ref> emfazis la personajn difektojn de regantoj por kondamni la monarkajn ekscesojn kaj rekomendi moderecon. Ĉi tiuj rakontoj, tiritaj de demokratie tendencaj ekzilitoj aŭ rivaloj, favorigas moralan kondamnon por pravigi opozicion, kvankam la kohereco tra fragmentoj sugestas iun bazon en observitaj kortegaj kondutoj dum la malstabileco dum la jardeko 350 a.K. ==Taksoj en la Antikva Historiografio== Plutarko, en sia "Vivo" de Diono, prezentas Apolokraton kiel simbolon de la enecaj mankoj en la Diona dinastio, poziciigante lin kontraŭ la filozofia virto kaj sindediĉo de Diono al libereco. Apolokrato heredas la komandon de la akropolo de sia patro Dionizo la 2-a en 357 a.K., komisiita je defendi ĝin dum la sieĝo, tamen finfine li kapitulacas post kiam provizoj elĉerpiĝas kaj la dungosoldatoj ŝanceliĝas, forlasante Sirakuzon kun sia familio sur triremoj kun la permeso de Diono por sekure daŭrigi la vojaĝon. Ĉi tiu rakonto reliefigas la atingeblecon de la hereda despotismo al rezoluta opozicio, kie la pragmata kapitulaco de Apolokrato — anstataŭ de longedaŭra vana rezisto — elstarigas mankon de la noviga perfido atribuita al Dionizo la 2-a, kvankam Plutarko ne ofertas rektan insulton kontraŭ lia persona moralo, prioritatigante la kaŭzan rezulton de la sukceso de Diono sur la individua kulpigo. [[Diodoro Sicilia]], uzante pli fruajn siciliajn kronikistojn kiel [[:en:Timaeus (historian)|Timeo de Taŭromeno]]<ref>Taŭromeno estas la nuna itala urbo de [[Taormino]].</ref> — kiu montris kontraŭtiranan antaŭjuĝon en sia historio favorante demokratiajn elementojn — raportas la defendon de la citadelo meze de la eventoj de 357 a.K., emfazante la militan persiston ĝis la interna kolapso. Male al la morala kontrasto de Plutarko, Diodoro fokusiĝas sur konfirmeblaj faktoroj kiel provizlinioj kaj lojaleco de solduloj por klarigi la eltenemon de la reĝimo, kio donas pruvan pezon al kompetenteco ol la anekdotaj disipoj raportitaj en kompilaĵoj kiel la "Deipnosophistae" de Ateneo. La dependeco de ĉi-lasta verko rilate al izolitaj rakontoj pri lukso en la Dioniza kortego riskas ombri sistemajn faktorojn en la falo de la tiraneco. Historiografiaj variancoj devenas el fontaj perspektivoj: por-Dionizaj rakontoj kiel tiu de [[Filisto de Sirakuzo|Filisto]] (konservita fragmente) eble ŝveligos defensivan decidon por glori la militeman tradicion de la familio, dum la demokrata lenso de Timeo, influante Diodoron, moderigas laŭdon enmetante ĝin en la neeviteblan falon de la tiraneco, tamen ĉiuj konverĝas al la realo de la evento - longedaŭra rezisto sen decida venko. Moderna analizo privilegias konfirmitajn agojn malprofite de nepruvitaj karakterkalumnioj, rivelante kiel antikva moralumado ofte servis pli larĝajn ideologiajn celojn, kiel la platona idealigo de Diono fare de Plutarko, anstataŭ kaŭza analizo de la tirana daŭripovo; daŭraj rezistemuloj kiel tiuj de Ortiĝjo refutas ĝeneralajn portretadojn de nekompetenteco, montrante anstataŭe al eblaj fiaskoj rilate al plifortigo de la unuigita koalicio de Diono. ==Posta Sorto kaj Historia Efiko== ==Post-Konfliktaj Rezultoj kaj Ebla Morto== Post la kapitulaco de Ortiĝjo al Diono ĉirkaŭ 355 a.K., Apolokrato forlasis Sirakuzon kun sia patrino, Dorisa, kaj siaj fratinoj sur kvin triremoj, kun permeso de Diono por daŭrigi la vojaĝon por reunuiĝi kun sia patro, Dionizo la 2-a, en Italio. Ĉi tiu evento finis lian rektan militan rolon en la defendo de la Dioniza fortikaĵo, ĉar provizoj malkreskis kaj liaj dungosoldatoj ribelis antaŭ la longedaŭra sieĝo. Antikvaj fontoj ne provizas postajn registrojn pri la agadoj aŭ morto de Apolokrato, markante fortan kontraston pri la dokumentitaj sortoj de familianoj kiel Dionizo la 2-a, kiu vivis en ekzilo en [[Korinto]] ĝis sia morto en la 330-aj jaroj a.K. Nek la Vivo de Diono fare de Plutarko nek la Historia Biblioteko de Diodoro Sicilia (Libro 16) registras lian finon, lasante empiriajn breĉojn en la historia registro kiuj ne estis solvitaj per pli postaj kronikoj. Ĉi tiu obskureco kongruas kun la pli larĝa erozio de la Dioniza influo en Sicilio, plimalbonigita pro daŭra malstabileco, inkluzive de la malsukcesa reveno de Dionizo la 2-a en 346 a.K. kaj la kartagaj intervenoj, kiujn [[Timoleono]] kontraŭstaris ekde 344 a.K. pluen, kulmininte per la decida greka venko ĉe la [[:en:Crinisus (river)|rivero Krimizo]] en 341 a.K. Dum la epoko de la potencfirmiĝo de Timoleono ĉirkaŭ 343 a.K., ĉiuj restantaj Dionizaj postuloj, inkluzive de tiuj eble ligitaj al Apolokrato, estis cedintaj al la reformoj gvidataj de la korintanoj, igante plian spureblecon neprobabla meze de la transiĝo for de la tiraneco. ==Konsideroj pri Sinsekvo kaj Heredaĵo en la Sicilia Tiraneco== Dionizo la 2-a poziciigis sian filon Apolokrato kiel eblan heredonton de la sirakuza tiraneco, konfidante al li la komandon de la citadelo Ortiĝjo dum la kritika sieĝo de 357 a.K., manovro indikanta dinastian preparadon por la kreskantaj minacoj de ekzilitoj kiel Diono kaj Heraklido. Tiu intenco pri kontinueco ŝanceliĝis pro sinsekvaj militaj malvenkoj, inkluzive de la malsukcesaj kontraŭofensivoj de la tirano kaj la erozio de la lojaleco de solduloj, pligravigitaj pro elitaj transfuĝoj, kiuj rompis la internan koherecon de la reĝimo. Plutarko registras onidiron disvastigitan de la kontraŭuloj de Diono, ke la seninfana Diono planis kunvoki Apolokraton por fari lin sia posteulo, konsiderante familiajn ligojn. La kolapso de eventuala regado de Apolokrato ekzempligis la enecajn malfortecojn de la siciliaj tiranecoj, kie longedaŭra militado malplenigis la trezorejojn - la kampanjoj de Dionizo la 2-a sole streĉis la resursojn hereditajn pri la ekspansioj de lia patro - kaj provokis ĝeneraligitan elitan fremdiĝon, pavimante la vojon por la transiĝo de Sirakuzo al demokratiaj asembleoj sub la mallonga gvidado de Diono kaj la pli postaj reformoj de Timoleono ĉirkaŭ 344-337 a.K. Ĉi tiuj transiĝoj elstarigis la nedaŭripovon de la tiraneco, ĉar aŭtokrata dependeco de la devigo kaj de eksterlandaj dungoj pruviĝis malfortiĝanta al populismaj mobilizadoj kaj rivalaj frakcioj, prefere ol al iu ajn unuopa filozofia interveno. Apolokrato lasis neniun substancan longdaŭran heredaĵon en sicilia historio, sen pruvoj pri postmortaj kultoj, revivigoj de sia aŭtoritato, aŭ memortradicioj, igante lin periferia figuro eklipsita pro la daŭra rakonto pri dionizan troigo. En antikva historiografio, lia rolo registriĝas ĉefe kiel averta finpunkto pri la familia despotismo, dum modernaj interpretoj ofte enmetas lin en raportojn pri la praktikaj fiaskoj de la platona influo en Sirakuzo, kies kritikoj emfazas, ke tiaj filozofiaj submetaĵoj neglektis la [[realecpolitiko]]n de milita loĝistiko kaj alianc-bontenado prefere al abstraktaj administradaj idealoj. Ĉi tiu perspektivo, kvankam ripetiĝanta, riskas subtaksi empiriajn faktorojn kiel fiskan nepagivon kaj manko de nefidindecon de la solduloj kiel tujajn kaŭzojn pri la tirana falo. == Referencoj == {{referencoj}} [[Kategorio:Naskiĝintoj en la 4-a jarcento a.K.]] [[Kategorio:Mortintoj en la 4-a jarcento a.K.]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Italio]] [[Kategorio:Mortintoj en Italio]] {{Trad|en|Apollocrates|Q350099}} {{DEFAŬLTORDIGO:Apolokrato de Sirakuzo}} isf6bbg84yx54y6c9zokbf0xaclueds 9377729 9377727 2026-05-19T14:43:04Z Claudio Pistilli 25073 /* Konsideroj pri Sinsekvo kaj Heredaĵo en la Sicilia Tiraneco */ 9377729 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo |nomo =<span style="text-shadow:white 4px 4px 2px;"><font color="black"><big><b>Απολλοκράτης των Συρακουσών<br>([[-375|375 a.K]] - [[-347|347 a.K.]])</b></font></big></big></span> |dosiero =Syrakus.jpg | grandeco de dosiero = 350ra |priskribo =Sirakuzo en antikveco kun la enmara insulo [[:em:Ortygia|Ortigia]]. |dato de naskiĝo =[[-375|375 a.K]] |loko de naskiĝo =[[Locri|Okcidenta Lokrio]], [[Granda Grekio]] |dato de morto =[[-347|347 a.K.]] |loko de morto =[[Sirakuzo]], [[Granda Grekio]] }} <big>'''Apolokrato de Sirakuzo'''</big> aŭ <big>'''Απολλοκράτης των Συρακουσών'''</big> estis la plej aĝa filo de [[Dionizo la 2-a (Sirakuzo)|Dionizo la 2-a]], tirano de Sirakuzo, kaj negrava figuro en la siciliaj politikaj agitiĝoj el la mezo de la 4-a jarcento a.K. Konfidita de sia patro pri la komando de [[:en:Ortygia|Ortiĝjo]] — la fortikigita insula [[citadelo]] de Sirakuzo — meze de la ribelo de 357 a.K. gvidata de [[Diono de Sirakuzo|Diono]] kaj [[Heraklido de Tarento|Heraklido]], Apolokrato kontrolis ĝian defendon dum Dionizo la 2-a fuĝis el la urbo per maro. Alfrontante longedaŭrajn sieĝkondiĉojn, inkluzive de manko da provizoj kaj ribelo inter dungosoldatoj, li negocis la kapitulacon de la citadelo al Diono ĉirkaŭ 354 a.K., transdonante siajn armilojn kaj ekipaĵojn antaŭ ol foriri sekure kun sia patrino, fratinoj kaj kvin [[triremo]]j por kuniĝi kun sia patro en Italio. Antikvaj raportoj prezentas lin kiel heredanto de la familia heredaĵo pri tiraneco, sed malhavanta la rimedojn aŭ la decidon subteni ĝin sendependaforme, kun lia kapitulaco markanta ŝlosilan paŝon en la provizora firmigo de la potenco de Dionizo en Sirakuzo. Neniuj pluaj elstaraj roloj aŭ atingoj estas registritaj por li, kaj lia sorto post la fuĝo restas nedokumentita en pluvivaj fontoj. ==Familio kaj Frua Vivo== ==Parenceco kaj Tuja Familio== Apolokrato estis la plej aĝa filo de Dionizo la 2-a, kiu regis kiel tirano de Sirakuzo ekde proksimume 367 a.K. ĝis sia detronigo en 347 a.K. Dionizo la 2-a, naskita ĉirkaŭ 397 a.K., estis mem la filo de la pli frua tirano [[Dionizo la 1-a (Sirakuzo)|Dionizo la 1-a]] kaj Doriza de Lokrio. La patrino de Apolokrato estis [[:ru:Софросина (дочь Дионисия)|Sofrozina]], filino de Dionizo la 1-a el lia geedzeco kun Aristomaĥa, fratino de la [[Diono de Sirakuzo|filozofo Diono]]. Tio igis Sofrozinan la duonfratino de Dionizo la 2-a, substrekante la incestajn geedzecajn praktikojn ene de la Dioniza dinastio por firmigi la potencon. Kiel heredanto, Apolokrato tenis privilegian pozicion en la hereda tiraneco, kun Plutarko rimarkanta, ke li akompanis sian patrinon kaj fratinojn en ekzilon post transdono de la citadelo de [[:en:Ortygia|Ortiĝjo]] al Diono en 355 a.K. Antikvaj fontoj ne registras iujn ajn fratojn, kvankam la ĉeesto de nenomitaj fratinoj indikas malgrandan tujan familian unuon ligitan proksime al la dinastiaj intrigoj de la kortego. [[Dosiero:Syracusae_-_Shepherd-c-030-031.jpg|eta|350ra|dekstre|<center>Plano de Sirakuzo dum la Peloponezaj Militoj</center>]] [[Dosiero:Claudius Aelianus Varia Historia 1668 Title page.jpg|eta|350ra|dekstre|<center>"Pluraj historioj", verko de [[Klaŭdio Eliano]], eldonita en 1668 far [[:en:Tanneguy Le Fèvre|Tanaquillus Faber]] (1615-1672). Kune kun [[Plutarko]], [[Strabono]] kaj aliaj Klaŭdio Eliano estas unu el la kronikistoj pri Apolokrato.</center>]] [[Dosiero:Greek_Galleys.jpg|eta|350ra|dekstre|<center>Grekaj triremoj</center>]] [[Dosiero:Dion presents Plato to Dionysius.jpg|eta|350ra|dekstre|<center>Diono prezentas [[Platono]]n al [[Dionizo la 1-a (Sirakuzo)|Dionizo la 1-a]], anonima pentraĵo, [[1876]].</center>]] [[Dosiero:Athenaeus_Deipnosophists_edited_by_Isaac_Casaubon.jpg|eta|300ra|dekstre|Frontispico de la verko "Deipnosophists", de [[Ateneo el Naŭkrato]], eldonita de [[Isaac Casaubon]] (1559-1614) en la greka, kun latina traduko de [[:en:Jacques Daléchamps|Jacques Daléchamps]] (1513-1588).]] Ĉi tiuj familiaj ligiloj poziciigis Apolokraton kiel nevo de Areta, la edzino de Dionizo, — ŝi mem filino de Dionizo la 1-a kaj Aristomaĥa — kaj kiel nepon de la fratino de Dionizo, kreskigante kompleksajn parencecajn retojn, kiuj poste influis politikajn aliancojn kaj konfliktojn. ==Edukado sub la regado de Dionizo la 2-a== Apolokrato, la plej aĝa filo de Dionizo la 2-a, pasigis siajn formajn jarojn en la luksa palaca komplekso de Sirakuzo meze de la turbula frua fazo de la tiraneco de sia patro, kiu komenciĝis en 367 a.K. post la morto de Dionizo la 1-a. La kortega medio estis tiu de malŝparemo kaj suspekto, kun Dionizo la 2-a karakterizita en antikvaj raportoj kiel pigra, virineca, kaj ema ĉirkaŭi sin per flatantoj, kiuj reliefigis lian malfidon pri konsilistoj. Tiu ĉi atmosfero de dekadenco kontrastis kun kunrilata malstabileco, ĉar la reĝimo forte dependis de soldulaj fortoj por teni la kontrolon sur Sirakuzo kaj ĝiaj ŝlosilaj fortikaĵoj, inkluzive de la insula citadelo Ortiĝjo. La politika malstabileco de la regado de Dionizo la 2-a profunde influis la evoluon de Apolokrato, markita per ekziloj kaj internaj potencbataloj, kiel ekzemple la pli posta forpelo de Diono, parenco kaj filozofia influanto, ĉirkaŭ 366 a.K. La klopodoj de Diono por enstampi platonajn principojn dum sia tempo ĉe la kortego, inkluzive dum la vizitoj de [[Platono]] al Sirakuzo en 367 a.K. kaj 361 a.K., enkondukis intelektajn fluojn en la palacon, kvankam la akceptemo de Dionizo la 2-a malkreskis meze de flatado kaj malvirto. Kiel juna heredanto, Apolokrato observis tiujn dinamikojn propraokule, akirante implican komprenon pri la tiranaj strategioj pri izolado, dependeco de lojalaj fortikaĵoj kaj manipulado de aliancoj por subteni la potencon. Tiu edukado je volatila kortego, miksante lukson kun la konstanta minaco de ribelo, preparis Apolokraton por gvidado ene de la Dioniza sistemo, emfazante viglecon kaj fortigon super al larĝa popola subteno. La foresto de detalaj nuntempaj registroj pri lia persona edukado aŭ tutoroj substrekas la fokuson, kiun antikvaj fontoj metas sur la pli larĝan familian kaj reĝan kuntekston anstataŭ individuajn infantempajn anekdotojn. ==Rolo en Sirakuza Politiko kaj Armeaj Aferoj== ==Nomumo por Komandi la Citadelon de Ortiĝjo== En 357 a.K., meze de la antaŭeniro de Diono kaj Heraklido al Sirakuzo, Dionizo la 2-a retiriĝis de la akropolo post malsukceso de la intertraktadoj, enŝipiĝante al Italio dum delegante komandon de la insula citadelo Ortiĝjo al sia filo Apolokrato. Ĉi tiu decido konservis lojalan bastionon, ĉar Ortiĝjo - ligita al la kontinento per mallarĝa ponto - ofertis defendeblajn murojn, havenan aliron por mara subteno kaj reprovizado, krom stokojn da grenoj por subteni la garnizonon kontraŭ ebla blokado. Apolokrato, plilongigante la direktivon de sia patro, transprenis la kontrolon de la dungosoldatoj tie enkazernigitaj, favorante la plifortikigojn de la fortikaĵoj kaj la provizo-distribuadon por certigi operacian kontinuecon. Antikvaj raportoj, inkluzive de Plutarko kaj [[Nepos|Kornelio Neposo]], prezentas ĉi tiun transdonon kiel taktikan rimedon, ebligante al Dionizo konservi influon sur Sirakuzo malproksime, samtempe utiligante la izolitecon de Ortiĝjo por nesimetria defendo. La reteno de ŝipitineroj fare de la citadelo faciligis la sendadon de plifortikigoj, emfazante ĝian rolon kiel la fina reduto de la reĝimo dum la krizo. ==Defendo Kontraŭ Diono kaj Heraklido (357 a.K.)== En 357 a.K., post la forlaso de Sirakuzo fare de Dionizo la 2-a meze de la sukcesa invado de Dionizo, Apolokrato, kiel la plej aĝa filo kaj nomumita komandanto, transprenis la kontrolon de la fortikigita insula citadelo Ortiĝjo, kiu funkciis kiel la lasta fortikaĵo de la tiraneco. Utiligante siajn naturajn defendojn — ĉirkaŭitajn de maro sur tri flankoj kaj konektitajn al la kontinento per mallarĝa ponto — Apolokrato konservis garnizonon da dungosoldatoj por rezisti la sieĝantajn fortojn gvidatajn de Diono kaj lia rivala admiralo [[Heraklido de Tarento||Heraklido]]. La Sirakuzanoj, sub la komenca komando de Dionizo, konstruis sieĝmuron por izoli Ortiĝjon, sed interna frakciismo inter la filozofiaj partianoj de Dionizo kaj la popularismaj subtenantoj de Heraklido malhelpis kunordigitajn atakojn, permesante al Apolokrato rezisti pli longe ol unuigita opozicio eble permesus. Apolokrato kunordigis limigitajn ofensivajn agojn, inkluzive de rimarkinda nokta atakmisio de ebriaj dungosoldatoj kontraŭ la transversa muro de la sieĝantoj, ekspluatante la surprizan faktoron por kaŭzi komencan malordon kaj grandajn soldato-foriĝojn — 74 sirakuzanajn perdojn, kun multe pli inter la atakantoj — antaŭ ol la [[Kampanio|kampaniaj]] dungosoldatoj de Dionizo forpuŝis la atakon. Provizolinioj de Dionizo la 2-a, plifortigitaj de floto sub [[:en:Dion_of_Syracuse|Regaining power in Syracuse|Nipzio]] liveranta provizojn kaj salajron, subtenis la defendon meze de la [[Loĝistiko|loĝistikaj]] streĉoj de la sieĝo, kvankam ĉi tiuj estis atingeblaj al mara interkapto fare de la floto de Heraklido. Neniuj formalaj aliancoj kun eksteraj por-tiranecaj frakcioj estas registritaj por ĉi tiu fazo, sed la kohezio de la garnizono dependis de la pagoj al dungosoldatoj, kies fina ribelo pro malkreskantaj rimedoj reliefigis la kaŭzan superecon de la empiria loĝistiko sur la laboretoso aŭ tereno izole. Dum frakciaj internaj bataloj eskaladis - ekzempligitaj per la agitado de Heraklido por terredistribuado kaj mararmeaj manovroj deturnantaj la fokuson el la tera sieĝo - la izoliĝo de Ortiĝjo intensiĝis, kun la sieĝo persistanta malgraŭ plifortikigoj kaj interna sirakuza malunueco. ==Kunordigo kun la Kampanjoj de Dionizo la 2-a== La reteno de Ortiĝjo fare de Apolokrato post la falo de Sirakuzo al Diono kaj Heraklido en 357 a.K. ebligis daŭran lojalan ĉeeston, interdependan kun la ekzilaj manovroj de Dionizo la 2-a por reĝisori la rekonkeron. El [[Locri|Lokrio]] en suda Italio, kie Dionizo establis tiranan kontrolon sur la naskiĝurbo de sia patrino, li utiligis familiajn ligojn kaj soldulan rekrutadon inter italaj grekoj por kunmeti ekspediciajn fortojn celantajn liberigi la citadelon kaj repreni la kontinenton. Ĉi tiu strategia ligo poziciigis Ortiĝjon kiel loĝistikan ankron, kie Apolokrato administris limigitajn atakmisiojn, restarigoj de provizaĵoj per maro, kaj interŝanĝojn de spionoj por kontraŭstari la firmiĝon de Dionizo, tiel plilongigante la daŭripovon de la reĝimo kontraŭ revoluciaj fortoj ĉirkaŭ 356 a.K. Klopodoj por certigado de pli larĝaj aliancoj, inkluzive de proponoj al kartagaj aŭtoritatoj por mara aŭ trupa subteno kontraŭ la kontraŭtirana frakcio, substrekis la kunlaboran strukturon, ĉar Dionizo portretis la regadon de Diono kiel malstabiligan al la sicilia ekvilibro. Apolokrato faciligis tion per retenado de marameaj patroloj ĉirkaŭ la haveno, interkaptante ribelajn komunikadojn, kaj protektante eblajn helpajn kontingentojn, kvankam dokumentitaj komunaj operacioj restis limigitaj pro la izoliteco de la sieĝo. Tamen, fine de 355 a.K., kreskantaj mankoj da greno kaj akvo, pligravigitaj pro blokadoj kaj internaj dizertoj, eroziis la kapaciton de la garnizono, devigante Apolokraton negoci kondiĉojn meze de la daŭraj sed vanaj klopodoj de sia patro en Italio. Li cedis la citadelon, armilojn kaj ekipaĵojn dum li evakuis kun sia patrino, fratinoj kaj kvin triremoj por reunuiĝi al sia patro. Ĉi tiu fazo elstarigis la dependecon de la dinastio je la eltenemo de Ortiĝjo por superi la ekzillogistikon, tamen finfine antaŭsignis partajn restarigojn ombritajn de ripetaj ekziloj. ==Personaj Trajtoj kaj Reputacio== ==Raportoj pri Indulgo kaj Karakterdifektoj== Antikva historiisto [[Teopompo de Ĥio]] karakterizis Apolokraton kiel akolastos ("ακόλαστος") (sendisciplina aŭ diboĉa) kaj filopotēs ("φιλοπότης") (amanto de drinkado), malvirton kiun li atribuis specife al la filo de Dionizo la 2-a meze de la ĝenerala disipado de la Sirakuza kortego. Ĉi tiu atesto, konservita en la verko "Deipnosophistae" de [[Ateneo el Naŭkrato]], ligas la kutimojn de Apolokrato al familiaj precedencoj, kiel ekzemple la propra troa drinkado de Dionizo la 2-a, kiu laŭraporte difektis lian vidon, kaj paralele prezentas la ekscesojn de parencoj kiel [[Hiparino de Sirakuzo|Hiparino]], kiu regis "en ebrieco" laŭ [[Teopompo de Ĥio|Teopompo]]. Tiaj rakontoj enkadrigas la indulgojn de Apolokrato ene de la korupta medio de la Dioniza tiraneco, kie longedaŭra izoliteco en fortikaĵoj kiel Ortiĝjo meze de politika sieĝo verŝajne plimalbonigis junulajn tendencojn al [[eskapismo]] per vino kaj festado, anstataŭ indiki izolitan moralan malmoralecon. La "Vivo de Diono"<ref>[https://www.google.com.br/books/edition/Plutarch_s_Lives/_bEWAAAAQAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Plutarch%27s+Life+of+Dion&pg=PA1&printsec=frontcover Plutarch's Lives]</ref> de Plutarko elvokas ĉi tiun medion nerekte per priskriboj de la lukso de la kortego kaj la hasta leviĝo de nespertaj heredantoj kiel Apolokrato al komando, implicante senprudentecon naskitan el privilegio kaj malespero pro konscia malvirto. Pluvivaj fontoj ne ofertas atestojn pri modereco aŭ aliaj virtoj en Apolokrato, breĉo eble devenanta el la kontraŭtirana tendenco de aŭtoroj kiel Teopompo, kies la "Filipikaj"<ref>[https://www.britannica.com/topic/Philippica Britannica]</ref><ref>[https://www.google.com.br/books/edition/A_history_of_Greek_literature_to_the_dea/tHaCaY4X6LYC?hl=en&gbpv=1&dq=Philippica+Theopompus+Chios&pg=PA363&printsec=frontcover A history of Greek literature ... to the death of Demosthenes]</ref> emfazis la personajn difektojn de regantoj por kondamni la monarkajn ekscesojn kaj rekomendi moderecon. Ĉi tiuj rakontoj, tiritaj de demokratie tendencaj ekzilitoj aŭ rivaloj, favorigas moralan kondamnon por pravigi opozicion, kvankam la kohereco tra fragmentoj sugestas iun bazon en observitaj kortegaj kondutoj dum la malstabileco dum la jardeko 350 a.K. ==Taksoj en la Antikva Historiografio== Plutarko, en sia "Vivo" de Diono, prezentas Apolokraton kiel simbolon de la enecaj mankoj en la Diona dinastio, poziciigante lin kontraŭ la filozofia virto kaj sindediĉo de Diono al libereco. Apolokrato heredas la komandon de la akropolo de sia patro Dionizo la 2-a en 357 a.K., komisiita je defendi ĝin dum la sieĝo, tamen finfine li kapitulacas post kiam provizoj elĉerpiĝas kaj la dungosoldatoj ŝanceliĝas, forlasante Sirakuzon kun sia familio sur triremoj kun la permeso de Diono por sekure daŭrigi la vojaĝon. Ĉi tiu rakonto reliefigas la atingeblecon de la hereda despotismo al rezoluta opozicio, kie la pragmata kapitulaco de Apolokrato — anstataŭ de longedaŭra vana rezisto — elstarigas mankon de la noviga perfido atribuita al Dionizo la 2-a, kvankam Plutarko ne ofertas rektan insulton kontraŭ lia persona moralo, prioritatigante la kaŭzan rezulton de la sukceso de Diono sur la individua kulpigo. [[Diodoro Sicilia]], uzante pli fruajn siciliajn kronikistojn kiel [[:en:Timaeus (historian)|Timeo de Taŭromeno]]<ref>Taŭromeno estas la nuna itala urbo de [[Taormino]].</ref> — kiu montris kontraŭtiranan antaŭjuĝon en sia historio favorante demokratiajn elementojn — raportas la defendon de la citadelo meze de la eventoj de 357 a.K., emfazante la militan persiston ĝis la interna kolapso. Male al la morala kontrasto de Plutarko, Diodoro fokusiĝas sur konfirmeblaj faktoroj kiel provizlinioj kaj lojaleco de solduloj por klarigi la eltenemon de la reĝimo, kio donas pruvan pezon al kompetenteco ol la anekdotaj disipoj raportitaj en kompilaĵoj kiel la "Deipnosophistae" de Ateneo. La dependeco de ĉi-lasta verko rilate al izolitaj rakontoj pri lukso en la Dioniza kortego riskas ombri sistemajn faktorojn en la falo de la tiraneco. Historiografiaj variancoj devenas el fontaj perspektivoj: por-Dionizaj rakontoj kiel tiu de [[Filisto de Sirakuzo|Filisto]] (konservita fragmente) eble ŝveligos defensivan decidon por glori la militeman tradicion de la familio, dum la demokrata lenso de Timeo, influante Diodoron, moderigas laŭdon enmetante ĝin en la neeviteblan falon de la tiraneco, tamen ĉiuj konverĝas al la realo de la evento - longedaŭra rezisto sen decida venko. Moderna analizo privilegias konfirmitajn agojn malprofite de nepruvitaj karakterkalumnioj, rivelante kiel antikva moralumado ofte servis pli larĝajn ideologiajn celojn, kiel la platona idealigo de Diono fare de Plutarko, anstataŭ kaŭza analizo de la tirana daŭripovo; daŭraj rezistemuloj kiel tiuj de Ortiĝjo refutas ĝeneralajn portretadojn de nekompetenteco, montrante anstataŭe al eblaj fiaskoj rilate al plifortigo de la unuigita koalicio de Diono. ==Posta Sorto kaj Historia Efiko== ==Post-Konfliktaj Rezultoj kaj Ebla Morto== Post la kapitulaco de Ortiĝjo al Diono ĉirkaŭ 355 a.K., Apolokrato forlasis Sirakuzon kun sia patrino, Dorisa, kaj siaj fratinoj sur kvin triremoj, kun permeso de Diono por daŭrigi la vojaĝon por reunuiĝi kun sia patro, Dionizo la 2-a, en Italio. Ĉi tiu evento finis lian rektan militan rolon en la defendo de la Dioniza fortikaĵo, ĉar provizoj malkreskis kaj liaj dungosoldatoj ribelis antaŭ la longedaŭra sieĝo. Antikvaj fontoj ne provizas postajn registrojn pri la agadoj aŭ morto de Apolokrato, markante fortan kontraston pri la dokumentitaj sortoj de familianoj kiel Dionizo la 2-a, kiu vivis en ekzilo en [[Korinto]] ĝis sia morto en la 330-aj jaroj a.K. Nek la Vivo de Diono fare de Plutarko nek la Historia Biblioteko de Diodoro Sicilia (Libro 16) registras lian finon, lasante empiriajn breĉojn en la historia registro kiuj ne estis solvitaj per pli postaj kronikoj. Ĉi tiu obskureco kongruas kun la pli larĝa erozio de la Dioniza influo en Sicilio, plimalbonigita pro daŭra malstabileco, inkluzive de la malsukcesa reveno de Dionizo la 2-a en 346 a.K. kaj la kartagaj intervenoj, kiujn [[Timoleono]] kontraŭstaris ekde 344 a.K. pluen, kulmininte per la decida greka venko ĉe la [[:en:Crinisus (river)|rivero Krimizo]] en 341 a.K. Dum la epoko de la potencfirmiĝo de Timoleono ĉirkaŭ 343 a.K., ĉiuj restantaj Dionizaj postuloj, inkluzive de tiuj eble ligitaj al Apolokrato, estis cedintaj al la reformoj gvidataj de la korintanoj, igante plian spureblecon neprobabla meze de la transiĝo for de la tiraneco. ==Konsideroj pri Sinsekvo kaj Heredaĵo en la Sicilia Tiraneco== Dionizo la 2-a poziciigis sian filon Apolokrato kiel eblan heredonton de la sirakuza tiraneco, konfidante al li la komandon de la citadelo Ortiĝjo dum la kritika sieĝo de 357 a.K., manovro indikanta dinastian preparadon por la kreskantaj minacoj de ekzilitoj kiel Diono kaj Heraklido. Tiu intenco pri kontinueco ŝanceliĝis pro sinsekvaj militaj malvenkoj, inkluzive de la malsukcesaj kontraŭofensivoj de la tirano kaj la erozio de la lojaleco de solduloj, pligravigitaj pro elitaj transfuĝoj, kiuj rompis la internan koherecon de la reĝimo. Plutarko registras onidiron disvastigitan de la kontraŭuloj de Diono, ke la seninfana Diono planis kunvoki Apolokraton por fari lin sia posteulo, konsiderante familiajn ligojn. La kolapso de eventuala regado de Apolokrato ekzempligis la enecajn malfortecojn de la siciliaj tiranecoj, kie longedaŭra militado malplenigis la trezorejojn - la kampanjoj de Dionizo la 2-a sole streĉis la resursojn hereditajn pri la ekspansioj de lia patro - kaj provokis ĝeneraligitan elitan fremdiĝon, pavimante la vojon por la transiĝo de Sirakuzo al demokratiaj asembleoj sub la mallonga gvidado de Diono kaj la pli postaj reformoj de Timoleono ĉirkaŭ 344-337 a.K. Ĉi tiuj transiĝoj elstarigis la nedaŭripovon de la tiraneco, ĉar aŭtokrata dependeco de la devigo kaj de eksterlandaj dungoj pruviĝis malfortiĝanta al populismaj mobilizadoj kaj rivalaj frakcioj, prefere ol al iu ajn unuopa filozofia interveno. Apolokrato lasis neniun substancan longdaŭran heredaĵon en sicilia historio, sen pruvoj pri postmortaj kultoj, revivigoj de sia aŭtoritato, aŭ memortradicioj, igante lin periferia figuro eklipsita pro la daŭra rakonto pri dionizan troigo. En antikva historiografio, lia rolo registriĝas ĉefe kiel averta finpunkto pri la familia despotismo, dum modernaj interpretoj ofte enmetas lin en raportojn pri la praktikaj fiaskoj de la platona influo en Sirakuzo, kies kritikoj emfazas, ke tiaj filozofiaj submetaĵoj neglektis la [[realecpolitiko]]n de milita loĝistiko kaj alianc-bontenado prefere al abstraktaj administradaj idealoj. Ĉi tiu perspektivo, kvankam ripetiĝanta, riskas subtaksi empiriajn faktorojn kiel fiskan nepagivon kaj manko de nefidindecon de la solduloj kiel tujajn kaŭzojn pri la tirana falo.<ref>Ĉi-artikolo estis verkita surbaze de pluraj Vikipediaj dokumentoj.</ref> == Referencoj == {{referencoj}} [[Kategorio:Naskiĝintoj en la 4-a jarcento a.K.]] [[Kategorio:Mortintoj en la 4-a jarcento a.K.]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Italio]] [[Kategorio:Mortintoj en Italio]] {{Trad|en|Apollocrates|Q350099}} {{DEFAŬLTORDIGO:Apolokrato de Sirakuzo}} aulm9flkptoppjqgvh6mg13xuvjrlne 9377731 9377729 2026-05-19T14:44:04Z Claudio Pistilli 25073 9377731 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo |nomo =<span style="text-shadow:white 4px 4px 2px;"><font color="black"><big><b>Απολλοκράτης των Συρακουσών<br>([[-375|375 a.K]] - [[-347|347 a.K.]])</b></font></big></big></span> |dosiero =Syrakus.jpg | grandeco de dosiero = 350ra |priskribo =Sirakuzo en antikveco kun la enmara insulo [[:en:Ortygia|Ortigia]]. |dato de naskiĝo =[[-375|375 a.K]] |loko de naskiĝo =[[Locri|Okcidenta Lokrio]], [[Granda Grekio]] |dato de morto =[[-347|347 a.K.]] |loko de morto =[[Sirakuzo]], [[Granda Grekio]] }} <big>'''Apolokrato de Sirakuzo'''</big> aŭ <big>'''Απολλοκράτης των Συρακουσών'''</big> estis la plej aĝa filo de [[Dionizo la 2-a (Sirakuzo)|Dionizo la 2-a]], tirano de Sirakuzo, kaj negrava figuro en la siciliaj politikaj agitiĝoj el la mezo de la 4-a jarcento a.K. Konfidita de sia patro pri la komando de [[:en:Ortygia|Ortiĝjo]] — la fortikigita insula [[citadelo]] de Sirakuzo — meze de la ribelo de 357 a.K. gvidata de [[Diono de Sirakuzo|Diono]] kaj [[Heraklido de Tarento|Heraklido]], Apolokrato kontrolis ĝian defendon dum Dionizo la 2-a fuĝis el la urbo per maro. Alfrontante longedaŭrajn sieĝkondiĉojn, inkluzive de manko da provizoj kaj ribelo inter dungosoldatoj, li negocis la kapitulacon de la citadelo al Diono ĉirkaŭ 354 a.K., transdonante siajn armilojn kaj ekipaĵojn antaŭ ol foriri sekure kun sia patrino, fratinoj kaj kvin [[triremo]]j por kuniĝi kun sia patro en Italio. Antikvaj raportoj prezentas lin kiel heredanto de la familia heredaĵo pri tiraneco, sed malhavanta la rimedojn aŭ la decidon subteni ĝin sendependaforme, kun lia kapitulaco markanta ŝlosilan paŝon en la provizora firmigo de la potenco de Dionizo en Sirakuzo. Neniuj pluaj elstaraj roloj aŭ atingoj estas registritaj por li, kaj lia sorto post la fuĝo restas nedokumentita en pluvivaj fontoj. ==Familio kaj Frua Vivo== ==Parenceco kaj Tuja Familio== Apolokrato estis la plej aĝa filo de Dionizo la 2-a, kiu regis kiel tirano de Sirakuzo ekde proksimume 367 a.K. ĝis sia detronigo en 347 a.K. Dionizo la 2-a, naskita ĉirkaŭ 397 a.K., estis mem la filo de la pli frua tirano [[Dionizo la 1-a (Sirakuzo)|Dionizo la 1-a]] kaj Doriza de Lokrio. La patrino de Apolokrato estis [[:ru:Софросина (дочь Дионисия)|Sofrozina]], filino de Dionizo la 1-a el lia geedzeco kun Aristomaĥa, fratino de la [[Diono de Sirakuzo|filozofo Diono]]. Tio igis Sofrozinan la duonfratino de Dionizo la 2-a, substrekante la incestajn geedzecajn praktikojn ene de la Dioniza dinastio por firmigi la potencon. Kiel heredanto, Apolokrato tenis privilegian pozicion en la hereda tiraneco, kun Plutarko rimarkanta, ke li akompanis sian patrinon kaj fratinojn en ekzilon post transdono de la citadelo de [[:en:Ortygia|Ortiĝjo]] al Diono en 355 a.K. Antikvaj fontoj ne registras iujn ajn fratojn, kvankam la ĉeesto de nenomitaj fratinoj indikas malgrandan tujan familian unuon ligitan proksime al la dinastiaj intrigoj de la kortego. [[Dosiero:Syracusae_-_Shepherd-c-030-031.jpg|eta|350ra|dekstre|<center>Plano de Sirakuzo dum la Peloponezaj Militoj</center>]] [[Dosiero:Claudius Aelianus Varia Historia 1668 Title page.jpg|eta|350ra|dekstre|<center>"Pluraj historioj", verko de [[Klaŭdio Eliano]], eldonita en 1668 far [[:en:Tanneguy Le Fèvre|Tanaquillus Faber]] (1615-1672). Kune kun [[Plutarko]], [[Strabono]] kaj aliaj Klaŭdio Eliano estas unu el la kronikistoj pri Apolokrato.</center>]] [[Dosiero:Greek_Galleys.jpg|eta|350ra|dekstre|<center>Grekaj triremoj</center>]] [[Dosiero:Dion presents Plato to Dionysius.jpg|eta|350ra|dekstre|<center>Diono prezentas [[Platono]]n al [[Dionizo la 1-a (Sirakuzo)|Dionizo la 1-a]], anonima pentraĵo, [[1876]].</center>]] [[Dosiero:Athenaeus_Deipnosophists_edited_by_Isaac_Casaubon.jpg|eta|300ra|dekstre|Frontispico de la verko "Deipnosophists", de [[Ateneo el Naŭkrato]], eldonita de [[Isaac Casaubon]] (1559-1614) en la greka, kun latina traduko de [[:en:Jacques Daléchamps|Jacques Daléchamps]] (1513-1588).]] Ĉi tiuj familiaj ligiloj poziciigis Apolokraton kiel nevo de Areta, la edzino de Dionizo, — ŝi mem filino de Dionizo la 1-a kaj Aristomaĥa — kaj kiel nepon de la fratino de Dionizo, kreskigante kompleksajn parencecajn retojn, kiuj poste influis politikajn aliancojn kaj konfliktojn. ==Edukado sub la regado de Dionizo la 2-a== Apolokrato, la plej aĝa filo de Dionizo la 2-a, pasigis siajn formajn jarojn en la luksa palaca komplekso de Sirakuzo meze de la turbula frua fazo de la tiraneco de sia patro, kiu komenciĝis en 367 a.K. post la morto de Dionizo la 1-a. La kortega medio estis tiu de malŝparemo kaj suspekto, kun Dionizo la 2-a karakterizita en antikvaj raportoj kiel pigra, virineca, kaj ema ĉirkaŭi sin per flatantoj, kiuj reliefigis lian malfidon pri konsilistoj. Tiu ĉi atmosfero de dekadenco kontrastis kun kunrilata malstabileco, ĉar la reĝimo forte dependis de soldulaj fortoj por teni la kontrolon sur Sirakuzo kaj ĝiaj ŝlosilaj fortikaĵoj, inkluzive de la insula citadelo Ortiĝjo. La politika malstabileco de la regado de Dionizo la 2-a profunde influis la evoluon de Apolokrato, markita per ekziloj kaj internaj potencbataloj, kiel ekzemple la pli posta forpelo de Diono, parenco kaj filozofia influanto, ĉirkaŭ 366 a.K. La klopodoj de Diono por enstampi platonajn principojn dum sia tempo ĉe la kortego, inkluzive dum la vizitoj de [[Platono]] al Sirakuzo en 367 a.K. kaj 361 a.K., enkondukis intelektajn fluojn en la palacon, kvankam la akceptemo de Dionizo la 2-a malkreskis meze de flatado kaj malvirto. Kiel juna heredanto, Apolokrato observis tiujn dinamikojn propraokule, akirante implican komprenon pri la tiranaj strategioj pri izolado, dependeco de lojalaj fortikaĵoj kaj manipulado de aliancoj por subteni la potencon. Tiu edukado je volatila kortego, miksante lukson kun la konstanta minaco de ribelo, preparis Apolokraton por gvidado ene de la Dioniza sistemo, emfazante viglecon kaj fortigon super al larĝa popola subteno. La foresto de detalaj nuntempaj registroj pri lia persona edukado aŭ tutoroj substrekas la fokuson, kiun antikvaj fontoj metas sur la pli larĝan familian kaj reĝan kuntekston anstataŭ individuajn infantempajn anekdotojn. ==Rolo en Sirakuza Politiko kaj Armeaj Aferoj== ==Nomumo por Komandi la Citadelon de Ortiĝjo== En 357 a.K., meze de la antaŭeniro de Diono kaj Heraklido al Sirakuzo, Dionizo la 2-a retiriĝis de la akropolo post malsukceso de la intertraktadoj, enŝipiĝante al Italio dum delegante komandon de la insula citadelo Ortiĝjo al sia filo Apolokrato. Ĉi tiu decido konservis lojalan bastionon, ĉar Ortiĝjo - ligita al la kontinento per mallarĝa ponto - ofertis defendeblajn murojn, havenan aliron por mara subteno kaj reprovizado, krom stokojn da grenoj por subteni la garnizonon kontraŭ ebla blokado. Apolokrato, plilongigante la direktivon de sia patro, transprenis la kontrolon de la dungosoldatoj tie enkazernigitaj, favorante la plifortikigojn de la fortikaĵoj kaj la provizo-distribuadon por certigi operacian kontinuecon. Antikvaj raportoj, inkluzive de Plutarko kaj [[Nepos|Kornelio Neposo]], prezentas ĉi tiun transdonon kiel taktikan rimedon, ebligante al Dionizo konservi influon sur Sirakuzo malproksime, samtempe utiligante la izolitecon de Ortiĝjo por nesimetria defendo. La reteno de ŝipitineroj fare de la citadelo faciligis la sendadon de plifortikigoj, emfazante ĝian rolon kiel la fina reduto de la reĝimo dum la krizo. ==Defendo Kontraŭ Diono kaj Heraklido (357 a.K.)== En 357 a.K., post la forlaso de Sirakuzo fare de Dionizo la 2-a meze de la sukcesa invado de Dionizo, Apolokrato, kiel la plej aĝa filo kaj nomumita komandanto, transprenis la kontrolon de la fortikigita insula citadelo Ortiĝjo, kiu funkciis kiel la lasta fortikaĵo de la tiraneco. Utiligante siajn naturajn defendojn — ĉirkaŭitajn de maro sur tri flankoj kaj konektitajn al la kontinento per mallarĝa ponto — Apolokrato konservis garnizonon da dungosoldatoj por rezisti la sieĝantajn fortojn gvidatajn de Diono kaj lia rivala admiralo [[Heraklido de Tarento||Heraklido]]. La Sirakuzanoj, sub la komenca komando de Dionizo, konstruis sieĝmuron por izoli Ortiĝjon, sed interna frakciismo inter la filozofiaj partianoj de Dionizo kaj la popularismaj subtenantoj de Heraklido malhelpis kunordigitajn atakojn, permesante al Apolokrato rezisti pli longe ol unuigita opozicio eble permesus. Apolokrato kunordigis limigitajn ofensivajn agojn, inkluzive de rimarkinda nokta atakmisio de ebriaj dungosoldatoj kontraŭ la transversa muro de la sieĝantoj, ekspluatante la surprizan faktoron por kaŭzi komencan malordon kaj grandajn soldato-foriĝojn — 74 sirakuzanajn perdojn, kun multe pli inter la atakantoj — antaŭ ol la [[Kampanio|kampaniaj]] dungosoldatoj de Dionizo forpuŝis la atakon. Provizolinioj de Dionizo la 2-a, plifortigitaj de floto sub [[:en:Dion_of_Syracuse|Regaining power in Syracuse|Nipzio]] liveranta provizojn kaj salajron, subtenis la defendon meze de la [[Loĝistiko|loĝistikaj]] streĉoj de la sieĝo, kvankam ĉi tiuj estis atingeblaj al mara interkapto fare de la floto de Heraklido. Neniuj formalaj aliancoj kun eksteraj por-tiranecaj frakcioj estas registritaj por ĉi tiu fazo, sed la kohezio de la garnizono dependis de la pagoj al dungosoldatoj, kies fina ribelo pro malkreskantaj rimedoj reliefigis la kaŭzan superecon de la empiria loĝistiko sur la laboretoso aŭ tereno izole. Dum frakciaj internaj bataloj eskaladis - ekzempligitaj per la agitado de Heraklido por terredistribuado kaj mararmeaj manovroj deturnantaj la fokuson el la tera sieĝo - la izoliĝo de Ortiĝjo intensiĝis, kun la sieĝo persistanta malgraŭ plifortikigoj kaj interna sirakuza malunueco. ==Kunordigo kun la Kampanjoj de Dionizo la 2-a== La reteno de Ortiĝjo fare de Apolokrato post la falo de Sirakuzo al Diono kaj Heraklido en 357 a.K. ebligis daŭran lojalan ĉeeston, interdependan kun la ekzilaj manovroj de Dionizo la 2-a por reĝisori la rekonkeron. El [[Locri|Lokrio]] en suda Italio, kie Dionizo establis tiranan kontrolon sur la naskiĝurbo de sia patrino, li utiligis familiajn ligojn kaj soldulan rekrutadon inter italaj grekoj por kunmeti ekspediciajn fortojn celantajn liberigi la citadelon kaj repreni la kontinenton. Ĉi tiu strategia ligo poziciigis Ortiĝjon kiel loĝistikan ankron, kie Apolokrato administris limigitajn atakmisiojn, restarigoj de provizaĵoj per maro, kaj interŝanĝojn de spionoj por kontraŭstari la firmiĝon de Dionizo, tiel plilongigante la daŭripovon de la reĝimo kontraŭ revoluciaj fortoj ĉirkaŭ 356 a.K. Klopodoj por certigado de pli larĝaj aliancoj, inkluzive de proponoj al kartagaj aŭtoritatoj por mara aŭ trupa subteno kontraŭ la kontraŭtirana frakcio, substrekis la kunlaboran strukturon, ĉar Dionizo portretis la regadon de Diono kiel malstabiligan al la sicilia ekvilibro. Apolokrato faciligis tion per retenado de marameaj patroloj ĉirkaŭ la haveno, interkaptante ribelajn komunikadojn, kaj protektante eblajn helpajn kontingentojn, kvankam dokumentitaj komunaj operacioj restis limigitaj pro la izoliteco de la sieĝo. Tamen, fine de 355 a.K., kreskantaj mankoj da greno kaj akvo, pligravigitaj pro blokadoj kaj internaj dizertoj, eroziis la kapaciton de la garnizono, devigante Apolokraton negoci kondiĉojn meze de la daŭraj sed vanaj klopodoj de sia patro en Italio. Li cedis la citadelon, armilojn kaj ekipaĵojn dum li evakuis kun sia patrino, fratinoj kaj kvin triremoj por reunuiĝi al sia patro. Ĉi tiu fazo elstarigis la dependecon de la dinastio je la eltenemo de Ortiĝjo por superi la ekzillogistikon, tamen finfine antaŭsignis partajn restarigojn ombritajn de ripetaj ekziloj. ==Personaj Trajtoj kaj Reputacio== ==Raportoj pri Indulgo kaj Karakterdifektoj== Antikva historiisto [[Teopompo de Ĥio]] karakterizis Apolokraton kiel akolastos ("ακόλαστος") (sendisciplina aŭ diboĉa) kaj filopotēs ("φιλοπότης") (amanto de drinkado), malvirton kiun li atribuis specife al la filo de Dionizo la 2-a meze de la ĝenerala disipado de la Sirakuza kortego. Ĉi tiu atesto, konservita en la verko "Deipnosophistae" de [[Ateneo el Naŭkrato]], ligas la kutimojn de Apolokrato al familiaj precedencoj, kiel ekzemple la propra troa drinkado de Dionizo la 2-a, kiu laŭraporte difektis lian vidon, kaj paralele prezentas la ekscesojn de parencoj kiel [[Hiparino de Sirakuzo|Hiparino]], kiu regis "en ebrieco" laŭ [[Teopompo de Ĥio|Teopompo]]. Tiaj rakontoj enkadrigas la indulgojn de Apolokrato ene de la korupta medio de la Dioniza tiraneco, kie longedaŭra izoliteco en fortikaĵoj kiel Ortiĝjo meze de politika sieĝo verŝajne plimalbonigis junulajn tendencojn al [[eskapismo]] per vino kaj festado, anstataŭ indiki izolitan moralan malmoralecon. La "Vivo de Diono"<ref>[https://www.google.com.br/books/edition/Plutarch_s_Lives/_bEWAAAAQAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Plutarch%27s+Life+of+Dion&pg=PA1&printsec=frontcover Plutarch's Lives]</ref> de Plutarko elvokas ĉi tiun medion nerekte per priskriboj de la lukso de la kortego kaj la hasta leviĝo de nespertaj heredantoj kiel Apolokrato al komando, implicante senprudentecon naskitan el privilegio kaj malespero pro konscia malvirto. Pluvivaj fontoj ne ofertas atestojn pri modereco aŭ aliaj virtoj en Apolokrato, breĉo eble devenanta el la kontraŭtirana tendenco de aŭtoroj kiel Teopompo, kies la "Filipikaj"<ref>[https://www.britannica.com/topic/Philippica Britannica]</ref><ref>[https://www.google.com.br/books/edition/A_history_of_Greek_literature_to_the_dea/tHaCaY4X6LYC?hl=en&gbpv=1&dq=Philippica+Theopompus+Chios&pg=PA363&printsec=frontcover A history of Greek literature ... to the death of Demosthenes]</ref> emfazis la personajn difektojn de regantoj por kondamni la monarkajn ekscesojn kaj rekomendi moderecon. Ĉi tiuj rakontoj, tiritaj de demokratie tendencaj ekzilitoj aŭ rivaloj, favorigas moralan kondamnon por pravigi opozicion, kvankam la kohereco tra fragmentoj sugestas iun bazon en observitaj kortegaj kondutoj dum la malstabileco dum la jardeko 350 a.K. ==Taksoj en la Antikva Historiografio== Plutarko, en sia "Vivo" de Diono, prezentas Apolokraton kiel simbolon de la enecaj mankoj en la Diona dinastio, poziciigante lin kontraŭ la filozofia virto kaj sindediĉo de Diono al libereco. Apolokrato heredas la komandon de la akropolo de sia patro Dionizo la 2-a en 357 a.K., komisiita je defendi ĝin dum la sieĝo, tamen finfine li kapitulacas post kiam provizoj elĉerpiĝas kaj la dungosoldatoj ŝanceliĝas, forlasante Sirakuzon kun sia familio sur triremoj kun la permeso de Diono por sekure daŭrigi la vojaĝon. Ĉi tiu rakonto reliefigas la atingeblecon de la hereda despotismo al rezoluta opozicio, kie la pragmata kapitulaco de Apolokrato — anstataŭ de longedaŭra vana rezisto — elstarigas mankon de la noviga perfido atribuita al Dionizo la 2-a, kvankam Plutarko ne ofertas rektan insulton kontraŭ lia persona moralo, prioritatigante la kaŭzan rezulton de la sukceso de Diono sur la individua kulpigo. [[Diodoro Sicilia]], uzante pli fruajn siciliajn kronikistojn kiel [[:en:Timaeus (historian)|Timeo de Taŭromeno]]<ref>Taŭromeno estas la nuna itala urbo de [[Taormino]].</ref> — kiu montris kontraŭtiranan antaŭjuĝon en sia historio favorante demokratiajn elementojn — raportas la defendon de la citadelo meze de la eventoj de 357 a.K., emfazante la militan persiston ĝis la interna kolapso. Male al la morala kontrasto de Plutarko, Diodoro fokusiĝas sur konfirmeblaj faktoroj kiel provizlinioj kaj lojaleco de solduloj por klarigi la eltenemon de la reĝimo, kio donas pruvan pezon al kompetenteco ol la anekdotaj disipoj raportitaj en kompilaĵoj kiel la "Deipnosophistae" de Ateneo. La dependeco de ĉi-lasta verko rilate al izolitaj rakontoj pri lukso en la Dioniza kortego riskas ombri sistemajn faktorojn en la falo de la tiraneco. Historiografiaj variancoj devenas el fontaj perspektivoj: por-Dionizaj rakontoj kiel tiu de [[Filisto de Sirakuzo|Filisto]] (konservita fragmente) eble ŝveligos defensivan decidon por glori la militeman tradicion de la familio, dum la demokrata lenso de Timeo, influante Diodoron, moderigas laŭdon enmetante ĝin en la neeviteblan falon de la tiraneco, tamen ĉiuj konverĝas al la realo de la evento - longedaŭra rezisto sen decida venko. Moderna analizo privilegias konfirmitajn agojn malprofite de nepruvitaj karakterkalumnioj, rivelante kiel antikva moralumado ofte servis pli larĝajn ideologiajn celojn, kiel la platona idealigo de Diono fare de Plutarko, anstataŭ kaŭza analizo de la tirana daŭripovo; daŭraj rezistemuloj kiel tiuj de Ortiĝjo refutas ĝeneralajn portretadojn de nekompetenteco, montrante anstataŭe al eblaj fiaskoj rilate al plifortigo de la unuigita koalicio de Diono. ==Posta Sorto kaj Historia Efiko== ==Post-Konfliktaj Rezultoj kaj Ebla Morto== Post la kapitulaco de Ortiĝjo al Diono ĉirkaŭ 355 a.K., Apolokrato forlasis Sirakuzon kun sia patrino, Dorisa, kaj siaj fratinoj sur kvin triremoj, kun permeso de Diono por daŭrigi la vojaĝon por reunuiĝi kun sia patro, Dionizo la 2-a, en Italio. Ĉi tiu evento finis lian rektan militan rolon en la defendo de la Dioniza fortikaĵo, ĉar provizoj malkreskis kaj liaj dungosoldatoj ribelis antaŭ la longedaŭra sieĝo. Antikvaj fontoj ne provizas postajn registrojn pri la agadoj aŭ morto de Apolokrato, markante fortan kontraston pri la dokumentitaj sortoj de familianoj kiel Dionizo la 2-a, kiu vivis en ekzilo en [[Korinto]] ĝis sia morto en la 330-aj jaroj a.K. Nek la Vivo de Diono fare de Plutarko nek la Historia Biblioteko de Diodoro Sicilia (Libro 16) registras lian finon, lasante empiriajn breĉojn en la historia registro kiuj ne estis solvitaj per pli postaj kronikoj. Ĉi tiu obskureco kongruas kun la pli larĝa erozio de la Dioniza influo en Sicilio, plimalbonigita pro daŭra malstabileco, inkluzive de la malsukcesa reveno de Dionizo la 2-a en 346 a.K. kaj la kartagaj intervenoj, kiujn [[Timoleono]] kontraŭstaris ekde 344 a.K. pluen, kulmininte per la decida greka venko ĉe la [[:en:Crinisus (river)|rivero Krimizo]] en 341 a.K. Dum la epoko de la potencfirmiĝo de Timoleono ĉirkaŭ 343 a.K., ĉiuj restantaj Dionizaj postuloj, inkluzive de tiuj eble ligitaj al Apolokrato, estis cedintaj al la reformoj gvidataj de la korintanoj, igante plian spureblecon neprobabla meze de la transiĝo for de la tiraneco. ==Konsideroj pri Sinsekvo kaj Heredaĵo en la Sicilia Tiraneco== Dionizo la 2-a poziciigis sian filon Apolokrato kiel eblan heredonton de la sirakuza tiraneco, konfidante al li la komandon de la citadelo Ortiĝjo dum la kritika sieĝo de 357 a.K., manovro indikanta dinastian preparadon por la kreskantaj minacoj de ekzilitoj kiel Diono kaj Heraklido. Tiu intenco pri kontinueco ŝanceliĝis pro sinsekvaj militaj malvenkoj, inkluzive de la malsukcesaj kontraŭofensivoj de la tirano kaj la erozio de la lojaleco de solduloj, pligravigitaj pro elitaj transfuĝoj, kiuj rompis la internan koherecon de la reĝimo. Plutarko registras onidiron disvastigitan de la kontraŭuloj de Diono, ke la seninfana Diono planis kunvoki Apolokraton por fari lin sia posteulo, konsiderante familiajn ligojn. La kolapso de eventuala regado de Apolokrato ekzempligis la enecajn malfortecojn de la siciliaj tiranecoj, kie longedaŭra militado malplenigis la trezorejojn - la kampanjoj de Dionizo la 2-a sole streĉis la resursojn hereditajn pri la ekspansioj de lia patro - kaj provokis ĝeneraligitan elitan fremdiĝon, pavimante la vojon por la transiĝo de Sirakuzo al demokratiaj asembleoj sub la mallonga gvidado de Diono kaj la pli postaj reformoj de Timoleono ĉirkaŭ 344-337 a.K. Ĉi tiuj transiĝoj elstarigis la nedaŭripovon de la tiraneco, ĉar aŭtokrata dependeco de la devigo kaj de eksterlandaj dungoj pruviĝis malfortiĝanta al populismaj mobilizadoj kaj rivalaj frakcioj, prefere ol al iu ajn unuopa filozofia interveno. Apolokrato lasis neniun substancan longdaŭran heredaĵon en sicilia historio, sen pruvoj pri postmortaj kultoj, revivigoj de sia aŭtoritato, aŭ memortradicioj, igante lin periferia figuro eklipsita pro la daŭra rakonto pri dionizan troigo. En antikva historiografio, lia rolo registriĝas ĉefe kiel averta finpunkto pri la familia despotismo, dum modernaj interpretoj ofte enmetas lin en raportojn pri la praktikaj fiaskoj de la platona influo en Sirakuzo, kies kritikoj emfazas, ke tiaj filozofiaj submetaĵoj neglektis la [[realecpolitiko]]n de milita loĝistiko kaj alianc-bontenado prefere al abstraktaj administradaj idealoj. Ĉi tiu perspektivo, kvankam ripetiĝanta, riskas subtaksi empiriajn faktorojn kiel fiskan nepagivon kaj manko de nefidindecon de la solduloj kiel tujajn kaŭzojn pri la tirana falo.<ref>Ĉi-artikolo estis verkita surbaze de pluraj Vikipediaj dokumentoj.</ref> == Referencoj == {{referencoj}} [[Kategorio:Naskiĝintoj en la 4-a jarcento a.K.]] [[Kategorio:Mortintoj en la 4-a jarcento a.K.]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Italio]] [[Kategorio:Mortintoj en Italio]] {{Trad|en|Apollocrates|Q350099}} {{DEFAŬLTORDIGO:Apolokrato de Sirakuzo}} tbrrj2y2jkknhgmwxglx0xu3nslfgg8 9377732 9377731 2026-05-19T14:44:31Z Claudio Pistilli 25073 9377732 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo |nomo =<span style="text-shadow:white 4px 4px 2px;"><font color="black"><big><b>Απολλοκράτης των Συρακουσών<br>([[-375|375 a.K]] - [[-347|347 a.K.]])</b></font></big></big></span> |dosiero =Syrakus.jpg | grandeco de dosiero = 350ra |priskribo =Sirakuzo en antikveco kun la enmara insulo [[:en:Ortygia|Ortiĝjo]]. |dato de naskiĝo =[[-375|375 a.K]] |loko de naskiĝo =[[Locri|Okcidenta Lokrio]], [[Granda Grekio]] |dato de morto =[[-347|347 a.K.]] |loko de morto =[[Sirakuzo]], [[Granda Grekio]] }} <big>'''Apolokrato de Sirakuzo'''</big> aŭ <big>'''Απολλοκράτης των Συρακουσών'''</big> estis la plej aĝa filo de [[Dionizo la 2-a (Sirakuzo)|Dionizo la 2-a]], tirano de Sirakuzo, kaj negrava figuro en la siciliaj politikaj agitiĝoj el la mezo de la 4-a jarcento a.K. Konfidita de sia patro pri la komando de [[:en:Ortygia|Ortiĝjo]] — la fortikigita insula [[citadelo]] de Sirakuzo — meze de la ribelo de 357 a.K. gvidata de [[Diono de Sirakuzo|Diono]] kaj [[Heraklido de Tarento|Heraklido]], Apolokrato kontrolis ĝian defendon dum Dionizo la 2-a fuĝis el la urbo per maro. Alfrontante longedaŭrajn sieĝkondiĉojn, inkluzive de manko da provizoj kaj ribelo inter dungosoldatoj, li negocis la kapitulacon de la citadelo al Diono ĉirkaŭ 354 a.K., transdonante siajn armilojn kaj ekipaĵojn antaŭ ol foriri sekure kun sia patrino, fratinoj kaj kvin [[triremo]]j por kuniĝi kun sia patro en Italio. Antikvaj raportoj prezentas lin kiel heredanto de la familia heredaĵo pri tiraneco, sed malhavanta la rimedojn aŭ la decidon subteni ĝin sendependaforme, kun lia kapitulaco markanta ŝlosilan paŝon en la provizora firmigo de la potenco de Dionizo en Sirakuzo. Neniuj pluaj elstaraj roloj aŭ atingoj estas registritaj por li, kaj lia sorto post la fuĝo restas nedokumentita en pluvivaj fontoj. ==Familio kaj Frua Vivo== ==Parenceco kaj Tuja Familio== Apolokrato estis la plej aĝa filo de Dionizo la 2-a, kiu regis kiel tirano de Sirakuzo ekde proksimume 367 a.K. ĝis sia detronigo en 347 a.K. Dionizo la 2-a, naskita ĉirkaŭ 397 a.K., estis mem la filo de la pli frua tirano [[Dionizo la 1-a (Sirakuzo)|Dionizo la 1-a]] kaj Doriza de Lokrio. La patrino de Apolokrato estis [[:ru:Софросина (дочь Дионисия)|Sofrozina]], filino de Dionizo la 1-a el lia geedzeco kun Aristomaĥa, fratino de la [[Diono de Sirakuzo|filozofo Diono]]. Tio igis Sofrozinan la duonfratino de Dionizo la 2-a, substrekante la incestajn geedzecajn praktikojn ene de la Dioniza dinastio por firmigi la potencon. Kiel heredanto, Apolokrato tenis privilegian pozicion en la hereda tiraneco, kun Plutarko rimarkanta, ke li akompanis sian patrinon kaj fratinojn en ekzilon post transdono de la citadelo de [[:en:Ortygia|Ortiĝjo]] al Diono en 355 a.K. Antikvaj fontoj ne registras iujn ajn fratojn, kvankam la ĉeesto de nenomitaj fratinoj indikas malgrandan tujan familian unuon ligitan proksime al la dinastiaj intrigoj de la kortego. [[Dosiero:Syracusae_-_Shepherd-c-030-031.jpg|eta|350ra|dekstre|<center>Plano de Sirakuzo dum la Peloponezaj Militoj</center>]] [[Dosiero:Claudius Aelianus Varia Historia 1668 Title page.jpg|eta|350ra|dekstre|<center>"Pluraj historioj", verko de [[Klaŭdio Eliano]], eldonita en 1668 far [[:en:Tanneguy Le Fèvre|Tanaquillus Faber]] (1615-1672). Kune kun [[Plutarko]], [[Strabono]] kaj aliaj Klaŭdio Eliano estas unu el la kronikistoj pri Apolokrato.</center>]] [[Dosiero:Greek_Galleys.jpg|eta|350ra|dekstre|<center>Grekaj triremoj</center>]] [[Dosiero:Dion presents Plato to Dionysius.jpg|eta|350ra|dekstre|<center>Diono prezentas [[Platono]]n al [[Dionizo la 1-a (Sirakuzo)|Dionizo la 1-a]], anonima pentraĵo, [[1876]].</center>]] [[Dosiero:Athenaeus_Deipnosophists_edited_by_Isaac_Casaubon.jpg|eta|300ra|dekstre|Frontispico de la verko "Deipnosophists", de [[Ateneo el Naŭkrato]], eldonita de [[Isaac Casaubon]] (1559-1614) en la greka, kun latina traduko de [[:en:Jacques Daléchamps|Jacques Daléchamps]] (1513-1588).]] Ĉi tiuj familiaj ligiloj poziciigis Apolokraton kiel nevo de Areta, la edzino de Dionizo, — ŝi mem filino de Dionizo la 1-a kaj Aristomaĥa — kaj kiel nepon de la fratino de Dionizo, kreskigante kompleksajn parencecajn retojn, kiuj poste influis politikajn aliancojn kaj konfliktojn. ==Edukado sub la regado de Dionizo la 2-a== Apolokrato, la plej aĝa filo de Dionizo la 2-a, pasigis siajn formajn jarojn en la luksa palaca komplekso de Sirakuzo meze de la turbula frua fazo de la tiraneco de sia patro, kiu komenciĝis en 367 a.K. post la morto de Dionizo la 1-a. La kortega medio estis tiu de malŝparemo kaj suspekto, kun Dionizo la 2-a karakterizita en antikvaj raportoj kiel pigra, virineca, kaj ema ĉirkaŭi sin per flatantoj, kiuj reliefigis lian malfidon pri konsilistoj. Tiu ĉi atmosfero de dekadenco kontrastis kun kunrilata malstabileco, ĉar la reĝimo forte dependis de soldulaj fortoj por teni la kontrolon sur Sirakuzo kaj ĝiaj ŝlosilaj fortikaĵoj, inkluzive de la insula citadelo Ortiĝjo. La politika malstabileco de la regado de Dionizo la 2-a profunde influis la evoluon de Apolokrato, markita per ekziloj kaj internaj potencbataloj, kiel ekzemple la pli posta forpelo de Diono, parenco kaj filozofia influanto, ĉirkaŭ 366 a.K. La klopodoj de Diono por enstampi platonajn principojn dum sia tempo ĉe la kortego, inkluzive dum la vizitoj de [[Platono]] al Sirakuzo en 367 a.K. kaj 361 a.K., enkondukis intelektajn fluojn en la palacon, kvankam la akceptemo de Dionizo la 2-a malkreskis meze de flatado kaj malvirto. Kiel juna heredanto, Apolokrato observis tiujn dinamikojn propraokule, akirante implican komprenon pri la tiranaj strategioj pri izolado, dependeco de lojalaj fortikaĵoj kaj manipulado de aliancoj por subteni la potencon. Tiu edukado je volatila kortego, miksante lukson kun la konstanta minaco de ribelo, preparis Apolokraton por gvidado ene de la Dioniza sistemo, emfazante viglecon kaj fortigon super al larĝa popola subteno. La foresto de detalaj nuntempaj registroj pri lia persona edukado aŭ tutoroj substrekas la fokuson, kiun antikvaj fontoj metas sur la pli larĝan familian kaj reĝan kuntekston anstataŭ individuajn infantempajn anekdotojn. ==Rolo en Sirakuza Politiko kaj Armeaj Aferoj== ==Nomumo por Komandi la Citadelon de Ortiĝjo== En 357 a.K., meze de la antaŭeniro de Diono kaj Heraklido al Sirakuzo, Dionizo la 2-a retiriĝis de la akropolo post malsukceso de la intertraktadoj, enŝipiĝante al Italio dum delegante komandon de la insula citadelo Ortiĝjo al sia filo Apolokrato. Ĉi tiu decido konservis lojalan bastionon, ĉar Ortiĝjo - ligita al la kontinento per mallarĝa ponto - ofertis defendeblajn murojn, havenan aliron por mara subteno kaj reprovizado, krom stokojn da grenoj por subteni la garnizonon kontraŭ ebla blokado. Apolokrato, plilongigante la direktivon de sia patro, transprenis la kontrolon de la dungosoldatoj tie enkazernigitaj, favorante la plifortikigojn de la fortikaĵoj kaj la provizo-distribuadon por certigi operacian kontinuecon. Antikvaj raportoj, inkluzive de Plutarko kaj [[Nepos|Kornelio Neposo]], prezentas ĉi tiun transdonon kiel taktikan rimedon, ebligante al Dionizo konservi influon sur Sirakuzo malproksime, samtempe utiligante la izolitecon de Ortiĝjo por nesimetria defendo. La reteno de ŝipitineroj fare de la citadelo faciligis la sendadon de plifortikigoj, emfazante ĝian rolon kiel la fina reduto de la reĝimo dum la krizo. ==Defendo Kontraŭ Diono kaj Heraklido (357 a.K.)== En 357 a.K., post la forlaso de Sirakuzo fare de Dionizo la 2-a meze de la sukcesa invado de Dionizo, Apolokrato, kiel la plej aĝa filo kaj nomumita komandanto, transprenis la kontrolon de la fortikigita insula citadelo Ortiĝjo, kiu funkciis kiel la lasta fortikaĵo de la tiraneco. Utiligante siajn naturajn defendojn — ĉirkaŭitajn de maro sur tri flankoj kaj konektitajn al la kontinento per mallarĝa ponto — Apolokrato konservis garnizonon da dungosoldatoj por rezisti la sieĝantajn fortojn gvidatajn de Diono kaj lia rivala admiralo [[Heraklido de Tarento||Heraklido]]. La Sirakuzanoj, sub la komenca komando de Dionizo, konstruis sieĝmuron por izoli Ortiĝjon, sed interna frakciismo inter la filozofiaj partianoj de Dionizo kaj la popularismaj subtenantoj de Heraklido malhelpis kunordigitajn atakojn, permesante al Apolokrato rezisti pli longe ol unuigita opozicio eble permesus. Apolokrato kunordigis limigitajn ofensivajn agojn, inkluzive de rimarkinda nokta atakmisio de ebriaj dungosoldatoj kontraŭ la transversa muro de la sieĝantoj, ekspluatante la surprizan faktoron por kaŭzi komencan malordon kaj grandajn soldato-foriĝojn — 74 sirakuzanajn perdojn, kun multe pli inter la atakantoj — antaŭ ol la [[Kampanio|kampaniaj]] dungosoldatoj de Dionizo forpuŝis la atakon. Provizolinioj de Dionizo la 2-a, plifortigitaj de floto sub [[:en:Dion_of_Syracuse|Regaining power in Syracuse|Nipzio]] liveranta provizojn kaj salajron, subtenis la defendon meze de la [[Loĝistiko|loĝistikaj]] streĉoj de la sieĝo, kvankam ĉi tiuj estis atingeblaj al mara interkapto fare de la floto de Heraklido. Neniuj formalaj aliancoj kun eksteraj por-tiranecaj frakcioj estas registritaj por ĉi tiu fazo, sed la kohezio de la garnizono dependis de la pagoj al dungosoldatoj, kies fina ribelo pro malkreskantaj rimedoj reliefigis la kaŭzan superecon de la empiria loĝistiko sur la laboretoso aŭ tereno izole. Dum frakciaj internaj bataloj eskaladis - ekzempligitaj per la agitado de Heraklido por terredistribuado kaj mararmeaj manovroj deturnantaj la fokuson el la tera sieĝo - la izoliĝo de Ortiĝjo intensiĝis, kun la sieĝo persistanta malgraŭ plifortikigoj kaj interna sirakuza malunueco. ==Kunordigo kun la Kampanjoj de Dionizo la 2-a== La reteno de Ortiĝjo fare de Apolokrato post la falo de Sirakuzo al Diono kaj Heraklido en 357 a.K. ebligis daŭran lojalan ĉeeston, interdependan kun la ekzilaj manovroj de Dionizo la 2-a por reĝisori la rekonkeron. El [[Locri|Lokrio]] en suda Italio, kie Dionizo establis tiranan kontrolon sur la naskiĝurbo de sia patrino, li utiligis familiajn ligojn kaj soldulan rekrutadon inter italaj grekoj por kunmeti ekspediciajn fortojn celantajn liberigi la citadelon kaj repreni la kontinenton. Ĉi tiu strategia ligo poziciigis Ortiĝjon kiel loĝistikan ankron, kie Apolokrato administris limigitajn atakmisiojn, restarigoj de provizaĵoj per maro, kaj interŝanĝojn de spionoj por kontraŭstari la firmiĝon de Dionizo, tiel plilongigante la daŭripovon de la reĝimo kontraŭ revoluciaj fortoj ĉirkaŭ 356 a.K. Klopodoj por certigado de pli larĝaj aliancoj, inkluzive de proponoj al kartagaj aŭtoritatoj por mara aŭ trupa subteno kontraŭ la kontraŭtirana frakcio, substrekis la kunlaboran strukturon, ĉar Dionizo portretis la regadon de Diono kiel malstabiligan al la sicilia ekvilibro. Apolokrato faciligis tion per retenado de marameaj patroloj ĉirkaŭ la haveno, interkaptante ribelajn komunikadojn, kaj protektante eblajn helpajn kontingentojn, kvankam dokumentitaj komunaj operacioj restis limigitaj pro la izoliteco de la sieĝo. Tamen, fine de 355 a.K., kreskantaj mankoj da greno kaj akvo, pligravigitaj pro blokadoj kaj internaj dizertoj, eroziis la kapaciton de la garnizono, devigante Apolokraton negoci kondiĉojn meze de la daŭraj sed vanaj klopodoj de sia patro en Italio. Li cedis la citadelon, armilojn kaj ekipaĵojn dum li evakuis kun sia patrino, fratinoj kaj kvin triremoj por reunuiĝi al sia patro. Ĉi tiu fazo elstarigis la dependecon de la dinastio je la eltenemo de Ortiĝjo por superi la ekzillogistikon, tamen finfine antaŭsignis partajn restarigojn ombritajn de ripetaj ekziloj. ==Personaj Trajtoj kaj Reputacio== ==Raportoj pri Indulgo kaj Karakterdifektoj== Antikva historiisto [[Teopompo de Ĥio]] karakterizis Apolokraton kiel akolastos ("ακόλαστος") (sendisciplina aŭ diboĉa) kaj filopotēs ("φιλοπότης") (amanto de drinkado), malvirton kiun li atribuis specife al la filo de Dionizo la 2-a meze de la ĝenerala disipado de la Sirakuza kortego. Ĉi tiu atesto, konservita en la verko "Deipnosophistae" de [[Ateneo el Naŭkrato]], ligas la kutimojn de Apolokrato al familiaj precedencoj, kiel ekzemple la propra troa drinkado de Dionizo la 2-a, kiu laŭraporte difektis lian vidon, kaj paralele prezentas la ekscesojn de parencoj kiel [[Hiparino de Sirakuzo|Hiparino]], kiu regis "en ebrieco" laŭ [[Teopompo de Ĥio|Teopompo]]. Tiaj rakontoj enkadrigas la indulgojn de Apolokrato ene de la korupta medio de la Dioniza tiraneco, kie longedaŭra izoliteco en fortikaĵoj kiel Ortiĝjo meze de politika sieĝo verŝajne plimalbonigis junulajn tendencojn al [[eskapismo]] per vino kaj festado, anstataŭ indiki izolitan moralan malmoralecon. La "Vivo de Diono"<ref>[https://www.google.com.br/books/edition/Plutarch_s_Lives/_bEWAAAAQAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Plutarch%27s+Life+of+Dion&pg=PA1&printsec=frontcover Plutarch's Lives]</ref> de Plutarko elvokas ĉi tiun medion nerekte per priskriboj de la lukso de la kortego kaj la hasta leviĝo de nespertaj heredantoj kiel Apolokrato al komando, implicante senprudentecon naskitan el privilegio kaj malespero pro konscia malvirto. Pluvivaj fontoj ne ofertas atestojn pri modereco aŭ aliaj virtoj en Apolokrato, breĉo eble devenanta el la kontraŭtirana tendenco de aŭtoroj kiel Teopompo, kies la "Filipikaj"<ref>[https://www.britannica.com/topic/Philippica Britannica]</ref><ref>[https://www.google.com.br/books/edition/A_history_of_Greek_literature_to_the_dea/tHaCaY4X6LYC?hl=en&gbpv=1&dq=Philippica+Theopompus+Chios&pg=PA363&printsec=frontcover A history of Greek literature ... to the death of Demosthenes]</ref> emfazis la personajn difektojn de regantoj por kondamni la monarkajn ekscesojn kaj rekomendi moderecon. Ĉi tiuj rakontoj, tiritaj de demokratie tendencaj ekzilitoj aŭ rivaloj, favorigas moralan kondamnon por pravigi opozicion, kvankam la kohereco tra fragmentoj sugestas iun bazon en observitaj kortegaj kondutoj dum la malstabileco dum la jardeko 350 a.K. ==Taksoj en la Antikva Historiografio== Plutarko, en sia "Vivo" de Diono, prezentas Apolokraton kiel simbolon de la enecaj mankoj en la Diona dinastio, poziciigante lin kontraŭ la filozofia virto kaj sindediĉo de Diono al libereco. Apolokrato heredas la komandon de la akropolo de sia patro Dionizo la 2-a en 357 a.K., komisiita je defendi ĝin dum la sieĝo, tamen finfine li kapitulacas post kiam provizoj elĉerpiĝas kaj la dungosoldatoj ŝanceliĝas, forlasante Sirakuzon kun sia familio sur triremoj kun la permeso de Diono por sekure daŭrigi la vojaĝon. Ĉi tiu rakonto reliefigas la atingeblecon de la hereda despotismo al rezoluta opozicio, kie la pragmata kapitulaco de Apolokrato — anstataŭ de longedaŭra vana rezisto — elstarigas mankon de la noviga perfido atribuita al Dionizo la 2-a, kvankam Plutarko ne ofertas rektan insulton kontraŭ lia persona moralo, prioritatigante la kaŭzan rezulton de la sukceso de Diono sur la individua kulpigo. [[Diodoro Sicilia]], uzante pli fruajn siciliajn kronikistojn kiel [[:en:Timaeus (historian)|Timeo de Taŭromeno]]<ref>Taŭromeno estas la nuna itala urbo de [[Taormino]].</ref> — kiu montris kontraŭtiranan antaŭjuĝon en sia historio favorante demokratiajn elementojn — raportas la defendon de la citadelo meze de la eventoj de 357 a.K., emfazante la militan persiston ĝis la interna kolapso. Male al la morala kontrasto de Plutarko, Diodoro fokusiĝas sur konfirmeblaj faktoroj kiel provizlinioj kaj lojaleco de solduloj por klarigi la eltenemon de la reĝimo, kio donas pruvan pezon al kompetenteco ol la anekdotaj disipoj raportitaj en kompilaĵoj kiel la "Deipnosophistae" de Ateneo. La dependeco de ĉi-lasta verko rilate al izolitaj rakontoj pri lukso en la Dioniza kortego riskas ombri sistemajn faktorojn en la falo de la tiraneco. Historiografiaj variancoj devenas el fontaj perspektivoj: por-Dionizaj rakontoj kiel tiu de [[Filisto de Sirakuzo|Filisto]] (konservita fragmente) eble ŝveligos defensivan decidon por glori la militeman tradicion de la familio, dum la demokrata lenso de Timeo, influante Diodoron, moderigas laŭdon enmetante ĝin en la neeviteblan falon de la tiraneco, tamen ĉiuj konverĝas al la realo de la evento - longedaŭra rezisto sen decida venko. Moderna analizo privilegias konfirmitajn agojn malprofite de nepruvitaj karakterkalumnioj, rivelante kiel antikva moralumado ofte servis pli larĝajn ideologiajn celojn, kiel la platona idealigo de Diono fare de Plutarko, anstataŭ kaŭza analizo de la tirana daŭripovo; daŭraj rezistemuloj kiel tiuj de Ortiĝjo refutas ĝeneralajn portretadojn de nekompetenteco, montrante anstataŭe al eblaj fiaskoj rilate al plifortigo de la unuigita koalicio de Diono. ==Posta Sorto kaj Historia Efiko== ==Post-Konfliktaj Rezultoj kaj Ebla Morto== Post la kapitulaco de Ortiĝjo al Diono ĉirkaŭ 355 a.K., Apolokrato forlasis Sirakuzon kun sia patrino, Dorisa, kaj siaj fratinoj sur kvin triremoj, kun permeso de Diono por daŭrigi la vojaĝon por reunuiĝi kun sia patro, Dionizo la 2-a, en Italio. Ĉi tiu evento finis lian rektan militan rolon en la defendo de la Dioniza fortikaĵo, ĉar provizoj malkreskis kaj liaj dungosoldatoj ribelis antaŭ la longedaŭra sieĝo. Antikvaj fontoj ne provizas postajn registrojn pri la agadoj aŭ morto de Apolokrato, markante fortan kontraston pri la dokumentitaj sortoj de familianoj kiel Dionizo la 2-a, kiu vivis en ekzilo en [[Korinto]] ĝis sia morto en la 330-aj jaroj a.K. Nek la Vivo de Diono fare de Plutarko nek la Historia Biblioteko de Diodoro Sicilia (Libro 16) registras lian finon, lasante empiriajn breĉojn en la historia registro kiuj ne estis solvitaj per pli postaj kronikoj. Ĉi tiu obskureco kongruas kun la pli larĝa erozio de la Dioniza influo en Sicilio, plimalbonigita pro daŭra malstabileco, inkluzive de la malsukcesa reveno de Dionizo la 2-a en 346 a.K. kaj la kartagaj intervenoj, kiujn [[Timoleono]] kontraŭstaris ekde 344 a.K. pluen, kulmininte per la decida greka venko ĉe la [[:en:Crinisus (river)|rivero Krimizo]] en 341 a.K. Dum la epoko de la potencfirmiĝo de Timoleono ĉirkaŭ 343 a.K., ĉiuj restantaj Dionizaj postuloj, inkluzive de tiuj eble ligitaj al Apolokrato, estis cedintaj al la reformoj gvidataj de la korintanoj, igante plian spureblecon neprobabla meze de la transiĝo for de la tiraneco. ==Konsideroj pri Sinsekvo kaj Heredaĵo en la Sicilia Tiraneco== Dionizo la 2-a poziciigis sian filon Apolokrato kiel eblan heredonton de la sirakuza tiraneco, konfidante al li la komandon de la citadelo Ortiĝjo dum la kritika sieĝo de 357 a.K., manovro indikanta dinastian preparadon por la kreskantaj minacoj de ekzilitoj kiel Diono kaj Heraklido. Tiu intenco pri kontinueco ŝanceliĝis pro sinsekvaj militaj malvenkoj, inkluzive de la malsukcesaj kontraŭofensivoj de la tirano kaj la erozio de la lojaleco de solduloj, pligravigitaj pro elitaj transfuĝoj, kiuj rompis la internan koherecon de la reĝimo. Plutarko registras onidiron disvastigitan de la kontraŭuloj de Diono, ke la seninfana Diono planis kunvoki Apolokraton por fari lin sia posteulo, konsiderante familiajn ligojn. La kolapso de eventuala regado de Apolokrato ekzempligis la enecajn malfortecojn de la siciliaj tiranecoj, kie longedaŭra militado malplenigis la trezorejojn - la kampanjoj de Dionizo la 2-a sole streĉis la resursojn hereditajn pri la ekspansioj de lia patro - kaj provokis ĝeneraligitan elitan fremdiĝon, pavimante la vojon por la transiĝo de Sirakuzo al demokratiaj asembleoj sub la mallonga gvidado de Diono kaj la pli postaj reformoj de Timoleono ĉirkaŭ 344-337 a.K. Ĉi tiuj transiĝoj elstarigis la nedaŭripovon de la tiraneco, ĉar aŭtokrata dependeco de la devigo kaj de eksterlandaj dungoj pruviĝis malfortiĝanta al populismaj mobilizadoj kaj rivalaj frakcioj, prefere ol al iu ajn unuopa filozofia interveno. Apolokrato lasis neniun substancan longdaŭran heredaĵon en sicilia historio, sen pruvoj pri postmortaj kultoj, revivigoj de sia aŭtoritato, aŭ memortradicioj, igante lin periferia figuro eklipsita pro la daŭra rakonto pri dionizan troigo. En antikva historiografio, lia rolo registriĝas ĉefe kiel averta finpunkto pri la familia despotismo, dum modernaj interpretoj ofte enmetas lin en raportojn pri la praktikaj fiaskoj de la platona influo en Sirakuzo, kies kritikoj emfazas, ke tiaj filozofiaj submetaĵoj neglektis la [[realecpolitiko]]n de milita loĝistiko kaj alianc-bontenado prefere al abstraktaj administradaj idealoj. Ĉi tiu perspektivo, kvankam ripetiĝanta, riskas subtaksi empiriajn faktorojn kiel fiskan nepagivon kaj manko de nefidindecon de la solduloj kiel tujajn kaŭzojn pri la tirana falo.<ref>Ĉi-artikolo estis verkita surbaze de pluraj Vikipediaj dokumentoj.</ref> == Referencoj == {{referencoj}} [[Kategorio:Naskiĝintoj en la 4-a jarcento a.K.]] [[Kategorio:Mortintoj en la 4-a jarcento a.K.]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Italio]] [[Kategorio:Mortintoj en Italio]] {{Trad|en|Apollocrates|Q350099}} {{DEFAŬLTORDIGO:Apolokrato de Sirakuzo}} qfjy99txzbne1qjy4waxikjyzx2nf3x 0 944211 9377730 2026-05-19T14:43:46Z Claudio Pistilli 25073 Alidirektigis al [[Apolokrato de Sirakuzo]] 9377730 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTU[[Apolokrato de Sirakuzo]] d1c3ahmr7swbp04hwo9dby6ha2iejai 1 944212 9377736 2026-05-19T14:50:18Z Sj1mor 12103 /* Fontoj */ nova sekcio 9377736 wikitext text/x-wiki == Fontoj == enkonduko el la angla kaj rusa. Historio el la hispana. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 14:50, 19 maj. 2026 (UTC) 7pjvygkolcwagahnrafhzikxa1akmtn 1 944213 9377764 2026-05-19T15:03:35Z Sj1mor 12103 /* "tuchoitisma" */ nova sekcio 9377764 wikitext text/x-wiki == "tuchoitisma" == Kion signifas tiun eraron? [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 15:03, 19 maj. 2026 (UTC) obdcu7alvhf0365boax1dzq2vb1bk3c 0 944214 9377766 2026-05-19T15:05:14Z ThomasPusch 1869 Alidirektigis al [[Jasper Pääkkönen]] 9377766 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Jasper Pääkkönen]] cxjleew47mdq7k9yvnqslr0u1zzelin 0 944215 9377770 2026-05-19T15:07:28Z Nathan Veritas 254278 Kreis novan paĝon kun "'''Rikard Djegadut''' (naskiĝis la 12-an de majo 1988 en Racang, Welak, Okcidenta Manggarajo, [[Orientaj sudorientaj insuloj|Orienta Nusa Tenggara]]) estas indonezia ĵurnalisto kaj socia aktivulo.<ref>[https://www.tvonenews.com/daerah/365982-inspiratif-anak-muda-diaspora-ntt-bawa-air-bersih-ke-kampung-halaman-disambut-sukacita-warga Inspiratif! Anak Muda Diaspora NTT Bawa Air Bersih ke Kampung Halaman, Disambut Sukacita Warga]</ref> Li estas konata pro sia agado e..." 9377770 wikitext text/x-wiki '''Rikard Djegadut''' (naskiĝis la 12-an de majo 1988 en Racang, Welak, Okcidenta Manggarajo, [[Orientaj sudorientaj insuloj|Orienta Nusa Tenggara]]) estas indonezia ĵurnalisto kaj socia aktivulo.<ref>[https://www.tvonenews.com/daerah/365982-inspiratif-anak-muda-diaspora-ntt-bawa-air-bersih-ke-kampung-halaman-disambut-sukacita-warga Inspiratif! Anak Muda Diaspora NTT Bawa Air Bersih ke Kampung Halaman, Disambut Sukacita Warga]</ref> Li estas konata pro sia agado en ĵurnalismo, legopovo, kaj sociaj programoj en Orienta Nusa Tenggara.<ref>[https://mediaindonesia.com/nusantara/805376/resmikan-fasilitas-air-bersih-ycib-berharap-warga-kampung-weto-bisa-hidup-sehat Resmikan Fasilitas Air Bersih, YCIB Berharap Warga Kampung Weto Bisa Hidup Sehat]</ref> == Referencoj == <references /> [[Kategorio:Indonezio]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1988]] 9orxpjbn8jq54t5ue0fxkeuarajqw8w 0 944216 9377780 2026-05-19T15:16:19Z ThomasPusch 1869 Alidirektigis al [[Salatut elämät]] 9377780 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Salatut elämät]] si1xaqojmrefuxf6ftng7pleniczkd2 0 944217 9377797 2026-05-19T16:00:22Z Claudio Pistilli 25073 Alidirektigis al [[Miltiado]] 9377797 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTU[[Miltiado]] b1lm2j2xjeplik85idqvqlo9dhqtumf 0 944218 9377804 2026-05-19T16:27:05Z Aidas 3488 Alidirektigis al [[Château-Bernard]] 9377804 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Château-Bernard]] kqge24i3vtlcrxjim7lx8tyj22t5x50 0 944219 9377805 2026-05-19T16:27:19Z Aidas 3488 Alidirektigis al [[Château-Bernard]] 9377805 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Château-Bernard]] kqge24i3vtlcrxjim7lx8tyj22t5x50 0 944220 9377806 2026-05-19T16:27:25Z Aidas 3488 Alidirektigis al [[Château-Bernard]] 9377806 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Château-Bernard]] kqge24i3vtlcrxjim7lx8tyj22t5x50 0 944221 9377807 2026-05-19T16:31:37Z Aidas 3488 Alidirektigis al [[Châtel-en-Trièves]] 9377807 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Châtel-en-Trièves]] kqx56pgfia97omrjv3t88m36jvdgjz8 0 944222 9377808 2026-05-19T16:31:47Z Aidas 3488 Alidirektigis al [[Châtel-en-Trièves]] 9377808 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Châtel-en-Trièves]] kqx56pgfia97omrjv3t88m36jvdgjz8 0 944223 9377809 2026-05-19T16:31:53Z Aidas 3488 Alidirektigis al [[Châtel-en-Trièves]] 9377809 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Châtel-en-Trièves]] kqx56pgfia97omrjv3t88m36jvdgjz8 0 944224 9377811 2026-05-19T16:48:35Z Goren 4701 Alidirektigis al [[Brazila piproarbo]] 9377811 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Brazila piproarbo]] l1ze1uy3mowsxq9zrrqzxk64i4k83dw 2 944225 9377812 2026-05-19T16:49:43Z Arenghtqru888 255653 Kreis novan paĝon kun "Vikipedio" 9377812 wikitext text/x-wiki Vikipedio 0583vy2fbnzislqbceg5cuse85yfgt0 0 944226 9377817 2026-05-19T17:09:57Z Aidas 3488 Alidirektigis al [[Clavans-en-Haut-Oisans]] 9377817 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Clavans-en-Haut-Oisans]] 57vpf91alb5ohh5he4332mhpcv40yvd 0 944227 9377819 2026-05-19T17:13:27Z Aidas 3488 Alidirektigis al [[Cognin-les-Gorges]] 9377819 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Cognin-les-Gorges]] 9qmpkpzy01lsxbx1zmzxc42q4ulaod8 0 944228 9377822 2026-05-19T17:17:02Z Aidas 3488 Alidirektigis al [[La Combe-de-Lancey]] 9377822 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[La Combe-de-Lancey]] 4rd60vsugvxy30dwiypez6gzugfqbuh 0 944229 9377841 2026-05-19T18:03:53Z HaleBopp 52251 Kreado de Grizkapa tiraneto 9377841 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Grizkapa tiraneto |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |dosiero = Inezia inornata - Plain tyrannulet (cropped).jpg |dosiero larĝo = 240ra |priskribo de dosiero = Plenkreskulo en [[Brazilo]] |regno = [[Animalia]] - [[animaloj]] |filumo = [[Chordata]] - [[ĥorduloj]] |klaso = [[Aves]] - [[birdoj]] |ordo = [[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] |familio = [[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] |genro = ''[[Inezia]]'' |specio = '''''I. inornata''''' - '''grizkapa tiraneto''' |statuso = LC |dunomo = ''Inezia inornata'' |dunomo aŭtoritato = ([[Salvadori, AT]], 1897) |mapo de vivoteritorioj = Inezia inornata map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240ra |priskribo de mapo de vivoteritorioj = Natura [[arealo]] <div style="text-align:left;margin-left:25px;"> {{Priskribo|#8d5fd3|Ĉiujare ĉeestanta}} {{Priskribo|#87aade|Vintranta}} </div> |specioj de subdivizio = Subspecioj |subdivizio2 = Unutipa |sinonimo = ''Serpophaga inornata'' (pranomo) |vikispecio = |komunejo = }} La '''grizkapa tiraneto'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> (''[[Inezia inornata]]'') estas [[unutipa]] [[birdospecio]] el la familio de [[tiranedoj]]. Ĝi troviĝas en [[Sudameriko]]. ==Taksonomio== Laŭ [[AviList]]<ref name="AviList">[https://www.avilist.org/ AviList v2025], konsultita la 19-an de maj. 2026.</ref>, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu specio, kaj ties Esperantaj nomoj<ref name="OT"/>: {{Genealogia arbo2}} *[[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] **[[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] ***''[[Inezia]]'' <small>[[Cherrie, GK]], 1909</small> ****''Inezia inornata'' <small>([[Salvadori, AT]], 1897)</small> - grizkapa tiraneto {{Genealogia arbo2/fino}} ==Etimologio== La scienca [[genra nomo]] ''Inezia'' estis donita omaĝe al Enriqueta Inez Cherrie (1898-1943), la filino de la usona [[ornitologo]] [[George Kruck Cherrie]], kiu unuafoje priskribis tiun novan genron en 1909<ref name="BOTW">[https://birdsoftheworld.org/bow/species/platyr1/cur/introduction Birds of the World], Plain Tyrannulet .</ref>. La [[specia epiteto]] ''inornata'' estas [[latina]] vorto signifanta "senornama", ĉar la plumaro de tiu specio estas ĉefe griza<ref name="BOTW"/>. ==Disvastiĝo kaj habitato== La grizkapa tiraneto troviĝas en centra kaj eosta [[Bolivio]], suduesta [[Brazilo]], norda [[Paragvajo]] kaj norda [[Argentino]]. Vintre, ĝi migras al suduesta amazonia Brazilo, sudeosta [[Peruo]] kaj norda Bolivio. Ĝi vivas en deciduaj kaj duon-deciduaj arbaretoj, [[Ĉako (ekoregiono)|ĉako]] kaj arbarorandoj, de marnivelo ĝis 700 m<ref name="BOTW"/>. ==Referencoj== {{Portalo Birdoj}} {{Referencoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Tiranedoj]] [[Kategorio:Paseroformaj]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] [[Kategorio:Neotropisa faŭno]] hl6q4uxn4npo4cujb2w86ytsdmawvbo 9377866 9377841 2026-05-19T18:22:50Z HaleBopp 52251 Tajperaro 9377866 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Grizkapa tiraneto |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |dosiero = Inezia inornata - Plain tyrannulet (cropped).jpg |dosiero larĝo = 240ra |priskribo de dosiero = Plenkreskulo en [[Brazilo]] |regno = [[Animalia]] - [[animaloj]] |filumo = [[Chordata]] - [[ĥorduloj]] |klaso = [[Aves]] - [[birdoj]] |ordo = [[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] |familio = [[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] |genro = ''[[Inezia]]'' |specio = '''''I. inornata''''' - '''grizkapa tiraneto''' |statuso = LC |dunomo = ''Inezia inornata'' |dunomo aŭtoritato = ([[Salvadori, AT]], 1897) |mapo de vivoteritorioj = Inezia inornata map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240ra |priskribo de mapo de vivoteritorioj = Natura [[arealo]] <div style="text-align:left;margin-left:25px;"> {{Priskribo|#8d5fd3|Ĉiujare ĉeestanta}} {{Priskribo|#87aade|Vintranta}} </div> |specioj de subdivizio = Subspecioj |subdivizio2 = Unutipa |sinonimo = ''Serpophaga inornata'' (pranomo) |vikispecio = |komunejo = }} La '''grizkapa tiraneto'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> (''[[Inezia inornata]]'') estas [[unutipa]] [[birdospecio]] el la familio de [[tiranedoj]]. Ĝi troviĝas en [[Sudameriko]]. ==Taksonomio== Laŭ [[AviList]]<ref name="AviList">[https://www.avilist.org/ AviList v2025], konsultita la 19-an de maj. 2026.</ref>, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu specio, kaj ties Esperantaj nomoj<ref name="OT"/>: {{Genealogia arbo2}} *[[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] **[[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] ***''[[Inezia]]'' <small>[[Cherrie, GK]], 1909</small> ****''Inezia inornata'' <small>([[Salvadori, AT]], 1897)</small> - grizkapa tiraneto {{Genealogia arbo2/fino}} ==Etimologio== La scienca [[genra nomo]] ''Inezia'' estis donita omaĝe al Enriqueta Inez Cherrie (1898-1943), la filino de la usona [[ornitologo]] [[George Kruck Cherrie]], kiu unuafoje priskribis tiun novan genron en 1909<ref name="BOTW">[https://birdsoftheworld.org/bow/species/platyr1/cur/introduction Birds of the World], Plain Tyrannulet.</ref>. La [[specia epiteto]] ''inornata'' estas [[latina]] vorto signifanta "senornama", ĉar la plumaro de tiu specio estas ĉefe griza<ref name="BOTW"/>. ==Disvastiĝo kaj habitato== La grizkapa tiraneto troviĝas en centra kaj eosta [[Bolivio]], suduesta [[Brazilo]], norda [[Paragvajo]] kaj norda [[Argentino]]. Vintre, ĝi migras al suduesta amazonia Brazilo, sudeosta [[Peruo]] kaj norda Bolivio. Ĝi vivas en deciduaj kaj duon-deciduaj arbaretoj, [[Ĉako (ekoregiono)|ĉako]] kaj arbarorandoj, de marnivelo ĝis 700 m<ref name="BOTW"/>. ==Referencoj== {{Portalo Birdoj}} {{Referencoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Tiranedoj]] [[Kategorio:Paseroformaj]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] [[Kategorio:Neotropisa faŭno]] 796sbv6utyw0fnsavyy5ldqjmrz4fg6 0 944230 9377842 2026-05-19T18:03:57Z HaleBopp 52251 Alidirekti al Grizkapa tiraneto 9377842 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Grizkapa tiraneto]] p05h4r837fqp0raohs7z3nysumcx42t 0 944231 9377889 2026-05-19T18:54:35Z Sj1mor 12103 Kreita per traduko de la paĝo "[[:en:Special:Redirect/revision/1354393828|The Egyptian]]" 9377889 wikitext text/x-wiki * Amarna periodo * ''[[La Viro Moseo kaj Monoteisma Religio]]'' [[Kategorio:Pikareskaj romanoj]] [[Kategorio:Aventuraj romanoj]] [[Kategorio:Historiaj romanoj]] [[Kategorio:Romanoj de 1945]] [[Kategorio:1945 en Finnlando]] [[Kategorio:Libroj adaptitaj al kino]] [[Kategorio:Antikva Egiptio]] [[Kategorio:Literaturo de Finnlando]] omx38w71zhva6j112jx5gyvzmozxuyd 9377891 9377889 2026-05-19T19:04:50Z Sj1mor 12103 9377891 wikitext text/x-wiki {{Informkesto libro}} '''Sinuhe la Egipto''' ({{L-fi|Sinuhe egyptiläinen}}) estas [[historia romano]] de [[Mika Waltari|Mika Valteri]], unue publikigita en la finna lingvo en 1945 kaj de tiam tradukita en multajn lingvojn kaj fariĝis [[furorlibro]]. Komence de la [[20-a jarcento]], oni malkovris tekston, verkitan en [[antikva Egiptio]] antaŭ ĉirkaŭ 3000 jaroj. La teksto, la rakonto pri Shanahet ([[d:Q645904]]), servis kiel inspiro por la egipta verkisto [[Naguib Mahfouz]], kiu verkis "''Awadah Sinuhi''" en 1941. Ĉi tiu rakonto ankaŭ servis kiel inspiro por Mika Valteri, kiu verkis "Shanahet la Egipta" en sia denaska [[Finnlando|finna lingvo]] en 1945. La verko fariĝis furorlibro kaj estis tradukita en aliajn lingvojn, kaj en 1949 ĝi aperis en la furorlisto de ''Publishers Weekly''. Antaŭ la fino de la 20-a jarcento, la verko estis tradukita en tridek malsamajn lingvojn. Konsiderata kiel "unu el la plej grandaj verkoj en la finna literatura historio", <ref name="seminar2">{{cite web|url=http://www.finemb.org.uk/public/default.aspx?contentid=141670&nodeid=35864&contentlan=2&culture=en-GB|title=Seminar on Mika Waltari's novel Sinuhe, The Egyptian in London|last=Pöyhönen|first=Sofia|date=29 October 2008|publisher=Ministry for Foreign Affairs of Finland|access-date=10 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180804015553/http://www.finemb.org.uk/public/default.aspx?contentid=141670&nodeid=35864&contentlan=2&culture=en-GB|archive-date=4 August 2018|url-status=dead}}</ref> Ĝi estas unu el la plej tradukitaj finnaj verkoj de literaturo, kaj estas, ĝis nun, la ununura finna romano adaptita en [[The Egyptian (film)|holivudan filmon]].<ref>{{cite magazine|last=Heikkinen|first=Mikko-Pekka|date=1 May 2021|title=Lentävä mielikuvitus|url=https://www.hs.fi/kulttuuri/art-2000007951439.html|language=fi|magazine=[[Helsingin Sanomat|Helsingin Sanomien Kuukausiliite]]|access-date=8 June 2025|url-access=limited}}</ref><ref>{{cite magazine|last=Pasanen|first=Anni|date=5 December 2020|title=Max Seeck ja menestyskirjailijan salaisuus|url=https://www.hs.fi/kuukausiliite/art-2000007659918.html|language=fi|magazine=[[Helsingin Sanomat|Helsingin Sanomien Kuukausiliite]]|access-date=8 June 2025|url-access=limited}}</ref> [[Hungario|La hungar]]-usona reĝisoro [[Michael Curtiz]] reĝisoris [[Longa filmo|plenlongan filmon]] bazitan sur la verko en 1954 nomitan "[[:en:The_Egyptian_(film)|''The Egyptian'']]". Sinuhe la Egipto estas la unua kaj la plej sukcesa el la grandaj historiaj romanoj de Waltari, kaj tio, kio gajnis al li internacian famon. Kulmino de jardekoj da esplorado kaj kolorigo fare de Waltari observante la [[Dua Mondmilito|Duan Mondmiliton]], ĝi estis verkita de li en la daŭro de nur ĉirkaŭ tri monatoj en 1945 kaj tuj fariĝis internacia furorlibro post la milito. Ĝi okazas en [[Antikva Egiptio]], plejparte dum la regado de Faraono [[Aĥnaton]] de la [[Dekoka dinastio de Egiptio|18-a dinastio]], kiun iuj asertis esti la unua [[Monoteismo|monoteisma]] reganto en la mondo.<ref>{{cite book|title=The Mammoth Encyclopedia of the Unsolved|last=Wilson|first=Colin|publisher=Carroll & Graf|year=2000|page=[https://archive.org/details/isbn_9780786707935/page/98 98]|isbn=978-0786707935|url-access=registration|url=https://archive.org/details/isbn_9780786707935/page/98}}</ref> La romano estas konata pro sia altnivela historia precizeco rilate al la vivo kaj kulturo de la prezentita periodo. Samtempe, ĝi ankaŭ portas pesimisman mesaĝon pri la esenca sameco de mankhava [[homa naturo]] tra la epokoj. La verko estas verkita en la unua persono, [[aŭtobiografio]] de viro konscia pri sia alproksimiĝanta morto kaj resumanta lian eventoplenan vivon en [[Egiptio|Egiptujo]] kaj tra la tuta [[Mezoriento]]. La intrigo okazas plejparte dum la regado de [[Aĥnaton]], kiu estas konsiderata de multaj kiel la fondinto de la unua monoteisma [[religio]]. Ĉi tiu estas turbula periodo kun religiaj, naciaj kaj aliaj konfliktoj, kaj la heroo de la verko, la rakontanto, ofte trovas sin en la centro de ĉi tiuj konfliktoj. La aŭtoro akiris grandan scion pri la historio de la popoloj de la [[Proksima Oriento]] en antikvaj tempoj, kaj tio speguliĝas en la verko. Estas multaj aludoj al realaj aŭ imagitaj eventoj el la loka historio kaj religioj. Ekzemple, la heroo de la verko estas priskribita kiel Kassof, kiu alvenis al siaj adoptaj gepatroj per Goma-boato sur Nilo. Lia vera deveno poste malkaŝiĝas al la leganto, sed ne al tiuj ĉirkaŭ la heroo. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * Amarna periodo * ''[[La Viro Moseo kaj Monoteisma Religio]]'' {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Pikareskaj romanoj]] [[Kategorio:Aventuraj romanoj]] [[Kategorio:Historiaj romanoj]] [[Kategorio:Romanoj de 1945]] [[Kategorio:1945 en Finnlando]] [[Kategorio:Libroj adaptitaj al kino]] [[Kategorio:Antikva Egiptio]] [[Kategorio:Literaturo de Finnlando]] 9sfzg1svfijcdcc9x7ue1bvv28g345u 9377892 9377891 2026-05-19T19:05:20Z Sj1mor 12103 9377892 wikitext text/x-wiki {{Informkesto libro}} '''Sinuhe la Egipto''' ({{L-fi|Sinuhe egyptiläinen}}) estas [[historia romano]] de [[Mika Waltari|Mika Valteri]], unue publikigita en la finna lingvo en 1945 kaj de tiam tradukita en multajn lingvojn kaj fariĝis [[furorlibro]]. Komence de la [[20-a jarcento]], oni malkovris tekston, verkitan en [[antikva Egiptio]] antaŭ ĉirkaŭ 3000 jaroj. La teksto, la rakonto pri Shanahet ([[d:Q645904]]), servis kiel inspiro por la egipta verkisto [[Naguib Mahfouz]], kiu verkis "''Awadah Sinuhi''" en 1941. Ĉi tiu rakonto ankaŭ servis kiel inspiro por Mika Valteri, kiu verkis "Shanahet la Egipta" en sia denaska [[Finnlando|finna lingvo]] en 1945. La verko fariĝis furorlibro kaj estis tradukita en aliajn lingvojn, kaj en 1949 ĝi aperis en la furorlisto de ''Publishers Weekly''. Antaŭ la fino de la 20-a jarcento, la verko estis tradukita en tridek malsamajn lingvojn. Konsiderata kiel "unu el la plej grandaj verkoj en la finna literatura historio", <ref name="seminar2">{{cite web|url=http://www.finemb.org.uk/public/default.aspx?contentid=141670&nodeid=35864&contentlan=2&culture=en-GB|title=Seminar on Mika Waltari's novel Sinuhe, The Egyptian in London|last=Pöyhönen|first=Sofia|date=29 October 2008|publisher=Ministry for Foreign Affairs of Finland|access-date=10 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180804015553/http://www.finemb.org.uk/public/default.aspx?contentid=141670&nodeid=35864&contentlan=2&culture=en-GB|archive-date=4 August 2018|url-status=dead}}</ref> Ĝi estas unu el la plej tradukitaj finnaj verkoj de literaturo, kaj estas, ĝis nun, la ununura finna romano adaptita en [[Holivudo|holivudan]] filmon.<ref>{{cite magazine|last=Heikkinen|first=Mikko-Pekka|date=1 May 2021|title=Lentävä mielikuvitus|url=https://www.hs.fi/kulttuuri/art-2000007951439.html|language=fi|magazine=[[Helsingin Sanomat|Helsingin Sanomien Kuukausiliite]]|access-date=8 June 2025|url-access=limited}}</ref><ref>{{cite magazine|last=Pasanen|first=Anni|date=5 December 2020|title=Max Seeck ja menestyskirjailijan salaisuus|url=https://www.hs.fi/kuukausiliite/art-2000007659918.html|language=fi|magazine=[[Helsingin Sanomat|Helsingin Sanomien Kuukausiliite]]|access-date=8 June 2025|url-access=limited}}</ref> La hungar-usona reĝisoro [[Michael Curtiz]] reĝisoris [[Longa filmo|plenlongan filmon]] bazitan sur la verko en 1954 nomitan "[[:en:The_Egyptian_(film)|''The Egyptian'']]". Sinuhe la Egipto estas la unua kaj la plej sukcesa el la grandaj historiaj romanoj de Waltari, kaj tio, kio gajnis al li internacian famon. Kulmino de jardekoj da esplorado kaj kolorigo fare de Waltari observante la [[Dua Mondmilito|Duan Mondmiliton]], ĝi estis verkita de li en la daŭro de nur ĉirkaŭ tri monatoj en 1945 kaj tuj fariĝis internacia furorlibro post la milito. Ĝi okazas en [[Antikva Egiptio]], plejparte dum la regado de Faraono [[Aĥnaton]] de la [[Dekoka dinastio de Egiptio|18-a dinastio]], kiun iuj asertis esti la unua [[Monoteismo|monoteisma]] reganto en la mondo.<ref>{{cite book|title=The Mammoth Encyclopedia of the Unsolved|last=Wilson|first=Colin|publisher=Carroll & Graf|year=2000|page=[https://archive.org/details/isbn_9780786707935/page/98 98]|isbn=978-0786707935|url-access=registration|url=https://archive.org/details/isbn_9780786707935/page/98}}</ref> La romano estas konata pro sia altnivela historia precizeco rilate al la vivo kaj kulturo de la prezentita periodo. Samtempe, ĝi ankaŭ portas pesimisman mesaĝon pri la esenca sameco de mankhava [[homa naturo]] tra la epokoj. La verko estas verkita en la unua persono, [[aŭtobiografio]] de viro konscia pri sia alproksimiĝanta morto kaj resumanta lian eventoplenan vivon en [[Egiptio|Egiptujo]] kaj tra la tuta [[Mezoriento]]. La intrigo okazas plejparte dum la regado de [[Aĥnaton]], kiu estas konsiderata de multaj kiel la fondinto de la unua monoteisma [[religio]]. Ĉi tiu estas turbula periodo kun religiaj, naciaj kaj aliaj konfliktoj, kaj la heroo de la verko, la rakontanto, ofte trovas sin en la centro de ĉi tiuj konfliktoj. La aŭtoro akiris grandan scion pri la historio de la popoloj de la [[Proksima Oriento]] en antikvaj tempoj, kaj tio speguliĝas en la verko. Estas multaj aludoj al realaj aŭ imagitaj eventoj el la loka historio kaj religioj. Ekzemple, la heroo de la verko estas priskribita kiel Kassof, kiu alvenis al siaj adoptaj gepatroj per Goma-boato sur Nilo. Lia vera deveno poste malkaŝiĝas al la leganto, sed ne al tiuj ĉirkaŭ la heroo. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * Amarna periodo * ''[[La Viro Moseo kaj Monoteisma Religio]]'' {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Pikareskaj romanoj]] [[Kategorio:Aventuraj romanoj]] [[Kategorio:Historiaj romanoj]] [[Kategorio:Romanoj de 1945]] [[Kategorio:1945 en Finnlando]] [[Kategorio:Libroj adaptitaj al kino]] [[Kategorio:Antikva Egiptio]] [[Kategorio:Literaturo de Finnlando]] buwultks7xt1thwkx6355nli6bts7y2 9377893 9377892 2026-05-19T19:05:43Z Sj1mor 12103 Sj1mor movis paĝon [[Egiptano Sinuhe]] al [[Sinuhe la Egipto]] 9377892 wikitext text/x-wiki {{Informkesto libro}} '''Sinuhe la Egipto''' ({{L-fi|Sinuhe egyptiläinen}}) estas [[historia romano]] de [[Mika Waltari|Mika Valteri]], unue publikigita en la finna lingvo en 1945 kaj de tiam tradukita en multajn lingvojn kaj fariĝis [[furorlibro]]. Komence de la [[20-a jarcento]], oni malkovris tekston, verkitan en [[antikva Egiptio]] antaŭ ĉirkaŭ 3000 jaroj. La teksto, la rakonto pri Shanahet ([[d:Q645904]]), servis kiel inspiro por la egipta verkisto [[Naguib Mahfouz]], kiu verkis "''Awadah Sinuhi''" en 1941. Ĉi tiu rakonto ankaŭ servis kiel inspiro por Mika Valteri, kiu verkis "Shanahet la Egipta" en sia denaska [[Finnlando|finna lingvo]] en 1945. La verko fariĝis furorlibro kaj estis tradukita en aliajn lingvojn, kaj en 1949 ĝi aperis en la furorlisto de ''Publishers Weekly''. Antaŭ la fino de la 20-a jarcento, la verko estis tradukita en tridek malsamajn lingvojn. Konsiderata kiel "unu el la plej grandaj verkoj en la finna literatura historio", <ref name="seminar2">{{cite web|url=http://www.finemb.org.uk/public/default.aspx?contentid=141670&nodeid=35864&contentlan=2&culture=en-GB|title=Seminar on Mika Waltari's novel Sinuhe, The Egyptian in London|last=Pöyhönen|first=Sofia|date=29 October 2008|publisher=Ministry for Foreign Affairs of Finland|access-date=10 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180804015553/http://www.finemb.org.uk/public/default.aspx?contentid=141670&nodeid=35864&contentlan=2&culture=en-GB|archive-date=4 August 2018|url-status=dead}}</ref> Ĝi estas unu el la plej tradukitaj finnaj verkoj de literaturo, kaj estas, ĝis nun, la ununura finna romano adaptita en [[Holivudo|holivudan]] filmon.<ref>{{cite magazine|last=Heikkinen|first=Mikko-Pekka|date=1 May 2021|title=Lentävä mielikuvitus|url=https://www.hs.fi/kulttuuri/art-2000007951439.html|language=fi|magazine=[[Helsingin Sanomat|Helsingin Sanomien Kuukausiliite]]|access-date=8 June 2025|url-access=limited}}</ref><ref>{{cite magazine|last=Pasanen|first=Anni|date=5 December 2020|title=Max Seeck ja menestyskirjailijan salaisuus|url=https://www.hs.fi/kuukausiliite/art-2000007659918.html|language=fi|magazine=[[Helsingin Sanomat|Helsingin Sanomien Kuukausiliite]]|access-date=8 June 2025|url-access=limited}}</ref> La hungar-usona reĝisoro [[Michael Curtiz]] reĝisoris [[Longa filmo|plenlongan filmon]] bazitan sur la verko en 1954 nomitan "[[:en:The_Egyptian_(film)|''The Egyptian'']]". Sinuhe la Egipto estas la unua kaj la plej sukcesa el la grandaj historiaj romanoj de Waltari, kaj tio, kio gajnis al li internacian famon. Kulmino de jardekoj da esplorado kaj kolorigo fare de Waltari observante la [[Dua Mondmilito|Duan Mondmiliton]], ĝi estis verkita de li en la daŭro de nur ĉirkaŭ tri monatoj en 1945 kaj tuj fariĝis internacia furorlibro post la milito. Ĝi okazas en [[Antikva Egiptio]], plejparte dum la regado de Faraono [[Aĥnaton]] de la [[Dekoka dinastio de Egiptio|18-a dinastio]], kiun iuj asertis esti la unua [[Monoteismo|monoteisma]] reganto en la mondo.<ref>{{cite book|title=The Mammoth Encyclopedia of the Unsolved|last=Wilson|first=Colin|publisher=Carroll & Graf|year=2000|page=[https://archive.org/details/isbn_9780786707935/page/98 98]|isbn=978-0786707935|url-access=registration|url=https://archive.org/details/isbn_9780786707935/page/98}}</ref> La romano estas konata pro sia altnivela historia precizeco rilate al la vivo kaj kulturo de la prezentita periodo. Samtempe, ĝi ankaŭ portas pesimisman mesaĝon pri la esenca sameco de mankhava [[homa naturo]] tra la epokoj. La verko estas verkita en la unua persono, [[aŭtobiografio]] de viro konscia pri sia alproksimiĝanta morto kaj resumanta lian eventoplenan vivon en [[Egiptio|Egiptujo]] kaj tra la tuta [[Mezoriento]]. La intrigo okazas plejparte dum la regado de [[Aĥnaton]], kiu estas konsiderata de multaj kiel la fondinto de la unua monoteisma [[religio]]. Ĉi tiu estas turbula periodo kun religiaj, naciaj kaj aliaj konfliktoj, kaj la heroo de la verko, la rakontanto, ofte trovas sin en la centro de ĉi tiuj konfliktoj. La aŭtoro akiris grandan scion pri la historio de la popoloj de la [[Proksima Oriento]] en antikvaj tempoj, kaj tio speguliĝas en la verko. Estas multaj aludoj al realaj aŭ imagitaj eventoj el la loka historio kaj religioj. Ekzemple, la heroo de la verko estas priskribita kiel Kassof, kiu alvenis al siaj adoptaj gepatroj per Goma-boato sur Nilo. Lia vera deveno poste malkaŝiĝas al la leganto, sed ne al tiuj ĉirkaŭ la heroo. == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * Amarna periodo * ''[[La Viro Moseo kaj Monoteisma Religio]]'' {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Pikareskaj romanoj]] [[Kategorio:Aventuraj romanoj]] [[Kategorio:Historiaj romanoj]] [[Kategorio:Romanoj de 1945]] [[Kategorio:1945 en Finnlando]] [[Kategorio:Libroj adaptitaj al kino]] [[Kategorio:Antikva Egiptio]] [[Kategorio:Literaturo de Finnlando]] buwultks7xt1thwkx6355nli6bts7y2 9377897 9377893 2026-05-19T19:13:12Z Sj1mor 12103 9377897 wikitext text/x-wiki {{Informkesto libro}} '''Sinuhe la Egipto''' ({{L-fi|Sinuhe egyptiläinen}}) estas [[historia romano]] de [[Mika Waltari|Mika Valteri]], unue publikigita en la finna lingvo en 1945 kaj de tiam tradukita en multajn lingvojn kaj fariĝis [[furorlibro]]. Komence de la [[20-a jarcento]], oni malkovris tekston, verkitan en [[antikva Egiptio]] antaŭ ĉirkaŭ 3000 jaroj. La teksto, la rakonto pri Shanahet ([[d:Q645904]]), servis kiel inspiro por la egipta verkisto [[Naguib Mahfouz]], kiu verkis "''Awadah Sinuhi''" en 1941. Ĉi tiu rakonto ankaŭ servis kiel inspiro por Mika Valteri, kiu verkis "Shanahet la Egipta" en sia denaska [[Finnlando|finna lingvo]] en 1945. La verko fariĝis furorlibro kaj estis tradukita en aliajn lingvojn, kaj en 1949 ĝi aperis en la furorlisto de ''Publishers Weekly''. Antaŭ la fino de la 20-a jarcento, la verko estis tradukita en tridek malsamajn lingvojn. Konsiderata kiel "unu el la plej grandaj verkoj en la finna literatura historio", <ref name="seminar2">{{cite web|url=http://www.finemb.org.uk/public/default.aspx?contentid=141670&nodeid=35864&contentlan=2&culture=en-GB|title=Seminar on Mika Waltari's novel Sinuhe, The Egyptian in London|last=Pöyhönen|first=Sofia|date=29 October 2008|publisher=Ministry for Foreign Affairs of Finland|access-date=10 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180804015553/http://www.finemb.org.uk/public/default.aspx?contentid=141670&nodeid=35864&contentlan=2&culture=en-GB|archive-date=4 August 2018|url-status=dead}}</ref> Ĝi estas unu el la plej tradukitaj finnaj verkoj de literaturo, kaj estas, ĝis nun, la ununura finna romano adaptita en [[Holivudo|holivudan]] filmon.<ref>{{cite magazine|last=Heikkinen|first=Mikko-Pekka|date=1 May 2021|title=Lentävä mielikuvitus|url=https://www.hs.fi/kulttuuri/art-2000007951439.html|language=fi|magazine=[[Helsingin Sanomat|Helsingin Sanomien Kuukausiliite]]|access-date=8 June 2025|url-access=limited}}</ref><ref>{{cite magazine|last=Pasanen|first=Anni|date=5 December 2020|title=Max Seeck ja menestyskirjailijan salaisuus|url=https://www.hs.fi/kuukausiliite/art-2000007659918.html|language=fi|magazine=[[Helsingin Sanomat|Helsingin Sanomien Kuukausiliite]]|access-date=8 June 2025|url-access=limited}}</ref> La hungar-usona reĝisoro [[Michael Curtiz]] reĝisoris [[Longa filmo|plenlongan filmon]] bazitan sur la verko en 1954 nomitan "[[:en:The_Egyptian_(film)|''The Egyptian'']]". Sinuhe la Egipto estas la unua kaj la plej sukcesa el la grandaj historiaj romanoj de Waltari, kaj tio, kio gajnis al li internacian famon. Kulmino de jardekoj da esplorado kaj kolorigo fare de Waltari observante la [[Dua Mondmilito|Duan Mondmiliton]], ĝi estis verkita de li en la daŭro de nur ĉirkaŭ tri monatoj en 1945 kaj tuj fariĝis internacia furorlibro post la milito. Ĝi okazas en [[Antikva Egiptio]], plejparte dum la regado de Faraono [[Aĥnaton]] de la [[Dekoka dinastio de Egiptio|18-a dinastio]], kiun iuj asertis esti la unua [[Monoteismo|monoteisma]] reganto en la mondo.<ref>{{cite book|title=The Mammoth Encyclopedia of the Unsolved|last=Wilson|first=Colin|publisher=Carroll & Graf|year=2000|page=[https://archive.org/details/isbn_9780786707935/page/98 98]|isbn=978-0786707935|url-access=registration|url=https://archive.org/details/isbn_9780786707935/page/98}}</ref> Kun sia tutmonda sukceso, Waltari kreis ampleksan kulturan kaj socian historion de la antaŭkristana Oriento. Ĉi tion antaŭis ampleksaj historiaj studoj. La romano ankaŭ trovis rekonon inter [[Egiptologo|egiptologoj]] kaj medicinaj profesiuloj, ĉar la [[Trepanado|trepaniladoj]] priskribitaj en ĝi poste estis konfirmitaj. La romano estas ĝenerale konata pro sia altnivela historia precizeco rilate al la vivo kaj kulturo de la prezentita periodo. Samtempe, ĝi ankaŭ portas pesimisman mesaĝon pri la esenca sameco de mankhava [[homa naturo]] tra la epokoj. La verko estas verkita en la unua persono, [[aŭtobiografio]] de viro konscia pri sia alproksimiĝanta morto kaj resumanta lian eventoplenan vivon en [[Egiptio|Egiptujo]] kaj tra la tuta [[Mezoriento]]. La intrigo okazas plejparte dum la regado de [[Aĥnaton]], kiu estas konsiderata de multaj kiel la fondinto de la unua monoteisma [[religio]]. Ĉi tiu estas turbula periodo kun religiaj, naciaj kaj aliaj konfliktoj, kaj la heroo de la verko, la rakontanto, ofte trovas sin en la centro de ĉi tiuj konfliktoj. La aŭtoro akiris grandan scion pri la historio de la popoloj de la [[Proksima Oriento]] en antikvaj tempoj, kaj tio speguliĝas en la verko. Estas multaj aludoj al realaj aŭ imagitaj eventoj el la loka historio kaj religioj. Ekzemple, la heroo de la verko estas priskribita kiel Kassof, kiu alvenis al siaj adoptaj gepatroj per Goma-boato sur Nilo. Lia vera deveno poste malkaŝiĝas al la leganto, sed ne al tiuj ĉirkaŭ la heroo. == En Esperanto baldaŭ aperos == [[Jouko Lindstedt]] verkas pri traduko. Ĝin eldonos [[Esperanto-Asocio de Britio]].<ref>[https://www.liberafolio.org/2026/05/19/la-finna-egipto-ekparolas-esperanton/ La finna egipto ekparolas Esperanton], Libera Folio, la 19-an de majo 2026. </ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * Amarna periodo * ''[[La Viro Moseo kaj Monoteisma Religio]]'' {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Pikareskaj romanoj]] [[Kategorio:Aventuraj romanoj]] [[Kategorio:Historiaj romanoj]] [[Kategorio:Romanoj de 1945]] [[Kategorio:1945 en Finnlando]] [[Kategorio:Libroj adaptitaj al kino]] [[Kategorio:Antikva Egiptio]] [[Kategorio:Literaturo de Finnlando]] lnbjf2335u4gl488dkl97y6rc1xlqlc 9377898 9377897 2026-05-19T19:18:36Z Sj1mor 12103 9377898 wikitext text/x-wiki {{Informkesto libro}} '''Sinuhe la Egipto''' ({{L-fi|Sinuhe egyptiläinen}}) estas [[historia romano]] de [[Mika Waltari|Mika Valteri]], unue publikigita en la finna lingvo en 1945 kaj de tiam tradukita en multajn lingvojn kaj fariĝis [[furorlibro]]. Komence de la [[20-a jarcento]], oni malkovris tekston, verkitan en [[antikva Egiptio]] antaŭ ĉirkaŭ 3000 jaroj. La teksto, la rakonto pri Shanahet ([[d:Q645904]]), servis kiel inspiro por la egipta verkisto [[Naguib Mahfouz]], kiu verkis "''Awadah Sinuhi''" en 1941. Ĉi tiu rakonto ankaŭ servis kiel inspiro por Mika Valteri, kiu verkis "Shanahet la Egipta" en sia denaska [[Finnlando|finna lingvo]] en 1945. La verko fariĝis furorlibro kaj estis tradukita en aliajn lingvojn, kaj en 1949 ĝi aperis en la furorlisto de ''Publishers Weekly''. Antaŭ la fino de la 20-a jarcento, la verko estis tradukita en tridek malsamajn lingvojn. Konsiderata kiel "unu el la plej grandaj verkoj en la finna literatura historio", <ref name="seminar2">{{cite web|url=http://www.finemb.org.uk/public/default.aspx?contentid=141670&nodeid=35864&contentlan=2&culture=en-GB|title=Seminar on Mika Waltari's novel Sinuhe, The Egyptian in London|last=Pöyhönen|first=Sofia|date=29 October 2008|publisher=Ministry for Foreign Affairs of Finland|access-date=10 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180804015553/http://www.finemb.org.uk/public/default.aspx?contentid=141670&nodeid=35864&contentlan=2&culture=en-GB|archive-date=4 August 2018|url-status=dead}}</ref> Ĝi estas unu el la plej tradukitaj finnaj verkoj de literaturo, kaj estas, ĝis nun, la ununura finna romano adaptita en [[Holivudo|holivudan]] filmon.<ref>{{cite magazine|last=Heikkinen|first=Mikko-Pekka|date=1 May 2021|title=Lentävä mielikuvitus|url=https://www.hs.fi/kulttuuri/art-2000007951439.html|language=fi|magazine=[[Helsingin Sanomat|Helsingin Sanomien Kuukausiliite]]|access-date=8 June 2025|url-access=limited}}</ref><ref>{{cite magazine|last=Pasanen|first=Anni|date=5 December 2020|title=Max Seeck ja menestyskirjailijan salaisuus|url=https://www.hs.fi/kuukausiliite/art-2000007659918.html|language=fi|magazine=[[Helsingin Sanomat|Helsingin Sanomien Kuukausiliite]]|access-date=8 June 2025|url-access=limited}}</ref> La hungar-usona reĝisoro [[Michael Curtiz]] reĝisoris [[Longa filmo|plenlongan filmon]] bazitan sur la verko en 1954 nomitan "[[:en:The_Egyptian_(film)|''The Egyptian'']]". Sinuhe la Egipto estas la unua kaj la plej sukcesa el la grandaj historiaj romanoj de Waltari, kaj tio, kio gajnis al li internacian famon. Kulmino de jardekoj da esplorado kaj kolorigo fare de Waltari observante la [[Dua Mondmilito|Duan Mondmiliton]], ĝi estis verkita de li en la daŭro de nur ĉirkaŭ tri monatoj en 1945 kaj tuj fariĝis internacia furorlibro post la milito. Ĝi okazas en [[Antikva Egiptio]], plejparte dum la regado de Faraono [[Aĥnaton]] de la [[Dekoka dinastio de Egiptio|18-a dinastio]], kiun iuj asertis esti la unua [[Monoteismo|monoteisma]] reganto en la mondo.<ref>{{cite book|title=The Mammoth Encyclopedia of the Unsolved|last=Wilson|first=Colin|publisher=Carroll & Graf|year=2000|page=[https://archive.org/details/isbn_9780786707935/page/98 98]|isbn=978-0786707935|url-access=registration|url=https://archive.org/details/isbn_9780786707935/page/98}}</ref> Kun sia tutmonda sukceso, Waltari kreis ampleksan kulturan kaj socian historion de la antaŭkristana Oriento. Ĉi tion antaŭis ampleksaj historiaj studoj. La romano ankaŭ trovis rekonon inter [[Egiptologo|egiptologoj]] kaj medicinaj profesiuloj, ĉar la [[Trepanado|trepaniladoj]] priskribitaj en ĝi poste estis konfirmitaj. La romano estas ĝenerale konata pro sia altnivela historia precizeco rilate al la vivo kaj kulturo de la prezentita periodo. Samtempe, ĝi ankaŭ portas pesimisman mesaĝon pri la esenca sameco de mankhava [[homa naturo]] tra la epokoj. La verko estas verkita en la unua persono, [[aŭtobiografio]] de viro konscia pri sia alproksimiĝanta morto kaj resumanta lian eventoplenan vivon en [[Egiptio|Egiptujo]] kaj tra la tuta [[Mezoriento]]. La intrigo okazas plejparte dum la regado de [[Aĥnaton]], kiu estas konsiderata de multaj kiel la fondinto de la unua monoteisma [[religio]]. Ĉi tiu estas turbula periodo kun religiaj, naciaj kaj aliaj konfliktoj, kaj la heroo de la verko, la rakontanto, ofte trovas sin en la centro de ĉi tiuj konfliktoj. Lia vera deveno poste malkaŝiĝas al la leganto, sed ne al tiuj ĉirkaŭ la heroo. La romano okazas inter 1390 kaj 1335 a.K., ĉefe dum la regado de la 18-a dinastio de la egipta faraono Aĥnaton, kiun iuj asertis esti la unua monoteisma reganto de la mondo. Ĝin antaŭas antaŭparolo verkita de la maljuna protagonisto, la ekzilita kuracisto Sinuhe. Ĝi poste priskribas lian infanaĝon en la ĉefurbo de la [[Nova Egipta Imperio|Nova Regno de Antikva Egiptio]], [[Tebo (Egiptio)|Tebo]]. La novnaskito Sinuhe estis trovita sur la bordoj de [[Nilo]] en kanboato kaj kreskigita de la maljuna kuracisto Senmut kaj lia simpla sed pia edzino, kiu ne havis infanojn. En sia junaĝo, Sinuhe komence volis sekvi militistan karieron, sed post renkonto kun maljuna kaj honorita soldato, forgesita de ĉiuj kaj vegetanta en [[malriĉeco]], li ŝanĝis sian opinion kaj, kun la helpo de la iama samklasano de sia patro, nun kortega kuracisto, la "kraniomalfermilo" Pitagoro, li havis la ŝancon studi en lernejo por iĝi kuracisto. Ĉi tie, en la templo de [[Amono]] en Tebo, li renkontis la belan kortezaninon Nefernefer, kiu ludis fatalan rolon en la sorto de Sinuhe. == En Esperanto baldaŭ aperos == [[Jouko Lindstedt]] verkas pri traduko. Ĝin eldonos [[Esperanto-Asocio de Britio]].<ref>[https://www.liberafolio.org/2026/05/19/la-finna-egipto-ekparolas-esperanton/ La finna egipto ekparolas Esperanton], Libera Folio, la 19-an de majo 2026. </ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * Amarna periodo * ''[[La Viro Moseo kaj Monoteisma Religio]]'' {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Pikareskaj romanoj]] [[Kategorio:Aventuraj romanoj]] [[Kategorio:Historiaj romanoj]] [[Kategorio:Romanoj de 1945]] [[Kategorio:1945 en Finnlando]] [[Kategorio:Libroj adaptitaj al kino]] [[Kategorio:Antikva Egiptio]] [[Kategorio:Literaturo de Finnlando]] at4kqno2eeesxjacwgs07m244mwygfz 9377899 9377898 2026-05-19T19:19:34Z Sj1mor 12103 9377899 wikitext text/x-wiki {{Informkesto libro}} '''Sinuhe la Egipto''' ({{L-fi|Sinuhe egyptiläinen}}) estas [[historia romano]] de [[Mika Waltari|Mika Valteri]], unue publikigita en la finna lingvo en 1945 kaj de tiam tradukita en multajn lingvojn kaj fariĝis [[furorlibro]]. Komence de la [[20-a jarcento]], oni malkovris tekston, verkitan en [[antikva Egiptio]] antaŭ ĉirkaŭ 3000 jaroj. La teksto, la "Rakonto de Sinuhe" ([[d:Q645904]]), servis kiel inspiro por la egipta verkisto [[Naguib Mahfouz]], kiu verkis "''Awadah Sinuhi''" en 1941. Ĉi tiu rakonto ankaŭ servis kiel inspiro por Mika Valteri, kiu verkis "Shanahet la Egipta" en sia denaska [[Finnlando|finna lingvo]] en 1945. La verko fariĝis furorlibro kaj estis tradukita en aliajn lingvojn, kaj en 1949 ĝi aperis en la furorlisto de ''Publishers Weekly''. Antaŭ la fino de la 20-a jarcento, la verko estis tradukita en tridek malsamajn lingvojn. Konsiderata kiel "unu el la plej grandaj verkoj en la finna literatura historio", <ref name="seminar2">{{cite web|url=http://www.finemb.org.uk/public/default.aspx?contentid=141670&nodeid=35864&contentlan=2&culture=en-GB|title=Seminar on Mika Waltari's novel Sinuhe, The Egyptian in London|last=Pöyhönen|first=Sofia|date=29 October 2008|publisher=Ministry for Foreign Affairs of Finland|access-date=10 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180804015553/http://www.finemb.org.uk/public/default.aspx?contentid=141670&nodeid=35864&contentlan=2&culture=en-GB|archive-date=4 August 2018|url-status=dead}}</ref> Ĝi estas unu el la plej tradukitaj finnaj verkoj de literaturo, kaj estas, ĝis nun, la ununura finna romano adaptita en [[Holivudo|holivudan]] filmon.<ref>{{cite magazine|last=Heikkinen|first=Mikko-Pekka|date=1 May 2021|title=Lentävä mielikuvitus|url=https://www.hs.fi/kulttuuri/art-2000007951439.html|language=fi|magazine=[[Helsingin Sanomat|Helsingin Sanomien Kuukausiliite]]|access-date=8 June 2025|url-access=limited}}</ref><ref>{{cite magazine|last=Pasanen|first=Anni|date=5 December 2020|title=Max Seeck ja menestyskirjailijan salaisuus|url=https://www.hs.fi/kuukausiliite/art-2000007659918.html|language=fi|magazine=[[Helsingin Sanomat|Helsingin Sanomien Kuukausiliite]]|access-date=8 June 2025|url-access=limited}}</ref> La hungar-usona reĝisoro [[Michael Curtiz]] reĝisoris [[Longa filmo|plenlongan filmon]] bazitan sur la verko en 1954 nomitan "[[:en:The_Egyptian_(film)|''The Egyptian'']]". Sinuhe la Egipto estas la unua kaj la plej sukcesa el la grandaj historiaj romanoj de Waltari, kaj tio, kio gajnis al li internacian famon. Kulmino de jardekoj da esplorado kaj kolorigo fare de Waltari observante la [[Dua Mondmilito|Duan Mondmiliton]], ĝi estis verkita de li en la daŭro de nur ĉirkaŭ tri monatoj en 1945 kaj tuj fariĝis internacia furorlibro post la milito. Ĝi okazas en [[Antikva Egiptio]], plejparte dum la regado de Faraono [[Aĥnaton]] de la [[Dekoka dinastio de Egiptio|18-a dinastio]], kiun iuj asertis esti la unua [[Monoteismo|monoteisma]] reganto en la mondo.<ref>{{cite book|title=The Mammoth Encyclopedia of the Unsolved|last=Wilson|first=Colin|publisher=Carroll & Graf|year=2000|page=[https://archive.org/details/isbn_9780786707935/page/98 98]|isbn=978-0786707935|url-access=registration|url=https://archive.org/details/isbn_9780786707935/page/98}}</ref> Kun sia tutmonda sukceso, Waltari kreis ampleksan kulturan kaj socian historion de la antaŭkristana Oriento. Ĉi tion antaŭis ampleksaj historiaj studoj. La romano ankaŭ trovis rekonon inter [[Egiptologo|egiptologoj]] kaj medicinaj profesiuloj, ĉar la [[Trepanado|trepaniladoj]] priskribitaj en ĝi poste estis konfirmitaj. La romano estas ĝenerale konata pro sia altnivela historia precizeco rilate al la vivo kaj kulturo de la prezentita periodo. Samtempe, ĝi ankaŭ portas pesimisman mesaĝon pri la esenca sameco de mankhava [[homa naturo]] tra la epokoj. La verko estas verkita en la unua persono, [[aŭtobiografio]] de viro konscia pri sia alproksimiĝanta morto kaj resumanta lian eventoplenan vivon en [[Egiptio|Egiptujo]] kaj tra la tuta [[Mezoriento]]. La intrigo okazas plejparte dum la regado de [[Aĥnaton]], kiu estas konsiderata de multaj kiel la fondinto de la unua monoteisma [[religio]]. Ĉi tiu estas turbula periodo kun religiaj, naciaj kaj aliaj konfliktoj, kaj la heroo de la verko, la rakontanto, ofte trovas sin en la centro de ĉi tiuj konfliktoj. Lia vera deveno poste malkaŝiĝas al la leganto, sed ne al tiuj ĉirkaŭ la heroo. La romano okazas inter 1390 kaj 1335 a.K., ĉefe dum la regado de la 18-a dinastio de la egipta faraono Aĥnaton, kiun iuj asertis esti la unua monoteisma reganto de la mondo. Ĝin antaŭas antaŭparolo verkita de la maljuna protagonisto, la ekzilita kuracisto Sinuhe. Ĝi poste priskribas lian infanaĝon en la ĉefurbo de la [[Nova Egipta Imperio|Nova Regno de Antikva Egiptio]], [[Tebo (Egiptio)|Tebo]]. La novnaskito Sinuhe estis trovita sur la bordoj de [[Nilo]] en kanboato kaj kreskigita de la maljuna kuracisto Senmut kaj lia simpla sed pia edzino, kiu ne havis infanojn. En sia junaĝo, Sinuhe komence volis sekvi militistan karieron, sed post renkonto kun maljuna kaj honorita soldato, forgesita de ĉiuj kaj vegetanta en [[malriĉeco]], li ŝanĝis sian opinion kaj, kun la helpo de la iama samklasano de sia patro, nun kortega kuracisto, la "kraniomalfermilo" Pitagoro, li havis la ŝancon studi en lernejo por iĝi kuracisto. Ĉi tie, en la templo de [[Amono]] en Tebo, li renkontis la belan kortezaninon Nefernefer, kiu ludis fatalan rolon en la sorto de Sinuhe. == En Esperanto baldaŭ aperos == [[Jouko Lindstedt]] verkas pri traduko. Ĝin eldonos [[Esperanto-Asocio de Britio]].<ref>[https://www.liberafolio.org/2026/05/19/la-finna-egipto-ekparolas-esperanton/ La finna egipto ekparolas Esperanton], Libera Folio, la 19-an de majo 2026. </ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * Amarna periodo * ''[[La Viro Moseo kaj Monoteisma Religio]]'' {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Pikareskaj romanoj]] [[Kategorio:Aventuraj romanoj]] [[Kategorio:Historiaj romanoj]] [[Kategorio:Romanoj de 1945]] [[Kategorio:1945 en Finnlando]] [[Kategorio:Libroj adaptitaj al kino]] [[Kategorio:Antikva Egiptio]] [[Kategorio:Literaturo de Finnlando]] ceptlk1pvl1xuq99ydd9dq4kmob4zkj 9377900 9377899 2026-05-19T19:21:19Z Sj1mor 12103 9377900 wikitext text/x-wiki {{Informkesto libro}} '''Sinuhe la Egipto''' ({{L-fi|Sinuhe egyptiläinen}}) estas [[historia romano]] de [[Mika Waltari|Mika Valteri]], unue publikigita en la finna lingvo en 1945 kaj de tiam tradukita en multajn lingvojn kaj fariĝis [[furorlibro]]. Komence de la [[20-a jarcento]], oni malkovris tekston, verkitan en [[antikva Egiptio]] antaŭ ĉirkaŭ 3000 jaroj. La teksto, la "Rakonto de Sinuhe" ([[d:Q645904]]), servis kiel inspiro por la egipta verkisto [[Naguib Mahfouz]], kiu verkis "''Awadah Sinuhi''" en 1941. Ĉi tiu rakonto ankaŭ servis kiel inspiro por Mika Valteri, kiu verkis "Shanahet la Egipta" en sia denaska [[Finnlando|finna lingvo]] en 1945. La verko fariĝis furorlibro kaj estis tradukita en aliajn lingvojn, kaj en 1949 ĝi aperis en la furorlisto de ''Publishers Weekly''. Antaŭ la fino de la 20-a jarcento, la verko estis tradukita en tridek malsamajn lingvojn. Konsiderata kiel "unu el la plej grandaj verkoj en la finna literatura historio", <ref name="seminar2">{{cite web|url=http://www.finemb.org.uk/public/default.aspx?contentid=141670&nodeid=35864&contentlan=2&culture=en-GB|title=Seminar on Mika Waltari's novel Sinuhe, The Egyptian in London|last=Pöyhönen|first=Sofia|date=29 October 2008|publisher=Ministry for Foreign Affairs of Finland|access-date=10 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180804015553/http://www.finemb.org.uk/public/default.aspx?contentid=141670&nodeid=35864&contentlan=2&culture=en-GB|archive-date=4 August 2018|url-status=dead}}</ref> Ĝi estas unu el la plej tradukitaj finnaj verkoj de literaturo, kaj estas, ĝis nun, la ununura finna romano adaptita en [[Holivudo|holivudan]] filmon.<ref>{{cite magazine|last=Heikkinen|first=Mikko-Pekka|date=1 May 2021|title=Lentävä mielikuvitus|url=https://www.hs.fi/kulttuuri/art-2000007951439.html|language=fi|magazine=[[Helsingin Sanomat|Helsingin Sanomien Kuukausiliite]]|access-date=8 June 2025|url-access=limited}}</ref><ref>{{cite magazine|last=Pasanen|first=Anni|date=5 December 2020|title=Max Seeck ja menestyskirjailijan salaisuus|url=https://www.hs.fi/kuukausiliite/art-2000007659918.html|language=fi|magazine=[[Helsingin Sanomat|Helsingin Sanomien Kuukausiliite]]|access-date=8 June 2025|url-access=limited}}</ref> La hungar-usona reĝisoro [[Michael Curtiz]] reĝisoris [[Longa filmo|plenlongan filmon]] bazitan sur la verko en 1954 nomitan "[[:en:The_Egyptian_(film)|''The Egyptian'']]". Sinuhe la Egipto estas la unua kaj la plej sukcesa el la grandaj historiaj romanoj de Waltari, kaj tio, kio gajnis al li internacian famon. Kulmino de jardekoj da esplorado kaj kolorigo fare de Waltari observante la [[Dua Mondmilito|Duan Mondmiliton]], ĝi estis verkita de li en la daŭro de nur ĉirkaŭ tri monatoj en 1945 kaj tuj fariĝis internacia furorlibro post la milito. Ĝi okazas en [[Antikva Egiptio]], plejparte dum la regado de Faraono [[Aĥnaton]] de la [[Dekoka dinastio de Egiptio|18-a dinastio]], kiun iuj asertis esti la unua [[Monoteismo|monoteisma]] reganto en la mondo.<ref>{{cite book|title=The Mammoth Encyclopedia of the Unsolved|last=Wilson|first=Colin|publisher=Carroll & Graf|year=2000|page=[https://archive.org/details/isbn_9780786707935/page/98 98]|isbn=978-0786707935|url-access=registration|url=https://archive.org/details/isbn_9780786707935/page/98}}</ref> Kun sia tutmonda sukceso, Waltari kreis ampleksan kulturan kaj socian historion de la antaŭkristana Oriento. Ĉi tion antaŭis ampleksaj historiaj studoj. La romano ankaŭ trovis rekonon inter [[Egiptologo|egiptologoj]] kaj medicinaj profesiuloj, ĉar la [[Trepanado|trepaniladoj]] priskribitaj en ĝi poste estis konfirmitaj. La romano estas ĝenerale konata pro sia altnivela historia precizeco rilate al la vivo kaj kulturo de la prezentita periodo. Samtempe, ĝi ankaŭ portas pesimisman mesaĝon pri la esenca sameco de mankhava [[homa naturo]] tra la epokoj. La verko estas verkita en la unua persono, [[aŭtobiografio]] de viro konscia pri sia alproksimiĝanta morto kaj resumanta lian eventoplenan vivon en [[Egiptio|Egiptujo]] kaj tra la tuta [[Mezoriento]]. La intrigo okazas plejparte dum la regado de [[Aĥnaton]], kiu estas konsiderata de multaj kiel la fondinto de la unua monoteisma [[religio]]. Ĉi tiu estas turbula periodo kun religiaj, naciaj kaj aliaj konfliktoj, kaj la heroo de la verko, la rakontanto, ofte trovas sin en la centro de ĉi tiuj konfliktoj. Lia vera deveno poste malkaŝiĝas al la leganto, sed ne al tiuj ĉirkaŭ la heroo. La intrigo okazas inter 1390 ĝis 1335 a.K., ĉefe dum la regado de la 18-a dinastio de la egipta faraono Aĥnaton, kiun iuj asertis esti la unua monoteisma reganto de la mondo. Ĝin antaŭas antaŭparolo verkita de la maljuna protagonisto, la ekzilita kuracisto Sinuhe. Ĝi poste priskribas lian infanaĝon en la ĉefurbo de la [[Nova Egipta Imperio|Nova Regno de Antikva Egiptio]], [[Tebo (Egiptio)|Tebo]]. La novnaskito Sinuhe estis trovita sur la bordoj de [[Nilo]] en kanboato kaj kreskigita de la maljuna kuracisto Senmut kaj lia simpla sed pia edzino, kiu ne havis infanojn. En sia junaĝo, Sinuhe komence volis sekvi militistan karieron, sed post renkonto kun maljuna kaj honorita soldato, forgesita de ĉiuj kaj vegetanta en [[malriĉeco]], li ŝanĝis sian opinion kaj, kun la helpo de la iama samklasano de sia patro, nun kortega kuracisto, la "kraniomalfermilo" Pitagoro, li havis la ŝancon studi en lernejo por iĝi kuracisto. Ĉi tie, en la templo de [[Amono]] en Tebo, li renkontis la belan kortezaninon Nefernefer, kiu ludis fatalan rolon en la sorto de Sinuhe. == En Esperanto baldaŭ aperos == [[Jouko Lindstedt]] verkas pri traduko. Ĝin eldonos [[Esperanto-Asocio de Britio]].<ref>[https://www.liberafolio.org/2026/05/19/la-finna-egipto-ekparolas-esperanton/ La finna egipto ekparolas Esperanton], Libera Folio, la 19-an de majo 2026. </ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * Amarna periodo * ''[[La Viro Moseo kaj Monoteisma Religio]]'' {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Pikareskaj romanoj]] [[Kategorio:Aventuraj romanoj]] [[Kategorio:Historiaj romanoj]] [[Kategorio:Romanoj de 1945]] [[Kategorio:1945 en Finnlando]] [[Kategorio:Libroj adaptitaj al kino]] [[Kategorio:Antikva Egiptio]] [[Kategorio:Literaturo de Finnlando]] eyag847681ydzq3u2rm784944cuf37t 9377905 9377900 2026-05-19T19:23:32Z Sj1mor 12103 9377905 wikitext text/x-wiki {{Informkesto libro}} '''Sinuhe la Egipto''' ({{L-fi|Sinuhe egyptiläinen}}) estas [[historia romano]] de [[Mika Waltari|Mika Valteri]], unue publikigita en la finna lingvo en 1945 kaj de tiam tradukita en multajn lingvojn kaj fariĝis [[furorlibro]]. Komence de la [[20-a jarcento]], oni malkovris tekston, verkitan en [[antikva Egiptio]] antaŭ ĉirkaŭ 3000 jaroj. La teksto, la "Rakonto de Sinuhe" ([[d:Q645904]]), servis kiel inspiro por la egipta verkisto [[Naguib Mahfouz]], kiu verkis "''Awadah Sinuhi''" en 1941. Ĉi tiu rakonto ankaŭ servis kiel inspiro por Mika Valteri, kiu verkis "Shanahet la Egipta" en sia denaska [[Finnlando|finna lingvo]] en 1945. La verko fariĝis furorlibro kaj estis tradukita en aliajn lingvojn, kaj en 1949 ĝi aperis en la furorlisto de ''Publishers Weekly''. Antaŭ la fino de la 20-a jarcento, la verko estis tradukita en tridek malsamajn lingvojn. Konsiderata kiel "unu el la plej grandaj verkoj en la finna literatura historio", <ref name="seminar2">{{cite web|url=http://www.finemb.org.uk/public/default.aspx?contentid=141670&nodeid=35864&contentlan=2&culture=en-GB|title=Seminar on Mika Waltari's novel Sinuhe, The Egyptian in London|last=Pöyhönen|first=Sofia|date=29 October 2008|publisher=Ministry for Foreign Affairs of Finland|access-date=10 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180804015553/http://www.finemb.org.uk/public/default.aspx?contentid=141670&nodeid=35864&contentlan=2&culture=en-GB|archive-date=4 August 2018|url-status=dead}}</ref> Ĝi estas unu el la plej tradukitaj finnaj verkoj de literaturo, kaj estas, ĝis nun, la ununura finna romano adaptita en [[Holivudo|holivudan]] filmon.<ref>{{cite magazine|last=Heikkinen|first=Mikko-Pekka|date=1 May 2021|title=Lentävä mielikuvitus|url=https://www.hs.fi/kulttuuri/art-2000007951439.html|language=fi|magazine=[[Helsingin Sanomat|Helsingin Sanomien Kuukausiliite]]|access-date=8 June 2025|url-access=limited}}</ref><ref>{{cite magazine|last=Pasanen|first=Anni|date=5 December 2020|title=Max Seeck ja menestyskirjailijan salaisuus|url=https://www.hs.fi/kuukausiliite/art-2000007659918.html|language=fi|magazine=[[Helsingin Sanomat|Helsingin Sanomien Kuukausiliite]]|access-date=8 June 2025|url-access=limited}}</ref> La hungar-usona reĝisoro [[Michael Curtiz]] reĝisoris [[Longa filmo|plenlongan filmon]] bazitan sur la verko en 1954 nomitan "[[:en:The_Egyptian_(film)|''The Egyptian'']]". Sinuhe la Egipto estas la unua kaj la plej sukcesa el la grandaj historiaj romanoj de Waltari, kaj tio, kio gajnis al li internacian famon. Kulmino de jardekoj da esplorado kaj kolorigo fare de Waltari observante la [[Dua Mondmilito|Duan Mondmiliton]], ĝi estis verkita de li en la daŭro de nur ĉirkaŭ tri monatoj en 1945 kaj tuj fariĝis internacia furorlibro post la milito. Ĝi okazas en [[Antikva Egiptio]], plejparte dum la regado de Faraono [[Aĥnaton]] de la [[Dekoka dinastio de Egiptio|18-a dinastio]], kiun iuj asertis esti la unua [[Monoteismo|monoteisma]] reganto en la mondo.<ref>{{cite book|title=The Mammoth Encyclopedia of the Unsolved|last=Wilson|first=Colin|publisher=Carroll & Graf|year=2000|page=[https://archive.org/details/isbn_9780786707935/page/98 98]|isbn=978-0786707935|url-access=registration|url=https://archive.org/details/isbn_9780786707935/page/98}}</ref> Kun sia tutmonda sukceso, Waltari kreis ampleksan kulturan kaj socian historion de la antaŭkristana Oriento. Ĉi tion antaŭis ampleksaj historiaj studoj. La romano ankaŭ trovis rekonon inter [[Egiptologo|egiptologoj]] kaj medicinaj profesiuloj, ĉar la [[Trepanado|trepaniladoj]] priskribitaj en ĝi poste estis konfirmitaj. La romano estas ĝenerale konata pro sia altnivela historia precizeco rilate al la vivo kaj kulturo de la prezentita periodo. Samtempe, ĝi ankaŭ portas pesimisman mesaĝon pri la esenca sameco de mankhava [[homa naturo]] tra la epokoj. La verko estas verkita en la unua persono, [[aŭtobiografio]] de viro konscia pri sia alproksimiĝanta morto kaj resumanta lian eventoplenan vivon en [[Egiptio|Egiptujo]] kaj tra la tuta [[Mezoriento]]. La intrigo okazas plejparte dum la regado de [[Aĥnaton]], kiu estas konsiderata de multaj kiel la fondinto de la unua monoteisma [[religio]]. Ĉi tiu estas turbula periodo kun religiaj, naciaj kaj aliaj konfliktoj, kaj la heroo de la verko, la rakontanto, ofte trovas sin en la centro de ĉi tiuj konfliktoj. Lia vera deveno poste malkaŝiĝas al la leganto, sed ne al tiuj ĉirkaŭ la heroo. La intrigo okazas inter 1390 ĝis 1335 a.K., ĉefe dum la regado de la 18-a dinastio de la egipta faraono Aĥnaton, kiun iuj asertis esti la unua monoteisma reganto de la mondo. Ĝin antaŭas antaŭparolo verkita de la maljuna protagonisto, la ekzilita kuracisto Sinuhe. Ĝi poste priskribas lian infanaĝon en la ĉefurbo de la [[Nova Egipta Imperio|Nova Regno de Antikva Egiptio]], [[Tebo (Egiptio)|Tebo]]. La novnaskito Sinuhe estis trovita sur la bordoj de [[Nilo]] en kanboato kaj kreskigita de la maljuna kuracisto Senmut kaj lia simpla sed pia edzino, kiu ne havis infanojn. En sia junaĝo, Sinuhe komence volis sekvi militistan karieron, sed post renkonto kun maljuna kaj honorita soldato, forgesita de ĉiuj kaj vegetanta en [[malriĉeco]], li ŝanĝis sian opinion kaj, kun la helpo de la iama samklasano de sia patro, nun kortega kuracisto, la "kraniomalfermilo" Pitagoro, li havis la ŝancon studi en lernejo por iĝi kuracisto. Ĉi tie, en la templo de [[Amono]] en Tebo, li renkontis la belan kortezaninon Nefernefer, kiu ludis fatalan rolon en la sorto de Sinuhe. == En Esperanto baldaŭ aperos == [[Jouko Lindstedt]] verkas pri traduko. Ĝin eldonos [[Esperanto-Asocio de Britio]].<ref>[https://www.liberafolio.org/2026/05/19/la-finna-egipto-ekparolas-esperanton/ La finna egipto ekparolas Esperanton], Libera Folio, la 19-an de majo 2026. </ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * Amarna periodo * ''[[La Viro Moseo kaj Monoteisma Religio]]'' * [[4512 Sinuhe]] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Pikareskaj romanoj]] [[Kategorio:Aventuraj romanoj]] [[Kategorio:Historiaj romanoj]] [[Kategorio:Romanoj de 1945]] [[Kategorio:1945 en Finnlando]] [[Kategorio:Libroj adaptitaj al kino]] [[Kategorio:Antikva Egiptio]] [[Kategorio:Literaturo de Finnlando]] 3u08i47ead2mantnwki5k1dx6lkrr5o 9377966 9377905 2026-05-19T20:52:44Z Moldur 2507 9377966 wikitext text/x-wiki {{Informkesto libro}} '''Sinuhe la Egipto''' ({{L-fi|Sinuhe egyptiläinen}}) estas [[historia romano]] de [[Mika Waltari|Mika Valteri]], unue publikigita en la finna lingvo en 1945 kaj de tiam tradukita en multajn lingvojn kaj fariĝis [[furorlibro]]. Komence de la [[20-a jarcento]], oni malkovris tekston, verkitan en [[antikva Egiptio]] antaŭ ĉirkaŭ 3000 jaroj. La teksto, la "Rakonto de Sinuhe" ([[d:Q645904]]), servis kiel inspiro por la egipta verkisto [[Naguib Mahfouz]], kiu verkis "''Awadah Sinuhi''" en 1941. Ĉi tiu rakonto ankaŭ servis kiel inspiro por Mika Valteri, kiu verkis "Shanahet la Egipta" en sia denaska [[Finnlando|finna lingvo]] en 1945. La verko fariĝis furorlibro kaj estis tradukita en aliajn lingvojn, kaj en 1949 ĝi aperis en la furorlisto de ''Publishers Weekly''. Antaŭ la fino de la 20-a jarcento, la verko estis tradukita en tridek malsamajn lingvojn. Konsiderata kiel "unu el la plej grandaj verkoj en la finna literatura historio", <ref name="seminar2">{{cite web|url=http://www.finemb.org.uk/public/default.aspx?contentid=141670&nodeid=35864&contentlan=2&culture=en-GB|title=Seminar on Mika Waltari's novel Sinuhe, The Egyptian in London|last=Pöyhönen|first=Sofia|date=29 October 2008|publisher=Ministry for Foreign Affairs of Finland|access-date=10 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180804015553/http://www.finemb.org.uk/public/default.aspx?contentid=141670&nodeid=35864&contentlan=2&culture=en-GB|archive-date=4 August 2018|url-status=dead}}</ref> Ĝi estas unu el la plej tradukitaj finnaj verkoj de literaturo, kaj estas, ĝis nun, la ununura finna romano adaptita en [[Holivudo|holivudan]] filmon.<ref>{{cite magazine|last=Heikkinen|first=Mikko-Pekka|date=1 May 2021|title=Lentävä mielikuvitus|url=https://www.hs.fi/kulttuuri/art-2000007951439.html|language=fi|magazine=[[Helsingin Sanomat|Helsingin Sanomien Kuukausiliite]]|access-date=8 June 2025|url-access=limited}}</ref><ref>{{cite magazine|last=Pasanen|first=Anni|date=5 December 2020|title=Max Seeck ja menestyskirjailijan salaisuus|url=https://www.hs.fi/kuukausiliite/art-2000007659918.html|language=fi|magazine=[[Helsingin Sanomat|Helsingin Sanomien Kuukausiliite]]|access-date=8 June 2025|url-access=limited}}</ref> La hungar-usona reĝisoro [[Michael Curtiz]] reĝisoris [[Longa filmo|plenlongan filmon]] bazitan sur la verko en 1954 nomitan "[[:en:The_Egyptian_(film)|''The Egyptian'']]". Sinuhe la Egipto estas la unua kaj la plej sukcesa el la grandaj historiaj romanoj de Waltari, kaj tio, kio gajnis al li internacian famon. Kulmino de jardekoj da esplorado kaj kolorigo fare de Waltari observante la [[Dua Mondmilito|Duan Mondmiliton]], ĝi estis verkita de li en la daŭro de nur ĉirkaŭ tri monatoj en 1945 kaj tuj fariĝis internacia furorlibro post la milito. Ĝi okazas en [[Antikva Egiptio]], plejparte dum la regado de Faraono [[Aĥnaton]] de la [[Dekoka dinastio de Egiptio|18-a dinastio]], kiun iuj asertis esti la unua [[Monoteismo|monoteisma]] reganto en la mondo.<ref>{{cite book|title=The Mammoth Encyclopedia of the Unsolved|last=Wilson|first=Colin|publisher=Carroll & Graf|year=2000|page=[https://archive.org/details/isbn_9780786707935/page/98 98]|isbn=978-0786707935|url-access=registration|url=https://archive.org/details/isbn_9780786707935/page/98}}</ref> Kun sia tutmonda sukceso, Waltari kreis ampleksan kulturan kaj socian historion de la antaŭkristana Oriento. Ĉi tion antaŭis ampleksaj historiaj studoj. La romano ankaŭ trovis rekonon inter [[Egiptologo|egiptologoj]] kaj medicinaj profesiuloj, ĉar la [[Trepanado|trepaniladoj]] priskribitaj en ĝi poste estis konfirmitaj. La romano estas ĝenerale konata pro sia altnivela historia precizeco rilate al la vivo kaj kulturo de la prezentita periodo. Samtempe, ĝi ankaŭ portas pesimisman mesaĝon pri la esenca sameco de mankhava [[homa naturo]] tra la epokoj. La verko estas verkita en la unua persono, [[aŭtobiografio]] de viro konscia pri sia alproksimiĝanta morto kaj resumanta lian eventoplenan vivon en [[Egiptio|Egiptujo]] kaj tra la tuta [[Mezoriento]]. La intrigo okazas plejparte dum la regado de [[Aĥnaton]], kiu estas konsiderata de multaj kiel la fondinto de la unua monoteisma [[religio]]. Ĉi tiu estas turbula periodo kun religiaj, naciaj kaj aliaj konfliktoj, kaj la heroo de la verko, la rakontanto, ofte trovas sin en la centro de ĉi tiuj konfliktoj. Lia vera deveno poste malkaŝiĝas al la leganto, sed ne al tiuj ĉirkaŭ la heroo. La intrigo okazas inter 1390 ĝis 1335 a.K., ĉefe dum la regado de la 18-a dinastio de la egipta faraono Aĥnaton, kiun iuj asertis esti la unua monoteisma reganto de la mondo. Ĝin antaŭas antaŭparolo verkita de la maljuna protagonisto, la ekzilita kuracisto Sinuhe. Ĝi poste priskribas lian infanaĝon en la ĉefurbo de la [[Nova Egipta Imperio|Nova Regno de Antikva Egiptio]], [[Tebo (Egiptio)|Tebo]]. La novnaskito Sinuhe estis trovita sur la bordoj de [[Nilo]] en kanboato kaj kreskigita de la maljuna kuracisto Senmut kaj lia simpla sed pia edzino, kiu ne havis infanojn. En sia junaĝo, Sinuhe komence volis sekvi militistan karieron, sed post renkonto kun maljuna kaj honorita soldato, forgesita de ĉiuj kaj vegetanta en [[malriĉeco]], li ŝanĝis sian opinion kaj, kun la helpo de la iama samklasano de sia patro, nun kortega kuracisto, la "kraniomalfermilo" Pitagoro, li havis la ŝancon studi en lernejo por iĝi kuracisto. Ĉi tie, en la templo de [[Amono]] en Tebo, li renkontis la belan kortezaninon Nefernefer, kiu ludis fatalan rolon en la sorto de Sinuhe. == En Esperanto baldaŭ aperos == [[Jouko Lindstedt]] verkas pri traduko. Ĝin eldonos [[Esperanto-Asocio de Britio]].<ref>[https://www.liberafolio.org/2026/05/19/la-finna-egipto-ekparolas-esperanton/ La finna egipto ekparolas Esperanton], Libera Folio, la 19-an de majo 2026. </ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * Amarna periodo * ''[[La Viro Moseo kaj Monoteisma Religio]]'' * [[4512 Sinuhe]] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Pikareskaj romanoj]] [[Kategorio:Aventuraj romanoj]] [[Kategorio:Historiaj romanoj]] [[Kategorio:Romanoj de 1945]] [[Kategorio:1945 en Finnlando]] [[Kategorio:Libroj adaptitaj al kino]] [[Kategorio:Antikva Egiptio en fikcio]] [[Kategorio:Literaturo de Finnlando]] dcququv50ebm7buwq85ailycoluuig9 9377977 9377966 2026-05-19T21:02:07Z Moldur 2507 9377977 wikitext text/x-wiki {{Informkesto libro}} '''Sinuhe la Egipto''' ({{L-fi|Sinuhe egyptiläinen}}) estas [[historia romano]] de [[Mika Waltari]], unue publikigita en la [[finna lingvo]] en [[1945]] kaj de tiam tradukita en multajn lingvojn kaj fariĝis [[furorlibro]]. Komence de la [[20-a jarcento]], oni malkovris tekston, verkitan en [[antikva Egiptio]] antaŭ ĉirkaŭ 3000 jaroj. La teksto, la "Rakonto de Sinuhe" ([[d:Q645904]]), servis kiel inspiro por la egipta verkisto [[Naguib Mahfouz]], kiu verkis "''Awadah Sinuhi''" en 1941. Ĉi tiu rakonto ankaŭ servis kiel inspiro por Mika Waltari, kiu verkis "Sinuhe la Egipto" en sia denaska [[finna lingvo]] en 1945. La verko fariĝis furorlibro kaj estis tradukita en aliajn lingvojn, kaj en 1949 ĝi aperis en la furorlisto de ''Publishers Weekly''. Antaŭ la fino de la 20-a jarcento, la verko estis tradukita en tridek malsamajn lingvojn. Konsiderata kiel "unu el la plej grandaj verkoj en la finna literatura historio"<ref name="seminar2">{{cite web|url=http://www.finemb.org.uk/public/default.aspx?contentid=141670&nodeid=35864&contentlan=2&culture=en-GB|title=Seminar on Mika Waltari's novel Sinuhe, The Egyptian in London|last=Pöyhönen|first=Sofia|date=29 October 2008|publisher=Ministry for Foreign Affairs of Finland|access-date=10 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180804015553/http://www.finemb.org.uk/public/default.aspx?contentid=141670&nodeid=35864&contentlan=2&culture=en-GB|archive-date=4 August 2018|url-status=dead}}</ref>, ĝi estas unu el la plej tradukitaj finnaj verkoj de literaturo, kaj estas, ĝis nun, la ununura finna romano adaptita en [[Holivudo|holivudan]] filmon.<ref>{{cite magazine|last=Heikkinen|first=Mikko-Pekka|date=1 May 2021|title=Lentävä mielikuvitus|url=https://www.hs.fi/kulttuuri/art-2000007951439.html|language=fi|magazine=[[Helsingin Sanomat|Helsingin Sanomien Kuukausiliite]]|access-date=8 June 2025|url-access=limited}}</ref><ref>{{cite magazine|last=Pasanen|first=Anni|date=5 December 2020|title=Max Seeck ja menestyskirjailijan salaisuus|url=https://www.hs.fi/kuukausiliite/art-2000007659918.html|language=fi|magazine=[[Helsingin Sanomat|Helsingin Sanomien Kuukausiliite]]|access-date=8 June 2025|url-access=limited}}</ref> La hungar-usona reĝisoro [[Michael Curtiz]] reĝisoris [[Longa filmo|plenlongan filmon]] bazitan sur la verko en 1954 nomitan "[[:en:The_Egyptian_(film)|''The Egyptian'']]". Sinuhe la Egipto estas la unua kaj la plej sukcesa el la grandaj historiaj romanoj de Waltari, kaj tio, kio gajnis al li internacian famon. Kulmino de jardekoj da esplorado kaj kolorigo fare de Waltari observante la [[Dua Mondmilito|Duan Mondmiliton]], ĝi estis verkita de li en la daŭro de nur ĉirkaŭ tri monatoj en 1945 kaj tuj fariĝis internacia furorlibro post la milito. Ĝi okazas en [[Antikva Egiptio]], plejparte dum la regado de Faraono [[Aĥnaton]] de la [[Dekoka dinastio de Egiptio|18-a dinastio]], kiun iuj asertis esti la unua [[Monoteismo|monoteisma]] reganto en la mondo.<ref>{{cite book|title=The Mammoth Encyclopedia of the Unsolved|last=Wilson|first=Colin|publisher=Carroll & Graf|year=2000|page=[https://archive.org/details/isbn_9780786707935/page/98 98]|isbn=978-0786707935|url-access=registration|url=https://archive.org/details/isbn_9780786707935/page/98}}</ref> Kun sia tutmonda sukceso, Waltari kreis ampleksan kulturan kaj socian historion de la antaŭkristana Oriento. Ĉi tion antaŭis ampleksaj historiaj studoj. La romano ankaŭ trovis rekonon inter [[Egiptologo|egiptologoj]] kaj medicinaj profesiuloj, ĉar la [[Trepanado|trepaniladoj]] priskribitaj en ĝi poste estis konfirmitaj. La romano estas ĝenerale konata pro sia altnivela historia precizeco rilate al la vivo kaj kulturo de la prezentita periodo. Samtempe, ĝi ankaŭ portas pesimisman mesaĝon pri la esenca sameco de mankhava [[homa naturo]] tra la epokoj. La verko estas verkita en la unua persono, [[aŭtobiografio]] de viro konscia pri sia alproksimiĝanta morto kaj resumanta sian eventoplenan vivon en [[Egiptio|Egiptujo]] kaj tra la tuta [[Mezoriento]]. La intrigo okazas plejparte dum la regado de [[Aĥnaton]], kiu estas konsiderata de multaj kiel la fondinto de la unua monoteisma [[religio]]. Ĉi tiu estas turbula periodo kun religiaj, naciaj kaj aliaj konfliktoj, kaj la heroo de la verko, la rakontanto, ofte trovas sin en la centro de ĉi tiuj konfliktoj. Lia vera deveno poste malkaŝiĝas al la leganto, sed ne al tiuj ĉirkaŭ la heroo. La intrigo okazas inter 1390 ĝis 1335 a.K., ĉefe dum la regado de la 18-a dinastio de la egipta faraono Aĥnaton, kiun iuj asertis esti la unua monoteisma reganto de la mondo. Ĝin antaŭas antaŭparolo verkita de la maljuna protagonisto, la ekzilita kuracisto Sinuhe. Ĝi poste priskribas lian infanaĝon en la ĉefurbo de la [[Nova Egipta Imperio|Nova Regno de Antikva Egiptio]], [[Tebo (Egiptio)|Tebo]]. La novnaskito Sinuhe estis trovita sur la bordoj de [[Nilo]] en kanboato kaj kreskigita de la maljuna kuracisto Senmut kaj lia simpla sed pia edzino, kiu ne havis infanojn. En sia junaĝo, Sinuhe komence volis sekvi militistan karieron, sed post renkonto kun maljuna kaj honorita soldato, forgesita de ĉiuj kaj vegetanta en [[malriĉeco]], li ŝanĝis sian opinion kaj, kun la helpo de la iama samklasano de sia patro, nun kortega kuracisto, la "kraniomalfermilo" Pitagoro, li havis la ŝancon studi en lernejo por iĝi kuracisto. Ĉi tie, en la templo de [[Amono]] en Tebo, li renkontis la belan korteganinon Nefernefer, kiu ludis fatalan rolon en la sorto de Sinuhe. == En Esperanto baldaŭ aperos == [[Jouko Lindstedt]] verkas pri traduko. Ĝin eldonos [[Esperanto-Asocio de Britio]].<ref>[https://www.liberafolio.org/2026/05/19/la-finna-egipto-ekparolas-esperanton/ La finna egipto ekparolas Esperanton], Libera Folio, la 19-an de majo 2026. </ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * Amarna periodo * ''[[La Viro Moseo kaj Monoteisma Religio]]'' * [[4512 Sinuhe]] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Pikareskaj romanoj]] [[Kategorio:Aventuraj romanoj]] [[Kategorio:Historiaj romanoj]] [[Kategorio:Romanoj de 1945]] [[Kategorio:1945 en Finnlando]] [[Kategorio:Libroj adaptitaj al kino]] [[Kategorio:Antikva Egiptio en fikcio]] [[Kategorio:Literaturo de Finnlando]] qrbw4zkmrs41bnjzwt2c8r4xf3gpj3w 9377991 9377977 2026-05-19T21:16:51Z Moldur 2507 9377991 wikitext text/x-wiki {{Informkesto libro}} '''Sinuhe la Egipto''' ({{L-fi|Sinuhe egyptiläinen}}) estas [[historia romano]] de [[Mika Waltari]], unue publikigita en la [[finna lingvo]] en [[1945]] kaj de tiam tradukita en multajn lingvojn kaj fariĝis [[furorlibro]]. Komence de la [[20-a jarcento]], oni malkovris tekston, verkitan en [[antikva Egiptio]] antaŭ ĉirkaŭ 3000 jaroj. La teksto, la "Rakonto de Sinuhe" ([[d:Q645904]]), servis kiel inspiro por la egipta verkisto [[Naguib Mahfouz]], kiu verkis "''Awadah Sinuhi''" en 1941. Ĉi tiu rakonto ankaŭ servis kiel inspiro por Mika Waltari, kiu verkis "Sinuhe la Egipto" en sia denaska [[finna lingvo]] en 1945. La verko fariĝis furorlibro kaj estis tradukita en aliajn lingvojn, kaj en 1949 ĝi aperis en la furorlisto de ''Publishers Weekly''. Antaŭ la fino de la 20-a jarcento, la verko estis tradukita en tridek malsamajn lingvojn. Konsiderata kiel "unu el la plej grandaj verkoj en la finna literatura historio"<ref name="seminar2">{{cite web|url=http://www.finemb.org.uk/public/default.aspx?contentid=141670&nodeid=35864&contentlan=2&culture=en-GB|title=Seminar on Mika Waltari's novel Sinuhe, The Egyptian in London|last=Pöyhönen|first=Sofia|date=29 October 2008|publisher=Ministry for Foreign Affairs of Finland|access-date=10 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180804015553/http://www.finemb.org.uk/public/default.aspx?contentid=141670&nodeid=35864&contentlan=2&culture=en-GB|archive-date=4 August 2018|url-status=dead}}</ref>, ĝi estas unu el la plej tradukitaj finnaj verkoj de literaturo, kaj estas, ĝis nun, la ununura finna romano adaptita en [[Holivudo|holivudan]] filmon.<ref>{{cite magazine|last=Heikkinen|first=Mikko-Pekka|date=1 May 2021|title=Lentävä mielikuvitus|url=https://www.hs.fi/kulttuuri/art-2000007951439.html|language=fi|magazine=[[Helsingin Sanomat|Helsingin Sanomien Kuukausiliite]]|access-date=8 June 2025|url-access=limited}}</ref><ref>{{cite magazine|last=Pasanen|first=Anni|date=5 December 2020|title=Max Seeck ja menestyskirjailijan salaisuus|url=https://www.hs.fi/kuukausiliite/art-2000007659918.html|language=fi|magazine=[[Helsingin Sanomat|Helsingin Sanomien Kuukausiliite]]|access-date=8 June 2025|url-access=limited}}</ref> La hungar-usona reĝisoro [[Michael Curtiz]] reĝisoris [[Longa filmo|plenlongan filmon]] bazitan sur la verko en 1954 nomitan "[[:en:The_Egyptian_(film)|''The Egyptian'']]". Sinuhe la Egipto estas la unua kaj la plej sukcesa el la grandaj historiaj romanoj de Waltari, kaj tio, kio gajnis al li internacian famon. Kulmino de jardekoj da esplorado kaj kolorigo fare de Waltari observante la [[Dua Mondmilito|Duan Mondmiliton]], ĝi estis verkita de li en la daŭro de nur ĉirkaŭ tri monatoj en 1945 kaj tuj fariĝis internacia furorlibro post la milito. Ĝi okazas en [[Antikva Egiptio]], plejparte dum la regado de Faraono [[Aĥnaton]] de la [[Dekoka dinastio de Egiptio|18-a dinastio]], kiun iuj asertis esti la unua [[Monoteismo|monoteisma]] reganto en la mondo.<ref>{{cite book|title=The Mammoth Encyclopedia of the Unsolved|last=Wilson|first=Colin|publisher=Carroll & Graf|year=2000|page=[https://archive.org/details/isbn_9780786707935/page/98 98]|isbn=978-0786707935|url-access=registration|url=https://archive.org/details/isbn_9780786707935/page/98}}</ref> Kun sia tutmonda sukceso, Waltari kreis ampleksan kulturan kaj socian historion de la antaŭkristana Oriento. Ĉi tion antaŭis ampleksaj historiaj studoj. La romano ankaŭ trovis rekonon inter [[Egiptologo|egiptologoj]] kaj medicinaj profesiuloj, ĉar la [[Trepanado|trepaniladoj]] priskribitaj en ĝi poste estis konfirmitaj. La romano estas ĝenerale konata pro sia altnivela historia precizeco rilate al la vivo kaj kulturo de la prezentita periodo. Samtempe, ĝi ankaŭ portas pesimisman mesaĝon pri la esenca sameco de mankhava [[homa naturo]] tra la epokoj. La verko estas verkita en la unua persono, [[aŭtobiografio]] de viro konscia pri sia alproksimiĝanta morto kaj resumanta sian eventoplenan vivon en [[Egiptio|Egiptujo]] kaj tra la tuta [[Mezoriento]]. La intrigo okazas plejparte dum la regado de [[Aĥnaton]], kiu estas konsiderata de multaj kiel la fondinto de la unua monoteisma [[religio]]. Ĉi tiu estas turbula periodo kun religiaj, naciaj kaj aliaj konfliktoj, kaj la heroo de la verko, la rakontanto, ofte trovas sin en la centro de ĉi tiuj konfliktoj. Lia vera deveno poste malkaŝiĝas al la leganto, sed ne al tiuj ĉirkaŭ la heroo. La intrigo okazas inter 1390 ĝis 1335 a.K., ĉefe dum la regado de la 18-a dinastio de la egipta faraono Aĥnaton, kiun iuj asertis esti la unua monoteisma reganto de la mondo. Ĝin antaŭas antaŭparolo verkita de la maljuna protagonisto, la ekzilita kuracisto Sinuhe. Ĝi poste priskribas lian infanaĝon en la ĉefurbo de la [[Nova Egipta Imperio|Nova Regno de Antikva Egiptio]], [[Tebo (Egiptio)|Tebo]]. La novnaskito Sinuhe estis trovita sur la bordoj de [[Nilo]] en kanboato kaj kreskigita de la maljuna kuracisto Senmut kaj lia simpla sed pia edzino, kiu ne havis infanojn. En sia junaĝo, Sinuhe komence volis sekvi militistan karieron, sed post renkonto kun maljuna kaj honorita soldato, forgesita de ĉiuj kaj vegetanta en [[malriĉeco]], li ŝanĝis sian opinion kaj, kun la helpo de la iama samklasano de sia patro, nun kortega kuracisto, la "kraniomalfermilo" Pitagoro, li havis la ŝancon studi en lernejo por iĝi kuracisto. Ĉi tie, en la templo de [[Amono]] en Tebo, li renkontis la belan korteganinon Nefernefer, kiu ludis fatalan rolon en la sorto de Sinuhe. == En Esperanto baldaŭ aperos == [[Jouko Lindstedt]] verkas pri traduko. Ĝin eldonos [[Esperanto-Asocio de Britio]].<ref>[https://www.liberafolio.org/2026/05/19/la-finna-egipto-ekparolas-esperanton/ La finna egipto ekparolas Esperanton], Libera Folio, la 19-an de majo 2026. </ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * Amarna periodo * ''[[La Viro Moseo kaj Monoteisma Religio]]'' * [[4512 Sinuhe]] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Pikareskaj romanoj]] [[Kategorio:Aventuraj romanoj]] [[Kategorio:Historiaj romanoj]] [[Kategorio:Romanoj de 1945]] [[Kategorio:1945 en Finnlando]] [[Kategorio:Libroj adaptitaj al kino]] [[Kategorio:Antikva Egiptio en fikcio]] [[Kategorio:Literaturo de Finnlando]] [[Kategorio:18-a egipta dinastio|*]] gzzy4suow8yqm8m5o5dc0uefua9zhp7 9378003 9377991 2026-05-19T21:29:20Z Moldur 2507 /* Vidu ankaŭ */ 9378003 wikitext text/x-wiki {{Informkesto libro}} '''Sinuhe la Egipto''' ({{L-fi|Sinuhe egyptiläinen}}) estas [[historia romano]] de [[Mika Waltari]], unue publikigita en la [[finna lingvo]] en [[1945]] kaj de tiam tradukita en multajn lingvojn kaj fariĝis [[furorlibro]]. Komence de la [[20-a jarcento]], oni malkovris tekston, verkitan en [[antikva Egiptio]] antaŭ ĉirkaŭ 3000 jaroj. La teksto, la "Rakonto de Sinuhe" ([[d:Q645904]]), servis kiel inspiro por la egipta verkisto [[Naguib Mahfouz]], kiu verkis "''Awadah Sinuhi''" en 1941. Ĉi tiu rakonto ankaŭ servis kiel inspiro por Mika Waltari, kiu verkis "Sinuhe la Egipto" en sia denaska [[finna lingvo]] en 1945. La verko fariĝis furorlibro kaj estis tradukita en aliajn lingvojn, kaj en 1949 ĝi aperis en la furorlisto de ''Publishers Weekly''. Antaŭ la fino de la 20-a jarcento, la verko estis tradukita en tridek malsamajn lingvojn. Konsiderata kiel "unu el la plej grandaj verkoj en la finna literatura historio"<ref name="seminar2">{{cite web|url=http://www.finemb.org.uk/public/default.aspx?contentid=141670&nodeid=35864&contentlan=2&culture=en-GB|title=Seminar on Mika Waltari's novel Sinuhe, The Egyptian in London|last=Pöyhönen|first=Sofia|date=29 October 2008|publisher=Ministry for Foreign Affairs of Finland|access-date=10 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180804015553/http://www.finemb.org.uk/public/default.aspx?contentid=141670&nodeid=35864&contentlan=2&culture=en-GB|archive-date=4 August 2018|url-status=dead}}</ref>, ĝi estas unu el la plej tradukitaj finnaj verkoj de literaturo, kaj estas, ĝis nun, la ununura finna romano adaptita en [[Holivudo|holivudan]] filmon.<ref>{{cite magazine|last=Heikkinen|first=Mikko-Pekka|date=1 May 2021|title=Lentävä mielikuvitus|url=https://www.hs.fi/kulttuuri/art-2000007951439.html|language=fi|magazine=[[Helsingin Sanomat|Helsingin Sanomien Kuukausiliite]]|access-date=8 June 2025|url-access=limited}}</ref><ref>{{cite magazine|last=Pasanen|first=Anni|date=5 December 2020|title=Max Seeck ja menestyskirjailijan salaisuus|url=https://www.hs.fi/kuukausiliite/art-2000007659918.html|language=fi|magazine=[[Helsingin Sanomat|Helsingin Sanomien Kuukausiliite]]|access-date=8 June 2025|url-access=limited}}</ref> La hungar-usona reĝisoro [[Michael Curtiz]] reĝisoris [[Longa filmo|plenlongan filmon]] bazitan sur la verko en 1954 nomitan "[[:en:The_Egyptian_(film)|''The Egyptian'']]". Sinuhe la Egipto estas la unua kaj la plej sukcesa el la grandaj historiaj romanoj de Waltari, kaj tio, kio gajnis al li internacian famon. Kulmino de jardekoj da esplorado kaj kolorigo fare de Waltari observante la [[Dua Mondmilito|Duan Mondmiliton]], ĝi estis verkita de li en la daŭro de nur ĉirkaŭ tri monatoj en 1945 kaj tuj fariĝis internacia furorlibro post la milito. Ĝi okazas en [[Antikva Egiptio]], plejparte dum la regado de Faraono [[Aĥnaton]] de la [[Dekoka dinastio de Egiptio|18-a dinastio]], kiun iuj asertis esti la unua [[Monoteismo|monoteisma]] reganto en la mondo.<ref>{{cite book|title=The Mammoth Encyclopedia of the Unsolved|last=Wilson|first=Colin|publisher=Carroll & Graf|year=2000|page=[https://archive.org/details/isbn_9780786707935/page/98 98]|isbn=978-0786707935|url-access=registration|url=https://archive.org/details/isbn_9780786707935/page/98}}</ref> Kun sia tutmonda sukceso, Waltari kreis ampleksan kulturan kaj socian historion de la antaŭkristana Oriento. Ĉi tion antaŭis ampleksaj historiaj studoj. La romano ankaŭ trovis rekonon inter [[Egiptologo|egiptologoj]] kaj medicinaj profesiuloj, ĉar la [[Trepanado|trepaniladoj]] priskribitaj en ĝi poste estis konfirmitaj. La romano estas ĝenerale konata pro sia altnivela historia precizeco rilate al la vivo kaj kulturo de la prezentita periodo. Samtempe, ĝi ankaŭ portas pesimisman mesaĝon pri la esenca sameco de mankhava [[homa naturo]] tra la epokoj. La verko estas verkita en la unua persono, [[aŭtobiografio]] de viro konscia pri sia alproksimiĝanta morto kaj resumanta sian eventoplenan vivon en [[Egiptio|Egiptujo]] kaj tra la tuta [[Mezoriento]]. La intrigo okazas plejparte dum la regado de [[Aĥnaton]], kiu estas konsiderata de multaj kiel la fondinto de la unua monoteisma [[religio]]. Ĉi tiu estas turbula periodo kun religiaj, naciaj kaj aliaj konfliktoj, kaj la heroo de la verko, la rakontanto, ofte trovas sin en la centro de ĉi tiuj konfliktoj. Lia vera deveno poste malkaŝiĝas al la leganto, sed ne al tiuj ĉirkaŭ la heroo. La intrigo okazas inter 1390 ĝis 1335 a.K., ĉefe dum la regado de la 18-a dinastio de la egipta faraono Aĥnaton, kiun iuj asertis esti la unua monoteisma reganto de la mondo. Ĝin antaŭas antaŭparolo verkita de la maljuna protagonisto, la ekzilita kuracisto Sinuhe. Ĝi poste priskribas lian infanaĝon en la ĉefurbo de la [[Nova Egipta Imperio|Nova Regno de Antikva Egiptio]], [[Tebo (Egiptio)|Tebo]]. La novnaskito Sinuhe estis trovita sur la bordoj de [[Nilo]] en kanboato kaj kreskigita de la maljuna kuracisto Senmut kaj lia simpla sed pia edzino, kiu ne havis infanojn. En sia junaĝo, Sinuhe komence volis sekvi militistan karieron, sed post renkonto kun maljuna kaj honorita soldato, forgesita de ĉiuj kaj vegetanta en [[malriĉeco]], li ŝanĝis sian opinion kaj, kun la helpo de la iama samklasano de sia patro, nun kortega kuracisto, la "kraniomalfermilo" Pitagoro, li havis la ŝancon studi en lernejo por iĝi kuracisto. Ĉi tie, en la templo de [[Amono]] en Tebo, li renkontis la belan korteganinon Nefernefer, kiu ludis fatalan rolon en la sorto de Sinuhe. == En Esperanto baldaŭ aperos == [[Jouko Lindstedt]] verkas pri traduko. Ĝin eldonos [[Esperanto-Asocio de Britio]].<ref>[https://www.liberafolio.org/2026/05/19/la-finna-egipto-ekparolas-esperanton/ La finna egipto ekparolas Esperanton], Libera Folio, la 19-an de majo 2026. </ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * Amarna periodo * ''[[La viro Moseo kaj monoteisma religio]]'' * [[4512 Sinuhe]] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Pikareskaj romanoj]] [[Kategorio:Aventuraj romanoj]] [[Kategorio:Historiaj romanoj]] [[Kategorio:Romanoj de 1945]] [[Kategorio:1945 en Finnlando]] [[Kategorio:Libroj adaptitaj al kino]] [[Kategorio:Antikva Egiptio en fikcio]] [[Kategorio:Literaturo de Finnlando]] [[Kategorio:18-a egipta dinastio|*]] qvmlxfefq6i7maqhvvu3zyk2qj51e2y 9378069 9378003 2026-05-20T04:03:32Z Sj1mor 12103 aŭ Egiptano Sinuhe 9378069 wikitext text/x-wiki {{Informkesto libro}} '''Sinuhe la Egipto''' ({{L-fi|Sinuhe egyptiläinen}}), aŭ '''Egiptano Sinuhe''', estas [[historia romano]] de [[Mika Waltari]], unue publikigita en la [[finna lingvo]] en [[1945]] kaj de tiam tradukita en multajn lingvojn kaj fariĝis [[furorlibro]]. Komence de la [[20-a jarcento]], oni malkovris tekston, verkitan en [[antikva Egiptio]] antaŭ ĉirkaŭ 3000 jaroj. La teksto, la "Rakonto de Sinuhe" ([[d:Q645904]]), servis kiel inspiro por la egipta verkisto [[Naguib Mahfouz]], kiu verkis "''Awadah Sinuhi''" en 1941. Ĉi tiu rakonto ankaŭ servis kiel inspiro por Mika Waltari, kiu verkis "Sinuhe la Egipto" en sia denaska [[finna lingvo]] en 1945. La verko fariĝis furorlibro kaj estis tradukita en aliajn lingvojn, kaj en 1949 ĝi aperis en la furorlisto de ''Publishers Weekly''. Antaŭ la fino de la 20-a jarcento, la verko estis tradukita en tridek malsamajn lingvojn. Konsiderata kiel "unu el la plej grandaj verkoj en la finna literatura historio"<ref name="seminar2">{{cite web|url=http://www.finemb.org.uk/public/default.aspx?contentid=141670&nodeid=35864&contentlan=2&culture=en-GB|title=Seminar on Mika Waltari's novel Sinuhe, The Egyptian in London|last=Pöyhönen|first=Sofia|date=29 October 2008|publisher=Ministry for Foreign Affairs of Finland|access-date=10 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180804015553/http://www.finemb.org.uk/public/default.aspx?contentid=141670&nodeid=35864&contentlan=2&culture=en-GB|archive-date=4 August 2018|url-status=dead}}</ref>, ĝi estas unu el la plej tradukitaj finnaj verkoj de literaturo, kaj estas, ĝis nun, la ununura finna romano adaptita en [[Holivudo|holivudan]] filmon.<ref>{{cite magazine|last=Heikkinen|first=Mikko-Pekka|date=1 May 2021|title=Lentävä mielikuvitus|url=https://www.hs.fi/kulttuuri/art-2000007951439.html|language=fi|magazine=[[Helsingin Sanomat|Helsingin Sanomien Kuukausiliite]]|access-date=8 June 2025|url-access=limited}}</ref><ref>{{cite magazine|last=Pasanen|first=Anni|date=5 December 2020|title=Max Seeck ja menestyskirjailijan salaisuus|url=https://www.hs.fi/kuukausiliite/art-2000007659918.html|language=fi|magazine=[[Helsingin Sanomat|Helsingin Sanomien Kuukausiliite]]|access-date=8 June 2025|url-access=limited}}</ref> La hungar-usona reĝisoro [[Michael Curtiz]] reĝisoris [[Longa filmo|plenlongan filmon]] bazitan sur la verko en 1954 nomitan "[[:en:The_Egyptian_(film)|''The Egyptian'']]". Sinuhe la Egipto estas la unua kaj la plej sukcesa el la grandaj historiaj romanoj de Waltari, kaj tio, kio gajnis al li internacian famon. Kulmino de jardekoj da esplorado kaj kolorigo fare de Waltari observante la [[Dua Mondmilito|Duan Mondmiliton]], ĝi estis verkita de li en la daŭro de nur ĉirkaŭ tri monatoj en 1945 kaj tuj fariĝis internacia furorlibro post la milito. Ĝi okazas en [[Antikva Egiptio]], plejparte dum la regado de Faraono [[Aĥnaton]] de la [[Dekoka dinastio de Egiptio|18-a dinastio]], kiun iuj asertis esti la unua [[Monoteismo|monoteisma]] reganto en la mondo.<ref>{{cite book|title=The Mammoth Encyclopedia of the Unsolved|last=Wilson|first=Colin|publisher=Carroll & Graf|year=2000|page=[https://archive.org/details/isbn_9780786707935/page/98 98]|isbn=978-0786707935|url-access=registration|url=https://archive.org/details/isbn_9780786707935/page/98}}</ref> Kun sia tutmonda sukceso, Waltari kreis ampleksan kulturan kaj socian historion de la antaŭkristana Oriento. Ĉi tion antaŭis ampleksaj historiaj studoj. La romano ankaŭ trovis rekonon inter [[Egiptologo|egiptologoj]] kaj medicinaj profesiuloj, ĉar la [[Trepanado|trepaniladoj]] priskribitaj en ĝi poste estis konfirmitaj. La romano estas ĝenerale konata pro sia altnivela historia precizeco rilate al la vivo kaj kulturo de la prezentita periodo. Samtempe, ĝi ankaŭ portas pesimisman mesaĝon pri la esenca sameco de mankhava [[homa naturo]] tra la epokoj. La verko estas verkita en la unua persono, [[aŭtobiografio]] de viro konscia pri sia alproksimiĝanta morto kaj resumanta sian eventoplenan vivon en [[Egiptio|Egiptujo]] kaj tra la tuta [[Mezoriento]]. La intrigo okazas plejparte dum la regado de [[Aĥnaton]], kiu estas konsiderata de multaj kiel la fondinto de la unua monoteisma [[religio]]. Ĉi tiu estas turbula periodo kun religiaj, naciaj kaj aliaj konfliktoj, kaj la heroo de la verko, la rakontanto, ofte trovas sin en la centro de ĉi tiuj konfliktoj. Lia vera deveno poste malkaŝiĝas al la leganto, sed ne al tiuj ĉirkaŭ la heroo. La intrigo okazas inter 1390 ĝis 1335 a.K., ĉefe dum la regado de la 18-a dinastio de la egipta faraono Aĥnaton, kiun iuj asertis esti la unua monoteisma reganto de la mondo. Ĝin antaŭas antaŭparolo verkita de la maljuna protagonisto, la ekzilita kuracisto Sinuhe. Ĝi poste priskribas lian infanaĝon en la ĉefurbo de la [[Nova Egipta Imperio|Nova Regno de Antikva Egiptio]], [[Tebo (Egiptio)|Tebo]]. La novnaskito Sinuhe estis trovita sur la bordoj de [[Nilo]] en kanboato kaj kreskigita de la maljuna kuracisto Senmut kaj lia simpla sed pia edzino, kiu ne havis infanojn. En sia junaĝo, Sinuhe komence volis sekvi militistan karieron, sed post renkonto kun maljuna kaj honorita soldato, forgesita de ĉiuj kaj vegetanta en [[malriĉeco]], li ŝanĝis sian opinion kaj, kun la helpo de la iama samklasano de sia patro, nun kortega kuracisto, la "kraniomalfermilo" Pitagoro, li havis la ŝancon studi en lernejo por iĝi kuracisto. Ĉi tie, en la templo de [[Amono]] en Tebo, li renkontis la belan korteganinon Nefernefer, kiu ludis fatalan rolon en la sorto de Sinuhe. == En Esperanto baldaŭ aperos == [[Jouko Lindstedt]] verkas pri traduko. Ĝin eldonos [[Esperanto-Asocio de Britio]].<ref>[https://www.liberafolio.org/2026/05/19/la-finna-egipto-ekparolas-esperanton/ La finna egipto ekparolas Esperanton], Libera Folio, la 19-an de majo 2026. </ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * Amarna periodo * ''[[La viro Moseo kaj monoteisma religio]]'' * [[4512 Sinuhe]] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Pikareskaj romanoj]] [[Kategorio:Aventuraj romanoj]] [[Kategorio:Historiaj romanoj]] [[Kategorio:Romanoj de 1945]] [[Kategorio:1945 en Finnlando]] [[Kategorio:Libroj adaptitaj al kino]] [[Kategorio:Antikva Egiptio en fikcio]] [[Kategorio:Literaturo de Finnlando]] [[Kategorio:18-a egipta dinastio|*]] 9yikh07k1elk0vsu088si1wscbviie8 9378071 9378069 2026-05-20T04:08:07Z Sj1mor 12103 9378071 wikitext text/x-wiki {{Informkesto libro}} '''Sinuhe la Egipto''' ({{L-fi|Sinuhe egyptiläinen}}), aŭ '''Egiptano Sinuhe''', estas [[historia romano]] de [[Mika Waltari]], unue publikigita en la [[finna lingvo]] en [[1945]] kaj de tiam tradukita en multajn lingvojn kaj fariĝis [[furorlibro]]. Komence de la [[20-a jarcento]], oni malkovris tekston, verkitan en [[antikva Egiptio]] antaŭ ĉirkaŭ 3000 jaroj. La teksto, la "Rakonto de Sinuhe" ([[d:Q645904]]), servis kiel inspiro por la egipta verkisto [[Naguib Mahfouz]], kiu verkis "''Awadah Sinuhi''" en 1941. Ĉi tiu rakonto ankaŭ servis kiel inspiro por Mika Waltari, kiu verkis "Sinuhe la Egipto" en sia denaska [[finna lingvo]] en 1945. La verko fariĝis furorlibro kaj estis tradukita en aliajn lingvojn, kaj en 1949 ĝi aperis en la furorlisto de ''Publishers Weekly''. Antaŭ la fino de la 20-a jarcento, la verko estis tradukita en tridek malsamajn lingvojn. Konsiderata kiel "unu el la plej grandaj verkoj en la finna literatura historio"<ref name="seminar2">{{cite web|url=http://www.finemb.org.uk/public/default.aspx?contentid=141670&nodeid=35864&contentlan=2&culture=en-GB|title=Seminar on Mika Waltari's novel Sinuhe, The Egyptian in London|last=Pöyhönen|first=Sofia|date=29 October 2008|publisher=Ministry for Foreign Affairs of Finland|access-date=10 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180804015553/http://www.finemb.org.uk/public/default.aspx?contentid=141670&nodeid=35864&contentlan=2&culture=en-GB|archive-date=4 August 2018|url-status=dead}}</ref>, ĝi estas unu el la plej tradukitaj finnaj verkoj de literaturo, kaj estas, ĝis nun, la ununura finna romano adaptita en [[Holivudo|holivudan]] filmon.<ref>{{cite magazine|last=Heikkinen|first=Mikko-Pekka|date=1 May 2021|title=Lentävä mielikuvitus|url=https://www.hs.fi/kulttuuri/art-2000007951439.html|language=fi|magazine=[[Helsingin Sanomat|Helsingin Sanomien Kuukausiliite]]|access-date=8 June 2025|url-access=limited}}</ref><ref>{{cite magazine|last=Pasanen|first=Anni|date=5 December 2020|title=Max Seeck ja menestyskirjailijan salaisuus|url=https://www.hs.fi/kuukausiliite/art-2000007659918.html|language=fi|magazine=[[Helsingin Sanomat|Helsingin Sanomien Kuukausiliite]]|access-date=8 June 2025|url-access=limited}}</ref> La hungar-usona reĝisoro [[Michael Curtiz]] reĝisoris [[Longa filmo|plenlongan filmon]] bazitan sur la verko en 1954 nomitan "[[:en:The_Egyptian_(film)|''The Egyptian'']]". Sinuhe la Egipto estas la unua kaj la plej sukcesa el la grandaj historiaj romanoj de Waltari, kaj tio, kio gajnis al li internacian famon. Kulmino de jardekoj da esplorado kaj kolorigo fare de Waltari observante la {{N|Dua Mondmilito}}, ĝi estis verkita de li en la daŭro de nur ĉirkaŭ tri monatoj en 1945 kaj tuj fariĝis internacia furorlibro post la milito. Ĝi okazas en [[Antikva Egiptio]], plejparte dum la regado de Faraono [[Aĥnaton]] de la [[Dekoka dinastio de Egiptio|18-a dinastio]], kiun iuj asertis esti la unua [[Monoteismo|monoteisma]] reganto en la mondo.<ref>{{cite book|title=The Mammoth Encyclopedia of the Unsolved|last=Wilson|first=Colin|publisher=Carroll & Graf|year=2000|page=[https://archive.org/details/isbn_9780786707935/page/98 98]|isbn=978-0786707935|url-access=registration|url=https://archive.org/details/isbn_9780786707935/page/98}}</ref> Kun sia tutmonda sukceso, Waltari kreis ampleksan kulturan kaj socian historion de la antaŭkristana Oriento. Ĉi tion antaŭis ampleksaj historiaj studoj. La romano ankaŭ trovis rekonon inter [[Egiptologo|egiptologoj]] kaj medicinaj profesiuloj, ĉar la [[Trepanado|trepaniladoj]] priskribitaj en ĝi poste estis konfirmitaj. La romano estas ĝenerale konata pro sia altnivela historia precizeco rilate al la vivo kaj kulturo de la prezentita periodo. Samtempe, ĝi ankaŭ portas pesimisman mesaĝon pri la esenca sameco de mankhava [[homa naturo]] tra la epokoj. La verko estas verkita en la unua persono, [[aŭtobiografio]] de viro konscia pri sia alproksimiĝanta morto kaj resumanta sian eventoplenan vivon en [[Egiptio|Egiptujo]] kaj tra la tuta [[Mezoriento]]. La intrigo okazas plejparte dum la regado de [[Aĥnaton]], kiu estas konsiderata de multaj kiel la fondinto de la unua monoteisma [[religio]]. Ĉi tiu estas turbula periodo kun religiaj, naciaj kaj aliaj konfliktoj, kaj la heroo de la verko, la rakontanto, ofte trovas sin en la centro de ĉi tiuj konfliktoj. Lia vera deveno poste malkaŝiĝas al la leganto, sed ne al tiuj ĉirkaŭ la heroo. La intrigo okazas inter 1390 ĝis 1335 a.K., ĉefe dum la regado de la 18-a dinastio de la egipta faraono Aĥnaton, kiun iuj asertis esti la unua monoteisma reganto de la mondo. Ĝin antaŭas antaŭparolo verkita de la maljuna protagonisto, la ekzilita kuracisto Sinuhe. Ĝi poste priskribas lian infanaĝon en la ĉefurbo de la [[Nova Egipta Imperio|Nova Regno de Antikva Egiptio]], [[Tebo (Egiptio)|Tebo]]. La novnaskito Sinuhe estis trovita sur la bordoj de [[Nilo]] en kanboato kaj kreskigita de la maljuna kuracisto Senmut kaj lia simpla sed pia edzino, kiu ne havis infanojn. En sia junaĝo, Sinuhe komence volis sekvi militistan karieron, sed post renkonto kun maljuna kaj honorita soldato, forgesita de ĉiuj kaj vegetanta en [[malriĉeco]], li ŝanĝis sian opinion kaj, kun la helpo de la iama samklasano de sia patro, nun kortega kuracisto, la "kraniomalfermilo" Pitagoro, li havis la ŝancon studi en lernejo por iĝi kuracisto. Ĉi tie, en la templo de [[Amono]] en Tebo, li renkontis la belan [[korteganino]]n Nefernefer, kiu ludis fatalan rolon en la sorto de Sinuhe. == En Esperanto baldaŭ aperos == [[Jouko Lindstedt]] verkas pri traduko. Ĝin eldonos [[Esperanto-Asocio de Britio]].<ref>[https://www.liberafolio.org/2026/05/19/la-finna-egipto-ekparolas-esperanton/ La finna egipto ekparolas Esperanton], Libera Folio, la 19-an de majo 2026. </ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * Amarna periodo * ''[[La viro Moseo kaj monoteisma religio]]'' * [[4512 Sinuhe]] {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Pikareskaj romanoj]] [[Kategorio:Aventuraj romanoj]] [[Kategorio:Historiaj romanoj]] [[Kategorio:Romanoj de 1945]] [[Kategorio:1945 en Finnlando]] [[Kategorio:Libroj adaptitaj al kino]] [[Kategorio:Antikva Egiptio en fikcio]] [[Kategorio:Literaturo de Finnlando]] [[Kategorio:18-a egipta dinastio|*]] e29qv2oe5nmt2973e30e7xzekcjrv1n 0 944232 9377894 2026-05-19T19:05:43Z Sj1mor 12103 Sj1mor movis paĝon [[Egiptano Sinuhe]] al [[Sinuhe la Egipto]] 9377894 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Sinuhe la Egipto]] pk63wq6zm9mvdzk8dv4dqnf7sqay2me 0 944233 9377895 2026-05-19T19:10:47Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "{{informkesto homo}} '''Cancela de ABREU''' estis ministro pri internaj aferoj dum la diktatora regado de [[António de Oliveira Salazar]] en Portugalio de 1932 ĝis 1968. Li naskiĝis kaj mortis. == Malpermeso de Esperanto-asocioj kaj -aktivado == Sub la regado de Salazar Esperanto-aktivado estis plurfoje malpermesita, ekzemple en 1936, kiam Cancela de Abreu kiel la ministro pri internaj aferoj malpermesis la disvastigon de Esperanto. En aŭgusto de 1949 oni konfi..." 9377895 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} '''Cancela de ABREU''' estis ministro pri internaj aferoj dum la diktatora regado de [[António de Oliveira Salazar]] en Portugalio de 1932 ĝis 1968. Li naskiĝis kaj mortis. == Malpermeso de Esperanto-asocioj kaj -aktivado == Sub la regado de Salazar Esperanto-aktivado estis plurfoje malpermesita, ekzemple en 1936, kiam Cancela de Abreu kiel la ministro pri internaj aferoj malpermesis la disvastigon de Esperanto. En aŭgusto de 1949 oni konfiskis la havaĵon de la Portugala Esperanto-Ligo kaj informis, ke same estos konfiskataj korespondaĵoj el eksterlando kun Esperanto-indikoj<ref>Sónia Piedade Apolinário Ribeiro Gomes. [https://repositorio.iscte-iul.pt/bitstream/10071/5177/1/ESPERANTO%20TESE%2031-10-2012.pdf O Esperantismo em Portugal (1892 a 1972): origens, afirmação e repressão] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170808140743/https://repositorio.iscte-iul.pt/bitstream/10071/5177/1/ESPERANTO%20TESE%2031-10-2012.pdf |date=2017-08-08 }}. Lisboa, 2012, p. 120 kaj 122</ref>. Aliflanke estis en Portugalio ankaŭ periodoj de vigla Esperanto-aktivado dum la regado de Salazar. == Fontoj == {{Referencoj}} {{ĝermo|portugaloj}} {{vivtempo|Abreu, C}} [[Kategorio:Portugalaj politikistoj]] mscon9v6m41bmh7i1ocb5xtpwbi2zk6 9377912 9377895 2026-05-19T19:31:14Z ThomasPusch 1869 ThomasPusch movis paĝon [[Cancela de Abreu]] al [[Augusto Cancela de Abreu]] 9377895 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} '''Cancela de ABREU''' estis ministro pri internaj aferoj dum la diktatora regado de [[António de Oliveira Salazar]] en Portugalio de 1932 ĝis 1968. Li naskiĝis kaj mortis. == Malpermeso de Esperanto-asocioj kaj -aktivado == Sub la regado de Salazar Esperanto-aktivado estis plurfoje malpermesita, ekzemple en 1936, kiam Cancela de Abreu kiel la ministro pri internaj aferoj malpermesis la disvastigon de Esperanto. En aŭgusto de 1949 oni konfiskis la havaĵon de la Portugala Esperanto-Ligo kaj informis, ke same estos konfiskataj korespondaĵoj el eksterlando kun Esperanto-indikoj<ref>Sónia Piedade Apolinário Ribeiro Gomes. [https://repositorio.iscte-iul.pt/bitstream/10071/5177/1/ESPERANTO%20TESE%2031-10-2012.pdf O Esperantismo em Portugal (1892 a 1972): origens, afirmação e repressão] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170808140743/https://repositorio.iscte-iul.pt/bitstream/10071/5177/1/ESPERANTO%20TESE%2031-10-2012.pdf |date=2017-08-08 }}. Lisboa, 2012, p. 120 kaj 122</ref>. Aliflanke estis en Portugalio ankaŭ periodoj de vigla Esperanto-aktivado dum la regado de Salazar. == Fontoj == {{Referencoj}} {{ĝermo|portugaloj}} {{vivtempo|Abreu, C}} [[Kategorio:Portugalaj politikistoj]] mscon9v6m41bmh7i1ocb5xtpwbi2zk6 9377923 9377912 2026-05-19T19:35:10Z ThomasPusch 1869 9377923 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} '''Augusto CANCELA de ABREU''' estis ministro pri publikaj laboroj inter 1944 kaj februaro 1947, kaj ministro pri internaj aferoj inter februaro 1947 kaj aŭgusto 1950,<ref>[https://www.rulers.org/portgov.html pri portugalaj ministroj dum kaj post la diktaturo], {{angle}} en la retejo ''rulers.org''</ref> dum la diktatora regado de [[António de Oliveira Salazar]] en [[Portugalio]] de 1932 ĝis 1968. Li naskiĝis kaj mortis. == Malpermeso de Esperanto-asocioj kaj -aktivado == Sub la regado de Salazar Esperanto-aktivado estis plurfoje malpermesita, ekzemple en 1936, kiam Cancela de Abreu kiel la ministro pri internaj aferoj malpermesis la disvastigon de Esperanto. En aŭgusto de 1949 oni konfiskis la havaĵon de la Portugala Esperanto-Ligo kaj informis, ke same estos konfiskataj korespondaĵoj el eksterlando kun Esperanto-indikoj<ref>Sónia Piedade Apolinário Ribeiro Gomes. [https://repositorio.iscte-iul.pt/bitstream/10071/5177/1/ESPERANTO%20TESE%2031-10-2012.pdf O Esperantismo em Portugal (1892 a 1972): origens, afirmação e repressão] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170808140743/https://repositorio.iscte-iul.pt/bitstream/10071/5177/1/ESPERANTO%20TESE%2031-10-2012.pdf |date=2017-08-08 }}. Lisboa, 2012, p. 120 kaj 122</ref>. Aliflanke estis en Portugalio ankaŭ periodoj de vigla Esperanto-aktivado dum la regado de Salazar. == Fontoj == {{Referencoj}} {{ĝermo|portugaloj}} {{vivtempo|Abreu, C}} [[Kategorio:Portugalaj politikistoj]] rm4hfiym0kd8lsusc0l16njtcq5cjtj 9377932 9377923 2026-05-19T19:41:48Z ThomasPusch 1869 9377932 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} '''Augusto CANCELA de ABREU''' estis ministro pri publikaj laboroj inter 1944 kaj februaro 1947, kaj ministro pri internaj aferoj inter februaro 1947 kaj aŭgusto 1950,<ref>[https://www.rulers.org/portgov.html pri portugalaj ministroj dum kaj post la diktaturo], {{angle}} en la retejo ''rulers.org''</ref> dum la diktatora regado de [[António de Oliveira Salazar]] en [[Portugalio]] de 1932 ĝis 1968. Li naskiĝis la 14-an de aŭgusto 1895 en [[Anadia (Portugalio)|Anadia]], [[distrikto Aveiro]], kaj mortis 69-jaraĝa, la 6-an de aprilo 1965 en nekonata loko. == Malpermeso de Esperanto-asocioj kaj -aktivado == Sub la regado de Salazar Esperanto-aktivado estis plurfoje malpermesita, ekzemple kiam Cancela de Abreu kiel la ministro pri internaj aferoj malpermesis la disvastigon de Esperanto.<ref>Laŭ nekonfirmita aserto el la Esperanto-movado tio okazis jam en 1936, tamen tiu jaro ne povas esti ĝusta, ĉar la ministra periodo, kiel jam notite, estis nur inter februaro 1947 kaj aŭgusto 1950.</ref> En aŭgusto de 1949 oni konfiskis la havaĵon de la Portugala Esperanto-Ligo kaj informis, ke same estos konfiskataj korespondaĵoj el eksterlando kun Esperanto-indikoj<ref>Sónia Piedade Apolinário Ribeiro Gomes. [https://repositorio.iscte-iul.pt/bitstream/10071/5177/1/ESPERANTO%20TESE%2031-10-2012.pdf O Esperantismo em Portugal (1892 a 1972): origens, afirmação e repressão] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170808140743/https://repositorio.iscte-iul.pt/bitstream/10071/5177/1/ESPERANTO%20TESE%2031-10-2012.pdf |date=2017-08-08 }}. Lisboa, 2012, p. 120 kaj 122</ref>. Aliflanke estis en Portugalio ankaŭ periodoj de vigla Esperanto-aktivado dum la regado de Salazar. == Fontoj == {{Referencoj}} {{ĝermo|portugaloj}} {{vivtempo|Abreu, C}} [[Kategorio:Portugalaj politikistoj]] 4hqnrh92l5lcrz7yk6qcxmw4bj6njit 9377941 9377932 2026-05-19T19:56:30Z ThomasPusch 1869 9377941 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} '''Augusto CANCELA de ABREU''' estis ministro pri publikaj laboroj inter 1944 kaj februaro 1947,<ref>[https://web.archive.org/web/20221203134117/http://www.kolumbus.fi/taglarsson/dokumentit/salazar4.htm laŭ listo el la retejo ''kolumbus.fi'', arkivigita en decembro 2022]</ref> kaj ministro pri internaj aferoj inter februaro 1947 kaj aŭgusto 1950,<ref>[https://www.rulers.org/portgov.html pri portugalaj ministroj dum kaj post la diktaturo], {{angle}} en la retejo ''rulers.org''</ref> dum la diktatora regado de [[António de Oliveira Salazar]] en [[Portugalio]] de 1932 ĝis 1968. Li naskiĝis la 14-an de aŭgusto 1895 en [[Anadia (Portugalio)|Anadia]], [[distrikto Aveiro]], kaj mortis 69-jaraĝa, la 6-an de aprilo 1965 en nekonata loko. == Malpermeso de Esperanto-asocioj kaj -aktivado == Sub la regado de Salazar Esperanto-aktivado estis plurfoje malpermesita, ekzemple kiam Cancela de Abreu kiel la ministro pri internaj aferoj malpermesis la disvastigon de Esperanto.<ref>Laŭ nekonfirmita aserto el la Esperanto-movado tio okazis jam en 1936, tamen tiu jaro ne povas esti ĝusta, ĉar la ministra periodo, kiel jam notite, estis nur inter februaro 1947 kaj aŭgusto 1950.</ref> En aŭgusto de 1949 oni konfiskis la havaĵon de la Portugala Esperanto-Ligo kaj informis, ke same estos konfiskataj korespondaĵoj el eksterlando kun Esperanto-indikoj<ref>Sónia Piedade Apolinário Ribeiro Gomes. [https://repositorio.iscte-iul.pt/bitstream/10071/5177/1/ESPERANTO%20TESE%2031-10-2012.pdf O Esperantismo em Portugal (1892 a 1972): origens, afirmação e repressão] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170808140743/https://repositorio.iscte-iul.pt/bitstream/10071/5177/1/ESPERANTO%20TESE%2031-10-2012.pdf |date=2017-08-08 }}. Lisboa, 2012, p. 120 kaj 122</ref>. Aliflanke estis en Portugalio ankaŭ periodoj de vigla Esperanto-aktivado dum la regado de Salazar. == Fontoj == {{Referencoj}} {{ĝermo|portugalo}} {{vivtempo|Abreu, C}} [[Kategorio:Portugalaj politikistoj]] tpxboqv821r8tr6s6v0716kqdnrmfch 9377959 9377941 2026-05-19T20:47:37Z ThomasPusch 1869 9377959 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} '''Augusto CANCELA de ABREU''' estis ministro pri publikaj laboroj inter septembro 1944 kaj februaro 1947,<ref>[https://web.archive.org/web/20221203134117/http://www.kolumbus.fi/taglarsson/dokumentit/salazar4.htm laŭ listo el la retejo ''kolumbus.fi'', arkivigita en decembro 2022]</ref> kaj ministro pri internaj aferoj inter februaro 1947 kaj aŭgusto 1950,<ref>[https://www.rulers.org/portgov.html pri portugalaj ministroj dum kaj post la diktaturo], {{angle}} en la retejo ''rulers.org''</ref> dum la diktatora regado de [[António de Oliveira Salazar]] en [[Portugalio]] de 1932 ĝis 1968. Li naskiĝis la 14-an de aŭgusto 1895 en [[Anadia (Portugalio)|Anadia]], [[distrikto Aveiro]], kaj mortis 69-jaraĝa, la 6-an de aprilo 1965 en nekonata loko. == Malpermeso de Esperanto-asocioj kaj -aktivado == Sub la regado de Salazar Esperanto-aktivado estis plurfoje malpermesita, ekzemple kiam Cancela de Abreu kiel la ministro pri internaj aferoj malpermesis la disvastigon de Esperanto.<ref>Laŭ nekonfirmita aserto el la Esperanto-movado tio okazis jam en 1936, tamen tiu jaro ne povas esti ĝusta, ĉar la ministra periodo, kiel jam notite, estis nur inter februaro 1947 kaj aŭgusto 1950.</ref> En aŭgusto de 1949 oni konfiskis la havaĵon de la Portugala Esperanto-Ligo kaj informis, ke same estos konfiskataj korespondaĵoj el eksterlando kun Esperanto-indikoj<ref>Sónia Piedade Apolinário Ribeiro Gomes. [https://repositorio.iscte-iul.pt/bitstream/10071/5177/1/ESPERANTO%20TESE%2031-10-2012.pdf O Esperantismo em Portugal (1892 a 1972): origens, afirmação e repressão] {{Webarchiv|url=https://web.archive.org/web/20170808140743/https://repositorio.iscte-iul.pt/bitstream/10071/5177/1/ESPERANTO%20TESE%2031-10-2012.pdf |date=2017-08-08 }}. Lisboa, 2012, p. 120 kaj 122</ref>. Aliflanke estis en Portugalio ankaŭ periodoj de vigla Esperanto-aktivado dum la regado de Salazar. == Fontoj == {{Referencoj}} {{ĝermo|portugalo}} {{vivtempo|Abreu, C}} [[Kategorio:Portugalaj politikistoj]] h0q6ecccw3fudtyz6pdrs3ymsa0d3wn 0 944234 9377907 2026-05-19T19:23:57Z HaleBopp 52251 Kreado de Amazonia tiraneto 9377907 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Amazonia tiraneto |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |dosiero = Inezia subflava - Amazonian inezia, Anavilhanas National Park, Novo Airão, Amazonas, Brazil.jpg |dosiero larĝo = 240ra |priskribo de dosiero = Plenkreskulo en [[Brazilo]] |regno = [[Animalia]] - [[animaloj]] |filumo = [[Chordata]] - [[ĥorduloj]] |klaso = [[Aves]] - [[birdoj]] |ordo = [[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] |familio = [[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] |genro = ''[[Inezia]]'' |specio = '''''I. subflava''''' - '''amazonia tiraneto''' |statuso = LC |dunomo = ''Inezia subflava'' |dunomo aŭtoritato = ([[Sclater, PL]]; [[Salvin, O]], 1873) |mapo de vivoteritorioj = Inezia subflava map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240ra |priskribo de mapo de vivoteritorioj = Natura [[arealo]] <div style="text-align:left;margin-left:25px;"> {{Priskribo|#8d5fd3|Ĉiujare ĉeestanta}} {{Priskribo|#87aade|Vintranta}} </div> |specioj de subdivizio = Subspecioj |subdivizio2 = *''I. s. obscura'' <small>[[Zimmer, JT]], 1939</small> *''I. s. subflava'' <small>([[Sclater, PL]]; [[Salvin, O]], 1873)</small> |sinonimo = ''Serpophaga subflava'' (pranomo) |vikispecio = |komunejo = }} La '''amazonia tiraneto'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> (''[[Inezia subflava]]'') estas [[birdospecio]] el la familio de [[tiranedoj]]. Ĝi havas 2 [[subspecio]]jn troviĝantajn en [[Sudameriko]]. ==Taksonomio== Laŭ [[AviList]]<ref name="AviList">[https://www.avilist.org/ AviList v2025], konsultita la 19-an de maj. 2026.</ref>, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu specio, kaj ties Esperantaj nomoj<ref name="OT"/>: {{Genealogia arbo2}} *[[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] **[[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] ***''[[Inezia]]'' <small>[[Cherrie, GK]], 1909</small> ****''Inezia subflava'' <small>([[Sclater, PL]]; [[Salvin, O]], 1873)</small> - amazonia tiraneto *****''Inezia subflava obscura'' <small>[[Zimmer, JT]], 1939</small> *****''Inezia subflava subflava'' <small>([[Sclater, PL]]; [[Salvin, O]], 1873)</small> {{Genealogia arbo2/fino}} ==Etimologio== La scienca [[genra nomo]] ''Inezia'' estis donita omaĝe al Enriqueta Inez Cherrie (1898-1943), la filino de la usona [[ornitologo]] [[George Kruck Cherrie]], kiu unuafoje priskribis tiun novan genron en 1909<ref name="BOTW">[https://birdsoftheworld.org/bow/species/platyr1/cur/introduction Birds of the World], Amazonian Tyrannulet.</ref>. La [[specia epiteto]] ''subflava'' estas [[latina]] vorto signifanta "flaveta", pro la koloro de la subaj partoj de tiu specio<ref name="BOTW"/>. ==Disvastiĝo kaj habitato== La amazonia tiraneto troviĝas en suda [[Venezuelo]], sudeosta [[Kolombio]], [[Brazilo]] kaj nordeosta [[Bolivio]]. Ĝi vivas en arbusta vegetaĵaro laŭlonge de riverbordoj, densaj marĉaj arbaroj kaj [[varzeo]]j, kutime proksime de akvo, de marnivelo ĝis 200 m<ref name="BOTW"/>. ==Referencoj== {{Portalo Birdoj}} {{Referencoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Tiranedoj]] [[Kategorio:Paseroformaj]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] [[Kategorio:Neotropisa faŭno]] 9berb61xzbj345ca10q90zuxovsorys 0 944235 9377908 2026-05-19T19:24:01Z HaleBopp 52251 Alidirekti al Amazonia tiraneto 9377908 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Amazonia tiraneto]] en4z2bbuxdzwezxva8m28e8s38qq9q8 1 944236 9377911 2026-05-19T19:30:42Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "Laŭ la esperantlingva teksto [[António de Oliveira Salazar]], dikatoro en Portugalio de 1932 ĝis 1968, "en 1936 Cancela de Abreu kiel la ministro pri internaj aferoj malpermesis la disvastigon de Esperanto". Sed problemo estas ke laŭ la ekstera listo https://www.rulers.org/portgov.html pri portugalaj ministroj dum kaj post la diktaturo ĝis sept. 1944 tute ne estis portugala ministro pri internaj aferoj, sed la diktatoro faris ĉion mem. Kaj klare konfirmas ke C..." 9377911 wikitext text/x-wiki Laŭ la esperantlingva teksto [[António de Oliveira Salazar]], dikatoro en Portugalio de 1932 ĝis 1968, "en 1936 Cancela de Abreu kiel la ministro pri internaj aferoj malpermesis la disvastigon de Esperanto". Sed problemo estas ke laŭ la ekstera listo https://www.rulers.org/portgov.html pri portugalaj ministroj dum kaj post la diktaturo ĝis sept. 1944 tute ne estis portugala ministro pri internaj aferoj, sed la diktatoro faris ĉion mem. Kaj klare konfirmas ke Cancela de Abreu estis ministro pri internaj aferoj de feb. 1947 ĝis aŭg. 1950. Krome tamen la germana vikipedio aldonas, ke li de 1944 ĝis febr. 1947 jam estis ministroj pri publikaj laboroj. Se do la esperantista frazo ĝustas, ke li "kiel la ministro pri internaj aferoj malpermesis la disvastigon de Esperanto", tiam ĉiukaze ne en 1936, sed de feb. 1947 ĝis aŭg. 1950, kaj se li "kiel ministro malpermesis la disvastigon de Esperanto", tiam povas esti inter 1944 kaj 1950, sed ĉiukaze ne en 1936. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:30, 19 maj. 2026 (UTC) ctor0kcl6v4is7i65s7rgz4pux8z3q3 9377914 9377911 2026-05-19T19:31:14Z ThomasPusch 1869 ThomasPusch movis paĝon [[Diskuto:Cancela de Abreu]] al [[Diskuto:Augusto Cancela de Abreu]] 9377911 wikitext text/x-wiki Laŭ la esperantlingva teksto [[António de Oliveira Salazar]], dikatoro en Portugalio de 1932 ĝis 1968, "en 1936 Cancela de Abreu kiel la ministro pri internaj aferoj malpermesis la disvastigon de Esperanto". Sed problemo estas ke laŭ la ekstera listo https://www.rulers.org/portgov.html pri portugalaj ministroj dum kaj post la diktaturo ĝis sept. 1944 tute ne estis portugala ministro pri internaj aferoj, sed la diktatoro faris ĉion mem. Kaj klare konfirmas ke Cancela de Abreu estis ministro pri internaj aferoj de feb. 1947 ĝis aŭg. 1950. Krome tamen la germana vikipedio aldonas, ke li de 1944 ĝis febr. 1947 jam estis ministroj pri publikaj laboroj. Se do la esperantista frazo ĝustas, ke li "kiel la ministro pri internaj aferoj malpermesis la disvastigon de Esperanto", tiam ĉiukaze ne en 1936, sed de feb. 1947 ĝis aŭg. 1950, kaj se li "kiel ministro malpermesis la disvastigon de Esperanto", tiam povas esti inter 1944 kaj 1950, sed ĉiukaze ne en 1936. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:30, 19 maj. 2026 (UTC) ctor0kcl6v4is7i65s7rgz4pux8z3q3 9377939 9377914 2026-05-19T19:52:28Z ThomasPusch 1869 9377939 wikitext text/x-wiki Laŭ la esperantlingva teksto [[António de Oliveira Salazar]], dikatoro en Portugalio de 1932 ĝis 1968, "en 1936 Cancela de Abreu kiel la ministro pri internaj aferoj malpermesis la disvastigon de Esperanto". Sed problemo estas ke laŭ la ekstera listo https://www.rulers.org/portgov.html pri portugalaj ministroj dum kaj post la diktaturo ĝis sept. 1944 tute ne estis portugala ministro pri internaj aferoj, sed la diktatoro faris ĉion mem. Kaj klare konfirmas ke Cancela de Abreu estis ministro pri internaj aferoj de feb. 1947 ĝis aŭg. 1950. Krome tamen la germana vikipedio aldonas, ke li laŭ [https://web.archive.org/web/20221203134117/http://www.kolumbus.fi/taglarsson/dokumentit/salazar4.htm] de sept. 1944 ĝis febr. 1947 jam estis ministroj pri publikaj laboroj. Se do la esperantista frazo ĝustas, ke li "kiel la ministro pri internaj aferoj malpermesis la disvastigon de Esperanto", tiam ĉiukaze ne en 1936, sed de feb. 1947 ĝis aŭg. 1950, kaj se li "kiel ministro malpermesis la disvastigon de Esperanto", tiam povas esti inter 1944 kaj 1950, sed ĉiukaze ne en 1936. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:30, 19 maj. 2026 (UTC) oykzta2vgvc1e5r099xoeqmsxkyziqj 9377956 9377939 2026-05-19T20:44:37Z ThomasPusch 1869 9377956 wikitext text/x-wiki Laŭ la esperantlingva teksto [[António de Oliveira Salazar]], dikatoro en Portugalio de 1932 ĝis 1968, "en 1936 Cancela de Abreu kiel la ministro pri internaj aferoj malpermesis la disvastigon de Esperanto". Sed problemo estas ke laŭ la ekstera listo https://www.rulers.org/portgov.html pri portugalaj ministroj dum kaj post la diktaturo, ĝis sept. 1944 tute ne estis portugala ministro pri internaj aferoj, sed la diktatoro faris ĉion mem. Kaj klare konfirmas ke Cancela de Abreu estis ministro pri internaj aferoj de feb. 1947 ĝis aŭg. 1950. Krome tamen la germana vikipedio aldonas, ke li laŭ [https://web.archive.org/web/20221203134117/http://www.kolumbus.fi/taglarsson/dokumentit/salazar4.htm] de sept. 1944 ĝis febr. 1947 jam estis ministroj pri publikaj laboroj. Se do la esperantista frazo ĝustas, ke li "kiel la ministro pri internaj aferoj malpermesis la disvastigon de Esperanto", tiam ĉiukaze ne en 1936, sed de feb. 1947 ĝis aŭg. 1950, kaj se li "kiel ministro malpermesis la disvastigon de Esperanto", tiam povas esti inter 1944 kaj 1950, sed ĉiukaze ne en 1936. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:30, 19 maj. 2026 (UTC) 2lvcoywv9vq0tw8yzc62vv1pl5omfla 9377958 9377956 2026-05-19T20:45:20Z ThomasPusch 1869 9377958 wikitext text/x-wiki Laŭ la esperantlingva teksto [[António de Oliveira Salazar]], dikatoro en Portugalio de 1932 ĝis 1968, "en 1936 Cancela de Abreu kiel la ministro pri internaj aferoj malpermesis la disvastigon de Esperanto". Sed problemo estas ke laŭ la ekstera listo https://www.rulers.org/portgov.html pri portugalaj ministroj dum kaj post la diktaturo, ĝis sept. 1944 tute ne estis portugala ministro pri internaj aferoj, sed la diktatoro faris ĉion mem. Kaj klare konfirmas ke Cancela de Abreu estis ministro pri internaj aferoj de feb. 1947 ĝis aŭg. 1950. Krome tamen la germana vikipedio aldonas, ke li laŭ [https://web.archive.org/web/20221203134117/http://www.kolumbus.fi/taglarsson/dokumentit/salazar4.htm] de sept. 1944 ĝis febr. 1947 jam estis ministro pri publikaj laboroj. Se do la esperantista frazo ĝustas, ke li "kiel la ministro pri internaj aferoj malpermesis la disvastigon de Esperanto", tiam ĉiukaze ne en 1936, sed de feb. 1947 ĝis aŭg. 1950, kaj se li "kiel ministro malpermesis la disvastigon de Esperanto", tiam povas esti inter sept. 1944 kaj aŭg. 1950, sed ĉiukaze ne en 1936. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:30, 19 maj. 2026 (UTC) 9aqdcqyqxfx8qugzvse6kbkvu2sg852 0 944237 9377913 2026-05-19T19:31:14Z ThomasPusch 1869 ThomasPusch movis paĝon [[Cancela de Abreu]] al [[Augusto Cancela de Abreu]] 9377913 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Augusto Cancela de Abreu]] 5ogc4qm1n209gemnmqr8viqbppjchc6 1 944238 9377915 2026-05-19T19:31:14Z ThomasPusch 1869 ThomasPusch movis paĝon [[Diskuto:Cancela de Abreu]] al [[Diskuto:Augusto Cancela de Abreu]] 9377915 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Diskuto:Augusto Cancela de Abreu]] r6l9mc61sgmqzsjf2x0tof9ywm8npwd 1 944239 9377919 2026-05-19T19:33:13Z Sj1mor 12103 /* Eksa informkesto */ nova sekcio 9377919 wikitext text/x-wiki == Eksa informkesto == x [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 19:33, 19 maj. 2026 (UTC) oopjmdx8y7hbscxnochfk80tdkzhtll 9377920 9377919 2026-05-19T19:33:20Z Sj1mor 12103 /* Eksa informkesto */ 9377920 wikitext text/x-wiki == Eksa informkesto == {{Informkesto homo | nomo = Frederick Douglass | dosiero = Frederick Douglass (circa 1879).jpg | priskribo = Frederick Douglass ĉirkaŭ 1879 | grandeco de bildo = 240 | dato de naskiĝo = [[14-a de februaro]] [[1818]] | loko de naskiĝo = [[Talbot]], [[Maryland]] proksime al [[Hillsboro]] | dato de morto = [[20-a de februaro]] [[1895]] | loko de morto = [[Vaŝingtono]], [[Usono]] }} [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 19:33, 19 maj. 2026 (UTC) 9sazauv9wm18uodyvh7tdyv3os9f6lp 0 944240 9377928 2026-05-19T19:40:00Z HaleBopp 52251 Kreado de Palpinta tiraneto 9377928 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Palpinta tiraneto |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |dosiero = Inezia caudata - Pale-tipped inezia.jpg |dosiero larĝo = 240ra |priskribo de dosiero = Plenkreskulo en [[Gujano]] |regno = [[Animalia]] - [[animaloj]] |filumo = [[Chordata]] - [[ĥorduloj]] |klaso = [[Aves]] - [[birdoj]] |ordo = [[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] |familio = [[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] |genro = ''[[Inezia]]'' |specio = '''''I. caudata''''' - '''palpinta tiraneto''' |statuso = LC |dunomo = ''Inezia caudata'' |dunomo aŭtoritato = ([[Salvin, O]], 1897) |mapo de vivoteritorioj = Inezia caudata map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240ra |priskribo de mapo de vivoteritorioj = Natura [[arealo]] <div style="text-align:left;margin-left:25px;"> {{Priskribo|#008000|Ĉiujare ĉeestanta}} </div> |specioj de subdivizio = Subspecioj |subdivizio2 = *''I. c. intermedia'' <small>[[Cory, CB]], 1913</small> *''I. c. caudata'' <small>([[Salvin, O]], 1897)</small> |sinonimo = *''Capsiempis caudata'' (pranomo) *''Inezia subflava caudata'' |vikispecio = |komunejo = }} La '''palpinta tiraneto'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> (''[[Inezia caudata]]'') estas [[birdospecio]] el la familio de [[tiranedoj]]. Ĝi havas 2 [[subspecio]]jn troviĝantajn en norda [[Sudameriko]]. ==Taksonomio== Laŭ [[AviList]]<ref name="AviList">[https://www.avilist.org/ AviList v2025], konsultita la 19-an de maj. 2026.</ref>, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu specio, kaj ties Esperantaj nomoj<ref name="OT"/>: {{Genealogia arbo2}} *[[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] **[[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] ***''[[Inezia]]'' <small>[[Cherrie, GK]], 1909</small> ****''Inezia caudata'' <small>([[Salvin, O]], 1897)</small> - palpinta tiraneto *****''Inezia caudata intermedia'' <small>[[Cory, CB]], 1913</small> *****''Inezia caudata caudata'' <small>([[Salvin, O]], 1897)</small> {{Genealogia arbo2/fino}} ==Etimologio== La scienca [[genra nomo]] ''Inezia'' estis donita omaĝe al Enriqueta Inez Cherrie (1898-1943), la filino de la usona [[ornitologo]] [[George Kruck Cherrie]], kiu unuafoje priskribis tiun novan genron en 1909<ref name="BOTW">[https://birdsoftheworld.org/bow/species/pattyr3/cur/introduction Birds of the World], Pale-tipped Tyrannulet.</ref>. La [[specia epiteto]] ''caudata'' estas [[latina]] vorto signifanta "vosta" (el ''cauda'' = "vosto"), ĉar la vostopinto de tiu specio estas distinge blanka<ref name="BOTW"/>. ==Disvastiĝo kaj habitato== La palpinta tiraneto troviĝas en nordaj [[Kolombio]], [[Venezuelo]], [[Gujanoj]] kaj [[Brazilo]]. Ĝi vivas en deciduaj kaj duon-deciduaj arbaretoj, arbaj savanoj, [[galeriaj arbaroj]], arbustaj duarangaj kreskaĵoj, sezone inunditaj arbaroj kaj mangrovoj, de marnivelo ĝis 400 m<ref name="BOTW"/>. ==Referencoj== {{Portalo Birdoj}} {{Referencoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Tiranedoj]] [[Kategorio:Paseroformaj]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] [[Kategorio:Neotropisa faŭno]] nq82l6lix8nso77c97jw2nicyqjsq4v 0 944241 9377929 2026-05-19T19:40:03Z HaleBopp 52251 Alidirekti al Palpinta tiraneto 9377929 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Palpinta tiraneto]] 3e1ydaly1zts1hyn3wy7ivagmwoy48b 1 944242 9377935 2026-05-19T19:46:15Z Sj1mor 12103 /* Eksa informkesto */ nova sekcio 9377935 wikitext text/x-wiki == Eksa informkesto == z [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 19:46, 19 maj. 2026 (UTC) gpk0ahwj07tv2zt6n9ctfykhkc6ogwd 9377936 9377935 2026-05-19T19:46:21Z Sj1mor 12103 /* Eksa informkesto */ 9377936 wikitext text/x-wiki == Eksa informkesto == {{Informkesto biografio |Antaŭnomo = Ion |Familinomo = Creangă |Postnomo = |PostFamilinomo = |Prononco = /iˈon ˈkre̯aŋɡə/ |AliajLingvoj = |VeraNomo = |NaskiĝLoko = Humuleşti |NaskiĝLokoLigilo = Humuleşti |NaskiĝTago = 10 |NaskiĝMonato = junio |NaskiĝJaro = 1839 |MortLoko = Iaşi |MortLokoLigilo = Iaşi |MortTago = 31 |MortMonato = decembro |MortJaro = 1889 |AntaŭOkupo = |Okupo = verkisto |Okupo2 = poeto |Okupo3 = instruisto |Okupo4 = |Epoko = |Epoko = |AliajOkupoj = |Ŝtato = rumana |Dosiero = Ion_Creanga-Foto03 |TipoDosiero = jpg |Subteksto = |Ordigo = }} [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 19:46, 19 maj. 2026 (UTC) 79alrn20e3si63u8b8hltk6kbsm4ape 1 944243 9377938 2026-05-19T19:50:27Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "{{re|Arbarulo}} Ĉar vi estas tiom buna detektivo pri misaj asertoj, mi volas atentigi vin pri tiu malkongrueco, kvankam mi ne volas premi vin nepre solvi la problemon, sed se vi emas, vi povas iom plu enketi: Laŭ la stato ĝis hodiaŭ de tiu ĉi vikipedia teksto pri Salazar, diktatoro en Portugalio de 1932 ĝis 1968, "en 1936 Cancela de Abreu kiel la ministro pri internaj aferoj malpermesis la disvastigon de Esperanto". Sed problemo estas ke laŭ la ekstera listo..." 9377938 wikitext text/x-wiki {{re|Arbarulo}} Ĉar vi estas tiom buna detektivo pri misaj asertoj, mi volas atentigi vin pri tiu malkongrueco, kvankam mi ne volas premi vin nepre solvi la problemon, sed se vi emas, vi povas iom plu enketi: Laŭ la stato ĝis hodiaŭ de tiu ĉi vikipedia teksto pri Salazar, diktatoro en Portugalio de 1932 ĝis 1968, "en 1936 Cancela de Abreu kiel la ministro pri internaj aferoj malpermesis la disvastigon de Esperanto". Sed problemo estas ke laŭ la ekstera listo https://www.rulers.org/portgov.html pri portugalaj ministroj dum kaj post la diktaturo, ĝis sept. 1944 tute ne estis portugala ministro pri internaj aferoj, sed la diktatoro faris ĉion mem. Kaj la listo klare konfirmas ke Cancela de Abreu estis ministro pri internaj aferoj de feb. 1947 ĝis aŭg. 1950. Krome tamen la germana vikipedio aldonas, ke li laŭ [https://web.archive.org/web/20221203134117/http://www.kolumbus.fi/taglarsson/dokumentit/salazar4.htm] de sept. 1944 ĝis febr. 1947 jam estis ministroj pri publikaj laboroj. Se do la esperantista frazo ĝustas, ke li "kiel la ministro pri internaj aferoj malpermesis la disvastigon de Esperanto", tiam ĉiukaze ne en 1936, sed de feb. 1947 ĝis aŭg. 1950, kaj se li "kiel ministro malpermesis la disvastigon de Esperanto", tiam povas esti inter sept. 1944 kaj feb. 1950, sed ĉiukaze ne en 1936. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 19:30, 19 maj. 2026 (UTC) 03vjsukmwfopb23jg7x5scgwt4csvz7 0 944244 9377950 2026-05-19T20:16:08Z HaleBopp 52251 Kreado de Acrochordopus 9377950 wikitext text/x-wiki {{kursiva titolo}} {{Taksonomio |nomo = ''Acrochordopus'' |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |dosiero = Phyllomyias burmeisteri - Rough-legged tyrannulet; Extrema, Minas Gerais, Brazil.jpg |dosiero larĝo = 240ra |priskribo de dosiero = La [[raspakrura tiraneto]] (''A. burmeisteri''),<br>la [[tipa specio]] de la genro |regno = [[Animalia]] - [[animaloj]] |filumo = [[Chordata]] - [[ĥorduloj]] |klaso = [[Aves]] - [[birdoj]] |ordo = [[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] |familio = [[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] |genro = '''''Acrochordopus''''' |genro aŭtoritato = [[Berlepsch, HHCL]]; [[Hellmayr, CE]], 1905 |specioj de subdivizio = Specioj |subdivizio2 = *''[[Acrochordopus burmeisteri|A. burmeisteri]]'' - [[raspakrura tiraneto]] *''[[Acrochordopus zeledoni|A. zeledoni]]'' - [[blankfrunta tiraneto]] |sinonimo = |vikispecio = |komunejo = }} '''''Acrochordopus''''' estas [[Genro (biologio)|genro]] de [[birdoj]] el la familio de [[tiranedoj]]. Ĝi enhavas 2 [[specio]]jn troviĝantajn en [[Centrameriko]] kaj [[Sudameriko]]. ==Taksonomio== Laŭ [[AviList]]<ref name="AviList">[https://www.avilist.org/ AviList v2025], konsultita la 19-an de maj. 2026.</ref>, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu genro, kaj ties Esperantaj nomoj<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref>: {{Genealogia arbo2}} *[[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] **[[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] ***''Acrochordopus'' <small>[[Berlepsch, HHCL]]; [[Hellmayr, CE]], 1905</small> ****''[[Acrochordopus burmeisteri]]'' <small>([[Cabanis, JL]]; [[Heine, F]], 1860)</small> - [[raspakrura tiraneto]] ****''[[Acrochordopus zeledoni]]'' <small>([[Lawrence, GN]], 1869)</small> - [[blankfrunta tiraneto]] *****''Acrochordopus zeledoni zeledoni'' <small>([[Lawrence, GN]], 1869)</small> *****''Acrochordopus zeledoni leucogonys'' <small>([[Sclater, PL]]; [[Salvin, O]], 1871)</small> *****''Acrochordopus zeledoni wetmorei'' <small>Aveledo H, R; Pons, AR, 1953</small> *****''Acrochordopus zeledoni viridiceps'' <small>[[Zimmer, JT]]; [[Phelps, WH Sr]], 1944</small> *****''Acrochordopus zeledoni bunites'' <small>[[Wetmore, A]]; [[Phelps, WH Jr]], 1956</small> {{Genealogia arbo2/fino}} ==Etimologio== La scienca [[genra nomo]] ''Acrochordopus'' estas kunmetaĵo el la [[antikvaj grekaj]] ''ἀκροχορδών'' (''akrokordon'' = "stretkola veruko", el ''ἄκρος'' = "ekstremaĵo" kaj ''χορδή'' = "kolbaso") kaj ''πούς'' (''pous'' = "piedo"), ĉar la tarsoj de tiuj birdoj estas kovritaj de distingaj verukecaj granuletoj<ref name="BOTW">[https://birdsoftheworld.org/bow/species/roltyr3/cur/introduction Birds of the World], Rough-legged Tyrannulet.</ref>. ==Referencoj== {{Portalo Birdoj}} {{Referencoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Tiranedoj]] [[Kategorio:Paseroformaj]] [[Kategorio:Birdoj de Centrameriko]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] [[Kategorio:Neotropisa faŭno]] 4vu1q1tcd1kwgi7jci7s7rlek3q55mh 0 944245 9377957 2026-05-19T20:44:44Z Alifono 114488 Kreita per traduko de la paĝo "[[:en:Special:Redirect/revision/1338082431|Suresh Canagarajah]]" 9377957 wikitext text/x-wiki '''Athelstan Suresh Canagarajah''' estas [[Tamiloj|tamil]]-devena [[Srilanko|srilanka]] [[lingvisto]] kaj profesoro pri [[aplikata lingvistiko]], [[Anglistiko|la angla]] kaj [[Aziologio|aziaj studoj]] ĉe la [[Pensilvania Ŝtata Universitato|Ŝtata Universitato de Pensilvanio]], kie li estas fakultatano ekde [[2007]]. Canagarajah estas unu el la ĉefaj akademiuloj kiuj esploras la tutmondan uzon de la angla lingvo. Lia esplorado kovras tutmondajn anglajn lingvojn (''World Englishes'') kaj la instruadon de la angla al parolantoj de aliaj lingvoj. Laŭ la kompreno de Canagarajah, en Sud-Azio komunumo tradicie baziĝis sur komuna spaco, ne sur komuna lingvo aŭ kulturo, kontraste al okcidentaj komprenoj, "rezultante en unulingveco kiu ja estas politike oportuna, sed rimarkinde artefarita"<ref name=":3">(en) Overstreet, Matthew, ''[https://enculturation.net/global-inevitable The Global Inevitable: A Review of Canagarajah's Translingual Practice]''. Enculturation, la 2-an de junio 2016. Alirdato: September 20, 2018.</ref>. Li opinias ke oni repripensu la rolon de la instruado de la angla lingvo en plurlingva mondo, en kiu multaj variaĵoj de la angla kunekzistas. Se ĉiuj variaĵoj de la angla ([[Angla kiel lingvafrankao|English as a lingua franca]] (ELF)<ref>{{Cite journal|last=Baker|first=Will|date=2012|others=Will Baker|title=Review. Understanding English as a Lingua Franca, Barbara Seidlhofer|url=https://eprints.soton.ac.uk/209263/|journal=International Journal of Applied Linguistics|doi=10.1111/j.1473-4192.2011.00305.x|issn=0802-6106}}</ref>, ''international English''<ref>(en) Barbara Seidlhofer, “''A concept of 'international English' and related issues: From 'real English' to 'realistic English'?''” (Strasburgo: Konsilio de Eŭropo. 2003)</ref>) estu samvaloraj por konduki al pli da [[lingva justeco]] por plurlingvaj lernantoj de la angla, kiuj povas alfronti [[Ĉikanado|ĉikanadon]] aŭ marĝenigon fare de parolantoj de dominaj variaĵoj de la angla.<ref>(en) Joel Heng Hartse''''',''''' ''[https://theotherjournal.com/2008/09/working-for-transformation-an-interview-with-suresh-canagarajah/ Suresh Canagarajah, Working for Transformation: An Interview with Suresh Canagarajah]'', The Other Journal, n-ro 12: Education</ref>. Verkaro Li publikigis verkojn pri [[translingvismo]]<ref>(en) Campbell, Lee (2003). "''Review: 'A Geopolitics of Academic Writing''<nowiki/>'". ''Journal of Ancient Civilizations''. '''23''' (2): 455–459. JSTOR&#x20;20866575.</ref>, [[translingvado]]<ref>Noto: En [[lingvistiko]] kaj edukado, ŝanĝado inter lingvoj (ankaŭ konata kiel [[translingvado]] aŭ kodmiksado) rilatas al la praktiko de plurlingvaj parolantoj moviĝantaj tien kaj reen inter diversaj lingvoj por komuniki, krei signifon kaj esprimi kompleksajn ideojn. </ref> , [[lingva imperiismo]]<ref>(en) Bhatt, Rakesh (2002). "''Review of Suresh Canagarajah: Resisting linguistic imperialism in English teaching''". Language in Society. 31 (4): 631–635. doi:10.1017/S0047404502274059.</ref> kaj sociaj kaj politikaj problemoj en lingva edukado <ref>{{Citaĵo el gazeto|volumo=23}}</ref> <ref>{{Citaĵo el gazeto|unua=Suresh|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1540-4781.2011.01207.x|lingvo=en|volumo=95|issn=0026-7902}}</ref>. Lia libro, ''Translingual Practice: Global Englishes and Cosmopolitan Relations (Translingva Praktiko: Tutmondaj Anglaj Lingvoj kaj Kosmopolitaj Rilatoj),'' gajnis tri nacie agnoskitajn premiojn por plej bonaj libroj<ref>(en) "''[https://www.mla.org/Resources/Career/MLA-Grants-and-Awards/Winners-of-MLA-Prizes/Biennial-Prize-and-Award-Winners/Mina-P.-Shaughnessy-Prize-Winners Mina P. Shaughnessy Prize Winners]''". Modern Language Association. Alirdato: la 19-an de majo 2026.</ref>. == Elektitaj publikaĵoj == * ''Translingual Practice: Global Englishes and Cosmopolitan Relations'' (Translingva praktiko: Tutmondaj anglaj lingvoj kaj kosmopolitaj rilatoj). Novjorko kaj Abingdon: Routledge, 2013. pp. xxii-230. En tiu libro li klarigas, ke en translingva situacio, lingvo-uzantoj ne moviĝas al indiĝenaj normoj; anstataŭe, ili kreas novajn normojn<ref name=":3" />. * Canagarajah, A. (1999). ''Resisting linguistic imperialism in English language teaching.'' (Rezisto al [[lingva imperiismo]] en la instruado de la angla lingvo). Oksfordo: Oxford University Press. == Rimarkindaj premioj == * Usona Asocio por Aplikata Lingvistiko (AAAL) Premio por Plej Bona Libro 2020 por ''Routledge Handbook for Migration and Language'' (Manlibro Routledge por Migrado kaj Lingvo) <ref name=":1">{{Citaĵo el la reto|url=https://www.aaal.org/book-award##|retejo=www.aaal.org}}</ref> * Usona Asocio por Aplikata Lingvistiko (AAAL) 2016 Inaŭgura Premio por Plej Bona Libro por ''Translingual Practice: Global Englishes and Cosmopolitan Relations'' <ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://www.aaal.org/news/aaaletter---march-2016#BookAward|retejo=www.aaal.org}}</ref> * Brita Asocio por Aplikata Lingvistiko (BAAL) Libropremio 2014 por ''Translingual Practice: Global Englishes and Cosmopolitan Relations'' <ref name=":2">{{Citaĵo el la reto|unua=British Association for Applied|url=https://www.baal.org.uk/what-we-do/book-prize/|retejo=BAAL|lingvo=en-GB}}</ref> * [[Modern Language Association of America]] 2012-2013 Premio Mina P. Shaughnessy por ''Translingual Practice: Global Englishes and Cosmopolitan Relations'' <ref name=":0">{{Citaĵo el la reto|url=https://www.mla.org/Resources/Career/MLA-Grants-and-Awards/Winners-of-MLA-Prizes/Biennial-Prize-and-Award-Winners/Mina-P.-Shaughnessy-Prize-Winners|retejo=Modern Language Association|lingvo=en}}</ref> * Conference on College Composition and Communication (CCCC) 2007 Premio Richard Braddock por ''"The Place of World Englishes in Composition: Pluralization Continued"'' <ref>{{Citaĵo el la reto|url=https://cccc.ncte.org/cccc/awards/braddock|retejo=Conference on College Composition and Communication|lingvo=en-US}}</ref> * Modern Language Association of America 1999 Premio Mina P. Shaughnessy pro ''Resisting Linguistic Imperialism in English Teaching (Rezisto al'' ''lingva'' ''imperiismo en'' ''la instruado de la angla'' ''lingvo)'' <ref name=":0" /> == Referencoj == == Eksteraj ligiloj == [https://sites.psu.edu/canagarajah/ Retejo de Suresh Canagarajah] [[Kategorio:Usonaj lingvistoj]] [[Kategorio:Sociolingvistoj]] [[Kategorio:Vivantaj homoj]] [[Kategorio:Aplikata lingvistiko]] [[Kategorio:Lingvistoj laŭ landoj]] [[Kategorio:Srilanko]] 44x57jm5zt9cnpgpca7smke1n3el6r2 9377962 9377957 2026-05-19T20:49:59Z Alifono 114488 Referencoj 9377962 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo}} '''Athelstan Suresh Canagarajah''' estas [[Tamiloj|tamil]]-devena [[Srilanko|srilanka]] [[lingvisto]] kaj profesoro pri [[aplikata lingvistiko]], [[Anglistiko|la angla]] kaj [[Aziologio|aziaj studoj]] ĉe la [[Pensilvania Ŝtata Universitato|Ŝtata Universitato de Pensilvanio]], kie li estas fakultatano ekde [[2007]]. Canagarajah estas unu el la ĉefaj akademiuloj kiuj esploras la tutmondan uzon de la angla lingvo. Lia esplorado kovras tutmondajn anglajn lingvojn (''World Englishes'') kaj la instruadon de la angla al parolantoj de aliaj lingvoj. Laŭ la kompreno de Canagarajah, en Sud-Azio komunumo tradicie baziĝis sur komuna spaco, ne sur komuna lingvo aŭ kulturo, kontraste al okcidentaj komprenoj, "rezultante en unulingveco kiu ja estas politike oportuna, sed rimarkinde artefarita"<ref name=":3">(en) Overstreet, Matthew, ''[https://enculturation.net/global-inevitable The Global Inevitable: A Review of Canagarajah's Translingual Practice]''. Enculturation, la 2-an de junio 2016. Alirdato: September 20, 2018.</ref>. Li opinias ke oni repripensu la rolon de la instruado de la angla lingvo en plurlingva mondo, en kiu multaj variaĵoj de la angla kunekzistas. Se ĉiuj variaĵoj de la angla ([[Angla kiel lingvafrankao|English as a lingua franca]] (ELF)<ref>{{Cite journal|last=Baker|first=Will|date=2012|others=Will Baker|title=Review. Understanding English as a Lingua Franca, Barbara Seidlhofer|url=https://eprints.soton.ac.uk/209263/|journal=International Journal of Applied Linguistics|doi=10.1111/j.1473-4192.2011.00305.x|issn=0802-6106}}</ref>, ''international English''<ref>(en) Barbara Seidlhofer, “''A concept of 'international English' and related issues: From 'real English' to 'realistic English'?''” (Strasburgo: Konsilio de Eŭropo. 2003)</ref>) estu samvaloraj por konduki al pli da [[lingva justeco]] por plurlingvaj lernantoj de la angla, kiuj povas alfronti [[Ĉikanado|ĉikanadon]] aŭ marĝenigon fare de parolantoj de dominaj variaĵoj de la angla.<ref>(en) Joel Heng Hartse''''',''''' ''[https://theotherjournal.com/2008/09/working-for-transformation-an-interview-with-suresh-canagarajah/ Suresh Canagarajah, Working for Transformation: An Interview with Suresh Canagarajah]'', The Other Journal, n-ro 12: Education</ref>. == Verkaro == Li publikigis verkojn pri [[translingvismo]]<ref>(en) Campbell, Lee (2003). "''Review: 'A Geopolitics of Academic Writing''<nowiki/>'". ''Journal of Ancient Civilizations''. '''23''' (2): 455–459. JSTOR&#x20;20866575.</ref>, [[translingvado]]<ref>Noto: En [[lingvistiko]] kaj edukado, ŝanĝado inter lingvoj (ankaŭ konata kiel [[translingvado]] aŭ kodmiksado) rilatas al la praktiko de plurlingvaj parolantoj moviĝantaj tien kaj reen inter diversaj lingvoj por komuniki, krei signifon kaj esprimi kompleksajn ideojn. </ref> , [[lingva imperiismo]]<ref>(en) Bhatt, Rakesh (2002). "''Review of Suresh Canagarajah: Resisting linguistic imperialism in English teaching''". Language in Society. 31 (4): 631–635. doi:10.1017/S0047404502274059.</ref> kaj sociaj kaj politikaj problemoj en lingva edukado. Lia libro, ''Translingual Practice: Global Englishes and Cosmopolitan Relations (Translingva Praktiko: Tutmondaj Anglaj Lingvoj kaj Kosmopolitaj Rilatoj),'' gajnis tri nacie agnoskitajn premiojn por plej bonaj libroj<ref>(en) "''[https://www.mla.org/Resources/Career/MLA-Grants-and-Awards/Winners-of-MLA-Prizes/Biennial-Prize-and-Award-Winners/Mina-P.-Shaughnessy-Prize-Winners Mina P. Shaughnessy Prize Winners]''". Modern Language Association. Alirdato: la 19-an de majo 2026.</ref>. === Elektitaj publikaĵoj === * ''Translingual Practice: Global Englishes and Cosmopolitan Relations'' (Translingva praktiko: Tutmondaj anglaj lingvoj kaj kosmopolitaj rilatoj). Novjorko kaj Abingdon: Routledge, 2013. pp. xxii-230. En tiu libro li klarigas, ke en translingva situacio, lingvo-uzantoj ne moviĝas al indiĝenaj normoj; anstataŭe, ili kreas novajn normojn<ref name=":3" />. * Canagarajah, A. (1999). ''Resisting linguistic imperialism in English language teaching.'' (Rezisto al [[lingva imperiismo]] en la instruado de la angla lingvo). Oksfordo: Oxford University Press. == Premioj == * Usona Asocio por Aplikata Lingvistiko (AAAL) Premio por Plej Bona Libro 2020 por ''Routledge Handbook for Migration and Language'' (Manlibro Routledge por Migrado kaj Lingvo) * Usona Asocio por Aplikata Lingvistiko (AAAL) 2016 Inaŭgura Premio por Plej Bona Libro por ''Translingual Practice: Global Englishes and Cosmopolitan Relations'' * Brita Asocio por Aplikata Lingvistiko (BAAL) Libropremio 2014 por ''Translingual Practice: Global Englishes and Cosmopolitan Relations'' * [[Modern-Lingva Asocio|Modern Language Association of America]] 2012-2013 Premio Mina P. Shaughnessy por ''Translingual Practice: Global Englishes and Cosmopolitan Relations'' * Conference on College Composition and Communication (CCCC) 2007 Premio Richard Braddock por ''"The Place of World Englishes in Composition: Pluralization Continued"'' * Modern Language Association of America 1999 Premio Mina P. Shaughnessy pro ''Resisting Linguistic Imperialism in English Teaching (Rezisto al'' ''lingva'' ''imperiismo en'' ''la instruado de la angla'' ''lingvo)'' == Referencoj == [[Kategorio:Usonaj lingvistoj]] [[Kategorio:Sociolingvistoj]] [[Kategorio:Vivantaj homoj]] [[Kategorio:Aplikata lingvistiko]] [[Kategorio:Lingvistoj laŭ landoj]] [[Kategorio:Srilanko]] <references /> == Vidu ankaŭ == [[Lingva justeco]] == Eksteraj ligiloj == [https://sites.psu.edu/canagarajah/ Retejo de Suresh Canagarajah] 7q17avhyr50qvaz5rzyu3zf9r9o30iy 6 944246 9377972 2026-05-19T20:54:36Z Claudio Pistilli 25073 Originala dosiero:https://www.meisterdrucke.pt/impressoes-artisticas-sofisticadas/Tancredi-Scarpelli/1420691/Antiquito-romano:-representa%C3%A7%C3%A3o-do-C%C3%B4nsul-Tito-Manlius-Imperiosus-Torquatus-derrotando-um-g%C3%A1lico-em-361-a.C.---(Tito-Manlius-Torquatus-lutando-contra-um-guerreiro-galego-que-desafiou-o-ex%C3%A9rcito-romano-e-o-matou,-361-a.C.)-Ilustra%C3%A7%C3%A3o-de-Tancredi-Scarpelli-(.html Reprezento de konsulo Tito Manlio Imperiozo Torkvato venkanta gaŭlon en 361 a.K. 9377972 wikitext text/x-wiki == Resumo == Originala dosiero:https://www.meisterdrucke.pt/impressoes-artisticas-sofisticadas/Tancredi-Scarpelli/1420691/Antiquito-romano:-representa%C3%A7%C3%A3o-do-C%C3%B4nsul-Tito-Manlius-Imperiosus-Torquatus-derrotando-um-g%C3%A1lico-em-361-a.C.---(Tito-Manlius-Torquatus-lutando-contra-um-guerreiro-galego-que-desafiou-o-ex%C3%A9rcito-romano-e-o-matou,-361-a.C.)-Ilustra%C3%A7%C3%A3o-de-Tancredi-Scarpelli-(.html Reprezento de konsulo Tito Manlio Imperiozo Torkvato venkanta gaŭlon en 361 a.K. == Permesiloj: == {{PD-old}} 4ed1r4in5mywdykfogrpf1djqwr9aqa 0 944247 9377981 2026-05-19T21:07:23Z Moldur 2507 Moldur movis paĝon [[Josefo kaj liaj Fratoj]] al [[Jozefo kaj liaj fratoj]] 9377981 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Jozefo kaj liaj fratoj]] 27y7rh7uliqp4hrt7eyjn1swprfpvie 0 944248 9377982 2026-05-19T21:08:02Z Claudio Pistilli 25073 Alidirektigis al [[Marko Furio Kamilo]] 9377982 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTU[[Marko Furio Kamilo]] 1uxjsmiqb16tyw323uoaobxus1004mu 14 944249 9377987 2026-05-19T21:14:21Z Näin on näreet 255377 Kreis novan paĝon kun "[[Kategorio:Kantoj]]" 9377987 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Kantoj]] 8r0574l534y9srb9q49d5dybx4qoidn 0 944250 9377997 2026-05-19T21:25:16Z Moldur 2507 Moldur movis paĝon [[La Viro Moseo kaj Monoteisma Religio]] al [[La viro Moseo kaj monoteisma religio]] 9377997 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[La viro Moseo kaj monoteisma religio]] cgaj74moz58xxvzj5u2s22jjbm30xsw 0 944251 9378010 2026-05-19T21:52:49Z Claudio Pistilli 25073 Kreis novan paĝon kun "{{Vidu ankaŭ|Aŭlo Manlio Torkvato Atiko|Marko Furio Kamilo}} {{Informkesto gravulo |nomo =<span style="text-shadow:white 4px 4px 2px;"><font color="black"><big><b>Titus Manlius Imperiosus Torquatus<br>([[-369|369 a.K]] - [[-341|341 a.K.]])</b></font></big></big></span> |dosiero =Titus Manlius Imperiosus Torquatus.png | grandeco de dosiero = 350ra |priskribo =Reprezento de konsulo Tito Manlio Imperiozo Torkvato venkanta gaŭlon..." 9378010 wikitext text/x-wiki {{Vidu ankaŭ|Aŭlo Manlio Torkvato Atiko|Marko Furio Kamilo}} {{Informkesto gravulo |nomo =<span style="text-shadow:white 4px 4px 2px;"><font color="black"><big><b>Titus Manlius Imperiosus Torquatus<br>([[-369|369 a.K]] - [[-341|341 a.K.]])</b></font></big></big></span> |dosiero =Titus Manlius Imperiosus Torquatus.png | grandeco de dosiero = 350ra |priskribo =Reprezento de konsulo Tito Manlio Imperiozo Torkvato venkanta gaŭlon en 361 a.K. |dato de naskiĝo =[[-369|369 a.K]] |loko de naskiĝo =[[Romio]], [[Romia Imperio]] |dato de morto =[[-341|341 a.K.]] |loko de morto =[[Romio]], [[Romia Imperio]] }} <big>'''Tito Torkŭato'''</big> aŭ <big>'''Titus Manlius Imperiosus Torquatus'''</big> estis fama politikisto kaj generalo de la Romia Respubliko, apartenanta al la malnova [[:en:Manlia gens|Manlia dinastio]]. Li havis elstaran karieron, estinte konsulo tri fojojn, en 347 a.K., 344 a.K. kaj 340 a.K., kaj diktatoro tri fojojn, en 353 a.K., 349 a.K. kaj 320 a.K. [[Dosiero:Combat_between_Titus_Manlius_Torquatus_and_Geminus_Maecius.gif|eta|300ra|maldekstre|<center>La filo de Manlius malobeas ordonojn kaj duelas kun latina militisto. Ilustraĵo de libro komence de la 20-a jarcento (1907), publikigita de [[:en:Alfred John Church|Alfred John Church]] (1829-1912).<ref>[https://www.heritage-history.com/index.php?c=read&author=church&book=rome Stories from Ancient Rome].</ref></center>]] [[Dosiero:Barthelemy-manlius-tours.jpg|eta|300ra|dekstre|<center>Manlio Torkvato kondamnas sian filon al morto, [[:en:Jean-Simon Berthélemy|Jean-Simon Berthélemy]] (1785).</center>]] [[Dosiero:Honnet_Prix_de_Rome.JPG|eta|300ra|maldekstre|<center>Pentraĵo pri la morto-kondamno de la filo de Manlio Torkvato, [[:fr:Alexandre-Romain Honnet|Alexandre-Romain Honnet]] (1799).</center>]] [[Dosiero:Consul Titus Manlius Torquatus laat zijn zoon onthoofden, SK-A-613.jpg|eta|300ra|dekstre|<center>Konsulo Tito Manlio Torkvato ordonas la senkapigon de sia filo, pentraĵo de [[Ferdinand Bol]] (1616-1680).</center>]] [[Dosiero:Titus_Manlius_Torquatos_LACMA_M.88.91.302.jpg|eta|300ra|maldekstre|<center>Bildo de Tito Manlio Imperiozo Torkvato, publikigita en [[1586]], Nederlando, [[Hendrik Goltzius]]</center>]] Li estis unu el la fruaj herooj de la Romia Respubliko, same kiel [[Cincinato]], [[:en:Aulus Cornelius Cossus|Kornelio Koso]] (floris 428 a.K. kaj 414 a.K.), [[Marko Furio Kamilo]] kaj [[:en:Marcus Valerius Corvus|Valerio Korvo]] (370 a.K. - 270 a.K.). Kiel juna milita tribunuso, li venkis grandegan gaŭlon en unu el la plej famaj dueloj de la Respubliko, kio gajnis al li la epiteton "Torkvato" laŭ la [[torko]], kiun li ricevis el la korpo de la gaŭlo. Li ankaŭ estis konata pro siaj moralaj virtoj, kaj lia severeco famiĝis post kiam li ekzekutis sian propran filon pro malobeo de ordonoj en batalo. Lia vivo estis vidita kiel modelo por liaj posteuloj, kiuj provis imiti liajn heroajn farojn, eĉ jarcentojn post lia morto. ==Kariero== La patro de Tito, Lucio Manlio Kapitolino Imperiozo, estis nomumita diktatoro en 363 a.K. por plenumi religiajn devojn, sed anstataŭe li sin dediĉis al preparojn por la milito. Ĉi tio rezultigis fortan opozicion de la plebaj tribunusoj kaj li estis kondukita al juĝo komence de la sekva jaro, post kiam li rezignis pri diktatoreco. Inter la akuzoj kontraŭ li estis, ke li forpelis Titon el Romo pro liaj parolmalfacilaĵoj kaj devigis lin ofici kiel manlaboristo. Aŭdinte pri ĉi tiuj akuzoj kontraŭ sia patro, Tito iris al la hejmo de la tribunuso [[:en:Marcus Pomponius (tribune of the plebs 362 BCE)|Marko Pomponjo]], kie ĉi-lasta atendis, ke li prezentu pliajn akuzojn kaj tial Tito estis tuj akceptita. Tamen, post kiam ili estis solaj, li eltiris sian kaŝitan tranĉilon kaj minacis ponardi la tribunuson krom se li farus publikan ĵuron ne okazigi kunvenon por akuzi Lucion Manlion, kion Pomponjo konsentis kaj laŭregule plenumis. La reputacio de Tito Manlio kreskis pro liaj file piaj agoj, kiuj helpis lin esti elektita kiel milita tribunuso poste en tiu jaro. En 361 a.K., Tito Manlio batalis en la armeo de [[:en:Titus Quinctius Pennus Capitolinus Crispinus|Tito Kvincio Poenuso Kapitolino Krispino]] kontraŭ la Gaŭloj dum la [[:en:Battle of the Anio River (361 BC)|Batalo ĉe la Rivero Anio]]. Kiam gaŭlo kun giganta kaj grandega forto defiis la romianojn al duelo, Manlio akceptis la defion kun la aprobo de Poeno post kiam la resto de la armeo sindetenis de respondo dum longa tempo. Malgraŭ esti fizike malsupera, li mortigis la gaŭlon per batoj sur la ventro kaj ventro, post kio li senigis la torkon de la kadavro kaj metis ĝin ĉirkaŭ sian propran kolon. Pro tio, li akiris la kromnomo Torkvato, titolo kiu estis transdonita ankaŭ al liaj posteuloj. En 353 a.K., li estis nomumita [[diktatoro]] kaj prepariĝis por ataki [[:en:Caere|Cero]], sed ili respondis sendante mesaĝistojn kaj akiris pacon. La kampanjo tiam estis direktita al la [[Faliskoj]], sed ĉe alvenola romia armeo malkovris, ke la Faliskoj estis malaperintaj. Ili detruis la regionon sed ŝparis la urbojn antaŭ ol reveni al Romo. Li estis nomumita diktatoro denove en 348 a.K. por kontroli la elektojn. Unu jaron poste, li estis elektita al sia unua konsuleco. Lia dua konsuleco okazis en 345 a.K. En 340 a.K., kiam Manlio estis konsulo je la tria fojo, Romo havis gvidadon sur la [[:en:Latin League|Latina Ligo]]. Ĝi ricevis delegacion de membroŝtatoj estrata de Lucio Anio, postulante egalan statuson en la romia registaro, kiel ekzemple lokon en la senato kaj konsulejon, sed Manlio, apelaciante al Jupitero, rifuzis la peton al ili. Anio parolis malestime pri la romia Jupitero, poste perdis konscion kaj falis sur la ŝtupojn de la publika asembleo. Interpretinte la kolapson kiel dian venĝon, Manlio deklaris, ke li ekstermos la malamikojn de Romo same kiel Jupitero faris al Anio. La latina ambasadejo postulis paspermeson kaj akompanantaron de magistratoj por lasi Romon neĝenate. Romo realianciĝis kun la [[Samnitoj]] kontraŭ la Latinoj. Dum la milito, Manlio kaj lia kunkonsulo, [[:en:Publius Decius Mus (consul 340 BC)|Publio Decio Mus]], decidis, ke la malnova milita disciplino estus restarigita, kaj neniu viro rajtos forlasi sian postenon, sub mortopuno. La filo de Manlio, vidinte ŝancon por gloro, forgesis ĉi tiun strikton, forlasis sian postenon kun siaj amikoj, kaj venkis plurajn latinajn pafistojn en batalo. Li reportis la militakiron al sia patro, kiu publike riproĉis lin pro malobeo kaj ekzekutis lin. "Manlia disciplino" poste fariĝis esprimo por senkompata plenumo de reguloj. Post kiam Decio Mus oferis sin por atingi venkon ĉe la [[:en:Battle of Vesuvius|batalo ĉe Vezuvio]], Manlio sukcesis dispremi la latinajn aliancanojn kaj persekuti ilin en [[Kampanio]]n. Li venkis ilin denove ĉe [[:en:Battle of Trifanum|Trifanum]], fininte la militon, kaj revenis al Romo. Li, pro malbona sano, ne kapablis fari plian kampanjon kontraŭ la [[:en:Antium|Antiatoj]] kaj nomumis [[:en:Lucius Papirius Crassus (consul 336 BC)|Lucion Papirion Krason]] kiel diktatoron por plenumi ĉi tiun rolon anstataŭe. == Referencoj == {{referencoj}} [[Kategorio:Naskiĝintoj en la 4-a jarcento a.K.]] [[Kategorio:Mortintoj en la 4-a jarcento a.K.]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Itallio]] [[Kategorio:Mortintoj en Italio]] [[Kategorio:Italaj militistoj]] [[Kategorio:Italaj ŝtatestroj]] [[Kategorio:Italaj konsuloj]] [[Kategorio:Italaj diktatoroj]] {{Trad|en|Titus Manlius Imperiosus Torquatus|Q714821}} {{DEFAŬLTORDIGO:Tito Manlio Imperiozo Torkvato}} mp3wotmqutufri761ome1qe3u3pu1hw 9378011 9378010 2026-05-19T21:54:58Z Claudio Pistilli 25073 9378011 wikitext text/x-wiki {{Vidu ankaŭ|Aŭlo Manlio Torkvato Atiko|Marko Furio Kamilo}} {{Informkesto gravulo |nomo =<span style="text-shadow:white 4px 4px 2px;"><font color="black"><big><b>Titus Manlius Imperiosus Torquatus<br>([[-369|369 a.K]] - [[-341|341 a.K.]])</b></font></big></big></span> |dosiero =Titus Manlius Imperiosus Torquatus.png | grandeco de dosiero = 350ra |priskribo =Reprezento de konsulo Tito Manlio Imperiozo Torkvato venkanta gaŭlon en 361 a.K. |dato de naskiĝo =[[-369|369 a.K]] |loko de naskiĝo =[[Romio]], [[Romia Imperio]] |dato de morto =[[-341|341 a.K.]] |loko de morto =[[Romio]], [[Romia Imperio]] }} <big>'''Tito Torkŭato'''</big> aŭ <big>'''Titus Manlius Imperiosus Torquatus'''</big> estis fama politikisto kaj generalo de la Romia Respubliko, apartenanta al la malnova [[:en:Manlia gens|Manlia dinastio]]. Li havis elstaran karieron, estinte konsulo tri fojojn, en 347 a.K., 344 a.K. kaj 340 a.K., kaj diktatoro tri fojojn, en 353 a.K., 349 a.K. kaj 320 a.K. [[Dosiero:Combat_between_Titus_Manlius_Torquatus_and_Geminus_Maecius.gif|eta|300ra|maldekstre|<center>La filo de Manlius malobeas ordonojn kaj duelas kun latina militisto. Ilustraĵo de libro komence de la 20-a jarcento (1907), publikigita de [[:en:Alfred John Church|Alfred John Church]] (1829-1912).<ref>[https://www.heritage-history.com/index.php?c=read&author=church&book=rome Stories from Ancient Rome].</ref></center>]] [[Dosiero:Barthelemy-manlius-tours.jpg|eta|300ra|maldekstre|<center>Manlio Torkvato kondamnas sian filon al morto, [[:en:Jean-Simon Berthélemy|Jean-Simon Berthélemy]] (1785).</center>]] [[Dosiero:Honnet_Prix_de_Rome.JPG|eta|300ra|maldekstre|<center>Pentraĵo pri la morto-kondamno de la filo de Manlio Torkvato, [[:fr:Alexandre-Romain Honnet|Alexandre-Romain Honnet]] (1799).</center>]] [[Dosiero:Consul Titus Manlius Torquatus laat zijn zoon onthoofden, SK-A-613.jpg|eta|300ra|dekstre|<center>Konsulo Tito Manlio Torkvato ordonas la senkapigon de sia filo, pentraĵo de [[Ferdinand Bol]] (1616-1680).</center>]] [[Dosiero:Titus_Manlius_Torquatos_LACMA_M.88.91.302.jpg|eta|300ra|maldekstre|<center>Bildo de Tito Manlio Imperiozo Torkvato, publikigita en [[1586]], Nederlando, [[Hendrik Goltzius]]</center>]] Li estis unu el la fruaj herooj de la Romia Respubliko, same kiel [[Cincinato]], [[:en:Aulus Cornelius Cossus|Kornelio Koso]] (floris 428 a.K. kaj 414 a.K.), [[Marko Furio Kamilo]] kaj [[:en:Marcus Valerius Corvus|Valerio Korvo]] (370 a.K. - 270 a.K.). Kiel juna milita tribunuso, li venkis grandegan gaŭlon en unu el la plej famaj dueloj de la Respubliko, kio gajnis al li la epiteton "Torkvato" laŭ la [[torko]], kiun li ricevis el la korpo de la gaŭlo. Li ankaŭ estis konata pro siaj moralaj virtoj, kaj lia severeco famiĝis post kiam li ekzekutis sian propran filon pro malobeo de ordonoj en batalo. Lia vivo estis vidita kiel modelo por liaj posteuloj, kiuj provis imiti liajn heroajn farojn, eĉ jarcentojn post lia morto. ==Kariero== La patro de Tito, Lucio Manlio Kapitolino Imperiozo, estis nomumita diktatoro en 363 a.K. por plenumi religiajn devojn, sed anstataŭe li sin dediĉis al preparojn por la milito. Ĉi tio rezultigis fortan opozicion de la plebaj tribunusoj kaj li estis kondukita al juĝo komence de la sekva jaro, post kiam li rezignis pri diktatoreco. Inter la akuzoj kontraŭ li estis, ke li forpelis Titon el Romo pro liaj parolmalfacilaĵoj kaj devigis lin ofici kiel manlaboristo. Aŭdinte pri ĉi tiuj akuzoj kontraŭ sia patro, Tito iris al la hejmo de la tribunuso [[:en:Marcus Pomponius (tribune of the plebs 362 BCE)|Marko Pomponjo]], kie ĉi-lasta atendis, ke li prezentu pliajn akuzojn kaj tial Tito estis tuj akceptita. Tamen, post kiam ili estis solaj, li eltiris sian kaŝitan tranĉilon kaj minacis ponardi la tribunuson krom se li farus publikan ĵuron ne okazigi kunvenon por akuzi Lucion Manlion, kion Pomponjo konsentis kaj laŭregule plenumis. La reputacio de Tito Manlio kreskis pro liaj file piaj agoj, kiuj helpis lin esti elektita kiel milita tribunuso poste en tiu jaro. En 361 a.K., Tito Manlio batalis en la armeo de [[:en:Titus Quinctius Pennus Capitolinus Crispinus|Tito Kvincio Poenuso Kapitolino Krispino]] kontraŭ la Gaŭloj dum la [[:en:Battle of the Anio River (361 BC)|Batalo ĉe la Rivero Anio]]. Kiam gaŭlo kun giganta kaj grandega forto defiis la romianojn al duelo, Manlio akceptis la defion kun la aprobo de Poeno post kiam la resto de la armeo sindetenis de respondo dum longa tempo. Malgraŭ esti fizike malsupera, li mortigis la gaŭlon per batoj sur la ventro kaj ventro, post kio li senigis la torkon de la kadavro kaj metis ĝin ĉirkaŭ sian propran kolon. Pro tio, li akiris la kromnomo Torkvato, titolo kiu estis transdonita ankaŭ al liaj posteuloj. En 353 a.K., li estis nomumita [[diktatoro]] kaj prepariĝis por ataki [[:en:Caere|Cero]], sed ili respondis sendante mesaĝistojn kaj akiris pacon. La kampanjo tiam estis direktita al la [[Faliskoj]], sed ĉe alvenola romia armeo malkovris, ke la Faliskoj estis malaperintaj. Ili detruis la regionon sed ŝparis la urbojn antaŭ ol reveni al Romo. Li estis nomumita diktatoro denove en 348 a.K. por kontroli la elektojn. Unu jaron poste, li estis elektita al sia unua konsuleco. Lia dua konsuleco okazis en 345 a.K. En 340 a.K., kiam Manlio estis konsulo je la tria fojo, Romo havis gvidadon sur la [[:en:Latin League|Latina Ligo]]. Ĝi ricevis delegacion de membroŝtatoj estrata de Lucio Anio, postulante egalan statuson en la romia registaro, kiel ekzemple lokon en la senato kaj konsulejon, sed Manlio, apelaciante al Jupitero, rifuzis la peton al ili. Anio parolis malestime pri la romia Jupitero, poste perdis konscion kaj falis sur la ŝtupojn de la publika asembleo. Interpretinte la kolapson kiel dian venĝon, Manlio deklaris, ke li ekstermos la malamikojn de Romo same kiel Jupitero faris al Anio. La latina ambasadejo postulis paspermeson kaj akompanantaron de magistratoj por lasi Romon neĝenate. Romo realianciĝis kun la [[Samnitoj]] kontraŭ la Latinoj. Dum la milito, Manlio kaj lia kunkonsulo, [[:en:Publius Decius Mus (consul 340 BC)|Publio Decio Mus]], decidis, ke la malnova milita disciplino estus restarigita, kaj neniu viro rajtos forlasi sian postenon, sub mortopuno. La filo de Manlio, vidinte ŝancon por gloro, forgesis ĉi tiun strikton, forlasis sian postenon kun siaj amikoj, kaj venkis plurajn latinajn pafistojn en batalo. Li reportis la militakiron al sia patro, kiu publike riproĉis lin pro malobeo kaj ekzekutis lin. "Manlia disciplino" poste fariĝis esprimo por senkompata plenumo de reguloj. Post kiam Decio Mus oferis sin por atingi venkon ĉe la [[:en:Battle of Vesuvius|batalo ĉe Vezuvio]], Manlio sukcesis dispremi la latinajn aliancanojn kaj persekuti ilin en [[Kampanio]]n. Li venkis ilin denove ĉe [[:en:Battle of Trifanum|Trifanum]], fininte la militon, kaj revenis al Romo. Li, pro malbona sano, ne kapablis fari plian kampanjon kontraŭ la [[:en:Antium|Antiatoj]] kaj nomumis [[:en:Lucius Papirius Crassus (consul 336 BC)|Lucion Papirion Krason]] kiel diktatoron por plenumi ĉi tiun rolon anstataŭe. == Referencoj == {{referencoj}} [[Kategorio:Naskiĝintoj en la 4-a jarcento a.K.]] [[Kategorio:Mortintoj en la 4-a jarcento a.K.]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Itallio]] [[Kategorio:Mortintoj en Italio]] [[Kategorio:Italaj militistoj]] [[Kategorio:Italaj ŝtatestroj]] [[Kategorio:Italaj konsuloj]] [[Kategorio:Italaj diktatoroj]] {{Trad|en|Titus Manlius Imperiosus Torquatus|Q714821}} {{DEFAŬLTORDIGO:Tito Manlio Imperiozo Torkvato}} b2qsql450e1o7x9a1p9jnyoh3qozd3v 9378012 9378011 2026-05-19T21:55:45Z Claudio Pistilli 25073 /* Referencoj */ 9378012 wikitext text/x-wiki {{Vidu ankaŭ|Aŭlo Manlio Torkvato Atiko|Marko Furio Kamilo}} {{Informkesto gravulo |nomo =<span style="text-shadow:white 4px 4px 2px;"><font color="black"><big><b>Titus Manlius Imperiosus Torquatus<br>([[-369|369 a.K]] - [[-341|341 a.K.]])</b></font></big></big></span> |dosiero =Titus Manlius Imperiosus Torquatus.png | grandeco de dosiero = 350ra |priskribo =Reprezento de konsulo Tito Manlio Imperiozo Torkvato venkanta gaŭlon en 361 a.K. |dato de naskiĝo =[[-369|369 a.K]] |loko de naskiĝo =[[Romio]], [[Romia Imperio]] |dato de morto =[[-341|341 a.K.]] |loko de morto =[[Romio]], [[Romia Imperio]] }} <big>'''Tito Torkŭato'''</big> aŭ <big>'''Titus Manlius Imperiosus Torquatus'''</big> estis fama politikisto kaj generalo de la Romia Respubliko, apartenanta al la malnova [[:en:Manlia gens|Manlia dinastio]]. Li havis elstaran karieron, estinte konsulo tri fojojn, en 347 a.K., 344 a.K. kaj 340 a.K., kaj diktatoro tri fojojn, en 353 a.K., 349 a.K. kaj 320 a.K. [[Dosiero:Combat_between_Titus_Manlius_Torquatus_and_Geminus_Maecius.gif|eta|300ra|maldekstre|<center>La filo de Manlius malobeas ordonojn kaj duelas kun latina militisto. Ilustraĵo de libro komence de la 20-a jarcento (1907), publikigita de [[:en:Alfred John Church|Alfred John Church]] (1829-1912).<ref>[https://www.heritage-history.com/index.php?c=read&author=church&book=rome Stories from Ancient Rome].</ref></center>]] [[Dosiero:Barthelemy-manlius-tours.jpg|eta|300ra|maldekstre|<center>Manlio Torkvato kondamnas sian filon al morto, [[:en:Jean-Simon Berthélemy|Jean-Simon Berthélemy]] (1785).</center>]] [[Dosiero:Honnet_Prix_de_Rome.JPG|eta|300ra|maldekstre|<center>Pentraĵo pri la morto-kondamno de la filo de Manlio Torkvato, [[:fr:Alexandre-Romain Honnet|Alexandre-Romain Honnet]] (1799).</center>]] [[Dosiero:Consul Titus Manlius Torquatus laat zijn zoon onthoofden, SK-A-613.jpg|eta|300ra|dekstre|<center>Konsulo Tito Manlio Torkvato ordonas la senkapigon de sia filo, pentraĵo de [[Ferdinand Bol]] (1616-1680).</center>]] [[Dosiero:Titus_Manlius_Torquatos_LACMA_M.88.91.302.jpg|eta|300ra|maldekstre|<center>Bildo de Tito Manlio Imperiozo Torkvato, publikigita en [[1586]], Nederlando, [[Hendrik Goltzius]]</center>]] Li estis unu el la fruaj herooj de la Romia Respubliko, same kiel [[Cincinato]], [[:en:Aulus Cornelius Cossus|Kornelio Koso]] (floris 428 a.K. kaj 414 a.K.), [[Marko Furio Kamilo]] kaj [[:en:Marcus Valerius Corvus|Valerio Korvo]] (370 a.K. - 270 a.K.). Kiel juna milita tribunuso, li venkis grandegan gaŭlon en unu el la plej famaj dueloj de la Respubliko, kio gajnis al li la epiteton "Torkvato" laŭ la [[torko]], kiun li ricevis el la korpo de la gaŭlo. Li ankaŭ estis konata pro siaj moralaj virtoj, kaj lia severeco famiĝis post kiam li ekzekutis sian propran filon pro malobeo de ordonoj en batalo. Lia vivo estis vidita kiel modelo por liaj posteuloj, kiuj provis imiti liajn heroajn farojn, eĉ jarcentojn post lia morto. ==Kariero== La patro de Tito, Lucio Manlio Kapitolino Imperiozo, estis nomumita diktatoro en 363 a.K. por plenumi religiajn devojn, sed anstataŭe li sin dediĉis al preparojn por la milito. Ĉi tio rezultigis fortan opozicion de la plebaj tribunusoj kaj li estis kondukita al juĝo komence de la sekva jaro, post kiam li rezignis pri diktatoreco. Inter la akuzoj kontraŭ li estis, ke li forpelis Titon el Romo pro liaj parolmalfacilaĵoj kaj devigis lin ofici kiel manlaboristo. Aŭdinte pri ĉi tiuj akuzoj kontraŭ sia patro, Tito iris al la hejmo de la tribunuso [[:en:Marcus Pomponius (tribune of the plebs 362 BCE)|Marko Pomponjo]], kie ĉi-lasta atendis, ke li prezentu pliajn akuzojn kaj tial Tito estis tuj akceptita. Tamen, post kiam ili estis solaj, li eltiris sian kaŝitan tranĉilon kaj minacis ponardi la tribunuson krom se li farus publikan ĵuron ne okazigi kunvenon por akuzi Lucion Manlion, kion Pomponjo konsentis kaj laŭregule plenumis. La reputacio de Tito Manlio kreskis pro liaj file piaj agoj, kiuj helpis lin esti elektita kiel milita tribunuso poste en tiu jaro. En 361 a.K., Tito Manlio batalis en la armeo de [[:en:Titus Quinctius Pennus Capitolinus Crispinus|Tito Kvincio Poenuso Kapitolino Krispino]] kontraŭ la Gaŭloj dum la [[:en:Battle of the Anio River (361 BC)|Batalo ĉe la Rivero Anio]]. Kiam gaŭlo kun giganta kaj grandega forto defiis la romianojn al duelo, Manlio akceptis la defion kun la aprobo de Poeno post kiam la resto de la armeo sindetenis de respondo dum longa tempo. Malgraŭ esti fizike malsupera, li mortigis la gaŭlon per batoj sur la ventro kaj ventro, post kio li senigis la torkon de la kadavro kaj metis ĝin ĉirkaŭ sian propran kolon. Pro tio, li akiris la kromnomo Torkvato, titolo kiu estis transdonita ankaŭ al liaj posteuloj. En 353 a.K., li estis nomumita [[diktatoro]] kaj prepariĝis por ataki [[:en:Caere|Cero]], sed ili respondis sendante mesaĝistojn kaj akiris pacon. La kampanjo tiam estis direktita al la [[Faliskoj]], sed ĉe alvenola romia armeo malkovris, ke la Faliskoj estis malaperintaj. Ili detruis la regionon sed ŝparis la urbojn antaŭ ol reveni al Romo. Li estis nomumita diktatoro denove en 348 a.K. por kontroli la elektojn. Unu jaron poste, li estis elektita al sia unua konsuleco. Lia dua konsuleco okazis en 345 a.K. En 340 a.K., kiam Manlio estis konsulo je la tria fojo, Romo havis gvidadon sur la [[:en:Latin League|Latina Ligo]]. Ĝi ricevis delegacion de membroŝtatoj estrata de Lucio Anio, postulante egalan statuson en la romia registaro, kiel ekzemple lokon en la senato kaj konsulejon, sed Manlio, apelaciante al Jupitero, rifuzis la peton al ili. Anio parolis malestime pri la romia Jupitero, poste perdis konscion kaj falis sur la ŝtupojn de la publika asembleo. Interpretinte la kolapson kiel dian venĝon, Manlio deklaris, ke li ekstermos la malamikojn de Romo same kiel Jupitero faris al Anio. La latina ambasadejo postulis paspermeson kaj akompanantaron de magistratoj por lasi Romon neĝenate. Romo realianciĝis kun la [[Samnitoj]] kontraŭ la Latinoj. Dum la milito, Manlio kaj lia kunkonsulo, [[:en:Publius Decius Mus (consul 340 BC)|Publio Decio Mus]], decidis, ke la malnova milita disciplino estus restarigita, kaj neniu viro rajtos forlasi sian postenon, sub mortopuno. La filo de Manlio, vidinte ŝancon por gloro, forgesis ĉi tiun strikton, forlasis sian postenon kun siaj amikoj, kaj venkis plurajn latinajn pafistojn en batalo. Li reportis la militakiron al sia patro, kiu publike riproĉis lin pro malobeo kaj ekzekutis lin. "Manlia disciplino" poste fariĝis esprimo por senkompata plenumo de reguloj. Post kiam Decio Mus oferis sin por atingi venkon ĉe la [[:en:Battle of Vesuvius|batalo ĉe Vezuvio]], Manlio sukcesis dispremi la latinajn aliancanojn kaj persekuti ilin en [[Kampanio]]n. Li venkis ilin denove ĉe [[:en:Battle of Trifanum|Trifanum]], fininte la militon, kaj revenis al Romo. Li, pro malbona sano, ne kapablis fari plian kampanjon kontraŭ la [[:en:Antium|Antiatoj]] kaj nomumis [[:en:Lucius Papirius Crassus (consul 336 BC)|Lucion Papirion Krason]] kiel diktatoron por plenumi ĉi tiun rolon anstataŭe. == Referencoj == {{referencoj}} [[Kategorio:Naskiĝintoj en la 4-a jarcento a.K.]] [[Kategorio:Mortintoj en la 4-a jarcento a.K.]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Italio]] [[Kategorio:Mortintoj en Italio]] [[Kategorio:Italaj militistoj]] [[Kategorio:Italaj ŝtatestroj]] [[Kategorio:Italaj konsuloj]] [[Kategorio:Italaj diktatoroj]] {{Trad|en|Titus Manlius Imperiosus Torquatus|Q714821}} {{DEFAŬLTORDIGO:Tito Manlio Imperiozo Torkvato}} bjscjfrkskxjwxgwdaaac4v4yottct3 0 944252 9378013 2026-05-19T21:57:57Z Kani 670 Kreis novan paĝon kun "{{redaktata}} {{kursiva titolo}} {{Taksonomio |nomo = ''Hylocharis'' |koloro = pink |dosiero = Hylocharis chrysura 2.jpg |priskribo de dosiero = [[Ora kolibro]] (''Hylocharis chrysura'') fotita en [[Sanpaulio]], Brazilo. |grando de dosiero = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |subfamilio = [[Trokilenoj]] ''Trochi..." 9378013 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{kursiva titolo}} {{Taksonomio |nomo = ''Hylocharis'' |koloro = pink |dosiero = Hylocharis chrysura 2.jpg |priskribo de dosiero = [[Ora kolibro]] (''Hylocharis chrysura'') fotita en [[Sanpaulio]], Brazilo. |grando de dosiero = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |subfamilio = [[Trokilenoj]] ''[[Trochilinae]]'' |genro = '''''Hylocharis''''' |genro aŭtoritato = [[Friedrich Boie|Boie, F]], 1831 | sinonimo = }} '''''Hylocharis''''' estas genro de [[kolibro]]j en la familio [[Trokiledoj]], kiu enhavas du speciojn, kiuj vivas en [[Sudameriko]]. ==Taksonomio== La genron ''Hylocharis'' enkondukis en 1831 la germana natursciencisto [[Friedrich Boie]].<ref>{{ cite journal | last=Boie | first=Friedrich | author-link=Friedrich Boie | year=1831 | title=Bemerkungen über Species und einige ornithologische Familien und Sippen | journal=Isis von Oken | language=German | at=Cols 538–548 [546]| url=https://biodiversitylibrary.org/page/27512960 }}</ref> Kiel [[tipe specio]] elektis la angla zoologo [[George Robert Gray]] en 1840 la [[Rufgorĝa safirkolibro]].<ref>{{ cite book | last=Gray | first=George Robert | author-link=George Robert Gray | year=1840 | title=A List of the Genera of Birds : with an Indication of the Typical Species of Each Genus | location=London | publisher=R. and J.E. Taylor | page=14 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/13668908 }}</ref><ref>{{ cite book | editor-last=Peters | editor-first=James Lee | editor-link=James L. Peters | year=1945 | title=Check-List of Birds of the World | volume=5 | publisher=Harvard University Press | place=Cambridge, Massachusetts | page=52 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14480063 }}</ref> La genronomo kombinas la [[Antikva greka|grekajn vortojn]] ''hulē'' kun signifo "ligno" aŭ "arbaro" kun ''ĥaris'' kun la signifo "bela".<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | page=197 | url=https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n197/mode/1up }}</ref> This genus formerly included additional species. A [[molecular phylogenetic]] study published in 2014 found that the genus ''Hylocharis'' was [[polyphyletic]].<ref>{{ cite journal | last1=McGuire | first1=J. | last2=Witt | first2=C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Corl | first4=A. | last5=Rabosky | first5=D. | last6=Altshuler | first6=D. | last7=Dudley | first7=R. | date=2014 | title=Molecular phylogenetics and the diversification of hummingbirds | journal=Current Biology | volume=24 | issue=8 | pages=910–916 | doi=10.1016/j.cub.2014.03.016 | doi-access=free | pmid=24704078 | bibcode=2014CBio...24..910M }}</ref> In the revised classification to create [[monophyletic]] genera, species were moved to ''[[Chrysuronia]]'' and ''[[Chlorestes]]''.<ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=January 2022 | title=Hummingbirds | work=IOC World Bird List Version 12.1 | url=http://www.worldbirdnames.org/bow/hummingbirds/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=2 August 2022 }}</ref><ref>{{ cite journal | last1=Stiles | first1=F.G. | last2=Remsen | first2=J.V. Jr. | last3=Mcguire | first3=J.A. | year=2017 | title=The generic classification of the Trochilini (Aves: Trochilidae): reconciling taxonomy with phylogeny | journal=Zootaxa | volume=4353 | issue=3 | pages=401–424 | doi=10.11646/zootaxa.4353.3.1 | pmid=29245495 | url=https://www.researchgate.net/publication/321277435 }}</ref> La genro enhavas nun jenajn du speciojn:<ref name=ioc/> * [[Rufgorĝa safirkolibro]] (''Hylocharis sapphirina'') * [[Ora kolibro]] (''Hylocharis chrysura'') == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Hylocharis}} {{Projektoj}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] 4r7r2cfe2vozb1mlkdb3gjrtlr9xpwu 9378017 9378013 2026-05-19T22:02:03Z Kani 670 9378017 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{kursiva titolo}} {{Taksonomio |nomo = ''Hylocharis'' |koloro = pink |dosiero = Hylocharis chrysura 2.jpg |priskribo de dosiero = [[Ora kolibro]] (''Hylocharis chrysura'') fotita en [[Sanpaulio]], Brazilo. |grando de dosiero = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |subfamilio = [[Trokilenoj]] ''[[Trochilinae]]'' |genro = '''''Hylocharis''''' |genro aŭtoritato = [[Friedrich Boie|Boie, F]], 1831 | sinonimo = }} '''''Hylocharis''''' estas genro de [[kolibro]]j en la familio [[Trokiledoj]], kiu enhavas du speciojn, kiuj vivas en [[Sudameriko]]. ==Taksonomio== La genron ''Hylocharis'' enkondukis en 1831 la germana natursciencisto [[Friedrich Boie]].<ref>{{ cite journal | last=Boie | first=Friedrich | author-link=Friedrich Boie | year=1831 | title=Bemerkungen über Species und einige ornithologische Familien und Sippen | journal=Isis von Oken | language=German | at=Cols 538–548 [546]| url=https://biodiversitylibrary.org/page/27512960 }}</ref> Kiel [[tipa specio]] elektis la angla zoologo [[George Robert Gray]] en 1840 la [[Rufgorĝa safirkolibro]].<ref>{{ cite book | last=Gray | first=George Robert | author-link=George Robert Gray | year=1840 | title=A List of the Genera of Birds : with an Indication of the Typical Species of Each Genus | location=London | publisher=R. and J.E. Taylor | page=14 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/13668908 }}</ref><ref>{{ cite book | editor-last=Peters | editor-first=James Lee | editor-link=James L. Peters | year=1945 | title=Check-List of Birds of the World | volume=5 | publisher=Harvard University Press | place=Cambridge, Massachusetts | page=52 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14480063 }}</ref> La genronomo kombinas la [[Antikva greka|grekajn vortojn]] ''hulē'' kun signifo "ligno" aŭ "arbaro" kun ''ĥaris'' kun la signifo "bela".<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | page=197 | url=https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n197/mode/1up }}</ref> Tiu genro iam inkludis aldonajn speciojn. Studo pri [[molekula filogenetiko]] publikigita en 2014 trovis, ke la genro ''Hylocharis'' estas polifiletika.<ref>{{ cite journal | last1=McGuire | first1=J. | last2=Witt | first2=C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Corl | first4=A. | last5=Rabosky | first5=D. | last6=Altshuler | first6=D. | last7=Dudley | first7=R. | date=2014 | title=Molecular phylogenetics and the diversification of hummingbirds | journal=Current Biology | volume=24 | issue=8 | pages=910–916 | doi=10.1016/j.cub.2014.03.016 | doi-access=free | pmid=24704078 | bibcode=2014CBio...24..910M }}</ref> En la reviziita klasigo por krei monofiletikajn genrojn, kelkaj specioj estis movitaj al ''[[Chrysuronia]]'' kaj ''[[Chlorestes]]''.<ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=Januaro 2022 | title=Hummingbirds | work=IOC World Bird List Version 12.1 | url=http://www.worldbirdnames.org/bow/hummingbirds/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=2a de Aŭgusto 2022 }}</ref><ref>{{ cite journal | last1=Stiles | first1=F.G. | last2=Remsen | first2=J.V. Jr. | last3=Mcguire | first3=J.A. | year=2017 | title=The generic classification of the Trochilini (Aves: Trochilidae): reconciling taxonomy with phylogeny | journal=Zootaxa | volume=4353 | issue=3 | pages=401–424 | doi=10.11646/zootaxa.4353.3.1 | pmid=29245495 | url=https://www.researchgate.net/publication/321277435 }}</ref> La genro enhavas nun jenajn du speciojn:<ref name=ioc/> * [[Rufgorĝa safirkolibro]] (''Hylocharis sapphirina'') * [[Ora kolibro]] (''Hylocharis chrysura'') == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Hylocharis}} {{Projektoj}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] gjtg377ngdv2owqejl7ngqm0ipsy4tr 9378018 9378017 2026-05-19T22:04:59Z Kani 670 /* Taksonomio */ 9378018 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{kursiva titolo}} {{Taksonomio |nomo = ''Hylocharis'' |koloro = pink |dosiero = Hylocharis chrysura 2.jpg |priskribo de dosiero = [[Ora kolibro]] (''Hylocharis chrysura'') fotita en [[Sanpaulio]], Brazilo. |grando de dosiero = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |subfamilio = [[Trokilenoj]] ''[[Trochilinae]]'' |genro = '''''Hylocharis''''' |genro aŭtoritato = [[Friedrich Boie|Boie, F]], 1831 | sinonimo = }} '''''Hylocharis''''' estas genro de [[kolibro]]j en la familio [[Trokiledoj]], kiu enhavas du speciojn, kiuj vivas en [[Sudameriko]]. ==Taksonomio== La genron ''Hylocharis'' enkondukis en 1831 la germana natursciencisto [[Friedrich Boie]].<ref>{{ cite journal | last=Boie | first=Friedrich | author-link=Friedrich Boie | year=1831 | title=Bemerkungen über Species und einige ornithologische Familien und Sippen | journal=Isis von Oken | language=German | at=Cols 538–548 [546]| url=https://biodiversitylibrary.org/page/27512960 }}</ref> Kiel [[tipa specio]] elektis la angla zoologo [[George Robert Gray]] en 1840 la [[Rufgorĝa safirkolibro]].<ref>{{ cite book | last=Gray | first=George Robert | author-link=George Robert Gray | year=1840 | title=A List of the Genera of Birds : with an Indication of the Typical Species of Each Genus | location=London | publisher=R. and J.E. Taylor | page=14 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/13668908 }}</ref><ref>{{ cite book | editor-last=Peters | editor-first=James Lee | editor-link=James L. Peters | year=1945 | title=Check-List of Birds of the World | volume=5 | publisher=Harvard University Press | place=Cambridge, Massachusetts | page=52 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14480063 }}</ref> La genronomo kombinas la [[Antikva greka|grekajn vortojn]] ''hulē'' kun signifo "ligno" aŭ "arbaro" kun ''ĥaris'' kun la signifo "bela".<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | page=197 | url=https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n197/mode/1up }}</ref> Tiu genro iam inkludis aldonajn speciojn. Studo pri [[molekula filogenetiko]] publikigita en 2014 trovis, ke la genro ''Hylocharis'' estas polifiletika.<ref>{{ cite journal | last1=McGuire | first1=J. | last2=Witt | first2=C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Corl | first4=A. | last5=Rabosky | first5=D. | last6=Altshuler | first6=D. | last7=Dudley | first7=R. | date=2014 | title=Molecular phylogenetics and the diversification of hummingbirds | journal=Current Biology | volume=24 | issue=8 | pages=910–916 | doi=10.1016/j.cub.2014.03.016 | doi-access=free | pmid=24704078 | bibcode=2014CBio...24..910M }}</ref> En la reviziita klasigo por krei monofiletikajn genrojn, kelkaj specioj estis movitaj al ''[[Chrysuronia]]'' kaj ''[[Chlorestes]]''.<ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=Januaro 2022 | title=Hummingbirds | work=IOC World Bird List Version 12.1 | url=http://www.worldbirdnames.org/bow/hummingbirds/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=2a de Aŭgusto 2022 }}</ref><ref>{{ cite journal | last1=Stiles | first1=F.G. | last2=Remsen | first2=J.V. Jr. | last3=Mcguire | first3=J.A. | year=2017 | title=The generic classification of the Trochilini (Aves: Trochilidae): reconciling taxonomy with phylogeny | journal=Zootaxa | volume=4353 | issue=3 | pages=401–424 | doi=10.11646/zootaxa.4353.3.1 | pmid=29245495 | url=https://www.researchgate.net/publication/321277435 }}</ref> La genro enhavas nun jenajn du speciojn:<ref name=ioc/> * [[Rufgorĝa safirkolibro]], ''Hylocharis sapphirina'' (Gmelin, JF, 1788) Bolivio, Brazilo, Kolombio, Ekvadoro, Gujanoj, Peruo, Venezuelo kaj eble Argentino kaj Paragvajo. LC * [[Ora kolibro]], ''Hylocharis chrysura'' (Shaw, 1812) Argentino, Bolivio, Brazilo, Paragvajo, kaj Urugvajo. LC == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Hylocharis}} {{Projektoj}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] 7t71xg2bubd45clwpxo14lyd5yrmvqx 9378019 9378018 2026-05-19T22:05:21Z Kani 670 9378019 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{kursiva titolo}} {{Taksonomio |nomo = ''Hylocharis'' |koloro = pink |dosiero = Hylocharis chrysura 2.jpg |priskribo de dosiero = [[Ora kolibro]] (''Hylocharis chrysura'') fotita en [[Sanpaŭlio]], Brazilo. |grando de dosiero = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |subfamilio = [[Trokilenoj]] ''[[Trochilinae]]'' |genro = '''''Hylocharis''''' |genro aŭtoritato = [[Friedrich Boie|Boie, F]], 1831 | sinonimo = }} '''''Hylocharis''''' estas genro de [[kolibro]]j en la familio [[Trokiledoj]], kiu enhavas du speciojn, kiuj vivas en [[Sudameriko]]. ==Taksonomio== La genron ''Hylocharis'' enkondukis en 1831 la germana natursciencisto [[Friedrich Boie]].<ref>{{ cite journal | last=Boie | first=Friedrich | author-link=Friedrich Boie | year=1831 | title=Bemerkungen über Species und einige ornithologische Familien und Sippen | journal=Isis von Oken | language=German | at=Cols 538–548 [546]| url=https://biodiversitylibrary.org/page/27512960 }}</ref> Kiel [[tipa specio]] elektis la angla zoologo [[George Robert Gray]] en 1840 la [[Rufgorĝa safirkolibro]].<ref>{{ cite book | last=Gray | first=George Robert | author-link=George Robert Gray | year=1840 | title=A List of the Genera of Birds : with an Indication of the Typical Species of Each Genus | location=London | publisher=R. and J.E. Taylor | page=14 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/13668908 }}</ref><ref>{{ cite book | editor-last=Peters | editor-first=James Lee | editor-link=James L. Peters | year=1945 | title=Check-List of Birds of the World | volume=5 | publisher=Harvard University Press | place=Cambridge, Massachusetts | page=52 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14480063 }}</ref> La genronomo kombinas la [[Antikva greka|grekajn vortojn]] ''hulē'' kun signifo "ligno" aŭ "arbaro" kun ''ĥaris'' kun la signifo "bela".<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | page=197 | url=https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n197/mode/1up }}</ref> Tiu genro iam inkludis aldonajn speciojn. Studo pri [[molekula filogenetiko]] publikigita en 2014 trovis, ke la genro ''Hylocharis'' estas polifiletika.<ref>{{ cite journal | last1=McGuire | first1=J. | last2=Witt | first2=C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Corl | first4=A. | last5=Rabosky | first5=D. | last6=Altshuler | first6=D. | last7=Dudley | first7=R. | date=2014 | title=Molecular phylogenetics and the diversification of hummingbirds | journal=Current Biology | volume=24 | issue=8 | pages=910–916 | doi=10.1016/j.cub.2014.03.016 | doi-access=free | pmid=24704078 | bibcode=2014CBio...24..910M }}</ref> En la reviziita klasigo por krei monofiletikajn genrojn, kelkaj specioj estis movitaj al ''[[Chrysuronia]]'' kaj ''[[Chlorestes]]''.<ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=Januaro 2022 | title=Hummingbirds | work=IOC World Bird List Version 12.1 | url=http://www.worldbirdnames.org/bow/hummingbirds/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=2a de Aŭgusto 2022 }}</ref><ref>{{ cite journal | last1=Stiles | first1=F.G. | last2=Remsen | first2=J.V. Jr. | last3=Mcguire | first3=J.A. | year=2017 | title=The generic classification of the Trochilini (Aves: Trochilidae): reconciling taxonomy with phylogeny | journal=Zootaxa | volume=4353 | issue=3 | pages=401–424 | doi=10.11646/zootaxa.4353.3.1 | pmid=29245495 | url=https://www.researchgate.net/publication/321277435 }}</ref> La genro enhavas nun jenajn du speciojn:<ref name=ioc/> * [[Rufgorĝa safirkolibro]], ''Hylocharis sapphirina'' (Gmelin, JF, 1788) Bolivio, Brazilo, Kolombio, Ekvadoro, Gujanoj, Peruo, Venezuelo kaj eble Argentino kaj Paragvajo. LC * [[Ora kolibro]], ''Hylocharis chrysura'' (Shaw, 1812) Argentino, Bolivio, Brazilo, Paragvajo, kaj Urugvajo. LC == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Hylocharis}} {{Projektoj}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] bn4d49mwx5wqm9m0hnrgi5g8abrxft6 9378290 9378019 2026-05-20T10:13:37Z Kani 670 9378290 wikitext text/x-wiki {{kursiva titolo}} {{Taksonomio |nomo = ''Hylocharis'' |koloro = pink |dosiero = Hylocharis chrysura 2.jpg |priskribo de dosiero = [[Ora kolibro]] (''Hylocharis chrysura'') fotita en [[Sanpaŭlio]], Brazilo. |grando de dosiero = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |subfamilio = [[Trokilenoj]] ''[[Trochilinae]]'' |genro = '''''Hylocharis''''' |genro aŭtoritato = [[Friedrich Boie|Boie, F]], 1831 | sinonimo = }} '''''Hylocharis''''' estas genro de [[kolibro]]j en la familio [[Trokiledoj]], kiu enhavas du speciojn, kiuj vivas en [[Sudameriko]]. ==Taksonomio== La genron ''Hylocharis'' enkondukis en 1831 la germana natursciencisto [[Friedrich Boie]].<ref>{{ cite journal | last=Boie | first=Friedrich | author-link=Friedrich Boie | year=1831 | title=Bemerkungen über Species und einige ornithologische Familien und Sippen | journal=Isis von Oken | language=German | at=Cols 538–548 [546]| url=https://biodiversitylibrary.org/page/27512960 }}</ref> Kiel [[tipa specio]] elektis la angla zoologo [[George Robert Gray]] en 1840 la [[Rufgorĝa safirkolibro]].<ref>{{ cite book | last=Gray | first=George Robert | author-link=George Robert Gray | year=1840 | title=A List of the Genera of Birds : with an Indication of the Typical Species of Each Genus | location=London | publisher=R. and J.E. Taylor | page=14 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/13668908 }}</ref><ref>{{ cite book | editor-last=Peters | editor-first=James Lee | editor-link=James L. Peters | year=1945 | title=Check-List of Birds of the World | volume=5 | publisher=Harvard University Press | place=Cambridge, Massachusetts | page=52 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/14480063 }}</ref> La genronomo kombinas la [[Antikva greka|grekajn vortojn]] ''hulē'' kun signifo "ligno" aŭ "arbaro" kun ''ĥaris'' kun la signifo "bela".<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | page=197 | url=https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n197/mode/1up }}</ref> Tiu genro iam inkludis aldonajn speciojn. Studo pri [[molekula filogenetiko]] publikigita en 2014 trovis, ke la genro ''Hylocharis'' estas polifiletika.<ref>{{ cite journal | last1=McGuire | first1=J. | last2=Witt | first2=C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Corl | first4=A. | last5=Rabosky | first5=D. | last6=Altshuler | first6=D. | last7=Dudley | first7=R. | date=2014 | title=Molecular phylogenetics and the diversification of hummingbirds | journal=Current Biology | volume=24 | issue=8 | pages=910–916 | doi=10.1016/j.cub.2014.03.016 | doi-access=free | pmid=24704078 | bibcode=2014CBio...24..910M }}</ref> En la reviziita klasigo por krei monofiletikajn genrojn, kelkaj specioj estis movitaj al ''[[Chrysuronia]]'' kaj ''[[Chlorestes]]''.<ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=Januaro 2022 | title=Hummingbirds | work=IOC World Bird List Version 12.1 | url=http://www.worldbirdnames.org/bow/hummingbirds/ | publisher=International Ornithologists' Union | access-date=2a de Aŭgusto 2022 }}</ref><ref>{{ cite journal | last1=Stiles | first1=F.G. | last2=Remsen | first2=J.V. Jr. | last3=Mcguire | first3=J.A. | year=2017 | title=The generic classification of the Trochilini (Aves: Trochilidae): reconciling taxonomy with phylogeny | journal=Zootaxa | volume=4353 | issue=3 | pages=401–424 | doi=10.11646/zootaxa.4353.3.1 | pmid=29245495 | url=https://www.researchgate.net/publication/321277435 }}</ref> La genro enhavas nun jenajn du speciojn:<ref name=ioc/> * [[Rufgorĝa safirkolibro]], ''Hylocharis sapphirina'' (Gmelin, JF, 1788) Bolivio, Brazilo, Kolombio, Ekvadoro, Gujanoj, Peruo, Venezuelo kaj eble Argentino kaj Paragvajo. LC * [[Ora kolibro]], ''Hylocharis chrysura'' (Shaw, 1812) Argentino, Bolivio, Brazilo, Paragvajo, kaj Urugvajo. LC == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Hylocharis}} {{Projektoj}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] 6njqg1r82ooq19ove9rljk4zj233f3u 0 944253 9378014 2026-05-19T21:58:36Z Claudio Pistilli 25073 Kreis novan paĝon kun "{{Vidu ankaŭ|Aristagoro de Mileto}} {{Informkesto gravulo |nomo =<span style="text-shadow:white 4px 4px 2px;"><font color="black"><big><b>Ιστιαίος ο Μιλήσιος<br>([[-549|549 a.K]] - [[-493|493 a.K.]])</b></font></big></big></span> |dosiero =The_Greeks_preserve_the_bridge_of_Darius.jpg | grandeco de dosiero = 350ra |priskribo =La grekoj sub Histieo konservas la ponton de [[Dario la 1-a]] trans la rivero Danubo. Il..." 9378014 wikitext text/x-wiki {{Vidu ankaŭ|Aristagoro de Mileto}} {{Informkesto gravulo |nomo =<span style="text-shadow:white 4px 4px 2px;"><font color="black"><big><b>Ιστιαίος ο Μιλήσιος<br>([[-549|549 a.K]] - [[-493|493 a.K.]])</b></font></big></big></span> |dosiero =The_Greeks_preserve_the_bridge_of_Darius.jpg | grandeco de dosiero = 350ra |priskribo =La grekoj sub Histieo konservas la ponton de [[Dario la 1-a]] trans la rivero Danubo. Ilustraĵo el la 19-a jarcento, el la verko de [https://www.wikidata.org/wiki/Q41149756 John Steeple Davis] (1841–1917). |dato de naskiĝo =[[-549|549 a.K]] |loko de naskiĝo =[[Mileto (Malgrandazio)|Mileto]], [[Granda Grekio]] |dato de morto =[[-493|493 a.K.]] |loko de morto =[[Sardeso]], [[Aĥemenida Imperio]], [[Malgrandazio]] }} <big>'''Histieo de Mileto'''</big> aŭ <big>'''Ιστιαίος ο Μιλήσιος'''</big> estis tirano de [[Mileto (Malgrandazio)|Mileto]] en [[Malgrandazio]] ĉirkaŭ la 6-a jarcento a.K., tiam kiam ĉi-urbo apartenis al la persa [[Aĥemenida Imperio]]. Histieo estis tirano de Mileto sub [[Dario la 1-a]], reĝo de Persio, kiu submetis Mileton kaj la aliajn [[Ionio|ionajn ŝtatojn]] en Malgranda Azio, kaj kiu ĝenerale nomumis grekojn kiel tiranojn por regi la grekajn urbojn de Ionio en sia teritorio. ==[[Skitoj|Skita]] kampanjo de Dario la 1-a (ĉirkaŭ 513 a.K.)== [[Dosiero:The burning of Sardis during the Ionian Revolt.jpg|eta|300ra|maldekstre|<center>[[:en:Siege of Sardis (498 BC)|Brulado de]] [[Sardeso]] (498 a.K.) dum la Ionia Ribelo, kie Aristagoro estis unu el la ĉefaj instigantoj.</center>]] [[Dosiero::Ionian_Revolt_Campaign_Map-it.svg|eta|400ra|dekstre|<center>Mapo de militistaj operacioj faritaj dum la [[:en:Ionian Revolt|Ionia Ribelo]] inter 499 a.K. kaj 493 a.K.</center>]] [[Dosiero:Perserreich_500_v.Chr.jpg|eta|400ra|dekstre|<center>La Persa Imperio ĉirkaŭ 500 a.K.</center>]] [[Dosiero:Miletus - Ancient Greek theatre 02.jpg|eta|400ra|dekstre|<center>Antikva Greka Teatro de Mileto.</center>]] Laŭ Herodoto, Histieo, kune kun la aliaj gvidaj tiranoj sub la regado de Dario, partoprenis en la persa ekspedicio kontraŭ la [[skitoj]], kaj estis komisiita defendi la ponton, kiun la trupoj de Dario konstruis tra la rivero [[Danubo]]. La skitoj provis persvadi Histieon kaj la aliajn forlasi la ponton. Unu frakcio, gvidata de [[Miltiado]] de Ateno, tiutempe tirano de la [[Ĥersoneso]], volis sekvi la konsilon de la Skitoj. Tamen, Histieo argumentis, ke ili devus resti, ĉar ili ŝuldis siajn poziciojn kiel tiranoj al Dario kaj certe ili estus renversitaj se li estus mortigita. Anstataŭe, laŭ [[Herodoto]], Histieo sugestis, ke ili ŝajnigu sekvi la skitan planon. Do Histieo estis sendita kiel ambasadoro al la Skitoj por diri al ili, ke la tiranoj akceptos la skitan planon, dum la ceteraj tiranoj agis kvazaŭ ili detruus la ponton. Histieo persvadis la Skitojn serĉi la persajn fortojn. Herodoto skribas, ke dum la Skitoj forestis, la Persoj revenis al la Danubo kaj Histieo organizis la ŝipojn por sukcese transporti ilin tra la riveron. Dum la ekspedicio, la trupoj de Histieo komencis konstrui setlejon ĉe [[:en:Myrcinus|Mirkino]] (loko de la pli posta [[Amfipolis]]o) ĉe la rivero [[Struma]]. Post reveno kun Dario al [[Sardeso]], Dario demandis al Histieo kion li volis interŝanĝe de sia servo. Histieo respondis, ke li volis ricevi kontrolon super Mirkino, al kio Dario konsentis. Tamen, la persa komandanto [[:en:Megabazus|Megabazo]] suspektis pri la intereso de Histieo en la strategie grava areo, kiu kontrolis ŝlosilajn vojojn de la persa kontrolita teritorio al Eŭropo, same kiel konatajn fontojn de arĝento kaj ligno. Malgraŭ tio, Dario konsideris Histieon lojala, kaj petis lin reveni al [[Suzo]] kun li kiel amiko kaj konsilisto. La nevo kaj bofilo de Histieo, [[Aristagoro de Mileto|Aristagoro]], restis sub kontrolo de Mileto. ==Ionia ribelo (499-494 a.K.)== Tamen, laŭ Herodoto, Histieo estis malfeliĉa ĉar li devis resti en Suzo, kaj faris planojn reveni al sia pozicio kiel Reĝo de Mileto per instigado de ribelo en Ionio. En 499 a.K., li razis la kapon de sia plej fidinda sklavo, tatuis mesaĝon sur lian kapon, kaj poste atendis, ke lia hararo rekresku. La sklavo estis poste sendita al Aristagoro, kiu ricevis instrukcion por razi la kapon de la sklavo denove kaj legi la mesaĝon, kiu instigis lin ribeli kontraŭ la Persoj. Aristagoro, kiu estis malpopulara de siaj propraj subuloj post kiam ekspedicio al [[Naksoso]]] finiĝis per fiasko, sekvis la ordonojn de Histieo, kaj kun helpo de la Atenanoj kaj [[:en:Eretria|Eretrianoj]], li atakis kaj bruligis [[Sardeso]]n. Kiam Dario eksciis pri la ribelo, li alvenigis Histieon, kiu ŝajnigis havi neniun scion pri ĝia origino, sed petis esti sendita reen al Mileto por subpremi la ribelon. Herodoto skribas, ke Dario permesis al li foriri. Survoje reen, Histieo iris al Sardeso, kie la [[satrapo]] [[Artaferno]] suspektis pri la rolo de Histieo en la ribelo, devigante Histieon fuĝi al [[Ĥio (insulo)|Ĥio]]. Histieo provis malsukcese konstrui floton dum li estis sur Ĥio. Li poste revenis al Mileto kun la celo denove fariĝi tirano. Tamen, la Miletanoj ne volis lian revenon al tiraneco kaj ekzilis lin al [[Lesbos]]. Tie, li kolektis kelkajn ŝipojn kaj, laŭ Herodoto, li komencis fari piratagojn en la [[Nigra maro]] kaj la [[Egea maro]] el bazo en [[Bizanco]]. Dume, la Persoj venkis la gvidantojn de la Ionia ribelo ĉe la [[:en:Battle of Lade|Batalo de Lade]] en 494 a.K. Kiam Histieo eksciis pri tio, li forlasis Bizancon, kaj liaj trupoj atakis Ĥion, blokis [[:en:Thasos|Tason]] kaj poste provis surteriĝi sur la kontinenton por ataki la Persojn. Post aliĝo al greka armeo en batalo kontraŭ la Persoj, li estis kaptita de la persa generalo [[Harpago]] en 493 a.K. La satrapo Artaferno ne volis sendi lin reen al Suzo, kie li suspektis, ke Dario pardonus lin, do li ekzekutis Histieon per [https://vortaro.net/py/serchi.py?simpla=1&s=palisumado&kap=1&der=1 palisumado], kaj sendis lian kapon al Dario. Laŭ Herodoto, Dario ankoraŭ ne kredis, ke Histieo estis perfidulo kaj donis al lia kapo honoran entombigon. [[Kategorio:Naskiĝintoj en la 6-a jarcento a.K.]] [[Kategorio:Mortintoj en la 5-a jarcento a.K.]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Turkio]] [[Kategorio:Mortintoj en Turkio]] {{Trad|en|Histiaeus|Q451426}} {{DEFAŬLTORDIGO:Histieo de Mileto}} kr12vjeinvu1aisbcsvnfameaogxgx8 9378015 9378014 2026-05-19T21:59:43Z Claudio Pistilli 25073 /* Skita kampanjo de Dario la 1-a (ĉirkaŭ 513 a.K.) */ 9378015 wikitext text/x-wiki {{Vidu ankaŭ|Aristagoro de Mileto}} {{Informkesto gravulo |nomo =<span style="text-shadow:white 4px 4px 2px;"><font color="black"><big><b>Ιστιαίος ο Μιλήσιος<br>([[-549|549 a.K]] - [[-493|493 a.K.]])</b></font></big></big></span> |dosiero =The_Greeks_preserve_the_bridge_of_Darius.jpg | grandeco de dosiero = 350ra |priskribo =La grekoj sub Histieo konservas la ponton de [[Dario la 1-a]] trans la rivero Danubo. Ilustraĵo el la 19-a jarcento, el la verko de [https://www.wikidata.org/wiki/Q41149756 John Steeple Davis] (1841–1917). |dato de naskiĝo =[[-549|549 a.K]] |loko de naskiĝo =[[Mileto (Malgrandazio)|Mileto]], [[Granda Grekio]] |dato de morto =[[-493|493 a.K.]] |loko de morto =[[Sardeso]], [[Aĥemenida Imperio]], [[Malgrandazio]] }} <big>'''Histieo de Mileto'''</big> aŭ <big>'''Ιστιαίος ο Μιλήσιος'''</big> estis tirano de [[Mileto (Malgrandazio)|Mileto]] en [[Malgrandazio]] ĉirkaŭ la 6-a jarcento a.K., tiam kiam ĉi-urbo apartenis al la persa [[Aĥemenida Imperio]]. Histieo estis tirano de Mileto sub [[Dario la 1-a]], reĝo de Persio, kiu submetis Mileton kaj la aliajn [[Ionio|ionajn ŝtatojn]] en Malgranda Azio, kaj kiu ĝenerale nomumis grekojn kiel tiranojn por regi la grekajn urbojn de Ionio en sia teritorio. ==[[Skitoj|Skita]] kampanjo de Dario la 1-a (ĉirkaŭ 513 a.K.)== [[Dosiero:The burning of Sardis during the Ionian Revolt.jpg|eta|300ra|maldekstre|<center>[[:en:Siege of Sardis (498 BC)|Brulado de]] [[Sardeso]] (498 a.K.) dum la Ionia Ribelo, kie Aristagoro estis unu el la ĉefaj instigantoj.</center>]] [[Dosiero:Ionian_Revolt_Campaign_Map-it.svg|eta|400ra|dekstre|<center>Mapo de militistaj operacioj faritaj dum la [[:en:Ionian Revolt|Ionia Ribelo]] inter 499 a.K. kaj 493 a.K.</center>]] [[Dosiero:Perserreich_500_v.Chr.jpg|eta|400ra|dekstre|<center>La Persa Imperio ĉirkaŭ 500 a.K.</center>]] [[Dosiero:Miletus - Ancient Greek theatre 02.jpg|eta|400ra|dekstre|<center>Antikva Greka Teatro de Mileto.</center>]] Laŭ Herodoto, Histieo, kune kun la aliaj gvidaj tiranoj sub la regado de Dario, partoprenis en la persa ekspedicio kontraŭ la [[skitoj]], kaj estis komisiita defendi la ponton, kiun la trupoj de Dario konstruis tra la rivero [[Danubo]]. La skitoj provis persvadi Histieon kaj la aliajn forlasi la ponton. Unu frakcio, gvidata de [[Miltiado]] de Ateno, tiutempe tirano de la [[Ĥersoneso]], volis sekvi la konsilon de la Skitoj. Tamen, Histieo argumentis, ke ili devus resti, ĉar ili ŝuldis siajn poziciojn kiel tiranoj al Dario kaj certe ili estus renversitaj se li estus mortigita. Anstataŭe, laŭ [[Herodoto]], Histieo sugestis, ke ili ŝajnigu sekvi la skitan planon. Do Histieo estis sendita kiel ambasadoro al la Skitoj por diri al ili, ke la tiranoj akceptos la skitan planon, dum la ceteraj tiranoj agis kvazaŭ ili detruus la ponton. Histieo persvadis la Skitojn serĉi la persajn fortojn. Herodoto skribas, ke dum la Skitoj forestis, la Persoj revenis al la Danubo kaj Histieo organizis la ŝipojn por sukcese transporti ilin tra la riveron. Dum la ekspedicio, la trupoj de Histieo komencis konstrui setlejon ĉe [[:en:Myrcinus|Mirkino]] (loko de la pli posta [[Amfipolis]]o) ĉe la rivero [[Struma]]. Post reveno kun Dario al [[Sardeso]], Dario demandis al Histieo kion li volis interŝanĝe de sia servo. Histieo respondis, ke li volis ricevi kontrolon super Mirkino, al kio Dario konsentis. Tamen, la persa komandanto [[:en:Megabazus|Megabazo]] suspektis pri la intereso de Histieo en la strategie grava areo, kiu kontrolis ŝlosilajn vojojn de la persa kontrolita teritorio al Eŭropo, same kiel konatajn fontojn de arĝento kaj ligno. Malgraŭ tio, Dario konsideris Histieon lojala, kaj petis lin reveni al [[Suzo]] kun li kiel amiko kaj konsilisto. La nevo kaj bofilo de Histieo, [[Aristagoro de Mileto|Aristagoro]], restis sub kontrolo de Mileto. ==Ionia ribelo (499-494 a.K.)== Tamen, laŭ Herodoto, Histieo estis malfeliĉa ĉar li devis resti en Suzo, kaj faris planojn reveni al sia pozicio kiel Reĝo de Mileto per instigado de ribelo en Ionio. En 499 a.K., li razis la kapon de sia plej fidinda sklavo, tatuis mesaĝon sur lian kapon, kaj poste atendis, ke lia hararo rekresku. La sklavo estis poste sendita al Aristagoro, kiu ricevis instrukcion por razi la kapon de la sklavo denove kaj legi la mesaĝon, kiu instigis lin ribeli kontraŭ la Persoj. Aristagoro, kiu estis malpopulara de siaj propraj subuloj post kiam ekspedicio al [[Naksoso]]] finiĝis per fiasko, sekvis la ordonojn de Histieo, kaj kun helpo de la Atenanoj kaj [[:en:Eretria|Eretrianoj]], li atakis kaj bruligis [[Sardeso]]n. Kiam Dario eksciis pri la ribelo, li alvenigis Histieon, kiu ŝajnigis havi neniun scion pri ĝia origino, sed petis esti sendita reen al Mileto por subpremi la ribelon. Herodoto skribas, ke Dario permesis al li foriri. Survoje reen, Histieo iris al Sardeso, kie la [[satrapo]] [[Artaferno]] suspektis pri la rolo de Histieo en la ribelo, devigante Histieon fuĝi al [[Ĥio (insulo)|Ĥio]]. Histieo provis malsukcese konstrui floton dum li estis sur Ĥio. Li poste revenis al Mileto kun la celo denove fariĝi tirano. Tamen, la Miletanoj ne volis lian revenon al tiraneco kaj ekzilis lin al [[Lesbos]]. Tie, li kolektis kelkajn ŝipojn kaj, laŭ Herodoto, li komencis fari piratagojn en la [[Nigra maro]] kaj la [[Egea maro]] el bazo en [[Bizanco]]. Dume, la Persoj venkis la gvidantojn de la Ionia ribelo ĉe la [[:en:Battle of Lade|Batalo de Lade]] en 494 a.K. Kiam Histieo eksciis pri tio, li forlasis Bizancon, kaj liaj trupoj atakis Ĥion, blokis [[:en:Thasos|Tason]] kaj poste provis surteriĝi sur la kontinenton por ataki la Persojn. Post aliĝo al greka armeo en batalo kontraŭ la Persoj, li estis kaptita de la persa generalo [[Harpago]] en 493 a.K. La satrapo Artaferno ne volis sendi lin reen al Suzo, kie li suspektis, ke Dario pardonus lin, do li ekzekutis Histieon per [https://vortaro.net/py/serchi.py?simpla=1&s=palisumado&kap=1&der=1 palisumado], kaj sendis lian kapon al Dario. Laŭ Herodoto, Dario ankoraŭ ne kredis, ke Histieo estis perfidulo kaj donis al lia kapo honoran entombigon. [[Kategorio:Naskiĝintoj en la 6-a jarcento a.K.]] [[Kategorio:Mortintoj en la 5-a jarcento a.K.]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Turkio]] [[Kategorio:Mortintoj en Turkio]] {{Trad|en|Histiaeus|Q451426}} {{DEFAŬLTORDIGO:Histieo de Mileto}} 1lgjafa4cgthan95tjm1ekdcsle550l 9378016 9378015 2026-05-19T22:00:09Z Claudio Pistilli 25073 /* Skita kampanjo de Dario la 1-a (ĉirkaŭ 513 a.K.) */ 9378016 wikitext text/x-wiki {{Vidu ankaŭ|Aristagoro de Mileto}} {{Informkesto gravulo |nomo =<span style="text-shadow:white 4px 4px 2px;"><font color="black"><big><b>Ιστιαίος ο Μιλήσιος<br>([[-549|549 a.K]] - [[-493|493 a.K.]])</b></font></big></big></span> |dosiero =The_Greeks_preserve_the_bridge_of_Darius.jpg | grandeco de dosiero = 350ra |priskribo =La grekoj sub Histieo konservas la ponton de [[Dario la 1-a]] trans la rivero Danubo. Ilustraĵo el la 19-a jarcento, el la verko de [https://www.wikidata.org/wiki/Q41149756 John Steeple Davis] (1841–1917). |dato de naskiĝo =[[-549|549 a.K]] |loko de naskiĝo =[[Mileto (Malgrandazio)|Mileto]], [[Granda Grekio]] |dato de morto =[[-493|493 a.K.]] |loko de morto =[[Sardeso]], [[Aĥemenida Imperio]], [[Malgrandazio]] }} <big>'''Histieo de Mileto'''</big> aŭ <big>'''Ιστιαίος ο Μιλήσιος'''</big> estis tirano de [[Mileto (Malgrandazio)|Mileto]] en [[Malgrandazio]] ĉirkaŭ la 6-a jarcento a.K., tiam kiam ĉi-urbo apartenis al la persa [[Aĥemenida Imperio]]. Histieo estis tirano de Mileto sub [[Dario la 1-a]], reĝo de Persio, kiu submetis Mileton kaj la aliajn [[Ionio|ionajn ŝtatojn]] en Malgranda Azio, kaj kiu ĝenerale nomumis grekojn kiel tiranojn por regi la grekajn urbojn de Ionio en sia teritorio. ==[[Skitoj|Skita]] kampanjo de Dario la 1-a (ĉirkaŭ 513 a.K.)== [[Dosiero:The burning of Sardis during the Ionian Revolt.jpg|eta|300ra|maldekstre|<center>[[:en:Siege of Sardis (498 BC)|Brulado de]] [[Sardeso]] (498 a.K.) dum la Ionia Ribelo, kie Aristagoro estis unu el la ĉefaj instigantoj.</center>]] [[Dosiero:Ionian_Revolt_Campaign_Map-it.svg|eta|300ra|maldekstre|<center>Mapo de militistaj operacioj faritaj dum la [[:en:Ionian Revolt|Ionia Ribelo]] inter 499 a.K. kaj 493 a.K.</center>]] [[Dosiero:Perserreich_500_v.Chr.jpg|eta|400ra|dekstre|<center>La Persa Imperio ĉirkaŭ 500 a.K.</center>]] [[Dosiero:Miletus - Ancient Greek theatre 02.jpg|eta|400ra|dekstre|<center>Antikva Greka Teatro de Mileto.</center>]] Laŭ Herodoto, Histieo, kune kun la aliaj gvidaj tiranoj sub la regado de Dario, partoprenis en la persa ekspedicio kontraŭ la [[skitoj]], kaj estis komisiita defendi la ponton, kiun la trupoj de Dario konstruis tra la rivero [[Danubo]]. La skitoj provis persvadi Histieon kaj la aliajn forlasi la ponton. Unu frakcio, gvidata de [[Miltiado]] de Ateno, tiutempe tirano de la [[Ĥersoneso]], volis sekvi la konsilon de la Skitoj. Tamen, Histieo argumentis, ke ili devus resti, ĉar ili ŝuldis siajn poziciojn kiel tiranoj al Dario kaj certe ili estus renversitaj se li estus mortigita. Anstataŭe, laŭ [[Herodoto]], Histieo sugestis, ke ili ŝajnigu sekvi la skitan planon. Do Histieo estis sendita kiel ambasadoro al la Skitoj por diri al ili, ke la tiranoj akceptos la skitan planon, dum la ceteraj tiranoj agis kvazaŭ ili detruus la ponton. Histieo persvadis la Skitojn serĉi la persajn fortojn. Herodoto skribas, ke dum la Skitoj forestis, la Persoj revenis al la Danubo kaj Histieo organizis la ŝipojn por sukcese transporti ilin tra la riveron. Dum la ekspedicio, la trupoj de Histieo komencis konstrui setlejon ĉe [[:en:Myrcinus|Mirkino]] (loko de la pli posta [[Amfipolis]]o) ĉe la rivero [[Struma]]. Post reveno kun Dario al [[Sardeso]], Dario demandis al Histieo kion li volis interŝanĝe de sia servo. Histieo respondis, ke li volis ricevi kontrolon super Mirkino, al kio Dario konsentis. Tamen, la persa komandanto [[:en:Megabazus|Megabazo]] suspektis pri la intereso de Histieo en la strategie grava areo, kiu kontrolis ŝlosilajn vojojn de la persa kontrolita teritorio al Eŭropo, same kiel konatajn fontojn de arĝento kaj ligno. Malgraŭ tio, Dario konsideris Histieon lojala, kaj petis lin reveni al [[Suzo]] kun li kiel amiko kaj konsilisto. La nevo kaj bofilo de Histieo, [[Aristagoro de Mileto|Aristagoro]], restis sub kontrolo de Mileto. ==Ionia ribelo (499-494 a.K.)== Tamen, laŭ Herodoto, Histieo estis malfeliĉa ĉar li devis resti en Suzo, kaj faris planojn reveni al sia pozicio kiel Reĝo de Mileto per instigado de ribelo en Ionio. En 499 a.K., li razis la kapon de sia plej fidinda sklavo, tatuis mesaĝon sur lian kapon, kaj poste atendis, ke lia hararo rekresku. La sklavo estis poste sendita al Aristagoro, kiu ricevis instrukcion por razi la kapon de la sklavo denove kaj legi la mesaĝon, kiu instigis lin ribeli kontraŭ la Persoj. Aristagoro, kiu estis malpopulara de siaj propraj subuloj post kiam ekspedicio al [[Naksoso]]] finiĝis per fiasko, sekvis la ordonojn de Histieo, kaj kun helpo de la Atenanoj kaj [[:en:Eretria|Eretrianoj]], li atakis kaj bruligis [[Sardeso]]n. Kiam Dario eksciis pri la ribelo, li alvenigis Histieon, kiu ŝajnigis havi neniun scion pri ĝia origino, sed petis esti sendita reen al Mileto por subpremi la ribelon. Herodoto skribas, ke Dario permesis al li foriri. Survoje reen, Histieo iris al Sardeso, kie la [[satrapo]] [[Artaferno]] suspektis pri la rolo de Histieo en la ribelo, devigante Histieon fuĝi al [[Ĥio (insulo)|Ĥio]]. Histieo provis malsukcese konstrui floton dum li estis sur Ĥio. Li poste revenis al Mileto kun la celo denove fariĝi tirano. Tamen, la Miletanoj ne volis lian revenon al tiraneco kaj ekzilis lin al [[Lesbos]]. Tie, li kolektis kelkajn ŝipojn kaj, laŭ Herodoto, li komencis fari piratagojn en la [[Nigra maro]] kaj la [[Egea maro]] el bazo en [[Bizanco]]. Dume, la Persoj venkis la gvidantojn de la Ionia ribelo ĉe la [[:en:Battle of Lade|Batalo de Lade]] en 494 a.K. Kiam Histieo eksciis pri tio, li forlasis Bizancon, kaj liaj trupoj atakis Ĥion, blokis [[:en:Thasos|Tason]] kaj poste provis surteriĝi sur la kontinenton por ataki la Persojn. Post aliĝo al greka armeo en batalo kontraŭ la Persoj, li estis kaptita de la persa generalo [[Harpago]] en 493 a.K. La satrapo Artaferno ne volis sendi lin reen al Suzo, kie li suspektis, ke Dario pardonus lin, do li ekzekutis Histieon per [https://vortaro.net/py/serchi.py?simpla=1&s=palisumado&kap=1&der=1 palisumado], kaj sendis lian kapon al Dario. Laŭ Herodoto, Dario ankoraŭ ne kredis, ke Histieo estis perfidulo kaj donis al lia kapo honoran entombigon. [[Kategorio:Naskiĝintoj en la 6-a jarcento a.K.]] [[Kategorio:Mortintoj en la 5-a jarcento a.K.]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en Turkio]] [[Kategorio:Mortintoj en Turkio]] {{Trad|en|Histiaeus|Q451426}} {{DEFAŬLTORDIGO:Histieo de Mileto}} nhjaexppllyobblitj7qlzfzp0vech2 0 944254 9378023 2026-05-19T22:20:06Z Kani 670 Kreis novan paĝon kun "{{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Rufgorĝa kolibro |koloro = pink |dosiero = Flickr - Dario Sanches - BEIJA-FLOR.jpg |priskribo de dosiero = ino aŭ nematura masklo |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Hylocharis]]..." 9378023 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Rufgorĝa kolibro |koloro = pink |dosiero = Flickr - Dario Sanches - BEIJA-FLOR.jpg |priskribo de dosiero = ino aŭ nematura masklo |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Hylocharis]]'' |genro aŭtoritato = [[Friedrich Boie|Boie, F]], 1831 |specio = '''Rufgorĝa kolibro''' ''H. sapphirina'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/22687436/93152170 |title=Rufous-throated Hummingbird ''Amazilia sapphirina'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2016 |access-date=21a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Hylocharis sapphirina'' |dunomo aŭtoritato = ([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin, JF]], 1788) |vikispecio = ''Hylocharis sapphirina'' |komunejo = ''Hylocharis sapphirina'' |sinonimo= Rufous-throated hummingbird ''Amazilia sapphirina''<ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Dsponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> |mapo de vivoteritorioj = Hylocharis sapphirina map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Rufgorĝa kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Hylocharis sapphirina'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la du specioj en la genro ''[[Hylocharis]]''. Ĝi troviĝas en [[Bolivio]], [[Brazilo]], [[Kolombio]], [[Ekvadoro]], [[Gujanoj]], [[Peruo]], [[Venezuelo]] kaj eble en [[Argentino]] kaj [[Paragvajo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021/><ref name=SACCcountries>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''Species Lists of Birds for South American Countries and Territories''. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCCountryLists.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== The rufous-throated sapphire was [[Species description|formally described]] in 1788 by the German naturalist [[Johann Friedrich Gmelin]] in his revised and expanded edition of [[Carl Linnaeus]]'s ''[[Systema Naturae]]''. He placed it with all the other hummingbirds in the [[genus]] ''[[Trochilus]]'' and coined the [[binomial nomenclature|binomial name]] ''Trochilus sapphirinus''. He gave the [[type locality (biology)|type locality]] as Guiana.<ref>{{ cite book | last=Gmelin | first=Johann Friedrich | author-link=Johann Friedrich Gmelin| year=1788 | title=Systema naturae per regna tria naturae : secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis | edition=13th | volume=1, Part 1 | language=Latin | location=Lipsiae [Leipzig] | publisher=Georg. Emanuel. Beer | page=496 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/2897096 }}</ref> Gmelin based his description on "Le saphir" that had been described in 1779 by the French polymath [[Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon]] and the "Sapphir humming-bird" that had been described in 1781 by the English ornithologist [[John Latham (ornithologist)|John Latham]].<ref>{{ cite book | last=Buffon | first=Georges-Louis Leclerc de | author-link=Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon | year=1779 | title=Histoire Naturelle des Oiseaux | volume=6 | location=Paris | publisher=De l'Imprimerie Royale | page=278 | chapter=Le saphir | language=French | chapter-url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1069718q/f54.item }}</ref><ref>{{cite book| last=Latham | first=John | year=1781 | author-link=John Latham (ornithologist) | title=A General Synopsis of Birds | volume=1, Part 2 | page=775 | location=London | publisher= Printed for Benj. White | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/33727429 }}</ref> The rufous-throated sapphire is now placed by most taxonomic systems with the [[gilded sapphire]] in genus ''[[Hylocharis]]'' that was introduced in 1831 by the German naturalist [[Friedrich Boie]].<ref>{{ cite journal | last=Boie | first=Friedrich | author-link=Friedrich Boie | year=1831 | title=Bemerkungen über Species und einige ornithologische Familien und Sippen | journal=Isis von Oken | language=German | at=Cols 538–548 [546]| url=https://biodiversitylibrary.org/page/27512960 }}</ref><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, and K. J. Zimmer. Version 24 July 2022. A classification of the bird species of South America. American Ornithological Society. https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm retrieved July 24, 2022</ref><ref name=IOC12.2/><ref name=Clements>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, S. M. Billerman, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, B. L. Sullivan, and C. L. Wood. 2021. The eBird/Clements checklist of Birds of the World: v2021. Downloaded from https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/ Retrieved August 25, 2021</ref> However, [[BirdLife International]]'s ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' places it in genus ''Amazilia'' with the English name rufous-throated hummingbird.<ref name=HBW2021/> The genus name ''Hylocharis'' combines the [[Ancient Greek]] ''hulē'' meaning "woodland" or "forest" with ''kharis'' meaning "beauty". The [[specific epithet]] is from [[Latin]] ''sapphirinus'' meaning "sapphirine" or "of sapphire".<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | pages=[https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n197/mode/1up 197], [https://archive.org/stream/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling#page/n347/mode/1up 347]}}</ref> The rufous-throated sapphire shares its genus with the [[gilded sapphire]] (''H. chrysura'') and is [[monotypic]]: no [[subspecies]] are recognized.<ref name=IOC12.2/> ==Aspekto== The rufous-throated sapphire is {{convert|8.4|to|9.1|cm|in|abbr=on}} long. Males weigh {{convert|4.1|to|4.5|g|oz|abbr=on}} and females {{convert|3.9|to|4.3|g|oz|abbr=on}}. Males have a medium length, straight, coral red bill with a black tip; females' bills have less red. The species gets its English name from the males' intensely rufous chin; females' chins are a paler rufous. Adult males have dark green upperparts with coppery violet uppertail [[Covert feather|coverts]]. Their throat, chest, and belly are iridescent violet-blue and their undertail coverts chestnut. Their central pair of tail feathers are coppery with a violet tinge and the other four pairs chestnut with dusky gray tips. Adult females' upperparts are the same as males'. Their underparts are grayish with large glittering blue-green spots on the throat and chest and buffy undertail coverts. Their tail is like the male's with paler edges on the outer feathers. Juveniles are similar to adult females but males have richer rufous on the chin.<ref name=RTSA-BOW>Schuchmann, K.L., G. M. Kirwan, and P. F. D. Boesman (2020). Rufous-throated Sapphire (''Hylocharis sapphirina''), version 1.0. In Birds of the World (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, and E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.rutsap1.01 retrieved September 21, 2022</ref> ==Distribuo kaj habitato== The rufous-throated sapphire has three separate ranges. The largest spans from eastern Colombia east through Venezuela, the Guianas, and northern Brazil to the coast, from Colombia southwest through eastern Ecuador into northern Peru, and southwest in a wide swath from northeastern Brazil into northeastern Bolivia. Another spans from southeastern Brazil's [[Bahia]] state south to northern [[Paraná (state)|Paraná]]. The third encompasses southeastern Paraguay, northeastern Argentina, and adjacent southwestern Brazil according to the [[International Ornithological Committee]] and the [[Clements taxonomy]]. The South American Classification Committee of the [[American Ornithological Society]] lists the species as hypothetical in Paraguay and Argentina because the records have not been documented by photographs or other tangible evidence.<ref name=RTSA-BOW/><ref name=IOC12.2/><ref name=Clements/><ref name=SACClist/> The rufous-throated sapphire inhabits semi-open to open landscapes such as the edges of lowland forest, savanna with scattered stands of trees, clearings around rock outcrops, coffee plantations, and (rarely) open coastal vegetation. In elevation it is most numerous between {{convert|200|and|500|m|ft|sigfig=2|abbr=on}} but occurs as high as {{convert|1850|m|ft|sigfig=2|abbr=on}}.<ref name=RTSA-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== The rufous-throated sapphire's migration pattern is only partially understood. It is generally sedentary but is migratory in southeastern Brazil. It is suspected of making seasonal movements in Venezuela because it is unpredictably present.<ref name=RTSA-BOW/> ===Manĝado=== The rufous-throated sapphire forages for nectar at a variety of flowering [[epiphyte]]s, shrubs, vines, and trees. Species in least seven families are known nectar sources. It usually feeds from near the ground to the middle strata of forest, but in Amazonia will gather with other hummingbirds at flowering treetops. Males aggressively defend feeding territories. In addition to nectar the species feeds on insects caught by [[Hawking (birds)|hawking]] from a perch and also gleaned from leaves or spiderwebs.<ref name=RTSA-BOW/> ===Reproduktado=== The rufous-throated sapphire's breeding season spans from July to January in the Guianas and from August to February in Brazil. It has not been defined in other parts of its range. It builds a cup nest of plant fiber lined with soft seed down, often with lichen and bits of leaves on the outside. It typically places it in a horizontal branch under overhanging leaves between {{convert|3|and|6|m|ft|sigfig=1|abbr=on}} above the ground but sometimes as high as {{convert|10|m|ft|sigfig=1|abbr=on}}. The female incubates the clutch of two eggs for 14 to 16 days and fledging occurs 22 to 27 days after hatch.<ref name=RTSA-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Hylocharis-sapphirina |species=Rufgorĝa safirkolibro}} ==Statuso== The [[IUCN]] has assessed the rufous-throated sapphire as being of least concern, though its population size and trend are not known. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> It is considered common in most of its range and "[a]ccepts man-made habitats like coffee plantations, if bordered by natural, semi-open habitats."<ref name=RTSA-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. *{{cite book | last = Hilty | first = Steven L. | title = Birds of Venezuela | publisher = Christopher Helm | year = 2003 | location = London | isbn = 0-7136-6418-5 }} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Hylocharis sapphirina}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] [[Kategorio:Birdoj de Brazilo]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] mkawkmpmef99bvi22rfz2mk8cakmqqg 9378038 9378023 2026-05-19T23:40:45Z Kani 670 /* Taksonomio kaj sistematiko */ 9378038 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Rufgorĝa kolibro |koloro = pink |dosiero = Flickr - Dario Sanches - BEIJA-FLOR.jpg |priskribo de dosiero = ino aŭ nematura masklo |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Hylocharis]]'' |genro aŭtoritato = [[Friedrich Boie|Boie, F]], 1831 |specio = '''Rufgorĝa kolibro''' ''H. sapphirina'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/22687436/93152170 |title=Rufous-throated Hummingbird ''Amazilia sapphirina'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2016 |access-date=21a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Hylocharis sapphirina'' |dunomo aŭtoritato = ([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin, JF]], 1788) |vikispecio = ''Hylocharis sapphirina'' |komunejo = ''Hylocharis sapphirina'' |sinonimo= Rufous-throated hummingbird ''Amazilia sapphirina''<ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Dsponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> |mapo de vivoteritorioj = Hylocharis sapphirina map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Rufgorĝa kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Hylocharis sapphirina'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la du specioj en la genro ''[[Hylocharis]]''. Ĝi troviĝas en [[Bolivio]], [[Brazilo]], [[Kolombio]], [[Ekvadoro]], [[Gujanoj]], [[Peruo]], [[Venezuelo]] kaj eble en [[Argentino]] kaj [[Paragvajo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021/><ref name=SACCcountries>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''Species Lists of Birds for South American Countries and Territories''. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCCountryLists.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Rufgorĝan safirkolibron [[Specipriskribo|formale priskribis]] en 1788 la germana natursciencisto [[Johann Friedrich Gmelin]] en sia reviziita kaj etendigita eldono de la verko de [[Carl Linnaeus]] nome ''[[Systema Naturae]]''. Li metis ĝin kun ĉiuj aliaj kolibroj en la [[genro]]n ''[[Trochilus]]'' kaj stampis la [[dunoma nomenklaturo|duvortan nomon]] ''Trochilus sapphirinus''. Kiel [[tipa loko (biologio)|tipa loko]] estis elektita Gujano.<ref>{{ cite book | last=Gmelin | first=Johann Friedrich | author-link=Johann Friedrich Gmelin| year=1788 | title=Systema naturae per regna tria naturae : secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis | edition=13th | volume=1, Part 1 | language=Latin | location=Lipsiae [Leipzig] | publisher=Georg. Emanuel. Beer | page=496 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/2897096 }}</ref> Gmelin bazis sian priskribon sur "Le saphir", kiun estis priskribinta en 1779 la franca polimato [[Georges-Louis Leclerc, Grafo de Buffon]] kaj sur la "Sapphir humming-bird", kiun estis priskribinta en 1781 la angla ornitologo [[John Latham (ornitologo)|John Latham]].<ref>{{ cite book | last=Buffon | first=Georges-Louis Leclerc de | author-link=Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon | year=1779 | title=Histoire Naturelle des Oiseaux | volume=6 | location=Paris | publisher=De l'Imprimerie Royale | page=278 | chapter=Le saphir | language=French | chapter-url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1069718q/f54.item }}</ref><ref>{{cite book| last=Latham | first=John | year=1781 | author-link=John Latham (ornitologo) | title=A General Synopsis of Birds | volume=1, Part 2 | page=775 | location=London | publisher= Printed for Benj. White | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/33727429 }}</ref> La Rufgorĝa safirkolibro estas nun metita de plimultaj taksonomiaj sistemoj la [[Ora kolibro]] en genro ''[[Hylocharis]]'', kiun enkondukis en 1831 la germana natursciencisto [[Friedrich Boie]].<ref>{{ cite journal | last=Boie | first=Friedrich | author-link=Friedrich Boie | year=1831 | title=Bemerkungen über Species und einige ornithologische Familien und Sippen | journal=Isis von Oken | language=German | at=Cols 538–548 [546]| url=https://biodiversitylibrary.org/page/27512960 }}</ref><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=IOC12.2/><ref name=Clements>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, S. M. Billerman, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2021. The eBird/Clements checklist of Birds of the World: v2021. Elŝutita el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 25an de Aŭgusto, 2021</ref> Tamen, la verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' metas ĝin en la genron ''Amazilia'' kun la ordinara nomo Rufgorĝa kolibro.<ref name=HBW2021/> La genronomo ''Hylocharis'' kombinas la [[Antikva greka|grekajn vortojn]] ''hulē'' kun la signifo "ligno" aŭ "arbaro" kaj ''ĥaris'' kun la signifo "bela". La [[specia epiteto]] devenas el [[Latina]] ''sapphirinus, -a, -um'' kun signifo "safira" aŭ "de safiro".<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | pages= 197 kaj 347}}</ref> La Rufgorĝa safirkolibro kunhavas sian genron kun la [[Ora kolibro]] (''H. chrysura'') kaj estas [[monotipa]]: oni ne agnoskis [[subspecio]]n.<ref name=IOC12.2/> ==Aspekto== The rufous-throated sapphire is {{convert|8.4|to|9.1|cm|in|abbr=on}} long. Males weigh {{convert|4.1|to|4.5|g|oz|abbr=on}} and females {{convert|3.9|to|4.3|g|oz|abbr=on}}. Males have a medium length, straight, coral red bill with a black tip; females' bills have less red. The species gets its English name from the males' intensely rufous chin; females' chins are a paler rufous. Adult males have dark green upperparts with coppery violet uppertail [[Covert feather|coverts]]. Their throat, chest, and belly are iridescent violet-blue and their undertail coverts chestnut. Their central pair of tail feathers are coppery with a violet tinge and the other four pairs chestnut with dusky gray tips. Adult females' upperparts are the same as males'. Their underparts are grayish with large glittering blue-green spots on the throat and chest and buffy undertail coverts. Their tail is like the male's with paler edges on the outer feathers. Juveniles are similar to adult females but males have richer rufous on the chin.<ref name=RTSA-BOW>Schuchmann, K.L., G. M. Kirwan, and P. F. D. Boesman (2020). Rufous-throated Sapphire (''Hylocharis sapphirina''), version 1.0. In Birds of the World (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, and E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.rutsap1.01 retrieved September 21, 2022</ref> ==Distribuo kaj habitato== The rufous-throated sapphire has three separate ranges. The largest spans from eastern Colombia east through Venezuela, the Guianas, and northern Brazil to the coast, from Colombia southwest through eastern Ecuador into northern Peru, and southwest in a wide swath from northeastern Brazil into northeastern Bolivia. Another spans from southeastern Brazil's [[Bahia]] state south to northern [[Paraná (state)|Paraná]]. The third encompasses southeastern Paraguay, northeastern Argentina, and adjacent southwestern Brazil according to the [[International Ornithological Committee]] and the [[Clements taxonomy]]. The South American Classification Committee of the [[American Ornithological Society]] lists the species as hypothetical in Paraguay and Argentina because the records have not been documented by photographs or other tangible evidence.<ref name=RTSA-BOW/><ref name=IOC12.2/><ref name=Clements/><ref name=SACClist/> The rufous-throated sapphire inhabits semi-open to open landscapes such as the edges of lowland forest, savanna with scattered stands of trees, clearings around rock outcrops, coffee plantations, and (rarely) open coastal vegetation. In elevation it is most numerous between {{convert|200|and|500|m|ft|sigfig=2|abbr=on}} but occurs as high as {{convert|1850|m|ft|sigfig=2|abbr=on}}.<ref name=RTSA-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== The rufous-throated sapphire's migration pattern is only partially understood. It is generally sedentary but is migratory in southeastern Brazil. It is suspected of making seasonal movements in Venezuela because it is unpredictably present.<ref name=RTSA-BOW/> ===Manĝado=== The rufous-throated sapphire forages for nectar at a variety of flowering [[epiphyte]]s, shrubs, vines, and trees. Species in least seven families are known nectar sources. It usually feeds from near the ground to the middle strata of forest, but in Amazonia will gather with other hummingbirds at flowering treetops. Males aggressively defend feeding territories. In addition to nectar the species feeds on insects caught by [[Hawking (birds)|hawking]] from a perch and also gleaned from leaves or spiderwebs.<ref name=RTSA-BOW/> ===Reproduktado=== The rufous-throated sapphire's breeding season spans from July to January in the Guianas and from August to February in Brazil. It has not been defined in other parts of its range. It builds a cup nest of plant fiber lined with soft seed down, often with lichen and bits of leaves on the outside. It typically places it in a horizontal branch under overhanging leaves between {{convert|3|and|6|m|ft|sigfig=1|abbr=on}} above the ground but sometimes as high as {{convert|10|m|ft|sigfig=1|abbr=on}}. The female incubates the clutch of two eggs for 14 to 16 days and fledging occurs 22 to 27 days after hatch.<ref name=RTSA-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Hylocharis-sapphirina |species=Rufgorĝa safirkolibro}} ==Statuso== The [[IUCN]] has assessed the rufous-throated sapphire as being of least concern, though its population size and trend are not known. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> It is considered common in most of its range and "[a]ccepts man-made habitats like coffee plantations, if bordered by natural, semi-open habitats."<ref name=RTSA-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. *{{cite book | last = Hilty | first = Steven L. | title = Birds of Venezuela | publisher = Christopher Helm | year = 2003 | location = London | isbn = 0-7136-6418-5 }} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Hylocharis sapphirina}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] [[Kategorio:Birdoj de Brazilo]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] tiwnp0lem4ms2m5n6imetwvua7fy052 9378039 9378038 2026-05-19T23:46:40Z Kani 670 /* Aspekto */ 9378039 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Rufgorĝa kolibro |koloro = pink |dosiero = Flickr - Dario Sanches - BEIJA-FLOR.jpg |priskribo de dosiero = ino aŭ nematura masklo |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Hylocharis]]'' |genro aŭtoritato = [[Friedrich Boie|Boie, F]], 1831 |specio = '''Rufgorĝa kolibro''' ''H. sapphirina'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/22687436/93152170 |title=Rufous-throated Hummingbird ''Amazilia sapphirina'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2016 |access-date=21a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Hylocharis sapphirina'' |dunomo aŭtoritato = ([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin, JF]], 1788) |vikispecio = ''Hylocharis sapphirina'' |komunejo = ''Hylocharis sapphirina'' |sinonimo= Rufous-throated hummingbird ''Amazilia sapphirina''<ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Dsponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> |mapo de vivoteritorioj = Hylocharis sapphirina map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Rufgorĝa kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Hylocharis sapphirina'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la du specioj en la genro ''[[Hylocharis]]''. Ĝi troviĝas en [[Bolivio]], [[Brazilo]], [[Kolombio]], [[Ekvadoro]], [[Gujanoj]], [[Peruo]], [[Venezuelo]] kaj eble en [[Argentino]] kaj [[Paragvajo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021/><ref name=SACCcountries>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''Species Lists of Birds for South American Countries and Territories''. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCCountryLists.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Rufgorĝan safirkolibron [[Specipriskribo|formale priskribis]] en 1788 la germana natursciencisto [[Johann Friedrich Gmelin]] en sia reviziita kaj etendigita eldono de la verko de [[Carl Linnaeus]] nome ''[[Systema Naturae]]''. Li metis ĝin kun ĉiuj aliaj kolibroj en la [[genro]]n ''[[Trochilus]]'' kaj stampis la [[dunoma nomenklaturo|duvortan nomon]] ''Trochilus sapphirinus''. Kiel [[tipa loko (biologio)|tipa loko]] estis elektita Gujano.<ref>{{ cite book | last=Gmelin | first=Johann Friedrich | author-link=Johann Friedrich Gmelin| year=1788 | title=Systema naturae per regna tria naturae : secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis | edition=13th | volume=1, Part 1 | language=Latin | location=Lipsiae [Leipzig] | publisher=Georg. Emanuel. Beer | page=496 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/2897096 }}</ref> Gmelin bazis sian priskribon sur "Le saphir", kiun estis priskribinta en 1779 la franca polimato [[Georges-Louis Leclerc, Grafo de Buffon]] kaj sur la "Sapphir humming-bird", kiun estis priskribinta en 1781 la angla ornitologo [[John Latham (ornitologo)|John Latham]].<ref>{{ cite book | last=Buffon | first=Georges-Louis Leclerc de | author-link=Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon | year=1779 | title=Histoire Naturelle des Oiseaux | volume=6 | location=Paris | publisher=De l'Imprimerie Royale | page=278 | chapter=Le saphir | language=French | chapter-url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1069718q/f54.item }}</ref><ref>{{cite book| last=Latham | first=John | year=1781 | author-link=John Latham (ornitologo) | title=A General Synopsis of Birds | volume=1, Part 2 | page=775 | location=London | publisher= Printed for Benj. White | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/33727429 }}</ref> La Rufgorĝa safirkolibro estas nun metita de plimultaj taksonomiaj sistemoj la [[Ora kolibro]] en genro ''[[Hylocharis]]'', kiun enkondukis en 1831 la germana natursciencisto [[Friedrich Boie]].<ref>{{ cite journal | last=Boie | first=Friedrich | author-link=Friedrich Boie | year=1831 | title=Bemerkungen über Species und einige ornithologische Familien und Sippen | journal=Isis von Oken | language=German | at=Cols 538–548 [546]| url=https://biodiversitylibrary.org/page/27512960 }}</ref><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=IOC12.2/><ref name=Clements>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, S. M. Billerman, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2021. The eBird/Clements checklist of Birds of the World: v2021. Elŝutita el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 25an de Aŭgusto, 2021</ref> Tamen, la verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' metas ĝin en la genron ''Amazilia'' kun la ordinara nomo Rufgorĝa kolibro.<ref name=HBW2021/> La genronomo ''Hylocharis'' kombinas la [[Antikva greka|grekajn vortojn]] ''hulē'' kun la signifo "ligno" aŭ "arbaro" kaj ''ĥaris'' kun la signifo "bela". La [[specia epiteto]] devenas el [[Latina]] ''sapphirinus, -a, -um'' kun signifo "safira" aŭ "de safiro".<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | pages= 197 kaj 347}}</ref> La Rufgorĝa safirkolibro kunhavas sian genron kun la [[Ora kolibro]] (''H. chrysura'') kaj estas [[monotipa]]: oni ne agnoskis [[subspecio]]n.<ref name=IOC12.2/> ==Aspekto== La Rufgorĝa safirkolibro estas 8,4 ĝis 9,1 cm longa. Maskloj pezas 4,1 ĝis 4,5 g kaj inoj 3,9 ĝis 4,3 g. Maskloj havas mezlongan, rektan, koralruĝan bekon kun nigra pinto; la bekoj de inoj havas malpli da ruĝo. La specio ricevas sian ordinaran nomon de la intense ruĝbruna mentono de la maskloj; la mentonoj de inoj estas pli palaj ruĝbrunaj. Plenkreskaj maskloj havas malhelverdajn suprajn partojn kun kuproviola supravostaj kovriloj. Iliaj gorĝo, brusto kaj ventro estas irizecviolbluaj kaj iliaj subvostaj kovriloj estas kaŝtankoloraj. Ilia centra paro de vostoplumoj estas kuprokolora kun viola nuanco kaj la aliaj kvar paroj estas kaŝtankoloraj kun malhelgrizaj pintoj. La supraj partoj de plenkreskaj inoj estas samaj kiel tiuj de maskloj. Iliaj subaj partoj estas grizecaj kun grandaj brile bluverdaj makuloj sur la gorĝo kaj brusto kaj sablokoloraj subvostaj kovriloj. Ilia vosto estas simila al tiu de la masklo kun pli palaj randoj sur la eksteraj plumoj. Junuloj similas al plenkreskaj inoj, sed maskloj havas pli ruĝbrunan koloron sur la mentono.<ref name=RTSA-BOW>Schuchmann, K.L., G. M. Kirwan, kaj P. F. D. Boesman (2020). Rufous-throated Sapphire (''Hylocharis sapphirina''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.rutsap1.01] Alirita la 21an de Septembro, 2022</ref> ==Distribuo kaj habitato== The rufous-throated sapphire has three separate ranges. The largest spans from eastern Colombia east through Venezuela, the Guianas, and northern Brazil to the coast, from Colombia southwest through eastern Ecuador into northern Peru, and southwest in a wide swath from northeastern Brazil into northeastern Bolivia. Another spans from southeastern Brazil's [[Bahia]] state south to northern [[Paraná (state)|Paraná]]. The third encompasses southeastern Paraguay, northeastern Argentina, and adjacent southwestern Brazil according to the [[International Ornithological Committee]] and the [[Clements taxonomy]]. The South American Classification Committee of the [[American Ornithological Society]] lists the species as hypothetical in Paraguay and Argentina because the records have not been documented by photographs or other tangible evidence.<ref name=RTSA-BOW/><ref name=IOC12.2/><ref name=Clements/><ref name=SACClist/> The rufous-throated sapphire inhabits semi-open to open landscapes such as the edges of lowland forest, savanna with scattered stands of trees, clearings around rock outcrops, coffee plantations, and (rarely) open coastal vegetation. In elevation it is most numerous between {{convert|200|and|500|m|ft|sigfig=2|abbr=on}} but occurs as high as {{convert|1850|m|ft|sigfig=2|abbr=on}}.<ref name=RTSA-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== The rufous-throated sapphire's migration pattern is only partially understood. It is generally sedentary but is migratory in southeastern Brazil. It is suspected of making seasonal movements in Venezuela because it is unpredictably present.<ref name=RTSA-BOW/> ===Manĝado=== The rufous-throated sapphire forages for nectar at a variety of flowering [[epiphyte]]s, shrubs, vines, and trees. Species in least seven families are known nectar sources. It usually feeds from near the ground to the middle strata of forest, but in Amazonia will gather with other hummingbirds at flowering treetops. Males aggressively defend feeding territories. In addition to nectar the species feeds on insects caught by [[Hawking (birds)|hawking]] from a perch and also gleaned from leaves or spiderwebs.<ref name=RTSA-BOW/> ===Reproduktado=== The rufous-throated sapphire's breeding season spans from July to January in the Guianas and from August to February in Brazil. It has not been defined in other parts of its range. It builds a cup nest of plant fiber lined with soft seed down, often with lichen and bits of leaves on the outside. It typically places it in a horizontal branch under overhanging leaves between {{convert|3|and|6|m|ft|sigfig=1|abbr=on}} above the ground but sometimes as high as {{convert|10|m|ft|sigfig=1|abbr=on}}. The female incubates the clutch of two eggs for 14 to 16 days and fledging occurs 22 to 27 days after hatch.<ref name=RTSA-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Hylocharis-sapphirina |species=Rufgorĝa safirkolibro}} ==Statuso== The [[IUCN]] has assessed the rufous-throated sapphire as being of least concern, though its population size and trend are not known. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> It is considered common in most of its range and "[a]ccepts man-made habitats like coffee plantations, if bordered by natural, semi-open habitats."<ref name=RTSA-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. *{{cite book | last = Hilty | first = Steven L. | title = Birds of Venezuela | publisher = Christopher Helm | year = 2003 | location = London | isbn = 0-7136-6418-5 }} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Hylocharis sapphirina}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] [[Kategorio:Birdoj de Brazilo]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] 518uqbwzv2xxtoc1k1ji2h2r94fd3pf 9378042 9378039 2026-05-19T23:58:56Z Kani 670 /* Distribuo kaj habitato */ 9378042 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Rufgorĝa kolibro |koloro = pink |dosiero = Flickr - Dario Sanches - BEIJA-FLOR.jpg |priskribo de dosiero = ino aŭ nematura masklo |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Hylocharis]]'' |genro aŭtoritato = [[Friedrich Boie|Boie, F]], 1831 |specio = '''Rufgorĝa kolibro''' ''H. sapphirina'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/22687436/93152170 |title=Rufous-throated Hummingbird ''Amazilia sapphirina'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2016 |access-date=21a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Hylocharis sapphirina'' |dunomo aŭtoritato = ([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin, JF]], 1788) |vikispecio = ''Hylocharis sapphirina'' |komunejo = ''Hylocharis sapphirina'' |sinonimo= Rufous-throated hummingbird ''Amazilia sapphirina''<ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Dsponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> |mapo de vivoteritorioj = Hylocharis sapphirina map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Rufgorĝa kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Hylocharis sapphirina'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la du specioj en la genro ''[[Hylocharis]]''. Ĝi troviĝas en [[Bolivio]], [[Brazilo]], [[Kolombio]], [[Ekvadoro]], [[Gujanoj]], [[Peruo]], [[Venezuelo]] kaj eble en [[Argentino]] kaj [[Paragvajo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021/><ref name=SACCcountries>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''Species Lists of Birds for South American Countries and Territories''. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCCountryLists.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Rufgorĝan safirkolibron [[Specipriskribo|formale priskribis]] en 1788 la germana natursciencisto [[Johann Friedrich Gmelin]] en sia reviziita kaj etendigita eldono de la verko de [[Carl Linnaeus]] nome ''[[Systema Naturae]]''. Li metis ĝin kun ĉiuj aliaj kolibroj en la [[genro]]n ''[[Trochilus]]'' kaj stampis la [[dunoma nomenklaturo|duvortan nomon]] ''Trochilus sapphirinus''. Kiel [[tipa loko (biologio)|tipa loko]] estis elektita Gujano.<ref>{{ cite book | last=Gmelin | first=Johann Friedrich | author-link=Johann Friedrich Gmelin| year=1788 | title=Systema naturae per regna tria naturae : secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis | edition=13th | volume=1, Part 1 | language=Latin | location=Lipsiae [Leipzig] | publisher=Georg. Emanuel. Beer | page=496 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/2897096 }}</ref> Gmelin bazis sian priskribon sur "Le saphir", kiun estis priskribinta en 1779 la franca polimato [[Georges-Louis Leclerc, Grafo de Buffon]] kaj sur la "Sapphir humming-bird", kiun estis priskribinta en 1781 la angla ornitologo [[John Latham (ornitologo)|John Latham]].<ref>{{ cite book | last=Buffon | first=Georges-Louis Leclerc de | author-link=Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon | year=1779 | title=Histoire Naturelle des Oiseaux | volume=6 | location=Paris | publisher=De l'Imprimerie Royale | page=278 | chapter=Le saphir | language=French | chapter-url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1069718q/f54.item }}</ref><ref>{{cite book| last=Latham | first=John | year=1781 | author-link=John Latham (ornitologo) | title=A General Synopsis of Birds | volume=1, Part 2 | page=775 | location=London | publisher= Printed for Benj. White | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/33727429 }}</ref> La Rufgorĝa safirkolibro estas nun metita de plimultaj taksonomiaj sistemoj la [[Ora kolibro]] en genro ''[[Hylocharis]]'', kiun enkondukis en 1831 la germana natursciencisto [[Friedrich Boie]].<ref>{{ cite journal | last=Boie | first=Friedrich | author-link=Friedrich Boie | year=1831 | title=Bemerkungen über Species und einige ornithologische Familien und Sippen | journal=Isis von Oken | language=German | at=Cols 538–548 [546]| url=https://biodiversitylibrary.org/page/27512960 }}</ref><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=IOC12.2/><ref name=Clements>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, S. M. Billerman, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2021. The eBird/Clements checklist of Birds of the World: v2021. Elŝutita el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 25an de Aŭgusto, 2021</ref> Tamen, la verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' metas ĝin en la genron ''Amazilia'' kun la ordinara nomo Rufgorĝa kolibro.<ref name=HBW2021/> La genronomo ''Hylocharis'' kombinas la [[Antikva greka|grekajn vortojn]] ''hulē'' kun la signifo "ligno" aŭ "arbaro" kaj ''ĥaris'' kun la signifo "bela". La [[specia epiteto]] devenas el [[Latina]] ''sapphirinus, -a, -um'' kun signifo "safira" aŭ "de safiro".<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | pages= 197 kaj 347}}</ref> La Rufgorĝa safirkolibro kunhavas sian genron kun la [[Ora kolibro]] (''H. chrysura'') kaj estas [[monotipa]]: oni ne agnoskis [[subspecio]]n.<ref name=IOC12.2/> ==Aspekto== La Rufgorĝa safirkolibro estas 8,4 ĝis 9,1 cm longa. Maskloj pezas 4,1 ĝis 4,5 g kaj inoj 3,9 ĝis 4,3 g. Maskloj havas mezlongan, rektan, koralruĝan bekon kun nigra pinto; la bekoj de inoj havas malpli da ruĝo. La specio ricevas sian ordinaran nomon de la intense ruĝbruna mentono de la maskloj; la mentonoj de inoj estas pli palaj ruĝbrunaj. Plenkreskaj maskloj havas malhelverdajn suprajn partojn kun kuproviola supravostaj kovriloj. Iliaj gorĝo, brusto kaj ventro estas irizecviolbluaj kaj iliaj subvostaj kovriloj estas kaŝtankoloraj. Ilia centra paro de vostoplumoj estas kuprokolora kun viola nuanco kaj la aliaj kvar paroj estas kaŝtankoloraj kun malhelgrizaj pintoj. La supraj partoj de plenkreskaj inoj estas samaj kiel tiuj de maskloj. Iliaj subaj partoj estas grizecaj kun grandaj brile bluverdaj makuloj sur la gorĝo kaj brusto kaj sablokoloraj subvostaj kovriloj. Ilia vosto estas simila al tiu de la masklo kun pli palaj randoj sur la eksteraj plumoj. Junuloj similas al plenkreskaj inoj, sed maskloj havas pli ruĝbrunan koloron sur la mentono.<ref name=RTSA-BOW>Schuchmann, K.L., G. M. Kirwan, kaj P. F. D. Boesman (2020). Rufous-throated Sapphire (''Hylocharis sapphirina''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.rutsap1.01] Alirita la 21an de Septembro, 2022</ref> ==Distribuo kaj habitato== La Rufgorĝa safirkolibro havas tri apartajn teritoriojn. La plej granda etendiĝas de orienta Kolombio orienten tra Venezuelo, la Gujanoj, kaj norda Brazilo ĝis la marbordo, de Kolombio sudokcidenten tra orienta Ekvadoro en nordan Peruon, kaj sudokcidenten en larĝa areo de nordorienta Brazilo en nordorientan Bolivion. Alia etendiĝas de la ŝtato [[Bahio]] en sudorienta Brazilo suden ĝis norda [[Paranao]]. La tria ampleksas sudorientan Paragvajon, nordorientan Argentinon, kaj apudan sudokcidentan Brazilon laŭ la [[Internacia Ornitologia Komitato]] kaj la [[taksonomio de Clements]]. La Sudamerika Klasifika Komitato de la [[Usona Ornitologia Societo]] listigas la specion kiel hipotezan en Paragvajo kaj Argentino ĉar la registroj ne estis dokumentitaj per fotoj aŭ aliaj palpeblaj pruvoj.<ref name=RTSA-BOW/><ref name=IOC12.2/><ref name=Clements/><ref name=SACClist/> La Rufgorĝa safirkolibro loĝas en duonmalfermaj ĝis malfermaj pejzaĝoj kiel ekzemple la randoj de malaltateraj arbaroj, [[savano]]j kun disaj arbareroj, maldensejoj ĉirkaŭ roknudrokoj, kafplantejoj, kaj (malofte) malferma marborda vegetaĵaro. En alteco ĝi estas plej multnombra inter 200 kaj 500 m, sed troviĝas eĉ ĝis 1 850 m.<ref name=RTSA-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== The rufous-throated sapphire's migration pattern is only partially understood. It is generally sedentary but is migratory in southeastern Brazil. It is suspected of making seasonal movements in Venezuela because it is unpredictably present.<ref name=RTSA-BOW/> ===Manĝado=== The rufous-throated sapphire forages for nectar at a variety of flowering [[epiphyte]]s, shrubs, vines, and trees. Species in least seven families are known nectar sources. It usually feeds from near the ground to the middle strata of forest, but in Amazonia will gather with other hummingbirds at flowering treetops. Males aggressively defend feeding territories. In addition to nectar the species feeds on insects caught by [[Hawking (birds)|hawking]] from a perch and also gleaned from leaves or spiderwebs.<ref name=RTSA-BOW/> ===Reproduktado=== The rufous-throated sapphire's breeding season spans from July to January in the Guianas and from August to February in Brazil. It has not been defined in other parts of its range. It builds a cup nest of plant fiber lined with soft seed down, often with lichen and bits of leaves on the outside. It typically places it in a horizontal branch under overhanging leaves between {{convert|3|and|6|m|ft|sigfig=1|abbr=on}} above the ground but sometimes as high as {{convert|10|m|ft|sigfig=1|abbr=on}}. The female incubates the clutch of two eggs for 14 to 16 days and fledging occurs 22 to 27 days after hatch.<ref name=RTSA-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Hylocharis-sapphirina |species=Rufgorĝa safirkolibro}} ==Statuso== The [[IUCN]] has assessed the rufous-throated sapphire as being of least concern, though its population size and trend are not known. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> It is considered common in most of its range and "[a]ccepts man-made habitats like coffee plantations, if bordered by natural, semi-open habitats."<ref name=RTSA-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. *{{cite book | last = Hilty | first = Steven L. | title = Birds of Venezuela | publisher = Christopher Helm | year = 2003 | location = London | isbn = 0-7136-6418-5 }} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Hylocharis sapphirina}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] [[Kategorio:Birdoj de Brazilo]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] 97xf02yyr9r2rr29j6xzlm83loxy1w3 9378043 9378042 2026-05-20T00:08:34Z Kani 670 9378043 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Rufgorĝa kolibro |koloro = pink |dosiero = Flickr - Dario Sanches - BEIJA-FLOR.jpg |priskribo de dosiero = ino aŭ nematura masklo |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Hylocharis]]'' |genro aŭtoritato = [[Friedrich Boie|Boie, F]], 1831 |specio = '''Rufgorĝa kolibro''' ''H. sapphirina'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/22687436/93152170 |title=Rufous-throated Hummingbird ''Amazilia sapphirina'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2016 |access-date=21a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Hylocharis sapphirina'' |dunomo aŭtoritato = ([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin, JF]], 1788) |vikispecio = ''Hylocharis sapphirina'' |komunejo = ''Hylocharis sapphirina'' |sinonimo= Rufous-throated hummingbird ''Amazilia sapphirina''<ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Dsponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> |mapo de vivoteritorioj = Hylocharis sapphirina map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Rufgorĝa kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Hylocharis sapphirina'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la du specioj en la genro ''[[Hylocharis]]''. Ĝi troviĝas en [[Bolivio]], [[Brazilo]], [[Kolombio]], [[Ekvadoro]], [[Gujanoj]], [[Peruo]], [[Venezuelo]] kaj eble en [[Argentino]] kaj [[Paragvajo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021/><ref name=SACCcountries>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''Species Lists of Birds for South American Countries and Territories''. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCCountryLists.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Rufgorĝan safirkolibron [[Specipriskribo|formale priskribis]] en 1788 la germana natursciencisto [[Johann Friedrich Gmelin]] en sia reviziita kaj etendigita eldono de la verko de [[Carl Linnaeus]] nome ''[[Systema Naturae]]''. Li metis ĝin kun ĉiuj aliaj kolibroj en la [[genro]]n ''[[Trochilus]]'' kaj stampis la [[dunoma nomenklaturo|duvortan nomon]] ''Trochilus sapphirinus''. Kiel [[tipa loko (biologio)|tipa loko]] estis elektita Gujano.<ref>{{ cite book | last=Gmelin | first=Johann Friedrich | author-link=Johann Friedrich Gmelin| year=1788 | title=Systema naturae per regna tria naturae : secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis | edition=13th | volume=1, Part 1 | language=Latin | location=Lipsiae [Leipzig] | publisher=Georg. Emanuel. Beer | page=496 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/2897096 }}</ref> Gmelin bazis sian priskribon sur "Le saphir", kiun estis priskribinta en 1779 la franca polimato [[Georges-Louis Leclerc, Grafo de Buffon]] kaj sur la "Sapphir humming-bird", kiun estis priskribinta en 1781 la angla ornitologo [[John Latham (ornitologo)|John Latham]].<ref>{{ cite book | last=Buffon | first=Georges-Louis Leclerc de | author-link=Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon | year=1779 | title=Histoire Naturelle des Oiseaux | volume=6 | location=Paris | publisher=De l'Imprimerie Royale | page=278 | chapter=Le saphir | language=French | chapter-url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1069718q/f54.item }}</ref><ref>{{cite book| last=Latham | first=John | year=1781 | author-link=John Latham (ornitologo) | title=A General Synopsis of Birds | volume=1, Part 2 | page=775 | location=London | publisher= Printed for Benj. White | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/33727429 }}</ref> La Rufgorĝa safirkolibro estas nun metita de plimultaj taksonomiaj sistemoj la [[Ora kolibro]] en genro ''[[Hylocharis]]'', kiun enkondukis en 1831 la germana natursciencisto [[Friedrich Boie]].<ref>{{ cite journal | last=Boie | first=Friedrich | author-link=Friedrich Boie | year=1831 | title=Bemerkungen über Species und einige ornithologische Familien und Sippen | journal=Isis von Oken | language=German | at=Cols 538–548 [546]| url=https://biodiversitylibrary.org/page/27512960 }}</ref><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=IOC12.2/><ref name=Clements>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, S. M. Billerman, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2021. The eBird/Clements checklist of Birds of the World: v2021. Elŝutita el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 25an de Aŭgusto, 2021</ref> Tamen, la verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' metas ĝin en la genron ''Amazilia'' kun la ordinara nomo Rufgorĝa kolibro.<ref name=HBW2021/> La genronomo ''Hylocharis'' kombinas la [[Antikva greka|grekajn vortojn]] ''hulē'' kun la signifo "ligno" aŭ "arbaro" kaj ''ĥaris'' kun la signifo "bela". La [[specia epiteto]] devenas el [[Latina]] ''sapphirinus, -a, -um'' kun signifo "safira" aŭ "de safiro".<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | pages= 197 kaj 347}}</ref> La Rufgorĝa safirkolibro kunhavas sian genron kun la [[Ora kolibro]] (''H. chrysura'') kaj estas [[monotipa]]: oni ne agnoskis [[subspecio]]n.<ref name=IOC12.2/> ==Aspekto== La Rufgorĝa safirkolibro estas 8,4 ĝis 9,1 cm longa. Maskloj pezas 4,1 ĝis 4,5 g kaj inoj 3,9 ĝis 4,3 g. Maskloj havas mezlongan, rektan, koralruĝan bekon kun nigra pinto; la bekoj de inoj havas malpli da ruĝo. La specio ricevas sian ordinaran nomon de la intense ruĝbruna mentono de la maskloj; la mentonoj de inoj estas pli palaj ruĝbrunaj. Plenkreskaj maskloj havas malhelverdajn suprajn partojn kun kuproviola supravostaj kovriloj. Iliaj gorĝo, brusto kaj ventro estas irizecviolbluaj kaj iliaj subvostaj kovriloj estas kaŝtankoloraj. Ilia centra paro de vostoplumoj estas kuprokolora kun viola nuanco kaj la aliaj kvar paroj estas kaŝtankoloraj kun malhelgrizaj pintoj. La supraj partoj de plenkreskaj inoj estas samaj kiel tiuj de maskloj. Iliaj subaj partoj estas grizecaj kun grandaj brile bluverdaj makuloj sur la gorĝo kaj brusto kaj sablokoloraj subvostaj kovriloj. Ilia vosto estas simila al tiu de la masklo kun pli palaj randoj sur la eksteraj plumoj. Junuloj similas al plenkreskaj inoj, sed maskloj havas pli ruĝbrunan koloron sur la mentono.<ref name=RTSA-BOW>Schuchmann, K.L., G. M. Kirwan, kaj P. F. D. Boesman (2020). Rufous-throated Sapphire (''Hylocharis sapphirina''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.rutsap1.01] Alirita la 21an de Septembro, 2022</ref> ==Distribuo kaj habitato== La Rufgorĝa safirkolibro havas tri apartajn teritoriojn. La plej granda etendiĝas de orienta Kolombio orienten tra Venezuelo, la Gujanoj, kaj norda Brazilo ĝis la marbordo, de Kolombio sudokcidenten tra orienta Ekvadoro en nordan Peruon, kaj sudokcidenten en larĝa areo de nordorienta Brazilo en nordorientan Bolivion. Alia etendiĝas de la ŝtato [[Bahio]] en sudorienta Brazilo suden ĝis norda [[Paranao]]. La tria ampleksas sudorientan Paragvajon, nordorientan Argentinon, kaj apudan sudokcidentan Brazilon laŭ la [[Internacia Ornitologia Komitato]] kaj la [[taksonomio de Clements]]. La Sudamerika Klasifika Komitato de la [[Usona Ornitologia Societo]] listigas la specion kiel hipotezan en Paragvajo kaj Argentino ĉar la registroj ne estis dokumentitaj per fotoj aŭ aliaj palpeblaj pruvoj.<ref name=RTSA-BOW/><ref name=IOC12.2/><ref name=Clements/><ref name=SACClist/> La Rufgorĝa safirkolibro loĝas en duonmalfermaj ĝis malfermaj pejzaĝoj kiel ekzemple la randoj de malaltateraj arbaroj, [[savano]]j kun disaj arbareroj, maldensejoj ĉirkaŭ roknudrokoj, kafplantejoj, kaj (malofte) malferma marborda vegetaĵaro. En alteco ĝi estas plej multnombra inter 200 kaj 500 m, sed troviĝas eĉ ĝis 1 850 m.<ref name=RTSA-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== La migradpadrono de la Rufgorĝa safirkolibro estas nur parte komprenata. Ĝi estas ĝenerale sidlokema sed migranta en sudorienta Brazilo. Oni suspektas, ke ĝi faras laŭsezonajn movojn en Venezuelo ĉar ĝi ĉeestas neantaŭvideble.<ref name=RTSA-BOW/> ===Manĝado=== La Rufgorĝa safirkolibro manĝas [[nektaro]]n ĉe diversaj florantaj [[epifito]]j, arbustoj, vitoj kaj arboj. Specioj en almenaŭ sep familioj estas konataj nektarfontoj. Ĝi kutime manĝas de proksime al la grundo ĝis la mezaj tavoloj de arbaro, sed en Amazonio kolektiĝas kun aliaj kolibroj ĉe florantaj arbopintoj. Maskloj agreseme defendas manĝoteritoriojn. Aldone al nektaro, la specio manĝas insektojn kaptitajn per akcipitrado el ripozejo kaj ankaŭ kolektitajn el folioj aŭ araneaĵoj.<ref name=RTSA-BOW/> ===Reproduktado=== La [[reprodukta sezono]] de la Rufgorĝa safirkolibro daŭras de julio ĝis januaro en Gujano kaj de aŭgusto ĝis februaro en Brazilo. Ĝi ne estis difinita en aliaj partoj de sia teritorio. Ĝi konstruas tasforman neston el plantfibroj kovrita per mola lanugo, ofte kun [[likeno]] kaj pecetoj da folioj ekstere. Ĝi tipe metas ĝin en horizontalan branĉon sub elstarantaj folioj inter 3 kaj 6 m super la grundo, sed foje ĝis 10 m. La ino kovas la du ovojn dum 14 ĝis 16 tagoj kaj [[elnestiĝo]] okazas 22 ĝis 27 tagojn post eloviĝo.<ref name=RTSA-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Hylocharis-sapphirina |species=Rufgorĝa safirkolibro}} ==Statuso== La [[IUCN]] taksis la Rufgorĝan safirkolibron kiel [[malplej zorgiga]]n, kvankam ĝia populacigrandeco kaj tendenco ne estas konataj. Neniu tuja minaco estis identigita.<ref name=IUCN>{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/22687436/93152170 |title=Rufous-throated Hummingbird ''Amazilia sapphirina'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2016 |access-date=21a de Septembro 2022}}</ref> Ĝi estas konsiderata ofta en plejparto de sia teritorio kaj "akceptas homfaritajn vivejojn kiel kafplantejojn, se limigita de naturaj, duonmalfermaj vivejoj."<ref name=RTSA-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. *{{cite book | last = Hilty | first = Steven L. | title = Birds of Venezuela | publisher = Christopher Helm | year = 2003 | location = London | isbn = 0-7136-6418-5 }} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Hylocharis sapphirina}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] [[Kategorio:Birdoj de Brazilo]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] 6wpisernk8hf4vxjff13zlt5xaivsqc 9378044 9378043 2026-05-20T00:13:31Z Kani 670 /* Aspekto */ 9378044 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Rufgorĝa kolibro |koloro = pink |dosiero = Flickr - Dario Sanches - BEIJA-FLOR.jpg |priskribo de dosiero = ino aŭ nematura masklo |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Hylocharis]]'' |genro aŭtoritato = [[Friedrich Boie|Boie, F]], 1831 |specio = '''Rufgorĝa kolibro''' ''H. sapphirina'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/22687436/93152170 |title=Rufous-throated Hummingbird ''Amazilia sapphirina'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2016 |access-date=21a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Hylocharis sapphirina'' |dunomo aŭtoritato = ([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin, JF]], 1788) |vikispecio = ''Hylocharis sapphirina'' |komunejo = ''Hylocharis sapphirina'' |sinonimo= Rufous-throated hummingbird ''Amazilia sapphirina''<ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Dsponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> |mapo de vivoteritorioj = Hylocharis sapphirina map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Rufgorĝa kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Hylocharis sapphirina'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la du specioj en la genro ''[[Hylocharis]]''. Ĝi troviĝas en [[Bolivio]], [[Brazilo]], [[Kolombio]], [[Ekvadoro]], [[Gujanoj]], [[Peruo]], [[Venezuelo]] kaj eble en [[Argentino]] kaj [[Paragvajo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021/><ref name=SACCcountries>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''Species Lists of Birds for South American Countries and Territories''. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCCountryLists.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Rufgorĝan safirkolibron [[Specipriskribo|formale priskribis]] en 1788 la germana natursciencisto [[Johann Friedrich Gmelin]] en sia reviziita kaj etendigita eldono de la verko de [[Carl Linnaeus]] nome ''[[Systema Naturae]]''. Li metis ĝin kun ĉiuj aliaj kolibroj en la [[genro]]n ''[[Trochilus]]'' kaj stampis la [[dunoma nomenklaturo|duvortan nomon]] ''Trochilus sapphirinus''. Kiel [[tipa loko (biologio)|tipa loko]] estis elektita Gujano.<ref>{{ cite book | last=Gmelin | first=Johann Friedrich | author-link=Johann Friedrich Gmelin| year=1788 | title=Systema naturae per regna tria naturae : secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis | edition=13th | volume=1, Part 1 | language=Latin | location=Lipsiae [Leipzig] | publisher=Georg. Emanuel. Beer | page=496 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/2897096 }}</ref> Gmelin bazis sian priskribon sur "Le saphir", kiun estis priskribinta en 1779 la franca polimato [[Georges-Louis Leclerc, Grafo de Buffon]] kaj sur la "Sapphir humming-bird", kiun estis priskribinta en 1781 la angla ornitologo [[John Latham (ornitologo)|John Latham]].<ref>{{ cite book | last=Buffon | first=Georges-Louis Leclerc de | author-link=Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon | year=1779 | title=Histoire Naturelle des Oiseaux | volume=6 | location=Paris | publisher=De l'Imprimerie Royale | page=278 | chapter=Le saphir | language=French | chapter-url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1069718q/f54.item }}</ref><ref>{{cite book| last=Latham | first=John | year=1781 | author-link=John Latham (ornitologo) | title=A General Synopsis of Birds | volume=1, Part 2 | page=775 | location=London | publisher= Printed for Benj. White | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/33727429 }}</ref> La Rufgorĝa safirkolibro estas nun metita de plimultaj taksonomiaj sistemoj la [[Ora kolibro]] en genro ''[[Hylocharis]]'', kiun enkondukis en 1831 la germana natursciencisto [[Friedrich Boie]].<ref>{{ cite journal | last=Boie | first=Friedrich | author-link=Friedrich Boie | year=1831 | title=Bemerkungen über Species und einige ornithologische Familien und Sippen | journal=Isis von Oken | language=German | at=Cols 538–548 [546]| url=https://biodiversitylibrary.org/page/27512960 }}</ref><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=IOC12.2/><ref name=Clements>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, S. M. Billerman, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2021. The eBird/Clements checklist of Birds of the World: v2021. Elŝutita el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 25an de Aŭgusto, 2021</ref> Tamen, la verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' metas ĝin en la genron ''Amazilia'' kun la ordinara nomo Rufgorĝa kolibro.<ref name=HBW2021/> La genronomo ''Hylocharis'' kombinas la [[Antikva greka|grekajn vortojn]] ''hulē'' kun la signifo "ligno" aŭ "arbaro" kaj ''ĥaris'' kun la signifo "bela". La [[specia epiteto]] devenas el [[Latina]] ''sapphirinus, -a, -um'' kun signifo "safira" aŭ "de safiro".<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | pages= 197 kaj 347}}</ref> La Rufgorĝa safirkolibro kunhavas sian genron kun la [[Ora kolibro]] (''H. chrysura'') kaj estas [[monotipa]]: oni ne agnoskis [[subspecio]]n.<ref name=IOC12.2/> ==Aspekto== [[Dosiero:Hylocharys sapphirina Rufous-throated Sapphire (male); Porto Seguro, Bahia, Brazil 01.jpg|eta|maldekstre|200ra|Masklo en [[Porto Seguro]], [[Bahio]], [[Brazilo]].]] [[Dosiero:Hylocharys sapphirina Rufous-throated Sapphire (female); Presidente Figueiredo, Amazonas, Brasil.jpg|eta|maldekstre|200ra|Ino en [[Presidente Figueiredo]], [[Amazonio]], [[Brazilo]].]] La Rufgorĝa safirkolibro estas 8,4 ĝis 9,1 cm longa. Maskloj pezas 4,1 ĝis 4,5 g kaj inoj 3,9 ĝis 4,3 g. Maskloj havas mezlongan, rektan, koralruĝan bekon kun nigra pinto; la bekoj de inoj havas malpli da ruĝo. La specio ricevas sian ordinaran nomon de la intense ruĝbruna mentono de la maskloj; la mentonoj de inoj estas pli palaj ruĝbrunaj. Plenkreskaj maskloj havas malhelverdajn suprajn partojn kun kuproviola supravostaj kovriloj. Iliaj gorĝo, brusto kaj ventro estas irizecviolbluaj kaj iliaj subvostaj kovriloj estas kaŝtankoloraj. Ilia centra paro de vostoplumoj estas kuprokolora kun viola nuanco kaj la aliaj kvar paroj estas kaŝtankoloraj kun malhelgrizaj pintoj. La supraj partoj de plenkreskaj inoj estas samaj kiel tiuj de maskloj. Iliaj subaj partoj estas grizecaj kun grandaj brile bluverdaj makuloj sur la gorĝo kaj brusto kaj sablokoloraj subvostaj kovriloj. Ilia vosto estas simila al tiu de la masklo kun pli palaj randoj sur la eksteraj plumoj. Junuloj similas al plenkreskaj inoj, sed maskloj havas pli ruĝbrunan koloron sur la mentono.<ref name=RTSA-BOW>Schuchmann, K.L., G. M. Kirwan, kaj P. F. D. Boesman (2020). Rufous-throated Sapphire (''Hylocharis sapphirina''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.rutsap1.01] Alirita la 21an de Septembro, 2022</ref> ==Distribuo kaj habitato== La Rufgorĝa safirkolibro havas tri apartajn teritoriojn. La plej granda etendiĝas de orienta Kolombio orienten tra Venezuelo, la Gujanoj, kaj norda Brazilo ĝis la marbordo, de Kolombio sudokcidenten tra orienta Ekvadoro en nordan Peruon, kaj sudokcidenten en larĝa areo de nordorienta Brazilo en nordorientan Bolivion. Alia etendiĝas de la ŝtato [[Bahio]] en sudorienta Brazilo suden ĝis norda [[Paranao]]. La tria ampleksas sudorientan Paragvajon, nordorientan Argentinon, kaj apudan sudokcidentan Brazilon laŭ la [[Internacia Ornitologia Komitato]] kaj la [[taksonomio de Clements]]. La Sudamerika Klasifika Komitato de la [[Usona Ornitologia Societo]] listigas la specion kiel hipotezan en Paragvajo kaj Argentino ĉar la registroj ne estis dokumentitaj per fotoj aŭ aliaj palpeblaj pruvoj.<ref name=RTSA-BOW/><ref name=IOC12.2/><ref name=Clements/><ref name=SACClist/> La Rufgorĝa safirkolibro loĝas en duonmalfermaj ĝis malfermaj pejzaĝoj kiel ekzemple la randoj de malaltateraj arbaroj, [[savano]]j kun disaj arbareroj, maldensejoj ĉirkaŭ roknudrokoj, kafplantejoj, kaj (malofte) malferma marborda vegetaĵaro. En alteco ĝi estas plej multnombra inter 200 kaj 500 m, sed troviĝas eĉ ĝis 1 850 m.<ref name=RTSA-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== La migradpadrono de la Rufgorĝa safirkolibro estas nur parte komprenata. Ĝi estas ĝenerale sidlokema sed migranta en sudorienta Brazilo. Oni suspektas, ke ĝi faras laŭsezonajn movojn en Venezuelo ĉar ĝi ĉeestas neantaŭvideble.<ref name=RTSA-BOW/> ===Manĝado=== La Rufgorĝa safirkolibro manĝas [[nektaro]]n ĉe diversaj florantaj [[epifito]]j, arbustoj, vitoj kaj arboj. Specioj en almenaŭ sep familioj estas konataj nektarfontoj. Ĝi kutime manĝas de proksime al la grundo ĝis la mezaj tavoloj de arbaro, sed en Amazonio kolektiĝas kun aliaj kolibroj ĉe florantaj arbopintoj. Maskloj agreseme defendas manĝoteritoriojn. Aldone al nektaro, la specio manĝas insektojn kaptitajn per akcipitrado el ripozejo kaj ankaŭ kolektitajn el folioj aŭ araneaĵoj.<ref name=RTSA-BOW/> ===Reproduktado=== La [[reprodukta sezono]] de la Rufgorĝa safirkolibro daŭras de julio ĝis januaro en Gujano kaj de aŭgusto ĝis februaro en Brazilo. Ĝi ne estis difinita en aliaj partoj de sia teritorio. Ĝi konstruas tasforman neston el plantfibroj kovrita per mola lanugo, ofte kun [[likeno]] kaj pecetoj da folioj ekstere. Ĝi tipe metas ĝin en horizontalan branĉon sub elstarantaj folioj inter 3 kaj 6 m super la grundo, sed foje ĝis 10 m. La ino kovas la du ovojn dum 14 ĝis 16 tagoj kaj [[elnestiĝo]] okazas 22 ĝis 27 tagojn post eloviĝo.<ref name=RTSA-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Hylocharis-sapphirina |species=Rufgorĝa safirkolibro}} ==Statuso== La [[IUCN]] taksis la Rufgorĝan safirkolibron kiel [[malplej zorgiga]]n, kvankam ĝia populacigrandeco kaj tendenco ne estas konataj. Neniu tuja minaco estis identigita.<ref name=IUCN>{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/22687436/93152170 |title=Rufous-throated Hummingbird ''Amazilia sapphirina'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2016 |access-date=21a de Septembro 2022}}</ref> Ĝi estas konsiderata ofta en plejparto de sia teritorio kaj "akceptas homfaritajn vivejojn kiel kafplantejojn, se limigita de naturaj, duonmalfermaj vivejoj."<ref name=RTSA-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. *{{cite book | last = Hilty | first = Steven L. | title = Birds of Venezuela | publisher = Christopher Helm | year = 2003 | location = London | isbn = 0-7136-6418-5 }} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Hylocharis sapphirina}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] [[Kategorio:Birdoj de Brazilo]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] svn2vd3n83owft0jbi7j3rxq9392eam 9378276 9378044 2026-05-20T09:44:38Z Kani 670 9378276 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Rufgorĝa kolibro |koloro = pink |dosiero = Flickr - Dario Sanches - BEIJA-FLOR.jpg |priskribo de dosiero = ino aŭ nematura masklo |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Hylocharis]]'' |genro aŭtoritato = [[Friedrich Boie|Boie, F]], 1831 |specio = '''Rufgorĝa kolibro''' ''H. sapphirina'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/22687436/93152170 |title=Rufous-throated Hummingbird ''Amazilia sapphirina'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2016 |access-date=21a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Hylocharis sapphirina'' |dunomo aŭtoritato = ([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin, JF]], 1788) |vikispecio = ''Hylocharis sapphirina'' |komunejo = ''Hylocharis sapphirina'' |sinonimo= Rufous-throated hummingbird ''Amazilia sapphirina''<ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Dsponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> |mapo de vivoteritorioj = Hylocharis sapphirina map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Rufgorĝa kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> ''Hylocharis sapphirina'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la du specioj en la genro ''[[Hylocharis]]''. Ĝi troviĝas en [[Bolivio]], [[Brazilo]], [[Kolombio]], [[Ekvadoro]], [[Gujanoj]], [[Peruo]], [[Venezuelo]] kaj eble en [[Argentino]] kaj [[Paragvajo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021/><ref name=SACCcountries>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''Species Lists of Birds for South American Countries and Territories''. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCCountryLists.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref> ==Taksonomio kaj sistematiko== La Rufgorĝan safirkolibron [[Specipriskribo|formale priskribis]] en 1788 la germana natursciencisto [[Johann Friedrich Gmelin]] en sia reviziita kaj etendigita eldono de la verko de [[Carl Linnaeus]] nome ''[[Systema Naturae]]''. Li metis ĝin kun ĉiuj aliaj kolibroj en la [[genro]]n ''[[Trochilus]]'' kaj stampis la [[dunoma nomenklaturo|duvortan nomon]] ''Trochilus sapphirinus''. Kiel [[tipa loko (biologio)|tipa loko]] estis elektita Gujano.<ref>{{ cite book | last=Gmelin | first=Johann Friedrich | author-link=Johann Friedrich Gmelin| year=1788 | title=Systema naturae per regna tria naturae : secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis | edition=13th | volume=1, Part 1 | language=Latin | location=Lipsiae [Leipzig] | publisher=Georg. Emanuel. Beer | page=496 | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/2897096 }}</ref> Gmelin bazis sian priskribon sur "Le saphir", kiun estis priskribinta en 1779 la franca polimato [[Georges-Louis Leclerc, Grafo de Buffon]] kaj sur la "Sapphir humming-bird", kiun estis priskribinta en 1781 la angla ornitologo [[John Latham (ornitologo)|John Latham]].<ref>{{ cite book | last=Buffon | first=Georges-Louis Leclerc de | author-link=Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon | year=1779 | title=Histoire Naturelle des Oiseaux | volume=6 | location=Paris | publisher=De l'Imprimerie Royale | page=278 | chapter=Le saphir | language=French | chapter-url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1069718q/f54.item }}</ref><ref>{{cite book| last=Latham | first=John | year=1781 | author-link=John Latham (ornitologo) | title=A General Synopsis of Birds | volume=1, Part 2 | page=775 | location=London | publisher= Printed for Benj. White | url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/33727429 }}</ref> La Rufgorĝa safirkolibro estas nun metita de plimultaj taksonomiaj sistemoj la [[Ora kolibro]] en genro ''[[Hylocharis]]'', kiun enkondukis en 1831 la germana natursciencisto [[Friedrich Boie]].<ref>{{ cite journal | last=Boie | first=Friedrich | author-link=Friedrich Boie | year=1831 | title=Bemerkungen über Species und einige ornithologische Familien und Sippen | journal=Isis von Oken | language=German | at=Cols 538–548 [546]| url=https://biodiversitylibrary.org/page/27512960 }}</ref><ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''A classification of the bird species of South America''. [[American Ornithological Society]]. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref><ref name=IOC12.2/><ref name=Clements>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, S. M. Billerman, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2021. The eBird/Clements checklist of Birds of the World: v2021. Elŝutita el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 25an de Aŭgusto, 2021</ref> Tamen, la verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' metas ĝin en la genron ''Amazilia'' kun la ordinara nomo Rufgorĝa kolibro.<ref name=HBW2021/> La genronomo ''Hylocharis'' kombinas la [[Antikva greka|grekajn vortojn]] ''hulē'' kun la signifo "ligno" aŭ "arbaro" kaj ''ĥaris'' kun la signifo "bela". La [[specia epiteto]] devenas el [[Latina]] ''sapphirinus, -a, -um'' kun signifo "safira" aŭ "de safiro".<ref>{{cite book | last=Jobling | first=James A. | year=2010| title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names | publisher=Christopher Helm | location=London | isbn=978-1-4081-2501-4 | pages= 197 kaj 347}}</ref> La Rufgorĝa safirkolibro kunhavas sian genron kun la [[Ora kolibro]] (''H. chrysura'') kaj estas [[monotipa]]: oni ne agnoskis [[subspecio]]n.<ref name=IOC12.2/> ==Aspekto== [[Dosiero:Hylocharys sapphirina Rufous-throated Sapphire (male); Porto Seguro, Bahia, Brazil 01.jpg|eta|maldekstre|200ra|Masklo en [[Porto Seguro]], [[Bahio]], [[Brazilo]].]] [[Dosiero:Hylocharys sapphirina Rufous-throated Sapphire (female); Presidente Figueiredo, Amazonas, Brasil.jpg|eta|maldekstre|200ra|Ino en [[Presidente Figueiredo]], [[Amazonio]], [[Brazilo]].]] La Rufgorĝa safirkolibro estas 8,4 ĝis 9,1 cm longa. Maskloj pezas 4,1 ĝis 4,5 g kaj inoj 3,9 ĝis 4,3 g. Maskloj havas mezlongan, rektan, koralruĝan bekon kun nigra pinto; la bekoj de inoj havas malpli da ruĝo. La specio ricevas sian ordinaran nomon de la intense ruĝbruna mentono de la maskloj; la mentonoj de inoj estas pli palaj ruĝbrunaj. Plenkreskaj maskloj havas malhelverdajn suprajn partojn kun kuproviola supravostaj kovriloj. Iliaj gorĝo, brusto kaj ventro estas irizecviolbluaj kaj iliaj subvostaj kovriloj estas kaŝtankoloraj. Ilia centra paro de vostoplumoj estas kuprokolora kun viola nuanco kaj la aliaj kvar paroj estas kaŝtankoloraj kun malhelgrizaj pintoj. La supraj partoj de plenkreskaj inoj estas samaj kiel tiuj de maskloj. Iliaj subaj partoj estas grizecaj kun grandaj brile bluverdaj makuloj sur la gorĝo kaj brusto kaj sablokoloraj subvostaj kovriloj. Ilia vosto estas simila al tiu de la masklo kun pli palaj randoj sur la eksteraj plumoj. Junuloj similas al plenkreskaj inoj, sed maskloj havas pli ruĝbrunan koloron sur la mentono.<ref name=RTSA-BOW>Schuchmann, K.L., G. M. Kirwan, kaj P. F. D. Boesman (2020). Rufous-throated Sapphire (''Hylocharis sapphirina''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.rutsap1.01] Alirita la 21an de Septembro, 2022</ref> ==Distribuo kaj habitato== La Rufgorĝa safirkolibro havas tri apartajn teritoriojn. La plej granda etendiĝas de orienta Kolombio orienten tra Venezuelo, la Gujanoj, kaj norda Brazilo ĝis la marbordo, de Kolombio sudokcidenten tra orienta Ekvadoro en nordan Peruon, kaj sudokcidenten en larĝa areo de nordorienta Brazilo en nordorientan Bolivion. Alia etendiĝas de la ŝtato [[Bahio]] en sudorienta Brazilo suden ĝis norda [[Paranao]]. La tria ampleksas sudorientan Paragvajon, nordorientan Argentinon, kaj apudan sudokcidentan Brazilon laŭ la [[Internacia Ornitologia Komitato]] kaj la [[taksonomio de Clements]]. La Sudamerika Klasifika Komitato de la [[Usona Ornitologia Societo]] listigas la specion kiel hipotezan en Paragvajo kaj Argentino ĉar la registroj ne estis dokumentitaj per fotoj aŭ aliaj palpeblaj pruvoj.<ref name=RTSA-BOW/><ref name=IOC12.2/><ref name=Clements/><ref name=SACClist/> La Rufgorĝa safirkolibro loĝas en duonmalfermaj ĝis malfermaj pejzaĝoj kiel ekzemple la randoj de malaltateraj arbaroj, [[savano]]j kun disaj arbareroj, maldensejoj ĉirkaŭ roknudrokoj, kafplantejoj, kaj (malofte) malferma marborda vegetaĵaro. En alteco ĝi estas plej multnombra inter 200 kaj 500 m, sed troviĝas eĉ ĝis 1 850 m.<ref name=RTSA-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== La migradpadrono de la Rufgorĝa safirkolibro estas nur parte komprenata. Ĝi estas ĝenerale sidlokema sed migranta en sudorienta Brazilo. Oni suspektas, ke ĝi faras laŭsezonajn movojn en Venezuelo ĉar ĝi ĉeestas neantaŭvideble.<ref name=RTSA-BOW/> ===Manĝado=== La Rufgorĝa safirkolibro manĝas [[nektaro]]n ĉe diversaj florantaj [[epifito]]j, arbustoj, vitoj kaj arboj. Specioj en almenaŭ sep familioj estas konataj nektarfontoj. Ĝi kutime manĝas de proksime al la grundo ĝis la mezaj tavoloj de arbaro, sed en Amazonio kolektiĝas kun aliaj kolibroj ĉe florantaj arbopintoj. Maskloj agreseme defendas manĝoteritoriojn. Aldone al nektaro, la specio manĝas insektojn kaptitajn per akcipitrado el ripozejo kaj ankaŭ kolektitajn el folioj aŭ araneaĵoj.<ref name=RTSA-BOW/> ===Reproduktado=== La [[reprodukta sezono]] de la Rufgorĝa safirkolibro daŭras de julio ĝis januaro en Gujano kaj de aŭgusto ĝis februaro en Brazilo. Ĝi ne estis difinita en aliaj partoj de sia teritorio. Ĝi konstruas tasforman neston el plantfibroj kovrita per mola lanugo, ofte kun [[likeno]] kaj pecetoj da folioj ekstere. Ĝi tipe metas ĝin en horizontalan branĉon sub elstarantaj folioj inter 3 kaj 6 m super la grundo, sed foje ĝis 10 m. La ino kovas la du ovojn dum 14 ĝis 16 tagoj kaj [[elnestiĝo]] okazas 22 ĝis 27 tagojn post eloviĝo.<ref name=RTSA-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Hylocharis-sapphirina |species=Rufgorĝa safirkolibro}} ==Statuso== La [[IUCN]] taksis la Rufgorĝan safirkolibron kiel [[malplej zorgiga]]n, kvankam ĝia populacigrandeco kaj tendenco ne estas konataj. Neniu tuja minaco estis identigita.<ref name=IUCN>{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/22687436/93152170 |title=Rufous-throated Hummingbird ''Amazilia sapphirina'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2016 |access-date=21a de Septembro 2022}}</ref> Ĝi estas konsiderata ofta en plejparto de sia teritorio kaj "akceptas homfaritajn vivejojn kiel kafplantejojn, se limigita de naturaj, duonmalfermaj vivejoj."<ref name=RTSA-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. *{{cite book | last = Hilty | first = Steven L. | title = Birds of Venezuela | publisher = Christopher Helm | year = 2003 | location = London | isbn = 0-7136-6418-5 }} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Hylocharis sapphirina}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Peruo]] [[Kategorio:Birdoj de Brazilo]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] qyuql4n3q1q9bc170v7nntm640otawl 0 944255 9378025 2026-05-19T22:22:19Z Kani 670 Alidirektigis al [[Rufgorĝa safirkolibro]] 9378025 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Rufgorĝa safirkolibro]] bd8cvg7f87uvv6xe2wmxeditu62ac35 6 944256 9378030 2026-05-19T22:49:04Z Claudio Pistilli 25073 Origina dosiero:https://www.thoughtco.com/tyrant-in-ancient-greece-118544 Klasika difino pri tirano. 9378030 wikitext text/x-wiki == Resumo == Origina dosiero:https://www.thoughtco.com/tyrant-in-ancient-greece-118544 Klasika difino pri tirano. == Permesiloj: == {{PD-old}} 3ajjru0k86htcfir5ffem4e8i03dbhs 0 944257 9378033 2026-05-19T23:00:38Z Kani 670 Kreis novan paĝon kun "{{redaktata}} {{Informkesto filmo}} '''''Calladita''''' ([kaljaDIta] Silentegu) estas hispana [[drama filmo]] de [[2023]], verkita kaj reĝisorita de Miguel Faus, bazita sur lia samnoma [[kurto]] de 2020.<ref>[https://35milimetros.es/comienza-el-rodaje-de-calladita-la-primera-pelicula-europea-financiada-por-nfts/ «Comienza el rodaje de ‘Calladita’, la primera película europea financiada por NFTs».] 35 milímetros. 19a de septembro 2022. Konsultita la 15an de..." 9378033 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Informkesto filmo}} '''''Calladita''''' ([kaljaDIta] Silentegu) estas hispana [[drama filmo]] de [[2023]], verkita kaj reĝisorita de Miguel Faus, bazita sur lia samnoma [[kurto]] de 2020.<ref>[https://35milimetros.es/comienza-el-rodaje-de-calladita-la-primera-pelicula-europea-financiada-por-nfts/ «Comienza el rodaje de ‘Calladita’, la primera película europea financiada por NFTs».] 35 milímetros. 19a de septembro 2022. Konsultita la 15an de majo 2024. «Calladita, el cortometraje del joven director Miguel Faus, se convertirá finalmente en un largometraje, el primero en la carrera del realizador, tras lanzar una campaña de financiación por medio de NFTs (non-fungible tokens)».</ref> ==Intrigo== {{Intrigo}} Ana, ĵus alveninta el [[Kolombio]], estas domservistino en luksega somerdomego kie libertempas riĉa familio de artokomercistoj. La junulino devas multe labori sen kontrakto, sub promeso ricevi jurajn permesilojn kaj kiam tio maleblis almenaŭ pli favorajn laborkondiĉojn, se ili bone laboras kaj estas "calladita" (silentega). Tra Gisela, ankaŭ kolombia domservistino de la najbara domo, Ana malkovras, ke la laborkondiĉoj ne funkcias kiel oni priskribis al ŝi, kaj krome ŝi eklernas kiel amuziĝi dum tiu somero en la [[Costa Brava]].<ref> Cabrera, José Manuel Romero (6a de marto 2024). [https://cadenaser.com/nacional/2024/03/06/malaga-2024-calladita-la-sirvienta-que-se-rebela-contra-el-cripto-bro-y-la-influencer-de-la-alta-burguesia-cadena-ser/ «'Calladita', la sirvienta que se rebela contra el 'cripto-bro' y la influencer de la alta burguesía».] Cadena SER. Konsultita la 9an de aprilo 2024.</ref> La rilatoj kun la familio iom malboniĝas kaj ĉefe kiam la amikoj de la filo aĉe traktas ŝin. Iam ŝi rendevuas kun nekonatulo por nokta amoro; la filo vidas tion kaj minacas per [[ĉantaĝo]]: se li diras nenion al la patrino, ŝi devas midzi la tutan amikaron. Ŝi ne akceptas kaj la amikaro klopodas perforti ŝin, sed ŝi defendas sin. Kiam ŝi komprenas, ke la filo akuzis ŝin al la patrino kaj tiu maldungos ŝin, hazarde ŝi trafas la pasvortojn de kriptomono, posedata de la filo, kaj ŝi revenĝe ŝtelas ĝin. {{Intrigofino}} ==Geaktoraro kaj roluloj== * Paula Grimaldo kiel Ana * [[Ariadna Gil]] kiel Andrea * Luis Bermejo kiel Pedro * Pol Hermoso kiel Jacobo * Violeta Rodríguez kiel Claudia * Nany Tovar kiel Gisela * Víctor Rebull kiel Vic * Eduard Torres kiel Pol ==Eksteraj ligiloj== * [https://www.imdb.com/title/tt18291892/ Calladita] en Internet Movie Database * [https://www.filmaffinity.com/es/film166600.html Calladita] en FilmAffinity {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Hispanaj dramaj filmoj]] [[Kategorio:Filmoj aperintaj en 2023]] f3od1bxhmnpjaoawvd4qr8w4co3f2th 9378034 9378033 2026-05-19T23:01:38Z Kani 670 /* Geaktoraro kaj roluloj */ 9378034 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Informkesto filmo}} '''''Calladita''''' ([kaljaDIta] Silentegu) estas hispana [[drama filmo]] de [[2023]], verkita kaj reĝisorita de Miguel Faus, bazita sur lia samnoma [[kurto]] de 2020.<ref>[https://35milimetros.es/comienza-el-rodaje-de-calladita-la-primera-pelicula-europea-financiada-por-nfts/ «Comienza el rodaje de ‘Calladita’, la primera película europea financiada por NFTs».] 35 milímetros. 19a de septembro 2022. Konsultita la 15an de majo 2024. «Calladita, el cortometraje del joven director Miguel Faus, se convertirá finalmente en un largometraje, el primero en la carrera del realizador, tras lanzar una campaña de financiación por medio de NFTs (non-fungible tokens)».</ref> ==Intrigo== {{Intrigo}} Ana, ĵus alveninta el [[Kolombio]], estas domservistino en luksega somerdomego kie libertempas riĉa familio de artokomercistoj. La junulino devas multe labori sen kontrakto, sub promeso ricevi jurajn permesilojn kaj kiam tio maleblis almenaŭ pli favorajn laborkondiĉojn, se ili bone laboras kaj estas "calladita" (silentega). Tra Gisela, ankaŭ kolombia domservistino de la najbara domo, Ana malkovras, ke la laborkondiĉoj ne funkcias kiel oni priskribis al ŝi, kaj krome ŝi eklernas kiel amuziĝi dum tiu somero en la [[Costa Brava]].<ref> Cabrera, José Manuel Romero (6a de marto 2024). [https://cadenaser.com/nacional/2024/03/06/malaga-2024-calladita-la-sirvienta-que-se-rebela-contra-el-cripto-bro-y-la-influencer-de-la-alta-burguesia-cadena-ser/ «'Calladita', la sirvienta que se rebela contra el 'cripto-bro' y la influencer de la alta burguesía».] Cadena SER. Konsultita la 9an de aprilo 2024.</ref> La rilatoj kun la familio iom malboniĝas kaj ĉefe kiam la amikoj de la filo aĉe traktas ŝin. Iam ŝi rendevuas kun nekonatulo por nokta amoro; la filo vidas tion kaj minacas per [[ĉantaĝo]]: se li diras nenion al la patrino, ŝi devas midzi la tutan amikaron. Ŝi ne akceptas kaj la amikaro klopodas perforti ŝin, sed ŝi defendas sin. Kiam ŝi komprenas, ke la filo akuzis ŝin al la patrino kaj tiu maldungos ŝin, hazarde ŝi trafas la pasvortojn de kriptomono, posedata de la filo, kaj ŝi revenĝe ŝtelas ĝin. {{Intrigofino}} ==Geaktoraro kaj roluloj== * Paula Grimaldo kiel Ana * [[Ariadna Gil]] kiel Andrea * Luis Bermejo kiel Pedro * Pol Hermoso kiel Jacobo * Violeta Rodríguez kiel Claudia * Nany Tovar kiel Gisela * Víctor Rebull kiel Vic * Eduard Torres kiel Pol ==Referencoj== {{Referencoj}} ==Eksteraj ligiloj== * [https://www.imdb.com/title/tt18291892/ Calladita] en Internet Movie Database * [https://www.filmaffinity.com/es/film166600.html Calladita] en FilmAffinity {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Hispanaj dramaj filmoj]] [[Kategorio:Filmoj aperintaj en 2023]] hooyup7wkc4jqoinh4l7wxmkpwqf7la 9378035 9378034 2026-05-19T23:01:59Z Kani 670 9378035 wikitext text/x-wiki {{Informkesto filmo}} '''''Calladita''''' ([kaljaDIta] Silentegu) estas hispana [[drama filmo]] de [[2023]], verkita kaj reĝisorita de Miguel Faus, bazita sur lia samnoma [[kurto]] de 2020.<ref>[https://35milimetros.es/comienza-el-rodaje-de-calladita-la-primera-pelicula-europea-financiada-por-nfts/ «Comienza el rodaje de ‘Calladita’, la primera película europea financiada por NFTs».] 35 milímetros. 19a de septembro 2022. Konsultita la 15an de majo 2024. «Calladita, el cortometraje del joven director Miguel Faus, se convertirá finalmente en un largometraje, el primero en la carrera del realizador, tras lanzar una campaña de financiación por medio de NFTs (non-fungible tokens)».</ref> ==Intrigo== {{Intrigo}} Ana, ĵus alveninta el [[Kolombio]], estas domservistino en luksega somerdomego kie libertempas riĉa familio de artokomercistoj. La junulino devas multe labori sen kontrakto, sub promeso ricevi jurajn permesilojn kaj kiam tio maleblis almenaŭ pli favorajn laborkondiĉojn, se ili bone laboras kaj estas "calladita" (silentega). Tra Gisela, ankaŭ kolombia domservistino de la najbara domo, Ana malkovras, ke la laborkondiĉoj ne funkcias kiel oni priskribis al ŝi, kaj krome ŝi eklernas kiel amuziĝi dum tiu somero en la [[Costa Brava]].<ref> Cabrera, José Manuel Romero (6a de marto 2024). [https://cadenaser.com/nacional/2024/03/06/malaga-2024-calladita-la-sirvienta-que-se-rebela-contra-el-cripto-bro-y-la-influencer-de-la-alta-burguesia-cadena-ser/ «'Calladita', la sirvienta que se rebela contra el 'cripto-bro' y la influencer de la alta burguesía».] Cadena SER. Konsultita la 9an de aprilo 2024.</ref> La rilatoj kun la familio iom malboniĝas kaj ĉefe kiam la amikoj de la filo aĉe traktas ŝin. Iam ŝi rendevuas kun nekonatulo por nokta amoro; la filo vidas tion kaj minacas per [[ĉantaĝo]]: se li diras nenion al la patrino, ŝi devas midzi la tutan amikaron. Ŝi ne akceptas kaj la amikaro klopodas perforti ŝin, sed ŝi defendas sin. Kiam ŝi komprenas, ke la filo akuzis ŝin al la patrino kaj tiu maldungos ŝin, hazarde ŝi trafas la pasvortojn de kriptomono, posedata de la filo, kaj ŝi revenĝe ŝtelas ĝin. {{Intrigofino}} ==Geaktoraro kaj roluloj== * Paula Grimaldo kiel Ana * [[Ariadna Gil]] kiel Andrea * Luis Bermejo kiel Pedro * Pol Hermoso kiel Jacobo * Violeta Rodríguez kiel Claudia * Nany Tovar kiel Gisela * Víctor Rebull kiel Vic * Eduard Torres kiel Pol ==Referencoj== {{Referencoj}} ==Eksteraj ligiloj== * [https://www.imdb.com/title/tt18291892/ Calladita] en Internet Movie Database * [https://www.filmaffinity.com/es/film166600.html Calladita] en FilmAffinity {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Hispanaj dramaj filmoj]] [[Kategorio:Filmoj aperintaj en 2023]] iz35vuv0aaopqhfx561n6aijqunbv2w 9378036 9378035 2026-05-19T23:03:00Z Kani 670 /* Intrigo */ 9378036 wikitext text/x-wiki {{Informkesto filmo}} '''''Calladita''''' ([kaljaDIta] Silentegu) estas hispana [[drama filmo]] de [[2023]], verkita kaj reĝisorita de Miguel Faus, bazita sur lia samnoma [[kurto]] de 2020.<ref>[https://35milimetros.es/comienza-el-rodaje-de-calladita-la-primera-pelicula-europea-financiada-por-nfts/ «Comienza el rodaje de ‘Calladita’, la primera película europea financiada por NFTs».] 35 milímetros. 19a de septembro 2022. Konsultita la 15an de majo 2024. «Calladita, el cortometraje del joven director Miguel Faus, se convertirá finalmente en un largometraje, el primero en la carrera del realizador, tras lanzar una campaña de financiación por medio de NFTs (non-fungible tokens)».</ref> ==Intrigo== {{Intrigo}} Ana, ĵus alveninta el [[Kolombio]], estas domservistino en luksega somerdomego kie libertempas riĉa familio de artokomercistoj. La junulino devas multe labori sen kontrakto, sub promeso ricevi jurajn permesilojn kaj kiam tio maleblis almenaŭ pli favorajn laborkondiĉojn, se ili bone laboras kaj estas "calladita" (silentega). Tra Gisela, ankaŭ kolombia domservistino de la najbara domo, Ana malkovras, ke la laborkondiĉoj ne funkcias kiel oni priskribis al ŝi, kaj krome ŝi eklernas kiel amuziĝi dum tiu somero en la [[Costa Brava (marbordo)|Costa Brava]].<ref> Cabrera, José Manuel Romero (6a de marto 2024). [https://cadenaser.com/nacional/2024/03/06/malaga-2024-calladita-la-sirvienta-que-se-rebela-contra-el-cripto-bro-y-la-influencer-de-la-alta-burguesia-cadena-ser/ «'Calladita', la sirvienta que se rebela contra el 'cripto-bro' y la influencer de la alta burguesía».] Cadena SER. Konsultita la 9an de aprilo 2024.</ref> La rilatoj kun la familio iom malboniĝas kaj ĉefe kiam la amikoj de la filo aĉe traktas ŝin. Iam ŝi rendevuas kun nekonatulo por nokta amoro; la filo vidas tion kaj minacas per [[ĉantaĝo]]: se li diras nenion al la patrino, ŝi devas midzi la tutan amikaron. Ŝi ne akceptas kaj la amikaro klopodas perforti ŝin, sed ŝi defendas sin. Kiam ŝi komprenas, ke la filo akuzis ŝin al la patrino kaj tiu maldungos ŝin, hazarde ŝi trafas la pasvortojn de kriptomono, posedata de la filo, kaj ŝi revenĝe ŝtelas ĝin. {{Intrigofino}} ==Geaktoraro kaj roluloj== * Paula Grimaldo kiel Ana * [[Ariadna Gil]] kiel Andrea * Luis Bermejo kiel Pedro * Pol Hermoso kiel Jacobo * Violeta Rodríguez kiel Claudia * Nany Tovar kiel Gisela * Víctor Rebull kiel Vic * Eduard Torres kiel Pol ==Referencoj== {{Referencoj}} ==Eksteraj ligiloj== * [https://www.imdb.com/title/tt18291892/ Calladita] en Internet Movie Database * [https://www.filmaffinity.com/es/film166600.html Calladita] en FilmAffinity {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Hispanaj dramaj filmoj]] [[Kategorio:Filmoj aperintaj en 2023]] 8agbgcxglm0232an738usi0aeou291u 9378037 9378036 2026-05-19T23:03:52Z Kani 670 9378037 wikitext text/x-wiki {{kursiva titolo}} {{Informkesto filmo}} '''''Calladita''''' ([kaljaDIta] Silentegu) estas hispana [[drama filmo]] de [[2023]], verkita kaj reĝisorita de Miguel Faus, bazita sur lia samnoma [[kurto]] de 2020.<ref>[https://35milimetros.es/comienza-el-rodaje-de-calladita-la-primera-pelicula-europea-financiada-por-nfts/ «Comienza el rodaje de ‘Calladita’, la primera película europea financiada por NFTs».] 35 milímetros. 19a de septembro 2022. Konsultita la 15an de majo 2024. «Calladita, el cortometraje del joven director Miguel Faus, se convertirá finalmente en un largometraje, el primero en la carrera del realizador, tras lanzar una campaña de financiación por medio de NFTs (non-fungible tokens)».</ref> ==Intrigo== {{Intrigo}} Ana, ĵus alveninta el [[Kolombio]], estas domservistino en luksega somerdomego kie libertempas riĉa familio de artokomercistoj. La junulino devas multe labori sen kontrakto, sub promeso ricevi jurajn permesilojn kaj kiam tio maleblis almenaŭ pli favorajn laborkondiĉojn, se ili bone laboras kaj estas "calladita" (silentega). Tra Gisela, ankaŭ kolombia domservistino de la najbara domo, Ana malkovras, ke la laborkondiĉoj ne funkcias kiel oni priskribis al ŝi, kaj krome ŝi eklernas kiel amuziĝi dum tiu somero en la [[Costa Brava (marbordo)|Costa Brava]].<ref> Cabrera, José Manuel Romero (6a de marto 2024). [https://cadenaser.com/nacional/2024/03/06/malaga-2024-calladita-la-sirvienta-que-se-rebela-contra-el-cripto-bro-y-la-influencer-de-la-alta-burguesia-cadena-ser/ «'Calladita', la sirvienta que se rebela contra el 'cripto-bro' y la influencer de la alta burguesía».] Cadena SER. Konsultita la 9an de aprilo 2024.</ref> La rilatoj kun la familio iom malboniĝas kaj ĉefe kiam la amikoj de la filo aĉe traktas ŝin. Iam ŝi rendevuas kun nekonatulo por nokta amoro; la filo vidas tion kaj minacas per [[ĉantaĝo]]: se li diras nenion al la patrino, ŝi devas midzi la tutan amikaron. Ŝi ne akceptas kaj la amikaro klopodas perforti ŝin, sed ŝi defendas sin. Kiam ŝi komprenas, ke la filo akuzis ŝin al la patrino kaj tiu maldungos ŝin, hazarde ŝi trafas la pasvortojn de kriptomono, posedata de la filo, kaj ŝi revenĝe ŝtelas ĝin. {{Intrigofino}} ==Geaktoraro kaj roluloj== * Paula Grimaldo kiel Ana * [[Ariadna Gil]] kiel Andrea * Luis Bermejo kiel Pedro * Pol Hermoso kiel Jacobo * Violeta Rodríguez kiel Claudia * Nany Tovar kiel Gisela * Víctor Rebull kiel Vic * Eduard Torres kiel Pol ==Referencoj== {{Referencoj}} ==Eksteraj ligiloj== * [https://www.imdb.com/title/tt18291892/ Calladita] en Internet Movie Database * [https://www.filmaffinity.com/es/film166600.html Calladita] en FilmAffinity {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Hispanaj dramaj filmoj]] [[Kategorio:Filmoj aperintaj en 2023]] 84o1tbq8cf1qunedhv4lwngo2b0opwg 0 944258 9378073 2026-05-20T04:27:39Z Crosstor 3176 pulmonologo 9378073 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = |naskonomo = }} '''[[Nikolao|Miklós]] Lányi''' [miklOŝ lAnji], laŭ la hungarlingve kutima nomordo kaj kun plia persona nomo '''Lányi Miklós Rezső''' [reĵO] estis [[Hungario|hungara]] [[kuracisto]], [[pulmonologo]], altlerneja [[instruisto]]. {{Paĝonomo}}<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/PIM95939;jsessionid=4E9FB600B78EA9A95CFC4B55959A9FD0 hungarlingva datenaro de muzeo</ref><ref>https://magyarnemzetinevter.hu/szemelyi-nevter/?id=664469&date=2026-05-20 nemzeti névtér</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1927|11|15}} en [[Budapeŝto]], li mortis {{mortotago|1973|5|23}} en Budapeŝto. == Biografio == {{Paĝonomo}} maturiĝis en 1945 en [[piaristoj|piarista]] gimnazio en sia naskiĝurbo, poste li akiris medicinan diplomon en [[Universitato Semmelweis|Medicinscienca Universitato de Budapeŝto]] en [[1951]]. Post la diplomo li praktikadis en la pulmonologia [[kliniko]], poste li estis [[asistanto]] (1955–1963), [[lektoro]] (1963–1970), fine ĝis sia frua morto [[docento]]. Intertempe li akiris pulmonologian (1954) kaj laboratorian (1955) licencojn, li kandidatiĝis (CSc) en 1959 antaŭ la [[Hungara Scienca Akademio]]. En 1967 li studvojaĝis en [[Groningo (urbo)]]. == Elektitaj kontribuoj == * ''Egyszerű eljárás a gümőbacillus gyors, tenyésztéses kimutatására''. (kunaŭtoro, 1952) * ''Atypusos mykobaktériumok jelentősége a tüdőgyógyászati gyakorlatban'' ([[disertaĵo]], 1959) * ''Egy új antituberkulotikum: a Thiocarbanilid''. (1963) * ''Légúti váladékok összehasonlító bacteriológiai vizsgálata''. (1967) * ''Mykobakterien und mykobakterielle Krankheiten'' (1977) == Fontoj == * [https://magyarnemzetinevter.hu/szemelyi-nevter/?id=664469&date=2026-05-20 biografio hungare] * [https://www.scribd.com/document/367958529/Magyar-orvoseletrajzi-lexikon-pdf#content=query:L%C3%A1nyi,pageNum:339,indexOnPage:0,bestMatch:false Medicina Leksikono (ene de la 339-a paĝo)] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Lanyi Miklos}} [[Kategorio:Hungaraj kuracistoj]] [[Kategorio:Hungaraj pulmonologoj]] [[Kategorio:Hungaraj altlernejaj instruistoj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] {{Portalstrio|Biografio}} mfm8l8nevsj91fbs2sejimadzpxnpr8 0 944259 9378134 2026-05-20T06:12:38Z Sj1mor 12103 Kreita per traduko de la paĝo "[[:en:Special:Redirect/revision/1351100267|George Reeves]]" 9378134 wikitext text/x-wiki '''George REEVES''' (naskita kiel '''George Keefer Brewer'''; la 5-a de januaro 1914 en Woolstock, [[Iovao]] – mortis la 16-a de junio 1959 en [[Beverly Hills]], [[Los-Anĝeleso]]) estis usona aktoro. Li estis plej konata pro portretado de [[Superman|Clark Kent/Superman]] ( [[Superviro]]) en la televida serio ''Adventures of Superman'' (1952–1958).<ref name="NYT3">{{cite web|title=George Reeves|url=https://movies.nytimes.com/person/107820/George-Reeves|archive-url=https://web.archive.org/web/20071107185717/http://movies.nytimes.com/person/107820/George-Reeves|url-status=dead|department=Movies & TV Dept.|work=[[The New York Times]]|date=2007|archive-date=2007-11-07}}</ref><ref name="NYT22">{{cite web|work=[[The New York Times]]|title=Luc Moullet and George Reeves|first=Dave|last=Kehr|date=January 2, 2007|url=https://www.nytimes.com/2007/01/02/movies/homevideo/02dvd.html?fta=y&_r=0}}</ref> Lia morto per pafo je la aĝo de 45 restas polemika. La oficiala verdikto estis [[sinmortigo]], sed iuj kredas, ke li estis murdita aŭ viktimo de hazarda pafado.<ref>{{cite web|work=[[The Guardian]]|title=Who killed Superman?|date=November 17, 2006|url=https://www.theguardian.com/film/2006/nov/18/features.weekend1}}</ref><ref>{{cite web|date=August 20, 2006|work=[[The New York Times]]|title=The (Tinsel) Town That Ate Superman|first=Kristopher|last=Tapley|url=https://www.nytimes.com/2006/08/20/movies/20tapl.html?pagewanted=print}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.franksreelreviews.com/shorttakes/supermanreeves.htm|title=The Death of George Reeves – The Original Superman|work=Reel Reviews - Official Site|publisher=Franksreelreviews.com|date=April 16, 2010|access-date=August 13, 2010|last1=Wilkins|first1=Frank|archive-date=November 12, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171112082005/http://franksreelreviews.com/shorttakes/supermanreeves.htm|url-status=dead}}</ref><ref>Henderson, Jan Alan, Speeding Bullet, M. Bifulco, 1999; {{ISBN|0-9619596-4-9}}</ref> * {{IMDb nomo}} * {{IBDB nomo}} [[Kategorio:Germanaj usonanoj]] [[Kategorio:Usonaj aktoroj]] 5akl41mlf10lxwu3jpd047mq6r89ys0 9378135 9378134 2026-05-20T06:13:11Z Sj1mor 12103 9378135 wikitext text/x-wiki {{Informkesto aktoro}} '''George REEVES''' (naskita kiel '''George Keefer Brewer'''; la 5-a de januaro 1914 en Woolstock, [[Iovao]] – mortis la 16-a de junio 1959 en [[Beverly Hills]], [[Los-Anĝeleso]]) estis usona aktoro. Li estis plej konata pro portretado de [[Superman|Clark Kent/Superman]] ( [[Superviro]]) en la televida serio ''Adventures of Superman'' (1952–1958).<ref name="NYT3">{{cite web|title=George Reeves|url=https://movies.nytimes.com/person/107820/George-Reeves|archive-url=https://web.archive.org/web/20071107185717/http://movies.nytimes.com/person/107820/George-Reeves|url-status=dead|department=Movies & TV Dept.|work=[[The New York Times]]|date=2007|archive-date=2007-11-07}}</ref><ref name="NYT22">{{cite web|work=[[The New York Times]]|title=Luc Moullet and George Reeves|first=Dave|last=Kehr|date=January 2, 2007|url=https://www.nytimes.com/2007/01/02/movies/homevideo/02dvd.html?fta=y&_r=0}}</ref> Lia morto per pafo je la aĝo de 45 restas polemika. La oficiala verdikto estis [[sinmortigo]], sed iuj kredas, ke li estis murdita aŭ viktimo de hazarda pafado.<ref>{{cite web|work=[[The Guardian]]|title=Who killed Superman?|date=November 17, 2006|url=https://www.theguardian.com/film/2006/nov/18/features.weekend1}}</ref><ref>{{cite web|date=August 20, 2006|work=[[The New York Times]]|title=The (Tinsel) Town That Ate Superman|first=Kristopher|last=Tapley|url=https://www.nytimes.com/2006/08/20/movies/20tapl.html?pagewanted=print}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.franksreelreviews.com/shorttakes/supermanreeves.htm|title=The Death of George Reeves – The Original Superman|work=Reel Reviews - Official Site|publisher=Franksreelreviews.com|date=April 16, 2010|access-date=August 13, 2010|last1=Wilkins|first1=Frank|archive-date=November 12, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171112082005/http://franksreelreviews.com/shorttakes/supermanreeves.htm|url-status=dead}}</ref><ref>Henderson, Jan Alan, Speeding Bullet, M. Bifulco, 1999; {{ISBN|0-9619596-4-9}}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{IMDb nomo}} * {{IBDB nomo}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Reeves, George}} [[Kategorio:Germanaj usonanoj]] [[Kategorio:Usonaj aktoroj]] k7qic57j7wv3ztyr9owqjsld44cvzf9 9378138 9378135 2026-05-20T06:17:36Z Sj1mor 12103 9378138 wikitext text/x-wiki {{Informkesto aktoro}} '''George REEVES''' (naskita kiel '''George Keefer Brewer'''; la 5-a de januaro 1914 en Woolstock, [[Iovao]] – mortis la 16-a de junio 1959 en [[Beverly Hills]], [[Los-Anĝeleso]]) estis usona aktoro. Li estis plej konata pro portretado de [[Superman|Clark Kent/Superman]] ( [[Superviro]]) en la televida serio ''Adventures of Superman'' (1952–1958).<ref name="NYT3">{{cite web|title=George Reeves|url=https://movies.nytimes.com/person/107820/George-Reeves|archive-url=https://web.archive.org/web/20071107185717/http://movies.nytimes.com/person/107820/George-Reeves|url-status=dead|department=Movies & TV Dept.|work=[[The New York Times]]|date=2007|archive-date=2007-11-07}}</ref><ref name="NYT22">{{cite web|work=[[The New York Times]]|title=Luc Moullet and George Reeves|first=Dave|last=Kehr|date=January 2, 2007|url=https://www.nytimes.com/2007/01/02/movies/homevideo/02dvd.html?fta=y&_r=0}}</ref> Lia morto per pafo je la aĝo de 45 restas polemika. La oficiala verdikto estis [[sinmortigo]], sed iuj kredas, ke li estis murdita aŭ viktimo de hazarda pafado.<ref>{{cite web|work=[[The Guardian]]|title=Who killed Superman?|date=November 17, 2006|url=https://www.theguardian.com/film/2006/nov/18/features.weekend1}}</ref><ref>{{cite web|date=August 20, 2006|work=[[The New York Times]]|title=The (Tinsel) Town That Ate Superman|first=Kristopher|last=Tapley|url=https://www.nytimes.com/2006/08/20/movies/20tapl.html?pagewanted=print}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.franksreelreviews.com/shorttakes/supermanreeves.htm|title=The Death of George Reeves – The Original Superman|work=Reel Reviews - Official Site|publisher=Franksreelreviews.com|date=April 16, 2010|access-date=August 13, 2010|last1=Wilkins|first1=Frank|archive-date=November 12, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171112082005/http://franksreelreviews.com/shorttakes/supermanreeves.htm|url-status=dead}}</ref><ref>Henderson, Jan Alan, Speeding Bullet, M. Bifulco, 1999; {{ISBN|0-9619596-4-9}}</ref> Li estis filma, teatra kaj televida aktoro, kiu aperis en gravaj filmoj de la fino de la 1930-aj jaroj ĝis la 1950-aj jaroj kaj en longa listo de B-filmoj, estante plej konata pro sia rolo kiel Superviro en la sukcesa televida serio ''Adventures of Superman'' de la 1950-aj jaroj kaj pro la konjektoj ĉirkaŭ la cirkonstancoj de lia morto. Li estis unu el la unuaj gravaj figuroj en la tiama ĝermanta televida industrio en Usono. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{IMDb nomo}} * {{IBDB nomo}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Reeves, George}} [[Kategorio:Germanaj usonanoj]] [[Kategorio:Usonaj aktoroj]] 46ph5leu86y8yrj5aeky4aq9anwgw5d 9378139 9378138 2026-05-20T06:17:55Z Sj1mor 12103 9378139 wikitext text/x-wiki {{Informkesto aktoro}} '''George REEVES''' (naskita kiel '''George Keefer Brewer'''; la 5-a de januaro 1914 en Woolstock, [[Iovao]] – mortis la 16-a de junio 1959 en [[Beverly Hills]], [[Los-Anĝeleso]]) estis usona aktoro. Li estis plej konata pro portretado de [[Superman|Clark Kent/Superman]] ( [[Superviro]]) en la televida serio ''Adventures of Superman'' (1952–1958).<ref name="NYT3">{{cite web|title=George Reeves|url=https://movies.nytimes.com/person/107820/George-Reeves|archive-url=https://web.archive.org/web/20071107185717/http://movies.nytimes.com/person/107820/George-Reeves|url-status=dead|department=Movies & TV Dept.|work=[[The New York Times]]|date=2007|archive-date=2007-11-07}}</ref><ref name="NYT22">{{cite web|work=[[The New York Times]]|title=Luc Moullet and George Reeves|first=Dave|last=Kehr|date=January 2, 2007|url=https://www.nytimes.com/2007/01/02/movies/homevideo/02dvd.html?fta=y&_r=0}}</ref> Lia morto per pafo je la aĝo de 45 restas polemika. La oficiala verdikto estis [[sinmortigo]], sed iuj kredas, ke li estis murdita aŭ viktimo de hazarda pafado.<ref>{{cite web|work=[[The Guardian]]|title=Who killed Superman?|date=November 17, 2006|url=https://www.theguardian.com/film/2006/nov/18/features.weekend1}}</ref><ref>{{cite web|date=August 20, 2006|work=[[The New York Times]]|title=The (Tinsel) Town That Ate Superman|first=Kristopher|last=Tapley|url=https://www.nytimes.com/2006/08/20/movies/20tapl.html?pagewanted=print}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.franksreelreviews.com/shorttakes/supermanreeves.htm|title=The Death of George Reeves – The Original Superman|work=Reel Reviews - Official Site|publisher=Franksreelreviews.com|date=April 16, 2010|access-date=August 13, 2010|last1=Wilkins|first1=Frank|archive-date=November 12, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171112082005/http://franksreelreviews.com/shorttakes/supermanreeves.htm|url-status=dead}}</ref><ref>Henderson, Jan Alan, Speeding Bullet, M. Bifulco, 1999; {{ISBN|0-9619596-4-9}}</ref> Li estis filma, teatra kaj televida aktoro, kiu aperis en gravaj filmoj de la fino de la 1930-aj jaroj ĝis la 1950-aj jaroj kaj en longa listo de [[B filmo|B-filmoj]], estante plej konata pro sia rolo kiel Superviro en la sukcesa televida serio ''Adventures of Superman'' de la 1950-aj jaroj kaj pro la konjektoj ĉirkaŭ la cirkonstancoj de lia morto. Li estis unu el la unuaj gravaj figuroj en la tiama ĝermanta televida industrio en Usono. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{IMDb nomo}} * {{IBDB nomo}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Reeves, George}} [[Kategorio:Germanaj usonanoj]] [[Kategorio:Usonaj aktoroj]] eqe6md5ll0mal2ekemh48m80w1bf0ak 0 944260 9378141 2026-05-20T06:22:54Z Sj1mor 12103 Kreita per traduko de la paĝo "[[:en:Special:Redirect/revision/1355143014|Peter Hollingworth]]" 9378141 wikitext text/x-wiki '''Peter John HOLLINGWORTH''' (naskiĝis la 10-an de aprilo 1935 en [[Adelajdo]], [[Sudaŭstralio]] - mortis la 19-an de majo 2026 en [[Melburno]], [[Viktorio (Aŭstralio)|Viktorio]]) estis aŭstralia episkopo de la [[Anglikana Eklezio]], kiu funkciis kiel la 23a [[Ĝenerala guberniestro de Aŭstralio|Ĝeneralgubernatoro de Aŭstralio]] de 2001 ĝis 2003. Li estis premiita kiel Aŭstraliano de la Jaro en 1991. Li ankaŭ estis aŭtoro kaj ricevanto de diversaj civilaj kaj ekleziaj honoroj. Hollingworth estis priskribita en [[1992]] kiel la plej elstara reprezentanto de Aŭstralio por [[socia justeco]]. En 2003, li fariĝis la tria Ĝeneralgubernatoro kiu demisiis post kritiko pri lia agado kiel Ĉefepiskopo de Brisbano en la 1990-aj jaroj. * [https://web.archive.org/web/20030604013225/http://www.parliament.qld.gov.au/AnglicanReport.pdf Raporto de la Enketa Komitato] [[Kategorio:Kristanaj pastroj]] egbfwajpfeo00b2apuaw95uwo4056fm 9378142 9378141 2026-05-20T06:23:26Z Sj1mor 12103 9378142 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Peter John HOLLINGWORTH''' (naskiĝis la 10-an de aprilo 1935 en [[Adelajdo]], [[Sudaŭstralio]] - mortis la 19-an de majo 2026 en [[Melburno]], [[Viktorio (Aŭstralio)|Viktorio]]) estis aŭstralia episkopo de la [[Anglikana Eklezio]], kiu funkciis kiel la 23a [[Ĝenerala guberniestro de Aŭstralio|Ĝeneralgubernatoro de Aŭstralio]] de 2001 ĝis 2003. Li estis premiita kiel Aŭstraliano de la Jaro en 1991. Li ankaŭ estis aŭtoro kaj ricevanto de diversaj civilaj kaj ekleziaj honoroj. Hollingworth estis priskribita en [[1992]] kiel la plej elstara reprezentanto de Aŭstralio por [[socia justeco]]. En 2003, li fariĝis la tria Ĝeneralgubernatoro kiu demisiis post kritiko pri lia agado kiel Ĉefepiskopo de Brisbano en la 1990-aj jaroj. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [https://web.archive.org/web/20030604013225/http://www.parliament.qld.gov.au/AnglicanReport.pdf Raporto de la Enketa Komitato] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Hollingworth, Peter}} [[Kategorio:Kristanaj pastroj]] hruxt056qn78s61f7hiij8wbkxna315 0 944261 9378144 2026-05-20T06:29:06Z Sj1mor 12103 Kreita per traduko de la paĝo "[[:en:Special:Redirect/revision/1354441447|Douglas Nicholls]]" 9378144 wikitext text/x-wiki '''Siro Douglas Ralph NICHOLLS''' (naskiĝis la 9-an de decembro 1906 en Cummeragunja Mission, [[Novsudkimrio]] - mortis la 4-an de junio 1988) estis eminenta [[Aŭstraliaj aborigenoj|indiĝena aŭstraliano]] el la popolo Yorta. Li estis profesia atleto, pastro de Churches of Christ kaj preĝejplantisto, ceremonia oficiro kaj pionira aktivulo por repaciĝo . Nicholls estis la unua indiĝena aŭstraliano nobeligita kiam li estis nomumita Kavaliro-Bakalaŭro en 1972 (li poste estis nomumita [[Reĝa Ordeno de Viktoria|Kavalir-Komandanto de la Reĝa Viktoria Ordeno]] en 1977).<ref>{{cite web|title=Biographies|url=https://www.melbourne.vic.gov.au/SiteCollectionDocuments/nicholls-biographies.pdf}}</ref><ref name="pressreader.com">{{cite news|title=A Magnificent Life Journey|url=https://www.pressreader.com/australia/shepparton-news/20160527/282187945262970|date=27 May 2016}}</ref> Li ankaŭ estis la unua — kaj en 2025 la unusola <ref>[https://nit.com.au/08-02-2024/9656/support-grows-to-appoint-australias-first-indigenous-governor-general Support grows for appointing Australia's first Indigenous Governor-General], Jarred Cross, [[National Indigenous Times]], February 8, 2024</ref> — indiĝena aŭstraliano nomumita al [[Vicreĝo|vicreĝa]] ofico, servante kiel [[Guberniestro de Suda Aŭstralio|Guberniestro de Sudaŭstralio]] de la 1-a de decembro 1976 ĝis sia eksiĝo la 30-an de aprilo 1977 pro malbona sano. [[Kategorio:Mortintoj en 1988]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1906]] nutivqbophe99gowh2wa25twuwsm1zq 9378145 9378144 2026-05-20T06:30:39Z Sj1mor 12103 9378145 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Siro Douglas Ralph NICHOLLS''' (naskiĝis la 9-an de decembro 1906 en Cummeragunja Mission, [[Novsudkimrio]] - mortis la 4-an de junio 1988) estis eminenta [[Aŭstraliaj aborigenoj|indiĝena aŭstraliano]] el la popolo Yorta. Li estis profesia atleto, pastro de Churches of Christ kaj preĝejplantisto, ceremonia oficiro kaj pionira aktivulo por repaciĝo . Nicholls estis la unua indiĝena aŭstraliano nobeligita kiam li estis nomumita Kavaliro-Bakalaŭro en 1972 (li poste estis nomumita [[Reĝa Ordeno de Viktoria|Kavalir-Komandanto de la Reĝa Viktoria Ordeno]] en 1977).<ref>{{cite web|title=Biographies|url=https://www.melbourne.vic.gov.au/SiteCollectionDocuments/nicholls-biographies.pdf}}</ref><ref name="pressreader.com">{{cite news|title=A Magnificent Life Journey|url=https://www.pressreader.com/australia/shepparton-news/20160527/282187945262970|date=27 May 2016}}</ref> Li ankaŭ estis la unua — kaj en 2025 la unusola <ref>[https://nit.com.au/08-02-2024/9656/support-grows-to-appoint-australias-first-indigenous-governor-general Support grows for appointing Australia's first Indigenous Governor-General], Jarred Cross, National Indigenous Times, February 8, 2024</ref> — indiĝena aŭstraliano nomumita al [[Vicreĝo|vicreĝa]] ofico, servante kiel [[Guberniestro de Suda Aŭstralio|Guberniestro de Sudaŭstralio]] de la 1-a de decembro 1976 ĝis sia eksiĝo la 30-an de aprilo 1977 pro malbona sano. == Referencoj == {{Referencoj}} {{projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Nicholls, Douglas}} [[Kategorio:Aŭstraliaj atletoj]] [[Kategorio:Aŭstraliaj politikistoj]] gzsqe16byfgz77m09c9d7vl2pkpi28h 9378146 9378145 2026-05-20T06:31:46Z Sj1mor 12103 9378146 wikitext text/x-wiki {{Informkesto politikisto}} '''Siro Douglas Ralph NICHOLLS''' (naskiĝis la 9-an de decembro 1906 en Cummeragunja Mission, [[Novsudkimrio]] - mortis la 4-an de junio 1988) estis eminenta [[Aŭstraliaj aborigenoj|indiĝena aŭstraliano]] el la popolo Yorta. Li estis profesia atleto, pastro de Churches of Christ kaj preĝejplantisto ([[d:Q5118089]]), ceremonia oficiro kaj pionira aktivulo por repaciĝo . Nicholls estis la unua indiĝena aŭstraliano nobeligita kiam li estis nomumita Kavaliro-Bakalaŭro en 1972 (li poste estis nomumita [[Reĝa Ordeno de Viktoria|Kavalir-Komandanto de la Reĝa Viktoria Ordeno]] en 1977).<ref>{{cite web|title=Biographies|url=https://www.melbourne.vic.gov.au/SiteCollectionDocuments/nicholls-biographies.pdf}}</ref><ref name="pressreader.com">{{cite news|title=A Magnificent Life Journey|url=https://www.pressreader.com/australia/shepparton-news/20160527/282187945262970|date=27 May 2016}}</ref> Li ankaŭ estis la unua — kaj en 2025 la unusola <ref>[https://nit.com.au/08-02-2024/9656/support-grows-to-appoint-australias-first-indigenous-governor-general Support grows for appointing Australia's first Indigenous Governor-General], Jarred Cross, National Indigenous Times, February 8, 2024</ref> — indiĝena aŭstraliano nomumita al [[Vicreĝo|vicreĝa]] ofico, servante kiel [[Guberniestro de Suda Aŭstralio|Guberniestro de Sudaŭstralio]] de la 1-a de decembro 1976 ĝis sia eksiĝo la 30-an de aprilo 1977 pro malbona sano. == Referencoj == {{Referencoj}} {{projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Nicholls, Douglas}} [[Kategorio:Aŭstraliaj atletoj]] [[Kategorio:Aŭstraliaj politikistoj]] dzws0iq2cihmjmxsz9cinp7bblw6ka2 0 944262 9378148 2026-05-20T06:33:40Z Crosstor 3176 pulmonologo 9378148 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = |naskonomo = |dato de naskiĝo = {{naskiĝtago|1871|3|30}} |loko de naskiĝo = {{Hungara reĝlando}}, {{Aŭstrio-Hungario}} [[Feketicj|Bácsfeketehegy]] |dato de morto = {{mortotago|1944|7|7}} |loko de morto = {{Hungara reĝlando}} [[Budapeŝto]] }} '''[[Aleksandro|Sándor]] Marberger''' [ŝAndor], laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Marberger Sándor''' estis [[Hungario|hungara]] [[kuracisto]], [[pulmonologo]], pioniro de la hungara kontraŭtuberkuloza batalo. Lia origina persona nomo estis ''Sámuel'' [ŝAmuel]. {{Paĝonomo}}<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/PIM90696 hungarlingva datenaro de muzeo</ref><ref>https://magyarnemzetinevter.hu/szemelyi-nevter/?id=741103&date=2026-05-20 nemzeti névtér</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1871|3|30}} en [[Feketicj|Bácsfeketehegy]] ([[Hungara reĝlando]], [[Aŭstrio-Hungario]], nuntempa [[Feketicj]] en [[Serbio]]), li mortis {{mortotago|1944|7|7}} en [[Budapeŝto]]. == Biografio == {{Paĝonomo}} devenis el [[juda]] familio. Li akiris medicinan diplomon en [[ELTE|Scienca Universitato de Budapeŝto]]. Post la diplomo li estis subkuracisto en la ĉefurba [[kliniko]]. Dum la [[Unua Mondmilito]] li estis ĉefa kuracisto kun la rango [[kapitano]] en milita pulma malsanulejo en [[Besztercebánya]], post la milito en tuberkuloza infanhospitalo en Budapeŝto, fine en simila hospitalo, kie okazis ankaŭ protektado de la tuberkulozo. Lia literatura agado fokusiĝis ĉefe al preventado kaj kuracado de la tuberkulozo kaj la socia higieno. Li edziĝis en 1906, lia edzino mortigis sin dum la nazia erao (1944), poste ankaŭ Marberger mortigis sin. == Elektitaj kontribuoj == * ''A tüdőbaj otthoni szanatóriumszerű gyógykezelésének módja'' (1917) * ''A tuberkulózis – A tüdőbaj megelőzése és gyógyítása'' (1936) == Fontoj == * [https://mhk.szofi.net/csarnok/m/marbergs.htm biografio hungare kun foto] * [https://gen.lacikam.co.il/individual.php?view=preview&pid=I641&ged=Szekely%20300512%20UTF-8.ged& datenoj kun foto] * [https://mek.oszk.hu/04000/04093/html/0582.html Juda Leksikono] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Marberger Sandor}} [[Kategorio:Hungaraj kuracistoj]] [[Kategorio:Hungaraj pulmonologoj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] {{Portalstrio|Biografio}} qvkjq6ydflcwfai6vhnmj8zwuq95n9c 0 944263 9378149 2026-05-20T06:41:15Z Sj1mor 12103 Kreita per traduko de la paĝo "[[:en:Special:Redirect/revision/1355064848|Ole Nydahl]]" 9378149 wikitext text/x-wiki '''Ole NYDHAL''' (naskiĝis la 19-an de marto 1941, apud [[Kopenhago]], [[Danio]] - mortis la 18-an de majo 2026 en [[Immenstadt im Allgäu]], [[Germanio]]), ankaŭ konata kiel '''Lama Ole''', estis ''[[lamao]]'' kiu donis Mahamudrajn instruojn en la [[Karma Kagyü|Karma Kagyu-]] skolo de [[tibeta budhismo]]. Ekde la fruaj 1970-aj jaroj, Nydahl turneis la mondon donante prelegojn kaj meditadajn kursojn. Kun sia edzino, Hannah Nydahl (1946-2007), li fondis Diamond Way Buddhism, tutmondan Karma Kagyu-budhanan organizaĵon kun pli ol 600 centroj por laikaj praktikantoj. Ekde la fruaj 1970-aj jaroj li vojaĝis tra la tuta mondo, prelegante kaj gvidante [[Meditado|meditadajn]] kursojn. La unikeco de Nidhal: li transdonis la instruojn de la [[Karma Kagyü|Karma Kagyu]] en formo kaj spirito, kiuj estis alireblaj por la okcidentuloj. Li forigis ĉiujn signojn de tibeta kulturo kaj lasis nur la esencon de la budhanaj instruoj. Li kaj lia edzino Hannah (1946-2007) fondis Diamantan Vojon - internacian sekularan organizaĵon de Karma Kagyu-budhismo, kiu unuigas ĉirkaŭ 650 praktikcentrojn. Karma Kagyu apartenas al la [[Vaĝrajano|Vajrajana]] skolo nomata Kagyu - unu el la kvar ĉefaj skoloj de [[tibeta budhismo]]. Nydahl estis la aŭtoro de pli ol 20 libroj (en la germana kaj angla) pri la [[Vaĝrajano|Vaĝrajana Budhismo]] laŭ la Diamanta Vojo, kun tradukoj en plurajn lingvojn. Titoloj inkluzivas ''La Granda Sigelo: Mahamudra Vidpunkto pri la Diamanta Vojo'', ''La Maniero Kiel Aĵoj Estas'', ''Enirante la Diamantan Vojon'', ''Budho kaj Amo'' kaj ''Senkuraĝa Morto''. * {{Oficiala retejo|http://www.lama-ole-nydahl.org/}} * [https://info-buddhism.com/Ole_Nydahl_and_Diamond_Way_B_Scherer.html Neo-orthodox Tradition and Transition: Lama Ole Nydahl and the Diamond Way] by Bee Scherer * {{IMDb nomo|1306003}} [[Kategorio:Kopenhaganoj]] [[Kategorio:Konvertitoj al budhismo]] [[Kategorio:Spiritaj instruistoj]] [[Kategorio:Meditado]] [[Kategorio:Budhanoj]] by1vfsb45vonp0ded7bne79429x8iou 9378150 9378149 2026-05-20T06:43:38Z Sj1mor 12103 9378150 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Ole NYDHAL''' (naskiĝis la 19-an de marto 1941, apud [[Kopenhago]], [[Danio]] - mortis la 18-an de majo 2026 en [[Immenstadt im Allgäu]], [[Germanio]]), ankaŭ konata kiel '''Lama Ole''', estis ''[[lamao]]'' kiu donis Mahamudrajn instruojn <ref>Scherer, Burkhard (2014), [https://archive.org/search.php?query=%22Buddhists%3A%20Understanding%20Buddhism%20Through%20the%20Lives%20of%20Practitioners.%22&sin=TXT "Conversion, Devotion, and (Trans-)Mission Understanding Ole Nydahl"], in Lewis, Todd (ed.), ''Buddhists: Understanding Buddhism Through the Lives of Practitioners'', Wiley, ISBN 978-0-470-65818-5</ref> en la [[Karma Kagyü]]-skolo de [[tibeta budhismo]]. Ekde la fruaj 1970-aj jaroj, Nydahl turneis la mondon donante prelegojn kaj meditadajn kursojn. Kun sia edzino, Hannah Nydahl (1946-2007), li fondis Diamond Way Buddhism, tutmondan Karma Kagyu-budhanan organizaĵon kun pli ol 600 centroj por laikaj praktikantoj. Ekde la fruaj 1970-aj jaroj li vojaĝis tra la tuta mondo, prelegante kaj gvidante [[Meditado|meditadajn]] kursojn. La unikeco de Nidhal: li transdonis la instruojn de la [[Karma Kagyü|Karma Kagyu]] en formo kaj spirito, kiuj estis alireblaj por la okcidentuloj. Li forigis ĉiujn signojn de tibeta kulturo kaj lasis nur la esencon de la budhanaj instruoj. Li kaj lia edzino Hannah (1946-2007) fondis Diamantan Vojon - internacian sekularan organizaĵon de Karma Kagyu-budhismo, kiu unuigas ĉirkaŭ 650 praktikcentrojn. Karma Kagyu apartenas al la [[Vaĝrajano|Vajrajana]] skolo nomata Kagyu - unu el la kvar ĉefaj skoloj de [[tibeta budhismo]]. Nydahl estis la aŭtoro de pli ol 20 libroj (en la germana kaj angla) pri la [[Vaĝrajano|Vaĝrajana Budhismo]] laŭ la Diamanta Vojo, kun tradukoj en plurajn lingvojn. Titoloj inkluzivas ''La Granda Sigelo: Mahamudra Vidpunkto pri la Diamanta Vojo'', ''La Maniero Kiel Aĵoj Estas'', ''Enirante la Diamantan Vojon'', ''Budho kaj Amo'' kaj ''Senkuraĝa Morto''. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{Oficiala retejo|http://www.lama-ole-nydahl.org/}} * [https://info-buddhism.com/Ole_Nydahl_and_Diamond_Way_B_Scherer.html Neo-orthodox Tradition and Transition: Lama Ole Nydahl and the Diamond Way] by Bee Scherer * {{IMDb nomo|1306003}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Nydahl, Ole}} [[Kategorio:Kopenhaganoj]] [[Kategorio:Konvertitoj al budhismo]] [[Kategorio:Spiritaj instruistoj]] [[Kategorio:Meditado]] [[Kategorio:Budhanoj]] mp5crw8h31qz9gnk0atkxiifel4pt3p 9378151 9378150 2026-05-20T06:44:09Z Sj1mor 12103 9378151 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Ole NYDHAL''' (naskiĝis la 19-an de marto 1941, apud [[Kopenhago]], [[Danio]] - mortis la 18-an de majo 2026 en [[Immenstadt im Allgäu]], [[Germanio]]), ankaŭ konata kiel '''Lama Ole''', estis ''[[lamao]]'' kiu donis Mahamudrajn ([[d:Q584528]]) instruojn <ref>Scherer, Burkhard (2014), [https://archive.org/search.php?query=%22Buddhists%3A%20Understanding%20Buddhism%20Through%20the%20Lives%20of%20Practitioners.%22&sin=TXT "Conversion, Devotion, and (Trans-)Mission Understanding Ole Nydahl"], in Lewis, Todd (ed.), ''Buddhists: Understanding Buddhism Through the Lives of Practitioners'', Wiley, ISBN 978-0-470-65818-5</ref> en la [[Karma Kagyü]]-skolo de [[tibeta budhismo]]. Ekde la fruaj 1970-aj jaroj, Nydahl turneis la mondon donante prelegojn kaj meditadajn kursojn. Kun sia edzino, Hannah Nydahl (1946-2007), li fondis Diamond Way Buddhism, tutmondan Karma Kagyu-budhanan organizaĵon kun pli ol 600 centroj por laikaj praktikantoj. Ekde la fruaj 1970-aj jaroj li vojaĝis tra la tuta mondo, prelegante kaj gvidante [[Meditado|meditadajn]] kursojn. La unikeco de Nidhal: li transdonis la instruojn de la [[Karma Kagyü|Karma Kagyu]] en formo kaj spirito, kiuj estis alireblaj por la okcidentuloj. Li forigis ĉiujn signojn de tibeta kulturo kaj lasis nur la esencon de la budhanaj instruoj. Li kaj lia edzino Hannah (1946-2007) fondis Diamantan Vojon - internacian sekularan organizaĵon de Karma Kagyu-budhismo, kiu unuigas ĉirkaŭ 650 praktikcentrojn. Karma Kagyu apartenas al la [[Vaĝrajano|Vajrajana]] skolo nomata Kagyu - unu el la kvar ĉefaj skoloj de [[tibeta budhismo]]. Nydahl estis la aŭtoro de pli ol 20 libroj (en la germana kaj angla) pri la [[Vaĝrajano|Vaĝrajana Budhismo]] laŭ la Diamanta Vojo, kun tradukoj en plurajn lingvojn. Titoloj inkluzivas ''La Granda Sigelo: Mahamudra Vidpunkto pri la Diamanta Vojo'', ''La Maniero Kiel Aĵoj Estas'', ''Enirante la Diamantan Vojon'', ''Budho kaj Amo'' kaj ''Senkuraĝa Morto''. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{Oficiala retejo|http://www.lama-ole-nydahl.org/}} * [https://info-buddhism.com/Ole_Nydahl_and_Diamond_Way_B_Scherer.html Neo-orthodox Tradition and Transition: Lama Ole Nydahl and the Diamond Way] by Bee Scherer * {{IMDb nomo|1306003}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Nydahl, Ole}} [[Kategorio:Kopenhaganoj]] [[Kategorio:Konvertitoj al budhismo]] [[Kategorio:Spiritaj instruistoj]] [[Kategorio:Meditado]] [[Kategorio:Budhanoj]] 68hk9eop6tapciglzg5sl4em9mv3vav 9378153 9378151 2026-05-20T06:46:15Z Sj1mor 12103 9378153 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Ole NYDHAL''' (naskiĝis la 19-an de marto 1941, apud [[Kopenhago]], [[Danio]] - mortis la 18-an de majo 2026 en [[Immenstadt im Allgäu]], [[Germanio]]), ankaŭ konata kiel '''Lama Ole''', estis ''[[lamao]]'' kiu donis Mahamudrajn ([[d:Q584528]]) instruojn <ref>Scherer, Burkhard (2014), [https://archive.org/search.php?query=%22Buddhists%3A%20Understanding%20Buddhism%20Through%20the%20Lives%20of%20Practitioners.%22&sin=TXT "Conversion, Devotion, and (Trans-)Mission Understanding Ole Nydahl"], in Lewis, Todd (ed.), ''Buddhists: Understanding Buddhism Through the Lives of Practitioners'', Wiley, ISBN 978-0-470-65818-5</ref> en la [[Karma Kagyü]]-skolo de [[tibeta budhismo]]. Ekde la fruaj 1970-aj jaroj, Nydahl turneis la mondon donante prelegojn kaj meditadajn kursojn. Kun sia edzino, Hannah Nydahl (1946-2007), li fondis Diamond Way Buddhism, tutmondan Karma Kagyu-budhanan organizaĵon kun pli ol 600 centroj por laikaj praktikantoj. Ekde la fruaj 1970-aj jaroj li vojaĝis tra la tuta mondo, prelegante kaj gvidante [[Meditado|meditadajn]] kursojn. La unikeco de Nidhal: li transdonis la instruojn de la [[Karma Kagyü|Karma Kagyu]] en formo kaj spirito, kiuj estis alireblaj por la [[okcidentano]]j. Li forigis ĉiujn signojn de tibeta kulturo kaj lasis nur la esencon de la budhanaj instruoj. Li kaj lia edzino Hannah (1946-2007) fondis Diamantan Vojon - internacian sekularan organizaĵon de Karma Kagyu-budhismo, kiu unuigas ĉirkaŭ 650 praktikcentrojn. Karma Kagyu apartenas al la [[Vaĝrajano|Vajrajana]] skolo nomata Kagyu - unu el la kvar ĉefaj skoloj de [[tibeta budhismo]]. Nydahl estis la aŭtoro de pli ol 20 libroj (en la germana kaj angla) pri la [[Vaĝrajano|Vaĝrajana Budhismo]] laŭ la Diamanta Vojo, kun tradukoj en plurajn lingvojn. Titoloj inkluzivas ''La Granda Sigelo: Mahamudra Vidpunkto pri la Diamanta Vojo'', ''La Maniero Kiel Aĵoj Estas'', ''Enirante la Diamantan Vojon'', ''Budho kaj Amo'' kaj ''Senkuraĝa Morto''. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{Oficiala retejo|http://www.lama-ole-nydahl.org/}} * [https://info-buddhism.com/Ole_Nydahl_and_Diamond_Way_B_Scherer.html Neo-orthodox Tradition and Transition: Lama Ole Nydahl and the Diamond Way] by Bee Scherer * {{IMDb nomo|1306003}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Nydahl, Ole}} [[Kategorio:Kopenhaganoj]] [[Kategorio:Konvertitoj al budhismo]] [[Kategorio:Spiritaj instruistoj]] [[Kategorio:Meditado]] [[Kategorio:Budhanoj]] jh6na7oacjzpw4i9uelxren8vlqc7pn 9378155 9378153 2026-05-20T06:49:30Z Sj1mor 12103 9378155 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Ole NYDHAL''' (naskiĝis la 19-an de marto 1941, apud [[Kopenhago]], [[Danio]] - mortis la 18-an de majo 2026 en [[Immenstadt im Allgäu]], [[Germanio]]), ankaŭ konata kiel '''Lama Ole''', estis ''[[lamao]]'' kiu donis Mahamudrajn ([[d:Q584528]]) instruojn <ref>Scherer, Burkhard (2014), [https://archive.org/search.php?query=%22Buddhists%3A%20Understanding%20Buddhism%20Through%20the%20Lives%20of%20Practitioners.%22&sin=TXT "Conversion, Devotion, and (Trans-)Mission Understanding Ole Nydahl"], in Lewis, Todd (ed.), ''Buddhists: Understanding Buddhism Through the Lives of Practitioners'', Wiley, ISBN 978-0-470-65818-5</ref> en la [[Karma Kagyü]]-skolo de [[tibeta budhismo]]. Ekde la fruaj 1970-aj jaroj, Nydahl turneis la mondon donante prelegojn kaj meditadajn kursojn. Kun sia edzino, Hannah Nydahl (1946-2007), li fondis Diamond Way Buddhism, tutmondan Karma Kagyu-budhanan organizaĵon kun pli ol 600 centroj por laikaj praktikantoj. Ekde la fruaj 1970-aj jaroj li vojaĝis tra la tuta mondo, prelegante kaj gvidante [[Meditado|meditadajn]] kursojn. La unikeco de Nidhal: li transdonis la instruojn de la [[Karma Kagyü|Karma Kagyu]] en formo kaj spirito, kiuj estis alireblaj por la [[okcidentano]]j. Li forigis ĉiujn signojn de tibeta kulturo kaj lasis nur la esencon de la budhanaj instruoj. Li kaj lia edzino Hannah (1946-2007) fondis Diamantan Vojon - internacian sekularan organizaĵon de Karma Kagyu-budhismo, kiu unuigas ĉirkaŭ 650 laikajn praktikcentrojn. Karma Kagyu apartenas al la [[Vaĝrajano|Vajrajana]] skolo nomata Kagyu - unu el la kvar ĉefaj skoloj de [[tibeta budhismo]]. Nydahl estis la aŭtoro de pli ol 20 libroj (en la germana kaj angla) pri la [[Vaĝrajano|Vaĝrajana Budhismo]] laŭ la Diamanta Vojo, kun tradukoj en plurajn lingvojn. Titoloj inkluzivas ''La Granda Sigelo: Mahamudra Vidpunkto pri la Diamanta Vojo'', ''La Maniero Kiel Aĵoj Estas'', ''Enirante la Diamantan Vojon'', ''Budho kaj Amo'' kaj ''Senkuraĝa Morto''. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{Oficiala retejo|http://www.lama-ole-nydahl.org/}} * [https://info-buddhism.com/Ole_Nydahl_and_Diamond_Way_B_Scherer.html Neo-orthodox Tradition and Transition: Lama Ole Nydahl and the Diamond Way] by Bee Scherer * {{IMDb nomo|1306003}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Nydahl, Ole}} [[Kategorio:Kopenhaganoj]] [[Kategorio:Konvertitoj al budhismo]] [[Kategorio:Spiritaj instruistoj]] [[Kategorio:Meditado]] [[Kategorio:Budhanoj]] 8l94umzapn0vgyugcb84zszp804qs9d 0 944264 9378154 2026-05-20T06:46:29Z Sj1mor 12103 Alidirektigis al [[Okcidenta civilizo]] 9378154 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Okcidenta civilizo]] 79g0jtqn8l4j8ebbe295ss8qrokjowo 0 944265 9378159 2026-05-20T06:59:13Z RG72 11847 Alidirektigis al [[Atenco de Sarajevo]] 9378159 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTU[[Atenco de Sarajevo]] deif67dxqhjg2ubtan3kc68ms0yj2iy 0 944266 9378161 2026-05-20T07:02:23Z HaleBopp 52251 Kreado de Raspakrura tiraneto 9378161 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Raspakrura tiraneto |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |dosiero = Phyllomyias burmeisteri - Rough-legged tyrannulet; Extrema, Minas Gerais, Brazil.jpg |dosiero larĝo = 240ra |priskribo de dosiero = Plenkreskulo en [[Brazilo]] |regno = [[Animalia]] - [[animaloj]] |filumo = [[Chordata]] - [[ĥorduloj]] |klaso = [[Aves]] - [[birdoj]] |ordo = [[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] |familio = [[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] |genro = ''[[Acrochordopus]]'' |specio = '''''A. burmeisteri''''' - '''raspakrura tiraneto''' |statuso = LC |dunomo = ''Acrochordopus burmeisteri'' |dunomo aŭtoritato = ([[Cabanis, JL]]; [[Heine, F]], 1860) |mapo de vivoteritorioj = Phyllomyias burmeister map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240ra |priskribo de mapo de vivoteritorioj = Natura [[arealo]] <div style="text-align:left;margin-left:25px;"> {{Priskribo|#008000|Ĉiujare ĉeestanta}} </div> |specioj de subdivizio = Subspecioj |subdivizio2 = Unutipa |sinonimo = *''Phyllomyias burmeisteri'' (pranomo) *''Tyranniscus burmeisteri'' |vikispecio = |komunejo = }} La '''raspakrura tiraneto'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> (''[[Acrochordopus burmeisteri]]'') estas [[unutipa]] [[birdospecio]] el la familio de [[tiranedoj]]. Ĝi troviĝas en [[Sudameriko]]. ==Taksonomio== Laŭ [[AviList]]<ref name="AviList">[https://www.avilist.org/ AviList v2025], konsultita la 20-an de maj. 2026.</ref>, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu specio, kaj ties Esperantaj nomoj<ref name="OT"/>: {{Genealogia arbo2}} *[[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] **[[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] ***''[[Acrochordopus]]'' <small>[[Berlepsch, HHCL]]; [[Hellmayr, CE]], 1905</small> ****''Acrochordopus burmeisteri'' <small>([[Cabanis, JL]]; [[Heine, F]], 1860)</small> - raspakrura tiraneto {{Genealogia arbo2/fino}} ==Etimologio== La scienca [[genra nomo]] ''Acrochordopus'' estas kunmetaĵo el la [[antikvaj grekaj]] ''ἀκροχορδών'' (''akrokordon'' = "stretkola veruko", el ''ἄκρος'' = "ekstremaĵo" kaj ''χορδή'' = "kolbaso") kaj ''πούς'' (''pous'' = "piedo"), ĉar la tarsoj de tiuj birdoj estas kovritaj de distingaj verukecaj granuletoj<ref name="BOTW">[https://birdsoftheworld.org/bow/species/roltyr3/cur/introduction Birds of the World], Rough-legged Tyrannulet.</ref>. La [[specia epiteto]] ''burmeisteri'' estis donita omaĝe al la germana [[zoologo]] [[Hermann Burmeister|Karl Hermann Konrad Burmeister]] (1807-1892), kiu kolektis birdojn en Brazilo inter 1850 kaj 1852<ref name="BOTW"/>. ==Disvastiĝo kaj habitato== La raspakrura tiraneto troviĝas en [[Bolivio]], norda [[Argentino]], sudeosta [[Paragvajo]] kaj sudeosta [[Brazilo]]. Ĝi vivas en la [[kanopeo]] kaj randoj de humidaj tropikaj ĉiamverdaj arbaroj kaj deciduaj montarbaroj, ĝis 1800 m<ref name="BOTW"/>. ==Referencoj== {{Portalo Birdoj}} {{Referencoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Tiranedoj]] [[Kategorio:Paseroformaj]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] [[Kategorio:Neotropisa faŭno]] 1ch2p38wjjhqabw4hkulo5qwi6b5uu9 0 944267 9378162 2026-05-20T07:02:26Z HaleBopp 52251 Alidirekti al Raspakrura tiraneto 9378162 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Raspakrura tiraneto]] pef64tbz2u3o0gyy8z9u36owxgbag95 0 944268 9378166 2026-05-20T07:09:47Z Tirolischleioans 254019 Kreis novan paĝon kun "[[file:Johann Adolf I. von Sachsen-Weißenfels (a).jpg|thumb|duko Johano Adolfo la 1-a (Saksio-Weißenfels)]] '''Johano Adolfo la 1-a''' (naskiĝinta la {{daton| 2|11|1649}} en [[halle (Saale)|Halle]], mortinta la {{24|5|1697}} en [[Weißenfels]]) estis la dua duko de la [[unuenaskiteco|duenaskiteco]] de [[Saksio-Weißenfels]] kaj krome princo de Saksio-[[Querfurt]]. Li originis el flanka linio de la [[dinastio Wettin|Wettin-oj]]. Lia kutimkuracisto estis Georg H..." 9378166 wikitext text/x-wiki [[file:Johann Adolf I. von Sachsen-Weißenfels (a).jpg|thumb|duko Johano Adolfo la 1-a (Saksio-Weißenfels)]] '''Johano Adolfo la 1-a''' (naskiĝinta la {{daton| 2|11|1649}} en [[halle (Saale)|Halle]], mortinta la {{24|5|1697}} en [[Weißenfels]]) estis la dua duko de la [[unuenaskiteco|duenaskiteco]] de [[Saksio-Weißenfels]] kaj krome princo de Saksio-[[Querfurt]]. Li originis el flanka linio de la [[dinastio Wettin|Wettin-oj]]. Lia kutimkuracisto estis [[Georg Händel]], la patro de la komponisto [[Georg Friedriĉ Händel]]. Patro lia estis [[Aŭgusto (Saksio-Weißenfels)]]. Post la forpaso patra kaj la aŭtomata perdo de la Magdeburga princepiskopujo li transloĝiĝis kun ĉiuj korteganoj al Weißenfels, al la ankoraŭ nefinita [[kastelo Neu-Augustusburg]]. Konsekro de la kastela kirko jam eblis en la 31.10.1682. En 1694 finiĝis la kastelkorta pavimo kaj de 1685 ĝueblis operoj en propra teatro, eĉ en la germana lingvo. Ankaŭ por la resto de Weißenfels la promociiĝo je rezidejo memkompreneble bonis. Estiĝis diversaj kavaliraj domoj kaj la kastelparto iĝis unu el la plej gravaj barokaj plezurĝardenon en Meza Germanujo. Por incendiprevento la burĝanoj devis forigi ĉiujn lignajn garbejojn el al urbocentro kaj en 1691 malpermesiĝis ĉia publika uzo de fajro (eĉ nur por ekbruligo de pipoj). Fajnotegmentoj estis forigendaj kaj en 1690 konstruiĝis tubaro por akvaprovizado de la kastela komplekso kajde aliaj urbaj fontanoj. Moderniĝo de stratoj sekvis kaj baldaŭ Weißenfels iĝis ne nur administra sed krome komerca centro (ekz. kun orforĝistoj). Johano Adolfo ankaŭ iĝis mecenato de artistoj, kiel jam lia patro faris. La supera celo estis pompa prezentado de absolutisma regado. Li nomumiĝis [[Johann Philipp Krieger]] kortega kapelestro kaj petis de la kuracista patro Georg Händel ke li apogi la muzikan talenton de la filo kaj poste mondfama muzikisto Georg Friedrich. La posta retorika profesoro [[August Bohse]] estis venigita en 1691 kiel sekretario kaj petita verki libretojn operajn. Johano Adolfo ŝategis la ĉasadon; kun siaj korteganoj li restis plurfoje sur la bieno de Langendorf. Li ankaŭ ankis ĉe la [[Fruktodona Societo]], kie li ricevis la kromnomon ''Der Sorgfältige'' (la pedantulo). Li provis gajni la teritoriojn de [[Barby]]. En 1687 li vendis teritoriojn de la Administradujo Burg al [[Brandenburgo]], por povi repagi patrajn ŝuldojn. == Literaturo == * ''300 Jahre Schloss Neu-Augustusburg, 1660–1694 – Residenz der Herzöge von Sachsen-Weißenfels''. Festschrift. Weißenfels, 1994. * Friedriĉ Gerhardt: ''Die Geschichte von Weißenfels a. S. mit neŭen Beiträgen zur Geschichte des Herzogtums Sachsen-Weißenfels''. Weißenfels 1907, p. 215. *Art. [https://de.wikisource.org/w/index.php?title=ADB:Johann_Adolf_I.&oldid=- "Johann Adolf I."] - de Heinrich Theodor Flathe, je: ''Allgemeine Deutsche Biographie,'' volumo 14 (1881), p. 386 == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat}} *[https://web.archive.org/web/20171201182423/http://www.weissenfels1745.de/5Herzoege.htm pri la kvin dukoj de Weißenfels] - sur municipa paĝaro *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/104176865 ligiloj ĉe DDB] {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Germanaj nobeloj]] [[Kategorio:Fruktodona Societo]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1649]] [[Kategorio:Mortintoj en 1697]] [[Kategorio:Weißenfels]] m0kpgxpav11rno2bqi9tp88ajmnxl84 9378167 9378166 2026-05-20T07:10:32Z Tirolischleioans 254019 9378167 wikitext text/x-wiki [[file:Johann Adolf I. von Sachsen-Weißenfels (a).jpg|thumb|duko Johano Adolfo la 1-a (Saksio-Weißenfels)]] '''Johano Adolfo la 1-a''' (naskiĝinta la {{daton| 2|11|1649}} en [[halle (Saale)|Halle]], mortinta la {{daton|24|5|1697}} en [[Weißenfels]]) estis la dua duko de la [[unuenaskiteco|duenaskiteco]] de [[Saksio-Weißenfels]] kaj krome princo de Saksio-[[Querfurt]]. Li originis el flanka linio de la [[dinastio Wettin|Wettin-oj]]. Lia kutimkuracisto estis [[Georg Händel]], la patro de la komponisto [[Georg Friedrich Händel]]. Patro lia estis [[Aŭgusto (Saksio-Weißenfels)]]. Post la forpaso patra kaj la aŭtomata perdo de la Magdeburga princepiskopujo li transloĝiĝis kun ĉiuj korteganoj al Weißenfels, al la ankoraŭ nefinita [[kastelo Neu-Augustusburg]]. Konsekro de la kastela kirko jam eblis en la 31.10.1682. En 1694 finiĝis la kastelkorta pavimo kaj de 1685 ĝueblis operoj en propra teatro, eĉ en la germana lingvo. Ankaŭ por la resto de Weißenfels la promociiĝo je rezidejo memkompreneble bonis. Estiĝis diversaj kavaliraj domoj kaj la kastelparto iĝis unu el la plej gravaj barokaj plezurĝardenon en Meza Germanujo. Por incendiprevento la burĝanoj devis forigi ĉiujn lignajn garbejojn el al urbocentro kaj en 1691 malpermesiĝis ĉia publika uzo de fajro (eĉ nur por ekbruligo de pipoj). Fajnotegmentoj estis forigendaj kaj en 1690 konstruiĝis tubaro por akvaprovizado de la kastela komplekso kajde aliaj urbaj fontanoj. Moderniĝo de stratoj sekvis kaj baldaŭ Weißenfels iĝis ne nur administra sed krome komerca centro (ekz. kun orforĝistoj). Johano Adolfo ankaŭ iĝis mecenato de artistoj, kiel jam lia patro faris. La supera celo estis pompa prezentado de absolutisma regado. Li nomumiĝis [[Johann Philipp Krieger]] kortega kapelestro kaj petis de la kuracista patro Georg Händel ke li apogi la muzikan talenton de la filo kaj poste mondfama muzikisto Georg Friedrich. La posta retorika profesoro [[August Bohse]] estis venigita en 1691 kiel sekretario kaj petita verki libretojn operajn. Johano Adolfo ŝategis la ĉasadon; kun siaj korteganoj li restis plurfoje sur la bieno de Langendorf. Li ankaŭ ankis ĉe la [[Fruktodona Societo]], kie li ricevis la kromnomon ''Der Sorgfältige'' (la pedantulo). Li provis gajni la teritoriojn de [[Barby]]. En 1687 li vendis teritoriojn de la Administradujo Burg al [[Brandenburgo]], por povi repagi patrajn ŝuldojn. == Literaturo == * ''300 Jahre Schloss Neu-Augustusburg, 1660–1694 – Residenz der Herzöge von Sachsen-Weißenfels''. Festschrift. Weißenfels, 1994. * Friedriĉ Gerhardt: ''Die Geschichte von Weißenfels a. S. mit neŭen Beiträgen zur Geschichte des Herzogtums Sachsen-Weißenfels''. Weißenfels 1907, p. 215. *Art. [https://de.wikisource.org/w/index.php?title=ADB:Johann_Adolf_I.&oldid=- "Johann Adolf I."] - de Heinrich Theodor Flathe, je: ''Allgemeine Deutsche Biographie,'' volumo 14 (1881), p. 386 == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat}} *[https://web.archive.org/web/20171201182423/http://www.weissenfels1745.de/5Herzoege.htm pri la kvin dukoj de Weißenfels] - sur municipa paĝaro *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/104176865 ligiloj ĉe DDB] {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Germanaj nobeloj]] [[Kategorio:Fruktodona Societo]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1649]] [[Kategorio:Mortintoj en 1697]] [[Kategorio:Weißenfels]] 617jnncyjkv5dg2wzpgq57j66tn053z 9378168 9378167 2026-05-20T07:11:14Z Tirolischleioans 254019 9378168 wikitext text/x-wiki [[file:Johann Adolf I. von Sachsen-Weißenfels (a).jpg|thumb|duko Johano Adolfo la 1-a (Saksio-Weißenfels)]] '''Johano Adolfo la 1-a''' (naskiĝinta la {{daton| 2|11|1649}} en [[halle (Saale)|Halle]], mortinta la {{daton|24|5|1697}} en [[Weißenfels]]) estis la dua duko de la [[unuenaskiteco|duenaskiteco]] de [[Saksio-Weißenfels]] kaj krome princo de Saksio-[[Querfurt]]. Li originis el flanka linio de la [[dinastio Wettin|Wettin-oj]]. Lia kutimkuracisto estis [[Georg Händel]], la patro de la komponisto [[Georg Friedrich Händel]]. Patro lia estis [[Aŭgusto (Saksio-Weißenfels)]]. Post la forpaso patra kaj la aŭtomata perdo de la Magdeburga princepiskopujo li transloĝiĝis kun ĉiuj korteganoj al Weißenfels, al la ankoraŭ nefinita [[kastelo Neu-Augustusburg]]. Konsekro de la kastela kirko jam eblis en la 31.10.1682. En 1694 finiĝis la kastelkorta pavimo kaj de 1685 ĝueblis operoj en propra teatro, eĉ en la germana lingvo. Ankaŭ por la resto de Weißenfels la promociiĝo je rezidejo memkompreneble bonis. Estiĝis diversaj kavaliraj domoj kaj la kastelparto iĝis unu el la plej gravaj barokaj plezurĝardenon en Meza Germanujo. Por incendiprevento la burĝanoj devis forigi ĉiujn lignajn garbejojn el al urbocentro kaj en 1691 malpermesiĝis ĉia publika uzo de fajro (eĉ nur por ekbruligo de pipoj). Fajnotegmentoj estis forigendaj kaj en 1690 konstruiĝis tubaro por akvaprovizado de la kastela komplekso kajde aliaj urbaj fontanoj. Moderniĝo de stratoj sekvis kaj baldaŭ Weißenfels iĝis ne nur administra sed krome komerca centro (ekz. kun orforĝistoj). Tiam estis fondita la fama [[Aŭgusta Gimnazio (Weißenfels)|Aŭgusta Gimnazio]]. Johano Adolfo ankaŭ iĝis mecenato de artistoj, kiel jam lia patro faris. La supera celo estis pompa prezentado de absolutisma regado. Li nomumiĝis [[Johann Philipp Krieger]] kortega kapelestro kaj petis de la kuracista patro Georg Händel ke li apogi la muzikan talenton de la filo kaj poste mondfama muzikisto Georg Friedrich. La posta retorika profesoro [[August Bohse]] estis venigita en 1691 kiel sekretario kaj petita verki libretojn operajn. Johano Adolfo ŝategis la ĉasadon; kun siaj korteganoj li restis plurfoje sur la bieno de Langendorf. Li ankaŭ ankis ĉe la [[Fruktodona Societo]], kie li ricevis la kromnomon ''Der Sorgfältige'' (la pedantulo). Li provis gajni la teritoriojn de [[Barby]]. En 1687 li vendis teritoriojn de la Administradujo Burg al [[Brandenburgo]], por povi repagi patrajn ŝuldojn. == Literaturo == * ''300 Jahre Schloss Neu-Augustusburg, 1660–1694 – Residenz der Herzöge von Sachsen-Weißenfels''. Festschrift. Weißenfels, 1994. * Friedriĉ Gerhardt: ''Die Geschichte von Weißenfels a. S. mit neŭen Beiträgen zur Geschichte des Herzogtums Sachsen-Weißenfels''. Weißenfels 1907, p. 215. *Art. [https://de.wikisource.org/w/index.php?title=ADB:Johann_Adolf_I.&oldid=- "Johann Adolf I."] - de Heinrich Theodor Flathe, je: ''Allgemeine Deutsche Biographie,'' volumo 14 (1881), p. 386 == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat}} *[https://web.archive.org/web/20171201182423/http://www.weissenfels1745.de/5Herzoege.htm pri la kvin dukoj de Weißenfels] - sur municipa paĝaro *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/104176865 ligiloj ĉe DDB] {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Germanaj nobeloj]] [[Kategorio:Fruktodona Societo]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1649]] [[Kategorio:Mortintoj en 1697]] [[Kategorio:Weißenfels]] 5dbdfewt8xy52zzjh6d76hn4njr1rdl 9378169 9378168 2026-05-20T07:12:24Z Tirolischleioans 254019 9378169 wikitext text/x-wiki [[file:Johann Adolf I. von Sachsen-Weißenfels (a).jpg|thumb|duko Johano Adolfo la 1-a (Saksio-Weißenfels)]] '''Johano Adolfo la 1-a''' (naskiĝinta la {{daton| 2|11|1649}} en [[halle (Saale)|Halle]], mortinta la {{daton|24|5|1697}} en [[Weißenfels]]) estis la dua duko de la [[unuenaskiteco|duenaskiteco]] de [[Saksio-Weißenfels]] kaj krome princo de Saksio-[[Querfurt]]. Li originis el flanka linio de la [[dinastio Wettin|Wettin-oj]]. Lia kutimkuracisto estis [[Georg Händel]], la patro de la komponisto [[Georg Friedrich Händel]]. Patro lia estis [[Aŭgusto (Saksio-Weißenfels)]]. Post la forpaso patra kaj la aŭtomata perdo de la Magdeburga princepiskopujo li transloĝiĝis kun ĉiuj korteganoj al Weißenfels, al la ankoraŭ nefinita [[kastelo Neu-Augustusburg]]. Konsekro de la kastela kirko jam eblis en la 31.10.1682. En 1694 finiĝis la kastelkorta pavimo kaj de 1685 ĝueblis operoj en propra teatro, eĉ en la germana lingvo. Ankaŭ por la resto de Weißenfels la promociiĝo je rezidejo memkompreneble bonis. Estiĝis diversaj kavaliraj domoj kaj la kastelparto iĝis unu el la plej gravaj barokaj plezurĝardenon en Meza Germanujo. Por incendiprevento la burĝanoj devis forigi ĉiujn lignajn garbejojn el al urbocentro kaj en 1691 malpermesiĝis ĉia publika uzo de fajro (eĉ nur por ekbruligo de pipoj). Fajnotegmentoj estis forigendaj kaj en 1690 konstruiĝis tubaro por akvaprovizado de la kastela komplekso kajde aliaj urbaj fontanoj. Moderniĝo de stratoj sekvis kaj baldaŭ Weißenfels iĝis ne nur administra sed krome komerca centro (ekz. kun orforĝistoj). Subeniĝis de li ankaŭ la fama [[Aŭgusta Gimnazio (Weißenfels)|Aŭgusta Gimnazio]]. Johano Adolfo ankaŭ iĝis mecenato de artistoj, kiel jam lia patro faris. La supera celo estis pompa prezentado de absolutisma regado. Li nomumiĝis [[Johann Philipp Krieger]] kortega kapelestro kaj petis de la kuracista patro Georg Händel ke li apogi la muzikan talenton de la filo kaj poste mondfama muzikisto Georg Friedrich. La posta retorika profesoro [[August Bohse]] estis venigita en 1691 kiel sekretario kaj petita verki libretojn operajn. Johano Adolfo ŝategis la ĉasadon; kun siaj korteganoj li restis plurfoje sur la bieno de Langendorf. Li ankaŭ ankis ĉe la [[Fruktodona Societo]], kie li ricevis la kromnomon ''Der Sorgfältige'' (la pedantulo). Li provis gajni la teritoriojn de [[Barby]]. En 1687 li vendis teritoriojn de la Administradujo Burg al [[Brandenburgo]], por povi repagi patrajn ŝuldojn. == Literaturo == * ''300 Jahre Schloss Neu-Augustusburg, 1660–1694 – Residenz der Herzöge von Sachsen-Weißenfels''. Festschrift. Weißenfels, 1994. * Friedriĉ Gerhardt: ''Die Geschichte von Weißenfels a. S. mit neŭen Beiträgen zur Geschichte des Herzogtums Sachsen-Weißenfels''. Weißenfels 1907, p. 215. *Art. [https://de.wikisource.org/w/index.php?title=ADB:Johann_Adolf_I.&oldid=- "Johann Adolf I."] - de Heinrich Theodor Flathe, je: ''Allgemeine Deutsche Biographie,'' volumo 14 (1881), p. 386 == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat}} *[https://web.archive.org/web/20171201182423/http://www.weissenfels1745.de/5Herzoege.htm pri la kvin dukoj de Weißenfels] - sur municipa paĝaro *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/104176865 ligiloj ĉe DDB] {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Germanaj nobeloj]] [[Kategorio:Fruktodona Societo]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1649]] [[Kategorio:Mortintoj en 1697]] [[Kategorio:Weißenfels]] snfvoymonwn9q3tsh58finjs7vunlxr 9378171 9378169 2026-05-20T07:12:35Z Tirolischleioans 254019 9378171 wikitext text/x-wiki [[file:Johann Adolf I. von Sachsen-Weißenfels (a).jpg|thumb|duko Johano Adolfo la 1-a (Saksio-Weißenfels)]] '''Johano Adolfo la 1-a''' (naskiĝinta la {{daton| 2|11|1649}} en [[halle (Saale)|Halle]], mortinta la {{daton|24|5|1697}} en [[Weißenfels]]) estis la dua duko de la [[unuenaskiteco|duenaskiteco]] de [[Saksio-Weißenfels]] kaj krome princo de Saksio-[[Querfurt]]. Li originis el flanka linio de la [[dinastio Wettin|Wettin-oj]]. Lia kutimkuracisto estis [[Georg Händel]], la patro de la komponisto [[Georg Friedrich Händel]]. Patro lia estis [[Aŭgusto (Saksio-Weißenfels)]]. Post la forpaso patra kaj la aŭtomata perdo de la Magdeburga princepiskopujo li transloĝiĝis kun ĉiuj korteganoj al Weißenfels, al la ankoraŭ nefinita [[kastelo Neu-Augustusburg]]. Konsekro de la kastela kirko jam eblis en la 31.10.1682. En 1694 finiĝis la kastelkorta pavimo kaj de 1685 ĝueblis operoj en propra teatro, eĉ en la germana lingvo. Ankaŭ por la resto de Weißenfels la promociiĝo je rezidejo memkompreneble bonis. Estiĝis diversaj kavaliraj domoj kaj la kastelparto iĝis unu el la plej gravaj barokaj plezurĝardenon en Meza Germanujo. Por incendiprevento la burĝanoj devis forigi ĉiujn lignajn garbejojn el al urbocentro kaj en 1691 malpermesiĝis ĉia publika uzo de fajro (eĉ nur por ekbruligo de pipoj). Fajnotegmentoj estis forigendaj kaj en 1690 konstruiĝis tubaro por akvaprovizado de la kastela komplekso kajde aliaj urbaj fontanoj. Moderniĝo de stratoj sekvis kaj baldaŭ Weißenfels iĝis ne nur administra sed krome komerca centro (ekz. kun orforĝistoj). Subteniĝis de li ankaŭ la fama [[Aŭgusta Gimnazio (Weißenfels)|Aŭgusta Gimnazio]]. Johano Adolfo ankaŭ iĝis mecenato de artistoj, kiel jam lia patro faris. La supera celo estis pompa prezentado de absolutisma regado. Li nomumiĝis [[Johann Philipp Krieger]] kortega kapelestro kaj petis de la kuracista patro Georg Händel ke li apogi la muzikan talenton de la filo kaj poste mondfama muzikisto Georg Friedrich. La posta retorika profesoro [[August Bohse]] estis venigita en 1691 kiel sekretario kaj petita verki libretojn operajn. Johano Adolfo ŝategis la ĉasadon; kun siaj korteganoj li restis plurfoje sur la bieno de Langendorf. Li ankaŭ ankis ĉe la [[Fruktodona Societo]], kie li ricevis la kromnomon ''Der Sorgfältige'' (la pedantulo). Li provis gajni la teritoriojn de [[Barby]]. En 1687 li vendis teritoriojn de la Administradujo Burg al [[Brandenburgo]], por povi repagi patrajn ŝuldojn. == Literaturo == * ''300 Jahre Schloss Neu-Augustusburg, 1660–1694 – Residenz der Herzöge von Sachsen-Weißenfels''. Festschrift. Weißenfels, 1994. * Friedriĉ Gerhardt: ''Die Geschichte von Weißenfels a. S. mit neŭen Beiträgen zur Geschichte des Herzogtums Sachsen-Weißenfels''. Weißenfels 1907, p. 215. *Art. [https://de.wikisource.org/w/index.php?title=ADB:Johann_Adolf_I.&oldid=- "Johann Adolf I."] - de Heinrich Theodor Flathe, je: ''Allgemeine Deutsche Biographie,'' volumo 14 (1881), p. 386 == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat}} *[https://web.archive.org/web/20171201182423/http://www.weissenfels1745.de/5Herzoege.htm pri la kvin dukoj de Weißenfels] - sur municipa paĝaro *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/104176865 ligiloj ĉe DDB] {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Germanaj nobeloj]] [[Kategorio:Fruktodona Societo]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1649]] [[Kategorio:Mortintoj en 1697]] [[Kategorio:Weißenfels]] h57t3cm56a5mvwpzen5ny1j67haxjxb 9378175 9378171 2026-05-20T07:14:54Z Tirolischleioans 254019 /* Literaturo */ 9378175 wikitext text/x-wiki [[file:Johann Adolf I. von Sachsen-Weißenfels (a).jpg|thumb|duko Johano Adolfo la 1-a (Saksio-Weißenfels)]] '''Johano Adolfo la 1-a''' (naskiĝinta la {{daton| 2|11|1649}} en [[halle (Saale)|Halle]], mortinta la {{daton|24|5|1697}} en [[Weißenfels]]) estis la dua duko de la [[unuenaskiteco|duenaskiteco]] de [[Saksio-Weißenfels]] kaj krome princo de Saksio-[[Querfurt]]. Li originis el flanka linio de la [[dinastio Wettin|Wettin-oj]]. Lia kutimkuracisto estis [[Georg Händel]], la patro de la komponisto [[Georg Friedrich Händel]]. Patro lia estis [[Aŭgusto (Saksio-Weißenfels)]]. Post la forpaso patra kaj la aŭtomata perdo de la Magdeburga princepiskopujo li transloĝiĝis kun ĉiuj korteganoj al Weißenfels, al la ankoraŭ nefinita [[kastelo Neu-Augustusburg]]. Konsekro de la kastela kirko jam eblis en la 31.10.1682. En 1694 finiĝis la kastelkorta pavimo kaj de 1685 ĝueblis operoj en propra teatro, eĉ en la germana lingvo. Ankaŭ por la resto de Weißenfels la promociiĝo je rezidejo memkompreneble bonis. Estiĝis diversaj kavaliraj domoj kaj la kastelparto iĝis unu el la plej gravaj barokaj plezurĝardenon en Meza Germanujo. Por incendiprevento la burĝanoj devis forigi ĉiujn lignajn garbejojn el al urbocentro kaj en 1691 malpermesiĝis ĉia publika uzo de fajro (eĉ nur por ekbruligo de pipoj). Fajnotegmentoj estis forigendaj kaj en 1690 konstruiĝis tubaro por akvaprovizado de la kastela komplekso kajde aliaj urbaj fontanoj. Moderniĝo de stratoj sekvis kaj baldaŭ Weißenfels iĝis ne nur administra sed krome komerca centro (ekz. kun orforĝistoj). Subteniĝis de li ankaŭ la fama [[Aŭgusta Gimnazio (Weißenfels)|Aŭgusta Gimnazio]]. Johano Adolfo ankaŭ iĝis mecenato de artistoj, kiel jam lia patro faris. La supera celo estis pompa prezentado de absolutisma regado. Li nomumiĝis [[Johann Philipp Krieger]] kortega kapelestro kaj petis de la kuracista patro Georg Händel ke li apogi la muzikan talenton de la filo kaj poste mondfama muzikisto Georg Friedrich. La posta retorika profesoro [[August Bohse]] estis venigita en 1691 kiel sekretario kaj petita verki libretojn operajn. Johano Adolfo ŝategis la ĉasadon; kun siaj korteganoj li restis plurfoje sur la bieno de Langendorf. Li ankaŭ ankis ĉe la [[Fruktodona Societo]], kie li ricevis la kromnomon ''Der Sorgfältige'' (la pedantulo). Li provis gajni la teritoriojn de [[Barby]]. En 1687 li vendis teritoriojn de la Administradujo Burg al [[Brandenburgo]], por povi repagi patrajn ŝuldojn. == Literaturo == * ''300 Jahre Schloß Neu-Augustusburg, 1660–1694 – Residenz der Herzöge von Sachsen-Weißenfels''. Festschrift. Weißenfels, 1994. * Friedrich Gerhardt: ''Die Geschichte von Weißenfels a. S. mit neŭen Beiträgen zur Geschichte des Herzogtums Sachsen-Weißenfels''. Weißenfels 1907, p. 215. *Art. [https://de.wikisource.org/w/index.php?title=ADB:Johann_Adolf_I.&oldid=- "Johann Adolf I."] - de Heinrich Theodor Flathe, je: ''Allgemeine Deutsche Biographie,'' volumo 14 (1881), p. 386 == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat}} *[https://web.archive.org/web/20171201182423/http://www.weissenfels1745.de/5Herzoege.htm pri la kvin dukoj de Weißenfels] - sur municipa paĝaro *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/104176865 ligiloj ĉe DDB] {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Germanaj nobeloj]] [[Kategorio:Fruktodona Societo]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1649]] [[Kategorio:Mortintoj en 1697]] [[Kategorio:Weißenfels]] e6e81xihcr6hgh3k2vid7ols1l45je0 9378176 9378175 2026-05-20T07:15:09Z Tirolischleioans 254019 /* Literaturo */ 9378176 wikitext text/x-wiki [[file:Johann Adolf I. von Sachsen-Weißenfels (a).jpg|thumb|duko Johano Adolfo la 1-a (Saksio-Weißenfels)]] '''Johano Adolfo la 1-a''' (naskiĝinta la {{daton| 2|11|1649}} en [[halle (Saale)|Halle]], mortinta la {{daton|24|5|1697}} en [[Weißenfels]]) estis la dua duko de la [[unuenaskiteco|duenaskiteco]] de [[Saksio-Weißenfels]] kaj krome princo de Saksio-[[Querfurt]]. Li originis el flanka linio de la [[dinastio Wettin|Wettin-oj]]. Lia kutimkuracisto estis [[Georg Händel]], la patro de la komponisto [[Georg Friedrich Händel]]. Patro lia estis [[Aŭgusto (Saksio-Weißenfels)]]. Post la forpaso patra kaj la aŭtomata perdo de la Magdeburga princepiskopujo li transloĝiĝis kun ĉiuj korteganoj al Weißenfels, al la ankoraŭ nefinita [[kastelo Neu-Augustusburg]]. Konsekro de la kastela kirko jam eblis en la 31.10.1682. En 1694 finiĝis la kastelkorta pavimo kaj de 1685 ĝueblis operoj en propra teatro, eĉ en la germana lingvo. Ankaŭ por la resto de Weißenfels la promociiĝo je rezidejo memkompreneble bonis. Estiĝis diversaj kavaliraj domoj kaj la kastelparto iĝis unu el la plej gravaj barokaj plezurĝardenon en Meza Germanujo. Por incendiprevento la burĝanoj devis forigi ĉiujn lignajn garbejojn el al urbocentro kaj en 1691 malpermesiĝis ĉia publika uzo de fajro (eĉ nur por ekbruligo de pipoj). Fajnotegmentoj estis forigendaj kaj en 1690 konstruiĝis tubaro por akvaprovizado de la kastela komplekso kajde aliaj urbaj fontanoj. Moderniĝo de stratoj sekvis kaj baldaŭ Weißenfels iĝis ne nur administra sed krome komerca centro (ekz. kun orforĝistoj). Subteniĝis de li ankaŭ la fama [[Aŭgusta Gimnazio (Weißenfels)|Aŭgusta Gimnazio]]. Johano Adolfo ankaŭ iĝis mecenato de artistoj, kiel jam lia patro faris. La supera celo estis pompa prezentado de absolutisma regado. Li nomumiĝis [[Johann Philipp Krieger]] kortega kapelestro kaj petis de la kuracista patro Georg Händel ke li apogi la muzikan talenton de la filo kaj poste mondfama muzikisto Georg Friedrich. La posta retorika profesoro [[August Bohse]] estis venigita en 1691 kiel sekretario kaj petita verki libretojn operajn. Johano Adolfo ŝategis la ĉasadon; kun siaj korteganoj li restis plurfoje sur la bieno de Langendorf. Li ankaŭ ankis ĉe la [[Fruktodona Societo]], kie li ricevis la kromnomon ''Der Sorgfältige'' (la pedantulo). Li provis gajni la teritoriojn de [[Barby]]. En 1687 li vendis teritoriojn de la Administradujo Burg al [[Brandenburgo]], por povi repagi patrajn ŝuldojn. == Literaturo == * ''300 Jahre Schloß Neu-Augustusburg, 1660–1694 – Residenz der Herzöge von Sachsen-Weißenfels''. Festlibro. Weißenfels, 1994. * Friedrich Gerhardt: ''Die Geschichte von Weißenfels a. S. mit neŭen Beiträgen zur Geschichte des Herzogtums Sachsen-Weißenfels''. Weißenfels 1907, p. 215. *Art. [https://de.wikisource.org/w/index.php?title=ADB:Johann_Adolf_I.&oldid=- "Johann Adolf I."] - de Heinrich Theodor Flathe, je: ''Allgemeine Deutsche Biographie,'' volumo 14 (1881), p. 386 == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat}} *[https://web.archive.org/web/20171201182423/http://www.weissenfels1745.de/5Herzoege.htm pri la kvin dukoj de Weißenfels] - sur municipa paĝaro *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/104176865 ligiloj ĉe DDB] {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Germanaj nobeloj]] [[Kategorio:Fruktodona Societo]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1649]] [[Kategorio:Mortintoj en 1697]] [[Kategorio:Weißenfels]] 36m7itwz8p6iv346f002l6ca93c61p0 9378177 9378176 2026-05-20T07:15:21Z Tirolischleioans 254019 /* Literaturo */ 9378177 wikitext text/x-wiki [[file:Johann Adolf I. von Sachsen-Weißenfels (a).jpg|thumb|duko Johano Adolfo la 1-a (Saksio-Weißenfels)]] '''Johano Adolfo la 1-a''' (naskiĝinta la {{daton| 2|11|1649}} en [[halle (Saale)|Halle]], mortinta la {{daton|24|5|1697}} en [[Weißenfels]]) estis la dua duko de la [[unuenaskiteco|duenaskiteco]] de [[Saksio-Weißenfels]] kaj krome princo de Saksio-[[Querfurt]]. Li originis el flanka linio de la [[dinastio Wettin|Wettin-oj]]. Lia kutimkuracisto estis [[Georg Händel]], la patro de la komponisto [[Georg Friedrich Händel]]. Patro lia estis [[Aŭgusto (Saksio-Weißenfels)]]. Post la forpaso patra kaj la aŭtomata perdo de la Magdeburga princepiskopujo li transloĝiĝis kun ĉiuj korteganoj al Weißenfels, al la ankoraŭ nefinita [[kastelo Neu-Augustusburg]]. Konsekro de la kastela kirko jam eblis en la 31.10.1682. En 1694 finiĝis la kastelkorta pavimo kaj de 1685 ĝueblis operoj en propra teatro, eĉ en la germana lingvo. Ankaŭ por la resto de Weißenfels la promociiĝo je rezidejo memkompreneble bonis. Estiĝis diversaj kavaliraj domoj kaj la kastelparto iĝis unu el la plej gravaj barokaj plezurĝardenon en Meza Germanujo. Por incendiprevento la burĝanoj devis forigi ĉiujn lignajn garbejojn el al urbocentro kaj en 1691 malpermesiĝis ĉia publika uzo de fajro (eĉ nur por ekbruligo de pipoj). Fajnotegmentoj estis forigendaj kaj en 1690 konstruiĝis tubaro por akvaprovizado de la kastela komplekso kajde aliaj urbaj fontanoj. Moderniĝo de stratoj sekvis kaj baldaŭ Weißenfels iĝis ne nur administra sed krome komerca centro (ekz. kun orforĝistoj). Subteniĝis de li ankaŭ la fama [[Aŭgusta Gimnazio (Weißenfels)|Aŭgusta Gimnazio]]. Johano Adolfo ankaŭ iĝis mecenato de artistoj, kiel jam lia patro faris. La supera celo estis pompa prezentado de absolutisma regado. Li nomumiĝis [[Johann Philipp Krieger]] kortega kapelestro kaj petis de la kuracista patro Georg Händel ke li apogi la muzikan talenton de la filo kaj poste mondfama muzikisto Georg Friedrich. La posta retorika profesoro [[August Bohse]] estis venigita en 1691 kiel sekretario kaj petita verki libretojn operajn. Johano Adolfo ŝategis la ĉasadon; kun siaj korteganoj li restis plurfoje sur la bieno de Langendorf. Li ankaŭ ankis ĉe la [[Fruktodona Societo]], kie li ricevis la kromnomon ''Der Sorgfältige'' (la pedantulo). Li provis gajni la teritoriojn de [[Barby]]. En 1687 li vendis teritoriojn de la Administradujo Burg al [[Brandenburgo]], por povi repagi patrajn ŝuldojn. == Literaturo == * ''300 Jahre Schloß Neu-Augustusburg, 1660–1694 – Residenz der Herzöge von Sachsen-Weißenfels''. Festlibro. Weißenfels, 1994. * Friedrich Gerhardt: ''Die Geschichte von Weißenfels a. S. mit neuen Beiträgen zur Geschichte des Herzogtums Sachsen-Weißenfels''. Weißenfels 1907, p. 215. *Art. [https://de.wikisource.org/w/index.php?title=ADB:Johann_Adolf_I.&oldid=- "Johann Adolf I."] - de Heinrich Theodor Flathe, je: ''Allgemeine Deutsche Biographie,'' volumo 14 (1881), p. 386 == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat}} *[https://web.archive.org/web/20171201182423/http://www.weissenfels1745.de/5Herzoege.htm pri la kvin dukoj de Weißenfels] - sur municipa paĝaro *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/104176865 ligiloj ĉe DDB] {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Germanaj nobeloj]] [[Kategorio:Fruktodona Societo]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1649]] [[Kategorio:Mortintoj en 1697]] [[Kategorio:Weißenfels]] p3epdi6b0rsoik8ntoy5vzdo0a5ki0z 9378181 9378177 2026-05-20T07:28:06Z Tirolischleioans 254019 9378181 wikitext text/x-wiki [[file:Johann Adolf I. von Sachsen-Weißenfels (a).jpg|thumb|duko Johano Adolfo la 1-a (Saksio-Weißenfels)]] '''Johano Adolfo la 1-a''' (naskiĝinta la {{daton| 2|11|1649}} en [[halle (Saale)|Halle]], mortinta la {{daton|24|5|1697}} en [[Weißenfels]]) estis la dua duko de la [[unuenaskiteco|duenaskiteco]] de [[Saksio-Weißenfels]] kaj krome princo de Saksio-[[Querfurt]]. Li originis el flanka linio de la [[dinastio Wettin|Wettin-oj]]. Lia kutimkuracisto estis [[Georg Händel]], la patro de la komponisto [[Georg Friedrich Händel]]. Patro lia estis [[Aŭgusto (Saksio-Weißenfels)]]. Post la forpaso patra kaj la aŭtomata perdo de la Magdeburga princepiskopujo li transloĝiĝis kun ĉiuj korteganoj al Weißenfels, al la ankoraŭ nefinita [[kastelo Neu-Augustusburg]]. Konsekro de la kastela kirko jam eblis en la 31.10.1682. En 1694 finiĝis la kastelkorta pavimo kaj de 1685 ĝueblis operoj en propra teatro, eĉ en la germana lingvo. Ankaŭ por la resto de Weißenfels la promociiĝo je rezidejo memkompreneble bonis. Estiĝis diversaj kavaliraj domoj kaj la kastelparto iĝis unu el la plej gravaj barokaj plezurĝardenon en Meza Germanujo. Por incendiprevento la burĝanoj devis forigi ĉiujn lignajn garbejojn el al urbocentro kaj en 1691 malpermesiĝis ĉia publika uzo de fajro (eĉ nur por ekbruligo de pipoj). Fojnotegmentoj estis forigendaj kaj en 1690 konstruiĝis tubaro por akvaprovizado de la kastela komplekso kajde aliaj urbaj fontanoj. Moderniĝo de stratoj sekvis kaj baldaŭ Weißenfels iĝis ne nur administra sed krome komerca centro (ekz. kun orforĝistoj). Subteniĝis de li ankaŭ la fama [[Aŭgusta Gimnazio (Weißenfels)|Aŭgusta Gimnazio]]. Johano Adolfo ankaŭ iĝis mecenato de artistoj, kiel jam lia patro faris. La supera celo estis pompa prezentado de absolutisma regado. Li nomumiĝis [[Johann Philipp Krieger]] kortega kapelestro kaj petis de la kuracista patro Georg Händel ke li apogi la muzikan talenton de la filo kaj poste mondfama muzikisto Georg Friedrich. La posta retorika profesoro [[August Bohse]] estis venigita en 1691 kiel sekretario kaj petita verki libretojn operajn. Johano Adolfo ŝategis la ĉasadon; kun siaj korteganoj li restis plurfoje sur la bieno de Langendorf. Li ankaŭ ankis ĉe la [[Fruktodona Societo]], kie li ricevis la kromnomon ''Der Sorgfältige'' (la pedantulo). Li provis gajni la teritoriojn de [[Barby]]. En 1687 li vendis teritoriojn de la Administradujo Burg al [[Brandenburgo]], por povi repagi patrajn ŝuldojn. == Literaturo == * ''300 Jahre Schloß Neu-Augustusburg, 1660–1694 – Residenz der Herzöge von Sachsen-Weißenfels''. Festlibro. Weißenfels, 1994. * Friedrich Gerhardt: ''Die Geschichte von Weißenfels a. S. mit neuen Beiträgen zur Geschichte des Herzogtums Sachsen-Weißenfels''. Weißenfels 1907, p. 215. *Art. [https://de.wikisource.org/w/index.php?title=ADB:Johann_Adolf_I.&oldid=- "Johann Adolf I."] - de Heinrich Theodor Flathe, je: ''Allgemeine Deutsche Biographie,'' volumo 14 (1881), p. 386 == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat}} *[https://web.archive.org/web/20171201182423/http://www.weissenfels1745.de/5Herzoege.htm pri la kvin dukoj de Weißenfels] - sur municipa paĝaro *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/104176865 ligiloj ĉe DDB] {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Germanaj nobeloj]] [[Kategorio:Fruktodona Societo]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1649]] [[Kategorio:Mortintoj en 1697]] [[Kategorio:Weißenfels]] 0thksoz06du56c93n7xw4a13h2rr5bu 9378182 9378181 2026-05-20T07:28:26Z Tirolischleioans 254019 9378182 wikitext text/x-wiki [[file:Johann Adolf I. von Sachsen-Weißenfels (a).jpg|thumb|duko Johano Adolfo la 1-a (Saksio-Weißenfels)]] '''Johano Adolfo la 1-a''' (naskiĝinta la {{daton| 2|11|1649}} en [[halle (Saale)|Halle]], mortinta la {{daton|24|5|1697}} en [[Weißenfels]]) estis la dua duko de la [[unuenaskiteco|duenaskiteco]] de [[Saksio-Weißenfels]] kaj krome princo de Saksio-[[Querfurt]]. Li originis el flanka linio de la [[dinastio Wettin|Wettin-oj]]. Lia kutimkuracisto estis [[Georg Händel]], la patro de la komponisto [[Georg Friedrich Händel]]. Patro lia estis [[Aŭgusto (Saksio-Weißenfels)]]. Post la forpaso patra kaj la aŭtomata perdo de la Magdeburga princepiskopujo li transloĝiĝis kun ĉiuj korteganoj al Weißenfels, al la ankoraŭ nefinita [[kastelo Neu-Augustusburg]]. Konsekro de la kastela kirko jam eblis en la 31.10.1682. En 1694 finiĝis la kastelkorta pavimo kaj de 1685 ĝueblis operoj en propra teatro, eĉ en la germana lingvo. Ankaŭ por la resto de Weißenfels la promociiĝo je rezidejo memkompreneble bonis. Estiĝis diversaj kavaliraj domoj kaj la kastelparto iĝis unu el la plej gravaj barokaj plezurĝardenon en Meza Germanujo. Por incendiprevento la burĝanoj devis forigi ĉiujn lignajn garbejojn el al urbocentro kaj en 1691 malpermesiĝis ĉia publika uzo de fajro (eĉ nur por ekbruligo de pipoj). Pajlaj tegmentoj estis forigendaj kaj en 1690 konstruiĝis tubaro por akvaprovizado de la kastela komplekso kajde aliaj urbaj fontanoj. Moderniĝo de stratoj sekvis kaj baldaŭ Weißenfels iĝis ne nur administra sed krome komerca centro (ekz. kun orforĝistoj). Subteniĝis de li ankaŭ la fama [[Aŭgusta Gimnazio (Weißenfels)|Aŭgusta Gimnazio]]. Johano Adolfo ankaŭ iĝis mecenato de artistoj, kiel jam lia patro faris. La supera celo estis pompa prezentado de absolutisma regado. Li nomumiĝis [[Johann Philipp Krieger]] kortega kapelestro kaj petis de la kuracista patro Georg Händel ke li apogi la muzikan talenton de la filo kaj poste mondfama muzikisto Georg Friedrich. La posta retorika profesoro [[August Bohse]] estis venigita en 1691 kiel sekretario kaj petita verki libretojn operajn. Johano Adolfo ŝategis la ĉasadon; kun siaj korteganoj li restis plurfoje sur la bieno de Langendorf. Li ankaŭ ankis ĉe la [[Fruktodona Societo]], kie li ricevis la kromnomon ''Der Sorgfältige'' (la pedantulo). Li provis gajni la teritoriojn de [[Barby]]. En 1687 li vendis teritoriojn de la Administradujo Burg al [[Brandenburgo]], por povi repagi patrajn ŝuldojn. == Literaturo == * ''300 Jahre Schloß Neu-Augustusburg, 1660–1694 – Residenz der Herzöge von Sachsen-Weißenfels''. Festlibro. Weißenfels, 1994. * Friedrich Gerhardt: ''Die Geschichte von Weißenfels a. S. mit neuen Beiträgen zur Geschichte des Herzogtums Sachsen-Weißenfels''. Weißenfels 1907, p. 215. *Art. [https://de.wikisource.org/w/index.php?title=ADB:Johann_Adolf_I.&oldid=- "Johann Adolf I."] - de Heinrich Theodor Flathe, je: ''Allgemeine Deutsche Biographie,'' volumo 14 (1881), p. 386 == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat}} *[https://web.archive.org/web/20171201182423/http://www.weissenfels1745.de/5Herzoege.htm pri la kvin dukoj de Weißenfels] - sur municipa paĝaro *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/104176865 ligiloj ĉe DDB] {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Germanaj nobeloj]] [[Kategorio:Fruktodona Societo]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1649]] [[Kategorio:Mortintoj en 1697]] [[Kategorio:Weißenfels]] ah1h5xargb0f1rj1qfsk8ljyhym3eba 9378183 9378182 2026-05-20T07:30:53Z Tirolischleioans 254019 9378183 wikitext text/x-wiki [[file:Johann Adolf I. von Sachsen-Weißenfels (a).jpg|thumb|duko Johano Adolfo la 1-a (Saksio-Weißenfels)]] '''Johano Adolfo la 1-a''' (naskiĝinta la {{daton| 2|11|1649}} en [[halle (Saale)|Halle]], mortinta la {{daton|24|5|1697}} en [[Weißenfels]]) estis la dua duko de la [[unuenaskiteco|duenaskiteco]] de [[Saksio-Weißenfels]] kaj krome princo de Saksio-[[Querfurt]]. Li originis el flanka linio de la [[dinastio Wettin|Wettin-oj]]. Lia kutimkuracisto estis [[Georg Händel]], la patro de la komponisto [[Georg Friedrich Händel]]. Patro lia estis [[Aŭgusto (Saksio-Weißenfels)]]. Post la forpaso patra kaj la aŭtomata perdo de la Magdeburga princepiskopujo li transloĝiĝis kun ĉiuj korteganoj al Weißenfels, al la ankoraŭ nefinita [[kastelo Neu-Augustusburg]]. Konsekro de la kastela kirko jam eblis en la 31.10.1682. En 1694 finiĝis la kastelkorta pavimo kaj de 1685 ĝueblis operoj en propra teatro, eĉ en la germana lingvo. Ankaŭ por la resto de Weißenfels la promociiĝo je rezidejo memkompreneble bonis. Estiĝis diversaj kavaliraj domoj kaj la kastelparto iĝis unu el la plej gravaj barokaj plezurĝardenon en Meza Germanujo. Por incendiprevento la burĝanoj devis forigi ĉiujn lignajn garbejojn el al urbocentro kaj en 1691 malpermesiĝis ĉia publika uzo de fajro (eĉ nur por ekbruligo de pipoj). Pajlaj tegmentoj estis forigendaj kaj en 1690 konstruiĝis tubaro por akvaprovizado de la kastela komplekso kajde aliaj urbaj fontanoj. Moderniĝo de stratoj sekvis kaj baldaŭ Weißenfels iĝis ne nur administra sed krome komerca centro (ekz. kun orforĝistoj). Subteniĝis de li ankaŭ la fama [[Aŭgusta Gimnazio (Weißenfels)|Aŭgusta Gimnazio]]. Johano Adolfo ankaŭ iĝis mecenato de artistoj, kiel jam lia patro faris. La supera celo estis pompa prezentado de absolutisma regado. Li nomumiĝis [[Johann Philipp Krieger]] kortega kapelestro kaj petis de la kuracista patro Georg Händel ke li apogi la muzikan talenton de la filo kaj poste mondfama muzikisto Georg Friedrich. La posta retorika profesoro [[August Bohse]] estis venigita en 1691 kiel sekretario kaj petita verki libretojn operajn. Johano Adolfo ŝategis la ĉasadon; kun siaj korteganoj li restis plurfoje sur la bieno de Langendorf. Li ankaŭ ankis ĉe la [[Fruktodona Societo]], kie li ricevis la kromnomon ''Der Sorgfältige'' (la pedantulo). Li provis gajni la teritoriojn de [[Barby]]. En 1687 li vendis teritoriojn de la Administradujo Burg al [[Brandenburgo]], por povi repagi patrajn ŝuldojn. Lia postanto estis la filo [[Johano Georgo (Saksio-Weißenfels)|Johano Georgo]]. == Literaturo == * ''300 Jahre Schloß Neu-Augustusburg, 1660–1694 – Residenz der Herzöge von Sachsen-Weißenfels''. Festlibro. Weißenfels, 1994. * Friedrich Gerhardt: ''Die Geschichte von Weißenfels a. S. mit neuen Beiträgen zur Geschichte des Herzogtums Sachsen-Weißenfels''. Weißenfels 1907, p. 215. *Art. [https://de.wikisource.org/w/index.php?title=ADB:Johann_Adolf_I.&oldid=- "Johann Adolf I."] - de Heinrich Theodor Flathe, je: ''Allgemeine Deutsche Biographie,'' volumo 14 (1881), p. 386 == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat}} *[https://web.archive.org/web/20171201182423/http://www.weissenfels1745.de/5Herzoege.htm pri la kvin dukoj de Weißenfels] - sur municipa paĝaro *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/104176865 ligiloj ĉe DDB] {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Germanaj nobeloj]] [[Kategorio:Fruktodona Societo]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1649]] [[Kategorio:Mortintoj en 1697]] [[Kategorio:Weißenfels]] rb84hjmdtnaykdmdl47dibxp4msejgq 9378184 9378183 2026-05-20T07:31:48Z Tirolischleioans 254019 9378184 wikitext text/x-wiki [[file:Johann Adolf I. von Sachsen-Weißenfels (a).jpg|thumb|duko Johano Adolfo la 1-a (Saksio-Weißenfels)]] '''Johano Adolfo la 1-a''' (naskiĝinta la {{daton| 2|11|1649}} en [[halle (Saale)|Halle]], mortinta la {{daton|24|5|1697}} en [[Weißenfels]]) estis la dua duko je la [[unuenaskiteco|duenaskiteco]] de [[Saksio-Weißenfels]] kaj krome princo de Saksio-[[Querfurt]]. Li originis el flanka linio de la [[dinastio Wettin|Wettin-oj]]. Lia kutimkuracisto estis [[Georg Händel]], la patro de la komponisto [[Georg Friedrich Händel]]. Patro lia estis [[Aŭgusto (Saksio-Weißenfels)]]. Post la forpaso patra kaj la aŭtomata perdo de la Magdeburga princepiskopujo li transloĝiĝis kun ĉiuj korteganoj al Weißenfels, al la ankoraŭ nefinita [[kastelo Neu-Augustusburg]]. Konsekro de la kastela kirko jam eblis en la 31.10.1682. En 1694 finiĝis la kastelkorta pavimo kaj de 1685 ĝueblis operoj en propra teatro, eĉ en la germana lingvo. Ankaŭ por la resto de Weißenfels la promociiĝo je rezidejo memkompreneble bonis. Estiĝis diversaj kavaliraj domoj kaj la kastelparto iĝis unu el la plej gravaj barokaj plezurĝardenon en Meza Germanujo. Por incendiprevento la burĝanoj devis forigi ĉiujn lignajn garbejojn el al urbocentro kaj en 1691 malpermesiĝis ĉia publika uzo de fajro (eĉ nur por ekbruligo de pipoj). Pajlaj tegmentoj estis forigendaj kaj en 1690 konstruiĝis tubaro por akvaprovizado de la kastela komplekso kajde aliaj urbaj fontanoj. Moderniĝo de stratoj sekvis kaj baldaŭ Weißenfels iĝis ne nur administra sed krome komerca centro (ekz. kun orforĝistoj). Subteniĝis de li ankaŭ la fama [[Aŭgusta Gimnazio (Weißenfels)|Aŭgusta Gimnazio]]. Johano Adolfo ankaŭ iĝis mecenato de artistoj, kiel jam lia patro faris. La supera celo estis pompa prezentado de absolutisma regado. Li nomumiĝis [[Johann Philipp Krieger]] kortega kapelestro kaj petis de la kuracista patro Georg Händel ke li apogi la muzikan talenton de la filo kaj poste mondfama muzikisto Georg Friedrich. La posta retorika profesoro [[August Bohse]] estis venigita en 1691 kiel sekretario kaj petita verki libretojn operajn. Johano Adolfo ŝategis la ĉasadon; kun siaj korteganoj li restis plurfoje sur la bieno de Langendorf. Li ankaŭ ankis ĉe la [[Fruktodona Societo]], kie li ricevis la kromnomon ''Der Sorgfältige'' (la pedantulo). Li provis gajni la teritoriojn de [[Barby]]. En 1687 li vendis teritoriojn de la Administradujo Burg al [[Brandenburgo]], por povi repagi patrajn ŝuldojn. Lia postanto estis la filo [[Johano Georgo (Saksio-Weißenfels)|Johano Georgo]]. == Literaturo == * ''300 Jahre Schloß Neu-Augustusburg, 1660–1694 – Residenz der Herzöge von Sachsen-Weißenfels''. Festlibro. Weißenfels, 1994. * Friedrich Gerhardt: ''Die Geschichte von Weißenfels a. S. mit neuen Beiträgen zur Geschichte des Herzogtums Sachsen-Weißenfels''. Weißenfels 1907, p. 215. *Art. [https://de.wikisource.org/w/index.php?title=ADB:Johann_Adolf_I.&oldid=- "Johann Adolf I."] - de Heinrich Theodor Flathe, je: ''Allgemeine Deutsche Biographie,'' volumo 14 (1881), p. 386 == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat}} *[https://web.archive.org/web/20171201182423/http://www.weissenfels1745.de/5Herzoege.htm pri la kvin dukoj de Weißenfels] - sur municipa paĝaro *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/104176865 ligiloj ĉe DDB] {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Germanaj nobeloj]] [[Kategorio:Fruktodona Societo]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1649]] [[Kategorio:Mortintoj en 1697]] [[Kategorio:Weißenfels]] 1glww0xixkxz1ztti9ananr76dxpndj 9378186 9378184 2026-05-20T07:32:21Z Tirolischleioans 254019 9378186 wikitext text/x-wiki [[file:Johann Adolf I. von Sachsen-Weißenfels (a).jpg|thumb|duko Johano Adolfo la 1-a (Saksio-Weißenfels)]] '''Johano Adolfo la 1-a''' (naskiĝinta la {{daton| 2|11|1649}} en [[halle (Saale)|Halle]], mortinta la {{daton|24|5|1697}} en [[Weißenfels]]) estis la dua duko je la [[unuenaskiteco|duenaskiteco]] de [[Saksio-Weißenfels]] kaj krome princo de Saksio-[[Querfurt]]. Li originis el flanka linio de la [[dinastio Wettin|Wettin-oj]]. Lia kutimkuracisto estis [[Georg Händel]], la patro de la komponisto [[Georg Friedrich Händel]]. Patro lia estis [[Aŭgusto (Saksio-Weißenfels)]]. Post la forpaso patra kaj la aŭtomata perdo de la Magdeburga princepiskopujo li transloĝiĝis kun ĉiuj korteganoj al Weißenfels, al la ankoraŭ nefinita [[kastelo Neu-Augustusburg]]. Konsekro de la kastela kirko jam eblis en la 31.10.1682. En 1694 finiĝis la kastelkorta pavimo kaj de 1685 ĝueblis operoj en propra teatro, eĉ en la germana lingvo. Ankaŭ por la resto de Weißenfels la promociiĝo je rezidejo memkompreneble bonis. Estiĝis diversaj kavaliraj domoj kaj la kastelparto iĝis unu el la plej gravaj barokaj plezurĝardenon en Meza Germanujo. Por incendiprevento la burĝanoj devis forigi ĉiujn lignajn garbejojn el al urbocentro kaj en 1691 malpermesiĝis ĉia publika uzo de fajro (eĉ nur por ekbruligo de pipoj). Pajlaj tegmentoj estis forigendaj kaj en 1690 konstruiĝis tubaro por akvaprovizado de la kastela komplekso kajde aliaj urbaj fontanoj. Moderniĝo de stratoj sekvis kaj baldaŭ Weißenfels iĝis ne nur administra sed krome komerca centro (ekz. kun orforĝistoj). Subteniĝis de li ankaŭ la fama [[Aŭgusta Gimnazio (Weißenfels)|Aŭgusta Gimnazio]]. Johano Adolfo ankaŭ iĝis mecenato de artistoj, kiel jam lia patro faris. La supera celo estis pompa prezentado de absolutisma regado. Li nomumiĝis [[Johann Philipp Krieger]] kortega kapelestro kaj petis de la kuracista patro Georg Händel ke li apogi la muzikan talenton de la filo kaj poste mondfama muzikisto Georg Friedrich. La posta retorika profesoro [[August Bohse]] estis venigita en 1691 kiel sekretario kaj petita verki libretojn operajn. Johano Adolfo ŝategis la ĉasadon; kun siaj korteganoj li restis plurfoje sur la bieno de Langendorf. Li ankaŭ ankis ĉe la [[Fruktodona Societo]], kie li ricevis la kromnomon ''Der Sorgfältige'' (la pedantulo). Li provis gajni la teritoriojn de [[Barby]]. En 1687 li vendis teritoriojn de la Administradujo Burg al [[Brandenburgo]], por povi repagi patrajn ŝuldojn. Lia postanto estis la filo [[Johano Georgo (Saksio-Weißenfels)|Johano Georgo]]. == Literaturo == * ''300 Jahre Schloß Neu-Augustusburg, 1660–1694 – Residenz der Herzöge von Sachsen-Weißenfels''. Festlibro. Weißenfels, 1994. * Friedrich Gerhardt: ''Die Geschichte von Weißenfels a. S. mit neuen Beiträgen zur Geschichte des Herzogtums Sachsen-Weißenfels''. Weißenfels 1907, p. 215. *Art. [https://de.wikisource.org/w/index.php?title=ADB:Johann_Adolf_I.&oldid=- "Johann Adolf I."] - de Heinrich Theodor Flathe, je: ''Allgemeine Deutsche Biographie,'' volumo 14 (1881), p. 386 == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat}} *[https://web.archive.org/web/20171201182423/http://www.weissenfels1745.de/5Herzoege.htm pri la kvin dukoj de Weißenfels] - sur municipa paĝaro *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/104176865 ligiloj ĉe DDB] {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Germanaj nobeloj]] [[Kategorio:Fruktodona Societo]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1649]] [[Kategorio:Mortintoj en 1697]] [[Kategorio:Weißenfels]] [[kategorio:Homoj rilataj al Halle]] d74kz8okzqhvw1eivzqq2r4i39tig8j 9378187 9378186 2026-05-20T07:33:17Z Tirolischleioans 254019 9378187 wikitext text/x-wiki [[file:Johann Adolf I. von Sachsen-Weißenfels (a).jpg|thumb|duko Johano Adolfo la 1-a (Saksio-Weißenfels)]] '''Johano Adolfo la 1-a''' (naskiĝinta la {{daton| 2|11|1649}} en [[halle (Saale)|Halle]], mortinta la {{daton|24|5|1697}} en [[Weißenfels]]) estis la dua duko je la [[unuenaskiteco|duenaskiteco]] de [[Saksio-Weißenfels]] kaj krome princo de Saksio-[[Querfurt]]. Li originis el flanka linio de la [[dinastio Wettin|Wettin-oj]]. Lia kutimkuracisto estis [[Georg Händel]], la patro de la komponisto [[Georg Friedrich Händel]]. Patro lia estis lia duka moŝto [[Aŭgusto (Saksio-Weißenfels)]]. Post la forpaso patra kaj la aŭtomata perdo de la Magdeburga princepiskopujo li transloĝiĝis kun ĉiuj korteganoj al Weißenfels, al la ankoraŭ nefinita [[kastelo Neu-Augustusburg]]. Konsekro de la kastela kirko jam eblis en la 31.10.1682. En 1694 finiĝis la kastelkorta pavimo kaj de 1685 ĝueblis operoj en propra teatro, eĉ en la germana lingvo. Ankaŭ por la resto de Weißenfels la promociiĝo je rezidejo memkompreneble bonis. Estiĝis diversaj kavaliraj domoj kaj la kastelparto iĝis unu el la plej gravaj barokaj plezurĝardenon en Meza Germanujo. Por incendiprevento la burĝanoj devis forigi ĉiujn lignajn garbejojn el al urbocentro kaj en 1691 malpermesiĝis ĉia publika uzo de fajro (eĉ nur por ekbruligo de pipoj). Pajlaj tegmentoj estis forigendaj kaj en 1690 konstruiĝis tubaro por akvaprovizado de la kastela komplekso kajde aliaj urbaj fontanoj. Moderniĝo de stratoj sekvis kaj baldaŭ Weißenfels iĝis ne nur administra sed krome komerca centro (ekz. kun orforĝistoj). Subteniĝis de li ankaŭ la fama [[Aŭgusta Gimnazio (Weißenfels)|Aŭgusta Gimnazio]]. Johano Adolfo ankaŭ iĝis mecenato de artistoj, kiel jam lia patro faris. La supera celo estis pompa prezentado de absolutisma regado. Li nomumiĝis [[Johann Philipp Krieger]] kortega kapelestro kaj petis de la kuracista patro Georg Händel ke li apogi la muzikan talenton de la filo kaj poste mondfama muzikisto Georg Friedrich. La posta retorika profesoro [[August Bohse]] estis venigita en 1691 kiel sekretario kaj petita verki libretojn operajn. Johano Adolfo ŝategis la ĉasadon; kun siaj korteganoj li restis plurfoje sur la bieno de Langendorf. Li ankaŭ ankis ĉe la [[Fruktodona Societo]], kie li ricevis la kromnomon ''Der Sorgfältige'' (la pedantulo). Li provis gajni la teritoriojn de [[Barby]]. En 1687 li vendis teritoriojn de la Administradujo Burg al [[Brandenburgo]], por povi repagi patrajn ŝuldojn. Lia postanto estis la filo [[Johano Georgo (Saksio-Weißenfels)|Johano Georgo]]. == Literaturo == * ''300 Jahre Schloß Neu-Augustusburg, 1660–1694 – Residenz der Herzöge von Sachsen-Weißenfels''. Festlibro. Weißenfels, 1994. * Friedrich Gerhardt: ''Die Geschichte von Weißenfels a. S. mit neuen Beiträgen zur Geschichte des Herzogtums Sachsen-Weißenfels''. Weißenfels 1907, p. 215. *Art. [https://de.wikisource.org/w/index.php?title=ADB:Johann_Adolf_I.&oldid=- "Johann Adolf I."] - de Heinrich Theodor Flathe, je: ''Allgemeine Deutsche Biographie,'' volumo 14 (1881), p. 386 == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat}} *[https://web.archive.org/web/20171201182423/http://www.weissenfels1745.de/5Herzoege.htm pri la kvin dukoj de Weißenfels] - sur municipa paĝaro *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/104176865 ligiloj ĉe DDB] {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Germanaj nobeloj]] [[Kategorio:Fruktodona Societo]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1649]] [[Kategorio:Mortintoj en 1697]] [[Kategorio:Weißenfels]] [[kategorio:Homoj rilataj al Halle]] ewmvyp9jzocpa9vd775nlzik4tuvrpd 9378188 9378187 2026-05-20T07:33:50Z Tirolischleioans 254019 9378188 wikitext text/x-wiki [[file:Johann Adolf I. von Sachsen-Weißenfels (a).jpg|thumb|duko Johano Adolfo la 1-a (Saksio-Weißenfels)]] '''Johano Adolfo la 1-a''' (naskiĝinta la {{daton| 2|11|1649}} en [[halle (Saale)|Halle]], mortinta la {{daton|24|5|1697}} en [[Weißenfels]]) estis la dua duko je la [[unuenaskiteco|duenaskiteco]] de [[Saksio-Weißenfels]] kaj krome princo de Saksio-[[Querfurt]]. Li originis el flanka linio de la [[dinastio Wettin|Wettin-oj]]. Lia kutimkuracisto estis [[Georg Händel]], la patro de la komponisto [[Georg Friedrich Händel]]. Patro lia estis la duka moŝto [[Aŭgusto (Saksio-Weißenfels)]]. Post la forpaso patra kaj la aŭtomata perdo de la Magdeburga princepiskopujo li transloĝiĝis kun ĉiuj korteganoj al Weißenfels, al la ankoraŭ nefinita [[kastelo Neu-Augustusburg]]. Konsekro de la kastela kirko jam eblis en la 31.10.1682. En 1694 finiĝis la kastelkorta pavimo kaj de 1685 ĝueblis operoj en propra teatro, eĉ en la germana lingvo. Ankaŭ por la resto de Weißenfels la promociiĝo je rezidejo memkompreneble bonis. Estiĝis diversaj kavaliraj domoj kaj la kastelparto iĝis unu el la plej gravaj barokaj plezurĝardenon en Meza Germanujo. Por incendiprevento la burĝanoj devis forigi ĉiujn lignajn garbejojn el al urbocentro kaj en 1691 malpermesiĝis ĉia publika uzo de fajro (eĉ nur por ekbruligo de pipoj). Pajlaj tegmentoj estis forigendaj kaj en 1690 konstruiĝis tubaro por akvaprovizado de la kastela komplekso kajde aliaj urbaj fontanoj. Moderniĝo de stratoj sekvis kaj baldaŭ Weißenfels iĝis ne nur administra sed krome komerca centro (ekz. kun orforĝistoj). Subteniĝis de li ankaŭ la fama [[Aŭgusta Gimnazio (Weißenfels)|Aŭgusta Gimnazio]]. Johano Adolfo ankaŭ iĝis mecenato de artistoj, kiel jam lia patro faris. La supera celo estis pompa prezentado de absolutisma regado. Li nomumiĝis [[Johann Philipp Krieger]] kortega kapelestro kaj petis de la kuracista patro Georg Händel ke li apogi la muzikan talenton de la filo kaj poste mondfama muzikisto Georg Friedrich. La posta retorika profesoro [[August Bohse]] estis venigita en 1691 kiel sekretario kaj petita verki libretojn operajn. Johano Adolfo ŝategis la ĉasadon; kun siaj korteganoj li restis plurfoje sur la bieno de Langendorf. Li ankaŭ ankis ĉe la [[Fruktodona Societo]], kie li ricevis la kromnomon ''Der Sorgfältige'' (la pedantulo). Li provis gajni la teritoriojn de [[Barby]]. En 1687 li vendis teritoriojn de la Administradujo Burg al [[Brandenburgo]], por povi repagi patrajn ŝuldojn. Lia postanto estis la filo [[Johano Georgo (Saksio-Weißenfels)|Johano Georgo]]. == Literaturo == * ''300 Jahre Schloß Neu-Augustusburg, 1660–1694 – Residenz der Herzöge von Sachsen-Weißenfels''. Festlibro. Weißenfels, 1994. * Friedrich Gerhardt: ''Die Geschichte von Weißenfels a. S. mit neuen Beiträgen zur Geschichte des Herzogtums Sachsen-Weißenfels''. Weißenfels 1907, p. 215. *Art. [https://de.wikisource.org/w/index.php?title=ADB:Johann_Adolf_I.&oldid=- "Johann Adolf I."] - de Heinrich Theodor Flathe, je: ''Allgemeine Deutsche Biographie,'' volumo 14 (1881), p. 386 == Eksteraj ligiloj == {{Commonscat}} *[https://web.archive.org/web/20171201182423/http://www.weissenfels1745.de/5Herzoege.htm pri la kvin dukoj de Weißenfels] - sur municipa paĝaro *[https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/104176865 ligiloj ĉe DDB] {{bibliotekoj}} [[Kategorio:Germanaj nobeloj]] [[Kategorio:Fruktodona Societo]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1649]] [[Kategorio:Mortintoj en 1697]] [[Kategorio:Weißenfels]] [[kategorio:Homoj rilataj al Halle]] e9d2602anhqmozcjiey7jyt8al1h4so 0 944269 9378178 2026-05-20T07:24:03Z HaleBopp 52251 Kreado de Blankfrunta tiraneto 9378178 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = blankfrunta tiraneto |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |dosiero = Phyllomyias zeledoni - White-fronted Tyrannulet.jpg |dosiero larĝo = 240ra |priskribo de dosiero = Plenkreskulo en [[Panamo]] |dosiero2 = Phyllomyias zeledoni - White-fronted Tyrannulet XC249403.mp3 |priskribo de dosiero2 = Kanto en [[Ekvadoro]] |regno = [[Animalia]] - [[animaloj]] |filumo = [[Chordata]] - [[ĥorduloj]] |klaso = [[Aves]] - [[birdoj]] |ordo = [[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] |familio = [[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] |genro = ''[[Acrochordopus]]'' |specio = '''''A. zeledoni''''' - '''blankfrunta tiraneto''' |statuso = LC |dunomo = ''Acrochordopus zeledoni'' |dunomo aŭtoritato = ([[Lawrence, GN]], 1869) |mapo de vivoteritorioj = Phyllomyias zeledoni map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240ra |priskribo de mapo de vivoteritorioj = Natura [[arealo]] <div style="text-align:left;margin-left:25px;"> {{Priskribo|#008000|Ĉiujare ĉeestanta}} </div> |specioj de subdivizio = Subspecioj |subdivizio2 = *''A. z. zeledoni'' <small>([[Lawrence, GN]], 1869)</small> *''A. z. leucogonys'' <small>([[Sclater, PL]]; [[Salvin, O]], 1871)</small> *''A. z. wetmorei'' <small>Aveledo H, R; Pons, AR, 1953</small> *''A. z. viridiceps'' <small>[[Zimmer, JT]]; [[Phelps, WH Sr]], 1944</small> *''A. z. bunites'' <small>[[Wetmore, A]]; [[Phelps, WH Jr]], 1956</small> |sinonimo = *''Pogonotriccus zeledoni'' (pranomo) *''Phyllomyias zeledoni'' *''Phyllomyias burmeisteri zeledoni'' |vikispecio = |komunejo = }} La '''blankfrunta tiraneto'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> (''[[Acrochordopus zeledoni]]'') estas [[birdospecio]] el la familio de [[tiranedoj]]. Ĝi havas 5 [[subspecio]]jn troviĝantajn en [[Centrameriko]] kaj [[Sudameriko]]. ==Taksonomio== Laŭ [[AviList]]<ref name="AviList">[https://www.avilist.org/ AviList v2025], konsultita la 20-an de maj. 2026.</ref>, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu specio, kaj ties Esperantaj nomoj<ref name="OT"/>: {{Genealogia arbo2}} *[[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] **[[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] ***''[[Acrochordopus]]'' <small>[[Berlepsch, HHCL]]; [[Hellmayr, CE]], 1905</small> ****''Acrochordopus zeledoni'' <small>([[Lawrence, GN]], 1869)</small> - blankfrunta tiraneto *****''Acrochordopus zeledoni zeledoni'' <small>([[Lawrence, GN]], 1869)</small> *****''Acrochordopus zeledoni leucogonys'' <small>([[Sclater, PL]]; [[Salvin, O]], 1871)</small> *****''Acrochordopus zeledoni wetmorei'' <small>Aveledo H, R; Pons, AR, 1953</small> *****''Acrochordopus zeledoni viridiceps'' <small>[[Zimmer, JT]]; [[Phelps, WH Sr]], 1944</small> *****''Acrochordopus zeledoni bunites'' <small>[[Wetmore, A]]; [[Phelps, WH Jr]], 1956</small> {{Genealogia arbo2/fino}} ==Etimologio== La scienca [[genra nomo]] ''Acrochordopus'' estas kunmetaĵo el la [[antikvaj grekaj]] ''ἀκροχορδών'' (''akrokordon'' = "stretkola veruko", el ''ἄκρος'' = "ekstremaĵo" kaj ''χορδή'' = "kolbaso") kaj ''πούς'' (''pous'' = "piedo"), ĉar la tarsoj de tiuj birdoj estas kovritaj de distingaj verukecaj granuletoj<ref name="BOTW">[https://birdsoftheworld.org/bow/species/roltyr1/cur/introduction Birds of the World], White-fronted Tyrannulet.</ref>. La [[specia epiteto]] ''zeledoni'' estis donita omaĝe al la kostarika ornitologo [[José Castulo Zeledón]] (1846-1923), kiu kolektis la [[holotipo]]n en [[Kostariko]]<ref name="BOTW"/>. ==Disvastiĝo kaj habitato== La blankfrunta tiraneto troviĝas en [[Kostariko]], uesta [[Panamo]], [[Venezuelo]], [[Kolombio]], [[Ekvadoro]] kaj [[Peruo]]. Ĝi vivas en la [[kanopeo]] kaj randoj de humidaj tropikaj ĉiamverdaj arbaroj, je 100-2800 m<ref name="BOTW"/>. ==Referencoj== {{Portalo Birdoj}} {{Referencoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Tiranedoj]] [[Kategorio:Paseroformaj]] [[Kategorio:Birdoj de Centrameriko]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] [[Kategorio:Neotropisa faŭno]] cota42090kpbdid139uda6mp3lehwu4 0 944270 9378179 2026-05-20T07:24:08Z HaleBopp 52251 Alidirekti al Blankfrunta tiraneto 9378179 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Blankfrunta tiraneto]] df5828pd7qjfivaqaggrnv34cydxnpb 0 944271 9378192 2026-05-20T07:40:49Z HaleBopp 52251 Kreado de Myiornis 9378192 wikitext text/x-wiki {{kursiva titolo}} {{Taksonomio |nomo = ''Tyranniscus'' |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |dosiero = Phyllomyias nigrocapillus Tiranuelo cabecinegro Black-capped Tyrannulet (8750731500).jpg |dosiero larĝo = 240ra |priskribo de dosiero = La [[nigraĉapa tiraneto]] (''T. nigrocapillus''),<br>la [[tipa specio]] de la genro |regno = [[Animalia]] - [[animaloj]] |filumo = [[Chordata]] - [[ĥorduloj]] |klaso = [[Aves]] - [[birdoj]] |ordo = [[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] |familio = [[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] |genro = '''''Tyranniscus''''' |genro aŭtoritato = [[Cabanis, JL]]; [[Heine, F]], 1860 |specioj de subdivizio = Specioj |subdivizio2 = *''[[Tyranniscus nigrocapillus|T. nigrocapillus]]'' - [[nigraĉapa tiraneto]] *''[[Tyranniscus cinereiceps|T. cinereiceps]]'' - [[cindrokapa tiraneto]] *''[[Tyranniscus uropygialis|T. uropygialis]]'' - [[cinampuga tiraneto]] |sinonimo = |vikispecio = |komunejo = }} '''''Tyranniscus''''' estas [[Genro (biologio)|genro]] de [[birdoj]] el la familio de [[tiranedoj]]. Ĝi enhavas 3 [[specio]]jn troviĝantajn en [[Sudameriko]]. ==Taksonomio== Laŭ [[AviList]]<ref name="AviList">[https://www.avilist.org/ AviList v2025], konsultita la 20-an de maj. 2026.</ref>, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu genro, kaj ties Esperantaj nomoj<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref>: {{Genealogia arbo2}} *[[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] **[[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] ***''Tyranniscus'' <small>[[Cabanis, JL]]; [[Heine, F]], 1860</small> ****''[[Tyranniscus nigrocapillus]]'' <small>([[de Lafresnaye, NFAA]], 1845)</small> - [[nigraĉapa tiraneto]] *****''Tyranniscus nigrocapillus flavimentum'' <small>[[Chapman, FM]], 1912</small> *****''Tyranniscus nigrocapillus nigrocapillus'' <small>([[de Lafresnaye, NFAA]], 1845)</small> *****''Tyranniscus nigrocapillus aureus'' <small>[[Zimmer, JT]], 1941</small> ****''[[Tyranniscus cinereiceps]]'' <small>([[Sclater, PL]], 1860)</small> - [[cindrokapa tiraneto]] ****''[[Tyranniscus uropygialis]]'' <small>([[Lawrence, GN]], 1869)</small> - [[cinampuga tiraneto]] {{Genealogia arbo2/fino}} ==Etimologio== La scienca [[genra nomo]] ''Tyranniscus'' estas la [[diminutivo]] de la genro ''[[Tyrannus]]'', ĉar tiuj tiranedoj estas malgrandaj<ref name="BOTW">[https://birdsoftheworld.org/bow/species/blctyr1/cur/introduction Birds of the World], Black-capped Tyrannulet.</ref>. ==Referencoj== {{Portalo Birdoj}} {{Referencoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Tiranedoj]] [[Kategorio:Paseroformaj]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] [[Kategorio:Neotropisa faŭno]] h2tvksivzn5p2mqws4zv8va6e4v6pjr 1 944272 9378194 2026-05-20T07:47:34Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "La vorto "Algarve" en Esperanto estas vere problema, ĉar ĝi ne videble aspektas ne-esperanta, kiel estus "Al-Garb" aŭ fantazia vorto "Ǎlġāŕ'vę", sed se oni subkomprenas ke ĝi povas esti esperanta vorto, tiam la finaĵo -e por substantivo ŝajnas groteska eraro. La Esperanto-vortaroj kaj ĝia literaturo kaj amaskomunikiloj vere bezonus "naturan" Esperanto-vorton "Algarvo" - sed, ĝis nun ne troviĝis Esperanto-vortaro aŭ -atlaso kiu konfirmus la ekziston (P..." 9378194 wikitext text/x-wiki La vorto "Algarve" en Esperanto estas vere problema, ĉar ĝi ne videble aspektas ne-esperanta, kiel estus "Al-Garb" aŭ fantazia vorto "Ǎlġāŕ'vę", sed se oni subkomprenas ke ĝi povas esti esperanta vorto, tiam la finaĵo -e por substantivo ŝajnas groteska eraro. La Esperanto-vortaroj kaj ĝia literaturo kaj amaskomunikiloj vere bezonus "naturan" Esperanto-vorton "Algarvo" - sed, ĝis nun ne troviĝis Esperanto-vortaro aŭ -atlaso kiu konfirmus la ekziston (PIV 1970-2020 ne, Reta Vortaro ne, neniu du-lingva vortaro kaj amkaŭ [[poŝatlaso de la mondo]] ne) - kaj same en literaturo kaj gazetaro ĝis nun estas nul trovoj, almenaŭ laŭ [https://tekstaro.com/?s=6a0ce91df6b59 tekstaro.com]. Tre malbone tiukaze, ke en Vikipedio oni ne rajtas simple inventi vortojn, sed ĉiam devas esti iuj ekstervikipediaj referencoj (eĉ se oni ne tuj skribas ilin). Per la fama "[[15-a regulo]]" de la Esperanto-gramatiko oni ĉie en la "normala" "ekstervikipedia" mondo povas enplanti novajn vortojn, sed en enciklopedio, kiu estu la kroniko de la mondaj eventoj kaj ne samtempe estu la motoro de tíuj inventoj, oni ne rajtas... [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 07:47, 20 maj. 2026 (UTC) ai6nc171ykxne6muo6565f5271mzllx 0 944273 9378198 2026-05-20T07:53:18Z RG72 11847 Alidirektigis al [[Berdiĉiv]] 9378198 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTU[[Berdiĉiv]] 5xu1ej9n9o0q3t827jroas18moiwloo 0 944274 9378206 2026-05-20T08:08:45Z Sj1mor 12103 Kreita per traduko de la paĝo "[[:en:Special:Redirect/revision/1337938051|Angelo de Gubernatis]]" 9378206 wikitext text/x-wiki '''Grafo Angelo De Gubernatis''' (naskiĝis la 7-an de aprilo 1840 en [[Torino]] &#x2013; mortis la 26-an de februaro 1913 en [[Romo]]) estis itala literaturisto (orientalisto, literaturhistoriisto kaj dramisto) el nobela familio. Li naskiĝis en [[Torino]] kaj edukiĝis tie kaj en [[Berlino]], kie li studis [[Filologio|filologion]]. Li estis nomumita por la [[Nobel-premio pri literaturo]] dek kvar fojojn.<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=3694|title=Nomuma datenbazo|website=www.nobelprize.org|access-date=2017-04-19}}</ref> * {{Gutenberg|id=2541}} * [https://www.gutenberg.org/ebooks/authors/search/?query=De+Gubernatis,+Angelo Verkoj de De Gubernatis] * \[https://www.theflorentine.net/2021/10/28/angelo-de-gubernatis/ Biografio] [[Kategorio:Italaj verkistoj de la 20-a jarcento]] [[Kategorio:Italaj poetoj]] [[Kategorio:Italaj dramistoj]] [[Kategorio:Italaj lingvistoj]] s7ciuhog0puye974svdndmtkw5m72dx 9378210 9378206 2026-05-20T08:16:35Z Sj1mor 12103 9378210 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Grafo Angelo De Gubernatis''' (naskiĝis la 7-an de aprilo 1840 en [[Torino]] &#x2013; mortis la 26-an de februaro 1913 en [[Romo]]) estis itala literaturisto (orientalisto, literaturhistoriisto kaj dramisto) el nobela familio. Li naskiĝis en [[Torino]] kaj edukiĝis tie kaj en [[Berlino]], kie li studis [[Filologio|filologion]]. Li estis nomumita por la [[Nobel-premio pri literaturo]] dek kvar fojojn.<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=3694|title=Nomuma datenbazo|website=www.nobelprize.org|access-date=2017-04-19}}</ref> == Orientalistaj studoj kaj agado == De Gubernatis finis sian unuan altlernejon en Torino en 1861, akirante doktorecon pri beletro. Post firmigo de siaj scioj en la kampo de filologio en Berlino, li estis nomumita en 1863 profesoro pri [[sanskrito]] ĉe la Instituto de Superaj Studoj en [[Florenco]]. En 1869 De Gubernantis entreprenis sian unuan vojaĝon al [[Rusio]], revenante en 1876 kiel delegito de la itala registaro al la Internacia Kongreso de Orientalistoj. En 1885 li komencis vojaĝon al [[Hindio]], ankaŭ haltante en [[Hungario]] kaj [[Transsilvanio]]. En la sama jaro li fondis hindan muzeon en Florenco, kiu estis inaŭgurita en novembro 1886. De Gubernantis distingiĝis per studado de [[Orientalismo]] kaj specife hinda kulturo kaj civilizo, estante konsiderata pioniro en ĉi tiu kampo en Italio. La jenaj verkoj estas parto de tiu ĉi agado: ''Piccolo enciclopedia indiana'' (1867), ''La vita e i miracoli del dio Indra nel Rigverda'' (1867), ''Storia comparata degli usi natalizi, nuziali e muliebri in Italia e presso gli altri popolli indo-europei'' (1867), ''Le fonti vediche dell’epopea indiana'' (1867), ''Memorie intorno ai viaggiatori italiani nelle Indie orientali dal secolo XIII a tutto il XVI'' (1867), ''Studi sull’epopea indiana e su l’opera biblica'' (1868), ''Cenni sopra alcuni indianisti viventi'' (1872), ''Letture di archeologia indiana'' (1881), ''Gli studi indiani in Italia'' (1891) == Eldona agado == De Gubernantis fondis serion de gazetoj kaj literaturaj revuoj kiel ekzemple: ''Literatura civile'' (1859), ''Italia Litteraria'' (1862), ''Rivista orientale'' (1867–1868), ''Rivista europea'' (1869–1876), ''Bulettino italiano degli studi orientali'' (1876–1880), ''Cordelia'' (1876–1880), ''Cordelia'' (1880–18881881–1881 ). kaj ''Giornale della Società Asiatica Italiana'' (1887-1889). Li ankaŭ kunlaboris dum pluraj okazoj kun multaj italaj, francaj, germanaj kaj anglaj publikaĵoj. == Literatura agado == De Gubernantis produktis verkojn en ĉiuj tri ĉefaj literaturaj ĝenroj: [[Epopeo|eposa]] per la [[romano]] ''Gabriele'', [[Liriko|lirika]] per la versoj "Prime note" kaj aparte [[Dramo (verko)|drama]] per [[Tragedio|tragedioj]] kiel ''Sampiero'' aŭ ''Crescenzio'' aŭ dramoj kiel ''Werner'' aŭ ''Romolo''. Li ankaŭ kontribuis al literaturhistorio per rekonstruado de biografioj de Santore Santa Rosa, [[Giovanni Prati]], Francesco dell'Ongaro, [[Alessandro Manzoni]] kaj Eustachio Degda. Aliaj gravaj verkoj de De Gubernantis en ĉi tiu kampo estas ''la Dizionario biografico degli scrittori contemporanei'' (2 volumoj, 1879–1880) kaj ''la Storia universale della letteratura'' (18 volumoj, 1883–1885). == Aliaj agadkampoj == De Gubernantis ankaŭ havis intereson en kampoj kiel [[folkloro]] tra ''Storia popolare degli usi funebri'' aŭ ''Storia comparata degli usi natalizzi'' kaj mitologio tra ''Zoologia Mitologio ; Manuale di mitologia comparatia''. En la sama tempo, li publikigis multajn volumojn de siaj impresoj akumulitaj dum pluraj ekskursetoj kiel ekzemple ''La Hongrie politique et sociale'' (1885), ''La France. Prelegoj, impresoj kaj reflesios'' (1891), ''L'Argentina. Ricordi e letture'' (1898), ''La Serbie et les Serbs'' (1897), ''La Roumanie et les Roumains'' (1898), ''In Terra Sancta'' (1899), ''I popoliastici'' (1900), ''La Boulgarie et les Boulgares'' (1899) ktp == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{Gutenberg|id=2541}} * [https://www.gutenberg.org/ebooks/authors/search/?query=De+Gubernatis,+Angelo Verkoj de De Gubernatis] * [https://www.theflorentine.net/2021/10/28/angelo-de-gubernatis/ Biografio] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Gubernatis de, Angelo}} [[Kategorio:Italaj verkistoj de la 20-a jarcento]] [[Kategorio:Italaj poetoj]] [[Kategorio:Italaj dramistoj]] [[Kategorio:Italaj lingvistoj]] hl6gk86gwh1flz7un3nuupo1jgl62v7 9378215 9378210 2026-05-20T08:22:18Z Sj1mor 12103 /* Orientalistaj studoj kaj agado */ 9378215 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Grafo Angelo De Gubernatis''' (naskiĝis la 7-an de aprilo 1840 en [[Torino]] &#x2013; mortis la 26-an de februaro 1913 en [[Romo]]) estis itala literaturisto (orientalisto, literaturhistoriisto kaj dramisto) el nobela familio. Li naskiĝis en [[Torino]] kaj edukiĝis tie kaj en [[Berlino]], kie li studis [[Filologio|filologion]]. Li estis nomumita por la [[Nobel-premio pri literaturo]] dek kvar fojojn.<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=3694|title=Nomuma datenbazo|website=www.nobelprize.org|access-date=2017-04-19}}</ref> == Orientalistaj studoj kaj agado == De Gubernatis finis sian unuan altlernejon en Torino en 1861, akirante doktorecon pri beletro. Post firmigo de siaj scioj en la kampo de filologio en Berlino, li estis nomumita en 1863 profesoro pri [[sanskrito]] ĉe la Instituto de Superaj Studoj en [[Florenco]]. En 1869 De Gubernantis entreprenis sian unuan vojaĝon al [[Rusio]], revenante en 1876 kiel delegito de la itala registaro al la Internacia Kongreso de Orientalistoj. En 1885 li komencis vojaĝon al [[Hindio]], ankaŭ haltante en [[Hungario]] kaj [[Transsilvanio]]. En la sama jaro li fondis hindan muzeon en Florenco, kiu estis inaŭgurita en novembro 1886. De Gubernantis distingiĝis per studado de [[Orientalismo]] kaj specife hinda kulturo kaj civilizo, estante konsiderata pioniro en ĉi tiu kampo en Italio. La jenaj verkoj estas parto de tiu ĉi agado: ''Piccolo enciclopedia indiana'' (1867), ''La vita e i miracoli del dio Indra nel Rigverda'' (1867), ''Storia comparata degli usi natalizi, nuziali e muliebri in Italia e presso gli altri popolli indo-europei'' (1867), ''Le fonti vediche dell’epopea indiana'' (1867), ''Memorie intorno ai viaggiatori italiani nelle Indie orientali dal secolo XIII a tutto il XVI'' (1867), ''Studi sull’epopea indiana e su l’opera biblica'' (1868), ''Cenni sopra alcuni indianisti viventi'' (1872), ''Letture di archeologia indiana'' (1881), ''Gli studi indiani in Italia'' (1891). == Eldona agado == De Gubernantis fondis serion de gazetoj kaj literaturaj revuoj kiel ekzemple: ''Literatura civile'' (1859), ''Italia Litteraria'' (1862), ''Rivista orientale'' (1867–1868), ''Rivista europea'' (1869–1876), ''Bulettino italiano degli studi orientali'' (1876–1880), ''Cordelia'' (1876–1880), ''Cordelia'' (1880–18881881–1881 ). kaj ''Giornale della Società Asiatica Italiana'' (1887-1889). Li ankaŭ kunlaboris dum pluraj okazoj kun multaj italaj, francaj, germanaj kaj anglaj publikaĵoj. == Literatura agado == De Gubernantis produktis verkojn en ĉiuj tri ĉefaj literaturaj ĝenroj: [[Epopeo|eposa]] per la [[romano]] ''Gabriele'', [[Liriko|lirika]] per la versoj "Prime note" kaj aparte [[Dramo (verko)|drama]] per [[Tragedio|tragedioj]] kiel ''Sampiero'' aŭ ''Crescenzio'' aŭ dramoj kiel ''Werner'' aŭ ''Romolo''. Li ankaŭ kontribuis al literaturhistorio per rekonstruado de biografioj de Santore Santa Rosa, [[Giovanni Prati]], Francesco dell'Ongaro, [[Alessandro Manzoni]] kaj Eustachio Degda. Aliaj gravaj verkoj de De Gubernantis en ĉi tiu kampo estas ''la Dizionario biografico degli scrittori contemporanei'' (2 volumoj, 1879–1880) kaj ''la Storia universale della letteratura'' (18 volumoj, 1883–1885). == Aliaj agadkampoj == De Gubernantis ankaŭ havis intereson en kampoj kiel [[folkloro]] tra ''Storia popolare degli usi funebri'' aŭ ''Storia comparata degli usi natalizzi'' kaj mitologio tra ''Zoologia Mitologio ; Manuale di mitologia comparatia''. En la sama tempo, li publikigis multajn volumojn de siaj impresoj akumulitaj dum pluraj ekskursetoj kiel ekzemple ''La Hongrie politique et sociale'' (1885), ''La France. Prelegoj, impresoj kaj reflesios'' (1891), ''L'Argentina. Ricordi e letture'' (1898), ''La Serbie et les Serbs'' (1897), ''La Roumanie et les Roumains'' (1898), ''In Terra Sancta'' (1899), ''I popoliastici'' (1900), ''La Boulgarie et les Boulgares'' (1899) ktp. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * {{Gutenberg|id=2541}} * [https://www.gutenberg.org/ebooks/authors/search/?query=De+Gubernatis,+Angelo Verkoj de De Gubernatis] * [https://www.theflorentine.net/2021/10/28/angelo-de-gubernatis/ Biografio] {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Gubernatis de, Angelo}} [[Kategorio:Italaj verkistoj de la 20-a jarcento]] [[Kategorio:Italaj poetoj]] [[Kategorio:Italaj dramistoj]] [[Kategorio:Italaj lingvistoj]] eob445pz4663prjd3znz5v9eztwnrm8 0 944275 9378209 2026-05-20T08:15:46Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "{{informkesto homo}} '''''Julian Steinhaus''' (naskiĝis la [[6-an de julio]] [[1865]] en [[Varsovio]], mortis la [[16-an de majo]] [[1922]] en [[Schaerbeek]], [[Belgio]]) estis [[judoj|juda]] [[Pollando|pola]] kaj [[Belgio|belga]] kuracisto kaj naturalisto, aŭtoro de sciencaj verkoj, esperantisto kaj tradukisto." 9378209 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} '''''Julian Steinhaus''' (naskiĝis la [[6-an de julio]] [[1865]] en [[Varsovio]], mortis la [[16-an de majo]] [[1922]] en [[Schaerbeek]], [[Belgio]]) estis [[judoj|juda]] [[Pollando|pola]] kaj [[Belgio|belga]] kuracisto kaj naturalisto, aŭtoro de sciencaj verkoj, esperantisto kaj tradukisto. iiasg4ofjj1d3isp4birr48as4bonvz 9378216 9378209 2026-05-20T08:24:19Z ThomasPusch 1869 9378216 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} '''Julian Steinhaus''' (naskiĝis la [[6-an de julio]] [[1865]] en [[Varsovio]], [[Rusia Imperio]], mortis la [[16-an de majo]] [[1922]] en [[Schaerbeek]], [[Reĝlando Belgio]]) estis [[judoj|juda]] [[Pollando|pollanda]] kaj [[Belgio|belgia]] [[kuracisto]], [[fungosciencisto]], [[botanikisto]] kaj [[patologo]], aŭtoro de sciencaj verkoj, [[esperantisto]] kaj [[tradukisto]]. == Referencoj == {{referencoj}} {{vivtempo|Steinhaus, J}} <!-- Atentu: kvankam li naskiĝis en Varsovio, Rusia Imperio kaj mortis en Schaerbeek, estus misgvide nomi lin etna polo aŭ "etna belgo" --> <!--[[Kategorio:Judaj kuracistoj]]--> [[Kategorio:Judaj sciencistoj]] <!--[[Kategorio:Judaj tradukistoj]]--> [[Kategorio:Judaj esperantistoj]] mtoxk156h11blcsqyx7b42f43tb9o6w 9378224 9378216 2026-05-20T08:32:26Z ThomasPusch 1869 9378224 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} '''Julian Steinhaus''' (naskiĝis la [[6-an de julio]] [[1865]] en [[Varsovio]], [[Rusia Imperio]], mortis la [[16-an de majo]] [[1922]] en [[Schaerbeek]], [[Reĝlando Belgio]]) estis [[judoj|juda]] [[Pollando|pollanda]] kaj [[Belgio|belgia]] [[kuracisto]], [[fungosciencisto]], [[botanikisto]] kaj [[patologo]], aŭtoro de sciencaj verkoj, [[esperantisto]]<ref>En la [[Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon "Esperanto"|unua adresaro]] Steinhaus la [[s:Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon „Esperanto”/Serio I|numeron 883]]</ref> kaj [[tradukisto]]. == Referencoj == {{referencoj}} {{vivtempo|Steinhaus, J}} <!-- Atentu: kvankam li naskiĝis en Varsovio, Rusia Imperio kaj mortis en Schaerbeek, estus misgvide nomi lin etna polo aŭ "etna belgo" --> <!--[[Kategorio:Judaj kuracistoj]]--> [[Kategorio:Judaj sciencistoj]] <!--[[Kategorio:Judaj tradukistoj]]--> [[Kategorio:Judaj esperantistoj]] ls7i518l0dm8v01svkpc3ggkaf2wu4t 9378225 9378224 2026-05-20T08:33:36Z ThomasPusch 1869 9378225 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} '''Julian Steinhaus''' (naskiĝis la [[6-an de julio]] [[1865]] en [[Varsovio]], [[Rusia Imperio]], mortis la [[16-an de majo]] [[1922]] en [[Schaerbeek]], [[Reĝlando Belgio]]) estis [[judoj|juda]] [[Pollando|pollanda]] kaj [[Belgio|belgia]] [[kuracisto]], [[fungosciencisto]], [[botanikisto]] kaj [[patologo]], aŭtoro de sciencaj verkoj, [[esperantisto]]<ref>En la unua [[Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon "Esperanto"]] Julian Steinhaus havis la [[s:Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon „Esperanto”/Serio I|esperantistan numeron «883»]].</ref> kaj [[tradukisto]]. == Referencoj == {{referencoj}} {{vivtempo|Steinhaus, J}} <!-- Atentu: kvankam li naskiĝis en Varsovio, Rusia Imperio kaj mortis en Schaerbeek, estus misgvide nomi lin etna polo aŭ "etna belgo" --> <!--[[Kategorio:Judaj kuracistoj]]--> [[Kategorio:Judaj sciencistoj]] <!--[[Kategorio:Judaj tradukistoj]]--> [[Kategorio:Judaj esperantistoj]] rfifen9sbrx4z3gznn6opeomhzektjm 9378229 9378225 2026-05-20T08:39:01Z Sj1mor 12103 9378229 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} '''Julian Steinhaus''' (naskiĝis la [[6-an de julio]] [[1865]] en [[Varsovio]], [[Rusia Imperio]], mortis la [[16-an de majo]] [[1922]] en [[Schaerbeek]], [[Reĝlando Belgio]]) estis [[judoj|juda]] [[Pollando|pollanda]] kaj [[Belgio|belgia]] [[kuracisto]], [[fungosciencisto]], [[botanikisto]] kaj [[patologo]], aŭtoro de sciencaj verkoj, [[esperantisto]]<ref>En la unua [[Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon "Esperanto"]] Julian Steinhaus havis la [[s:Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon „Esperanto”/Serio I|esperantistan numeron «883»]].</ref> kaj [[tradukisto]]. == Referencoj == {{referencoj}}{{Projektoj}} {{vivtempo|Steinhaus, J}} <!-- Atentu: kvankam li naskiĝis en Varsovio, Rusia Imperio kaj mortis en Schaerbeek, estus misgvide nomi lin etna polo aŭ "etna belgo" --> <!--[[Kategorio:Judaj kuracistoj]]--> [[Kategorio:Judaj sciencistoj]] <!--[[Kategorio:Judaj tradukistoj]]--> [[Kategorio:Judaj esperantistoj]] ei47vtq11q9q0h8hetlp426wxigqh6w 9378235 9378229 2026-05-20T09:05:29Z ThomasPusch 1869 9378235 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} '''Julian Steinhaus''' (naskiĝis la [[6-an de julio]] [[1865]] en [[Varsovio]], [[Kongresa Pollando]], [[Rusia Imperio]], mortis la [[16-an de majo]] [[1922]] en [[Schaerbeek]], [[Reĝlando Belgio]]) estis [[judoj|juda]] [[Pollando|pollanda]] kaj [[Belgio|belgia]] [[kuracisto]], [[fungosciencisto]], [[botanikisto]] kaj [[patologo]], aŭtoro de sciencaj verkoj, [[esperantisto]]<ref>En la unua [[Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon "Esperanto"]] Julian Steinhaus havis la [[s:Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon „Esperanto”/Serio I|esperantistan numeron «883»]].</ref> kaj [[tradukisto]]. == Biografio == Filo de Teodor Steinhaus (ankaŭ "poligite" Sztajnhaus, 1830–1891)<ref>[http://cemetery.jewish.org.pl/id_109222/info/back_1:0/_Teodor_Steinhaus.html informo en la Virtuala Tombejo de judoj en Pollando]</ref> kaj Anna née Herschfeld (poligite Herszfeld), li estis lernejano en la ĉe la 5-a [[gimnazio]] en [[Varsovio]] kaj poste studis medicinon ĉe la [[Universitato de Varsovio|Imperia Universitato de Varsovio]], ricevante sian medicinan diplomon [[Cum laude|cum eximia laude]] en 1892. Poste li laboris kiel asistanto en la patologia anatomia fako de Sergej Lukjanov (1855–1935) kaj kiel kuracisto en la Malnova Juda Hospitalo en Varsovio. En 1906 li permanente translokiĝis al Belgio, kaj en 1913 li ekhavis belgan civitanecon.<ref>[http://www.senate.be/lexdocs/S0666/S06661574.pdf Raportoj de la Komisiono pri Naturigoj pri la Petoj de Ordinara Naturigo], eldoninto [[Senato de Belgio]], ''Senaat van België / Sénat de Belgique'' ({{fr}})</ref> Li estis profesoro ĉe la Instituto Meurice en Bruselo kaj estro de la patologia laboratorio ĉe la Kliniko Sankta Johano. Li mortis en 1922 kaj estas entombigita en la tombejo Schaerbeek. La sola biografio de Steinhaus estis kompilita de ''Cezary W. Domański''.<ref name="domanski">Cezary W. Domański: "Steinhaus, Julian" En: Cezary W. Domański: ''Zapomniany inspirator. Théodule Armand Ribot i recepcja jego poglądów psychologicznych w Polsce na przełomie XIX i XX wieku'' ("La Forgesita Inspiranto. Théodule Armand Ribot kaj la akcepto de liaj psikologiaj vidpunktoj en Pollando komence de la 20-a jarcento", eldonisto Universitata Eldonejo Maria Curie-Skłodowska, [[Lublino]] 2008, ISBN 978-83-227-2727-0, paĝoj 323–325. ({{pl}})</ref> Li tradukis la verkojn de Théodule-Armand Ribot, Ludwig Büchner, [[Ernst Haeckel]] kaj Gustav Jäger en la polan. Krome, estinte inter la mil unuaj esperantistoj, li kompilis la unuan anglan tradukon de la [[Unua Libro]] de [[L. L. Zamenhof]]. Ĝi publikiĝis en 1888, sed ne montriĝis sukcesa eldono: Jam en aŭtuno 1887, la angla filologo [[Richard Geoghegan]] legis artikolon pri la ĵus aperinta lingvo [[Esperanto]], kaj tuj kontaktis letere en [[latina lingvo]] kun [[L.L. Zamenhof]], kiu sendis al li germanan eldonon de la [[Unua Libro]]. Ellerninte la lingvon el ĝi, tuj en aŭtuno 1887, Geoghegan iom poste en 1888 ricevis de Zamenhof la unuajn ekzemplerojn de la sama libro en la anglalingva traduko de Julian Steinhaus. Geoghegan devis atentigi Zamenhof, ke tiu traduko estas en tre malbona angla, do fuŝaĵo, kiu nur ridindigus la aferon inter parolantoj de la angla. Sekve de tio, Zamenhof petis al Geoghegan mem fari pli taŭgan tradukon, kion li fakte faris. La traduko de Steinhaus estis retirita, kaj en 1889 publikigita tiu de Geoghegan. == Referencoj == {{referencoj}} == Fontoj == Materialo el la pola biografia artikolo kaj el vikidatumoj, kun aldonitaj 4 frazoj el la esperanta teksto pri [[Richard Geoghegan]], ĉio laŭ la stato de la20-a de majo 2026. {{vivtempo|Steinhaus, J}} <!-- Atentu: kvankam li naskiĝis en Varsovio, Rusia Imperio, estus misgvide nomi lin "etna polo", ĉar li ne estis. Pro tio ke pruviĝis ke li "naturaliĝis belgo", nomi lin belgo estus pravigebla. --> <!--[[Kategorio:Judaj kuracistoj]]--> [[Kategorio:Judaj sciencistoj]] <!--[[Kategorio:Judaj tradukistoj]]--> [[Kategorio:Judaj esperantistoj]] [[Kategorio:Belgaj kuracistoj]] [[Kategorio:Belgaj sciencistoj]] [[Kategorio:Belgaj tradukistoj]] [[Kategorio:Belgaj esperantistoj]] iwkc1efdf98ae3aszfrmagypyiuu4hu 9378236 9378235 2026-05-20T09:06:24Z ThomasPusch 1869 9378236 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} '''Julian Steinhaus''' (naskiĝis la [[6-an de julio]] [[1865]] en [[Varsovio]], [[Kongresa Pollando]], [[Rusia Imperio]], mortis la [[16-an de majo]] [[1922]] en [[Schaerbeek]], [[Reĝlando Belgio]]) estis [[judoj|juda]] [[Pollando|pollanda]] kaj [[Belgio|belgia]] [[kuracisto]], [[fungosciencisto]], [[botanikisto]] kaj [[patologo]], aŭtoro de sciencaj verkoj, [[esperantisto]]<ref>En la unua [[Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon "Esperanto"]] Julian Steinhaus havis la [[s:Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon „Esperanto”/Serio I|esperantistan numeron «883»]].</ref> kaj [[tradukisto]]. == Biografio == Filo de Teodor Steinhaus (ankaŭ "poligite" Sztajnhaus, 1830–1891)<ref>[http://cemetery.jewish.org.pl/id_109222/info/back_1:0/_Teodor_Steinhaus.html informo en la Virtuala Tombejo de judoj en Pollando]</ref> kaj Anna née Herschfeld (poligite Herszfeld), li estis lernejano en la ĉe la 5-a [[gimnazio]] en [[Varsovio]] kaj poste studis medicinon ĉe la [[Universitato de Varsovio|Imperia Universitato de Varsovio]], ricevante sian medicinan diplomon [[Cum laude|cum eximia laude]] en 1892. Poste li laboris kiel asistanto en la patologia anatomia fako de Sergej Lukjanov (1855–1935) kaj kiel kuracisto en la Malnova Juda Hospitalo en Varsovio. En 1906 li permanente translokiĝis al Belgio, kaj en 1913 li ekhavis belgan civitanecon.<ref>[http://www.senate.be/lexdocs/S0666/S06661574.pdf Raportoj de la Komisiono pri Naturigoj pri la Petoj de Ordinara Naturigo], eldoninto [[Senato de Belgio]], ''Senaat van België / Sénat de Belgique'' ({{fr}})</ref> Li estis profesoro ĉe la Instituto Meurice en Bruselo kaj estro de la patologia laboratorio ĉe la Kliniko Sankta Johano. Li mortis en 1922 kaj estas entombigita en la tombejo Schaerbeek. La sola biografio de Steinhaus estis kompilita de ''Cezary W. Domański''.<ref name="domanski">Cezary W. Domański: "Steinhaus, Julian" En: Cezary W. Domański: ''Zapomniany inspirator. Théodule Armand Ribot i recepcja jego poglądów psychologicznych w Polsce na przełomie XIX i XX wieku'' ("La Forgesita Inspiranto. Théodule Armand Ribot kaj la akcepto de liaj psikologiaj vidpunktoj en Pollando komence de la 20-a jarcento", eldonisto Universitata Eldonejo Maria Curie-Skłodowska, [[Lublino]] 2008, ISBN 978-83-227-2727-0, paĝoj 323–325. ({{pl}})</ref> Li tradukis la verkojn de Théodule-Armand Ribot, Ludwig Büchner, [[Ernst Haeckel]] kaj Gustav Jäger en la polan. Krome, estinte inter la mil unuaj esperantistoj, li kompilis la unuan anglan tradukon de la [[Unua Libro]] de [[L. L. Zamenhof]]. Ĝi publikiĝis en 1888, sed ne montriĝis sukcesa eldono: Jam en aŭtuno 1887, la angla filologo [[Richard Geoghegan]] legis artikolon pri la ĵus aperinta lingvo [[Esperanto]], kaj tuj kontaktis letere en [[latina lingvo]] kun [[L.L. Zamenhof]], kiu sendis al li germanan eldonon de la [[Unua Libro]]. Ellerninte la lingvon el ĝi, tuj en aŭtuno 1887, Geoghegan iom poste en 1888 ricevis de Zamenhof la unuajn ekzemplerojn de la sama libro en la anglalingva traduko de Julian Steinhaus. Geoghegan devis atentigi Zamenhof, ke tiu traduko estas en tre malbona angla, do fuŝaĵo, kiu nur ridindigus la aferon inter parolantoj de la angla. Sekve de tio, Zamenhof petis al Geoghegan mem fari pli taŭgan tradukon, kion li fakte faris. La traduko de Steinhaus estis retirita, kaj en 1889 publikigita tiu de Geoghegan. == Referencoj == {{referencoj}}{{Projektoj}} == Fontoj == Materialo el la pola biografia artikolo kaj el vikidatumoj, kun aldonitaj 4 frazoj el la esperanta teksto pri [[Richard Geoghegan]], ĉio laŭ la stato de la20-a de majo 2026. {{vivtempo|Steinhaus, J}} <!-- Atentu: kvankam li naskiĝis en Varsovio, Rusia Imperio, estus misgvide nomi lin "etna polo", ĉar li ne estis. Pro tio ke pruviĝis ke li "naturaliĝis belgo", nomi lin belgo estus pravigebla. --> <!--[[Kategorio:Judaj kuracistoj]]--> [[Kategorio:Judaj sciencistoj]] <!--[[Kategorio:Judaj tradukistoj]]--> [[Kategorio:Judaj esperantistoj]] [[Kategorio:Belgaj kuracistoj]] [[Kategorio:Belgaj sciencistoj]] [[Kategorio:Belgaj tradukistoj]] [[Kategorio:Belgaj esperantistoj]] elasditiapr68s7jjakjxj4yg85mf6y 9378237 9378236 2026-05-20T09:07:29Z ThomasPusch 1869 /* Biografio */ 9378237 wikitext text/x-wiki {{informkesto homo}} '''Julian Steinhaus''' (naskiĝis la [[6-an de julio]] [[1865]] en [[Varsovio]], [[Kongresa Pollando]], [[Rusia Imperio]], mortis la [[16-an de majo]] [[1922]] en [[Schaerbeek]], [[Reĝlando Belgio]]) estis [[judoj|juda]] [[Pollando|pollanda]] kaj [[Belgio|belgia]] [[kuracisto]], [[fungosciencisto]], [[botanikisto]] kaj [[patologo]], aŭtoro de sciencaj verkoj, [[esperantisto]]<ref>En la unua [[Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon "Esperanto"]] Julian Steinhaus havis la [[s:Adresaro de la personoj kiuj ellernis la lingvon „Esperanto”/Serio I|esperantistan numeron «883»]].</ref> kaj [[tradukisto]]. == Biografio == Filo de Teodor Steinhaus (ankaŭ "poligite" Sztajnhaus, 1830–1891)<ref>[http://cemetery.jewish.org.pl/id_109222/info/back_1:0/_Teodor_Steinhaus.html informo en la Virtuala Tombejo de judoj en Pollando]</ref> kaj Anna née Herschfeld (poligite Herszfeld), li estis lernejano en la 5-a [[gimnazio]] en [[Varsovio]] kaj poste studis medicinon ĉe la [[Universitato de Varsovio|Imperia Universitato de Varsovio]], ricevante sian medicinan diplomon [[Cum laude|cum eximia laude]] en 1892. Poste li laboris kiel asistanto en la patologia anatomia fako de Sergej Lukjanov (1855–1935) kaj kiel kuracisto en la Malnova Juda Hospitalo en Varsovio. En 1906 li permanente translokiĝis al Belgio, kaj en 1913 li ekhavis belgan civitanecon.<ref>[http://www.senate.be/lexdocs/S0666/S06661574.pdf Raportoj de la Komisiono pri Naturigoj pri la Petoj de Ordinara Naturigo], eldoninto [[Senato de Belgio]], ''Senaat van België / Sénat de Belgique'' ({{fr}})</ref> Li estis profesoro ĉe la Instituto Meurice en Bruselo kaj estro de la patologia laboratorio ĉe la Kliniko Sankta Johano. Li mortis en 1922 kaj estas entombigita en la tombejo Schaerbeek. La sola biografio de Steinhaus estis kompilita de ''Cezary W. Domański''.<ref name="domanski">Cezary W. Domański: "Steinhaus, Julian" En: Cezary W. Domański: ''Zapomniany inspirator. Théodule Armand Ribot i recepcja jego poglądów psychologicznych w Polsce na przełomie XIX i XX wieku'' ("La Forgesita Inspiranto. Théodule Armand Ribot kaj la akcepto de liaj psikologiaj vidpunktoj en Pollando komence de la 20-a jarcento", eldonisto Universitata Eldonejo Maria Curie-Skłodowska, [[Lublino]] 2008, ISBN 978-83-227-2727-0, paĝoj 323–325. ({{pl}})</ref> Li tradukis la verkojn de Théodule-Armand Ribot, Ludwig Büchner, [[Ernst Haeckel]] kaj Gustav Jäger en la polan. Krome, estinte inter la mil unuaj esperantistoj, li kompilis la unuan anglan tradukon de la [[Unua Libro]] de [[L. L. Zamenhof]]. Ĝi publikiĝis en 1888, sed ne montriĝis sukcesa eldono: Jam en aŭtuno 1887, la angla filologo [[Richard Geoghegan]] legis artikolon pri la ĵus aperinta lingvo [[Esperanto]], kaj tuj kontaktis letere en [[latina lingvo]] kun [[L.L. Zamenhof]], kiu sendis al li germanan eldonon de la [[Unua Libro]]. Ellerninte la lingvon el ĝi, tuj en aŭtuno 1887, Geoghegan iom poste en 1888 ricevis de Zamenhof la unuajn ekzemplerojn de la sama libro en la anglalingva traduko de Julian Steinhaus. Geoghegan devis atentigi Zamenhof, ke tiu traduko estas en tre malbona angla, do fuŝaĵo, kiu nur ridindigus la aferon inter parolantoj de la angla. Sekve de tio, Zamenhof petis al Geoghegan mem fari pli taŭgan tradukon, kion li fakte faris. La traduko de Steinhaus estis retirita, kaj en 1889 publikigita tiu de Geoghegan. == Referencoj == {{referencoj}}{{Projektoj}} == Fontoj == Materialo el la pola biografia artikolo kaj el vikidatumoj, kun aldonitaj 4 frazoj el la esperanta teksto pri [[Richard Geoghegan]], ĉio laŭ la stato de la20-a de majo 2026. {{vivtempo|Steinhaus, J}} <!-- Atentu: kvankam li naskiĝis en Varsovio, Rusia Imperio, estus misgvide nomi lin "etna polo", ĉar li ne estis. Pro tio ke pruviĝis ke li "naturaliĝis belgo", nomi lin belgo estus pravigebla. --> <!--[[Kategorio:Judaj kuracistoj]]--> [[Kategorio:Judaj sciencistoj]] <!--[[Kategorio:Judaj tradukistoj]]--> [[Kategorio:Judaj esperantistoj]] [[Kategorio:Belgaj kuracistoj]] [[Kategorio:Belgaj sciencistoj]] [[Kategorio:Belgaj tradukistoj]] [[Kategorio:Belgaj esperantistoj]] naf6vqfttja6wdpt7zfovxnx45bko26 1 944276 9378211 2026-05-20T08:17:54Z Sj1mor 12103 /* Nomo: de aŭ De */ nova sekcio 9378211 wikitext text/x-wiki == Nomo: de aŭ De == Mi tute ne certas ĉu lia familinomo estas kun De aŭ de, kaj ŝajnas ke aliajn lingvoj ankaŭ ne havas plimultan opinion inter ili. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 08:17, 20 maj. 2026 (UTC) 0xa96656qb3i8i1nxmi44fb9p3gkw7h 9378213 9378211 2026-05-20T08:18:54Z Sj1mor 12103 /* Fontoj */ nova sekcio 9378213 wikitext text/x-wiki == Nomo: de aŭ De == Mi tute ne certas ĉu lia familinomo estas kun De aŭ de, kaj ŝajnas ke aliajn lingvoj ankaŭ ne havas plimultan opinion inter ili. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 08:17, 20 maj. 2026 (UTC) == Fontoj == por la sekcioj el la rumana. [[Uzanto:Sj1mor|Sj1mor]] ([[Uzanto-Diskuto:Sj1mor|diskuto]]) 08:18, 20 maj. 2026 (UTC) 70ygaoupztgbdp90nozx173bzh2wv3g 0 944277 9378214 2026-05-20T08:20:36Z Crosstor 3176 pulmonologo 9378214 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = {{Paĝonomo}} |naskonomo = |dato de naskiĝo = {{naskiĝtago|1914|5|14}} |loko de naskiĝo = {{Hungara reĝlando}}, {{Aŭstrio-Hungario}} [[Košická Nová Ves|Kassaújfalu]] |dato de morto = {{mortotago|1996|8|23}} |loko de morto = {{Hungario}} [[Budapeŝto]] }} '''[[Danielo|Dénes]] Mosolygó''' [dEneŝ moŝojgO], laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Mosolygó Dénes''' estis [[Hungario|hungara]] [[kuracisto]], [[pulmonologo]], [[isto]]. Lia origina familia nomo estis ''Wirkmann''. {{Paĝonomo}}<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/PIM26036 hungarlingva datenaro de muzeo</ref><ref>https://magyarnemzetinevter.hu/person/691474/ nemzeti névtér</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1914|5|14}} en [[Košická Nová Ves|Kassaújfalu]] ([[Hungara reĝlando]], [[Aŭstrio-Hungario]],nuntempa urboparto de [[Kassa]] sub nomo [[Košická Nová Ves]] en [[Slovakio]]), li mortis {{mortotago|1996|8|23}} en [[Budapeŝto]]. == Biografio == {{Paĝonomo}} devenis el [[juda]] familio. Inter 1920-1938 li apartenis al la hungara [[minoritato]] en [[Ĉeĥoslovakio]]. Li maturiĝis en [[gimnazio]] en [[Košice]] en 1932, poste li akiris medicinan diplomon en [[Universitato de Karolo|Germana Universitato de Prago]] en [[1938]]. Intertempe li kandidatiĝis (CSc) en 19, li doktoriĝis en 19 antaŭ la [[Hungara Scienca Akademio]]. Li edziĝis en 1971. Li ricevis [[premio]]jn inter 1948-1998. == Elektitaj kontribuoj == * == Fontoj == * [https://real-j.mtak.hu/11259/12/650.1996.12.01.pdf biografio hungare (legebla en la 2691-a paĝo)] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Mosolygo Denes}} [[Kategorio:Hungaraj kuracistoj]] [[Kategorio:Hungaraj pulmonologoj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] {{Portalstrio|Biografio}} llasbl7wtcaiupsi4jemkslfww8sy8f 9378270 9378214 2026-05-20T09:40:37Z Crosstor 3176 finredakto 9378270 wikitext text/x-wiki {{Informkesto homo |nomo = {{Paĝonomo}} |dosiero = {{#invoke:Wikidata|claim|P18}} |grandeco de dosiero = |priskribo = {{Paĝonomo}} |naskonomo = |dato de naskiĝo = {{naskiĝtago|1914|5|14}} |loko de naskiĝo = {{Hungara reĝlando}}, {{Aŭstrio-Hungario}} [[Košická Nová Ves|Kassaújfalu]] |dato de morto = {{mortotago|1996|8|23}} |loko de morto = {{Hungario}} [[Budapeŝto]] }} '''[[Danielo|Dénes]] Mosolygó''' [dEneŝ moŝojgO], laŭ la hungarlingve kutima nomordo '''Mosolygó Dénes''' estis [[Hungario|hungara]] [[kuracisto]], [[pulmonologo]]. Lia origina familia nomo estis ''Wirkmann''. {{Paĝonomo}}<ref>https://opac-nevter.pim.hu/ro/record/-/record/PIM26036 hungarlingva datenaro de muzeo</ref><ref>https://magyarnemzetinevter.hu/person/691474/ nemzeti névtér</ref> naskiĝis {{naskiĝtago|1914|5|14}} en [[Košická Nová Ves|Kassaújfalu]] ([[Hungara reĝlando]], [[Aŭstrio-Hungario]],nuntempa urboparto de [[Kassa]] sub nomo [[Košická Nová Ves]] en [[Slovakio]]), li mortis {{mortotago|1996|8|23}} en [[Budapeŝto]]. == Biografio == {{Paĝonomo}} devenis el [[juda]] familio. Inter 1920-1938 li apartenis al la hungara [[minoritato]] en [[Ĉeĥoslovakio]]. Li maturiĝis en [[gimnazio]] en [[Košice]] en 1932, poste li akiris medicinan diplomon en [[Universitato de Karolo|Germana Universitato de Prago]] en [[1938]]. Tiutempe li malsaniĝis pro [[tuberkulozo]], kiu povus esti kuracita nur per duflanka pulma kirurgio kun signifa perdo de spirado. La operacio okazis trifoje en 1944, pli frue li estis malsana en malsanulejoj aŭ [[sanatorio]]j en [[Kassa]], [[Debrecen]], [[Nagyvárad]] kaj [[Budakeszi]]. Post la resaniĝo li estis kuracisto en ĝuste tiam hungara urbo Nagyvárad, ekde 1947 ĝis sia pensiuliĝo 1976 li havis postenon en la sanministerio, kie li gvidis la kontraŭtuberkulozan defendon. Li edziĝis en 1945, lia edzino naskis trifoje. Li ricevis [[premio]]jn inter 1949-1984. == Elektitaj kontribuoj == * ''A tuberkulótikus betegek felkutatásának járványtani problémái.'' (1955) * ''Der gegenwärtige Stand der Ermittlung von Tuberkulosekranken in Ungarn.'' (ankaŭ ruse, 1959) * ''A tuberkulózis elleni küzdelem fejlődésének járványtani elemzése.'' ([[disertaĵo]], 1962) * ''A tbc elleni küzdelem helyzetének értékelése, a hálózat további feladatainak meghatározása.'' (1968) * ''A tbc elleni küzdelem 75 éve Magyarországon.'' (1976) * ''A hosszú ápolási idejű /krónikus/ ellátási szint szervezési kérdései.'' (1980) == Fontoj == * [https://real-j.mtak.hu/11259/12/650.1996.12.01.pdf biografio hungare (legebla en la 2691-a paĝo)] * [https://hu.wikipedia.org/wiki/Mosolyg%C3%B3_D%C3%A9nes biografio hungare] == Referencoj == {{Referencoj}} {{Projektoj}} {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Mosolygo Denes}} [[Kategorio:Hungaraj kuracistoj]] [[Kategorio:Hungaraj pulmonologoj]] [[Kategorio:Hungaraj judoj]] [[Kategorio:Ĉeĥoslovakiaj hungaroj]] [[Kategorio:Budapeŝtanoj]] {{Portalstrio|Biografio}} 267pnz9ot3t3q238owe1gjv6esyjjhz 1 944278 9378217 2026-05-20T08:25:58Z ThomasPusch 1869 Kreis novan paĝon kun "Atentu: kvankam li naskiĝis en Varsovio, Rusia Imperio kaj mortis en Schaerbeek, estus misgvide nomi lin etna polo aŭ "etna belgo". Tial kategorioj kiel "polaj ..."aŭ "belgaj kuracistoj/patologoj/tradukistoj/esperantistoj" ne permeseblas. ~~~~" 9378217 wikitext text/x-wiki Atentu: kvankam li naskiĝis en Varsovio, Rusia Imperio kaj mortis en Schaerbeek, estus misgvide nomi lin etna polo aŭ "etna belgo". Tial kategorioj kiel "polaj ..."aŭ "belgaj kuracistoj/patologoj/tradukistoj/esperantistoj" ne permeseblas. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 08:25, 20 maj. 2026 (UTC) 1fyeanzrpnv9v9hjkxekatontjb9yv3 9378234 9378217 2026-05-20T09:04:52Z ThomasPusch 1869 9378234 wikitext text/x-wiki Atentu: kvankam li naskiĝis en Varsovio, Rusia Imperio, estus misgvide nomi lin "etna polo", ĉar li ne estis. Pro tio ke pruviĝis ke li "naturaliĝis belgo", nomi lin belgo estus pravigebla. [[Uzanto:ThomasPusch|ThomasPusch]] ([[Uzanto-Diskuto:ThomasPusch|diskuto]]) 08:25, 20 maj. 2026 (UTC) ja4sssuickwppwvg3qnkeguiu4bwnqs 0 944279 9378219 2026-05-20T08:28:50Z Sj1mor 12103 Kreita per traduko de la paĝo "[[:en:Special:Redirect/revision/1347941141|Isabella di Morra]]" 9378219 wikitext text/x-wiki '''Isabella di MORRA''' (naskiĝis ĉ. 1520 &#x2013; mortis 1545/1546) estis [[Italoj|itala]] poetino de la [[Renesanco]]. Nekonata figuro dum sia vivo, ŝi estis devigita de siaj fratoj vivi en izoliteco, kio fremdigis ŝin de kortegoj kaj literaturaj salonoj. Dum ŝi vivis sole en sia kastelo, ŝi produktis verkaron, kiu ne cirkulis en la literatura medio de la tempo. Ŝia vivo estis mallongigita kiam ŝiaj fratoj [[Honormurdo|murdis ŝin pro suspekto]] pri [[amafero]]. Nur dek tri el ŝiaj poemoj konserviĝis. Ĉi tiu verko estas konsiderata inter la plej potencaj kaj originalaj poeziaj esprimoj de la [[itala literaturo]] el la 16-a jarcento,<ref name="Marrone, Puppa 12422">{{harvnb|Marrone|Puppa|2007|p=1242}}.</ref> uzante temojn kaj teknikojn, kiuj faras ŝin antaŭulino de romantika poezio. Ŝia stilo kaj la temoj, kiujn ŝi traktis, donas al ŝi honoran lokon inter la pioniroj de [[Romantikismo|romantika poezio]], kaj ŝiaj poemoj ofte estas la temo de [[Feminismo|feminisma]] kritiko. * [https://www.lib.uchicago.edu/efts/IWW/BIOS/A0033.html Isabella di Morra] ĉe la Biblioteko de la Universitato de Ĉikago * [http://www.treccani.it/enciclopedia/isabella-di-morra_%28Dizionario-Biografico%29/ Isabella di Morra] ĉe la [[Enciclopedia Treccani|Istituto dell'Enciclopedia Italiana]] (itale) * [http://www.mezzocammin.com/timeline/timeline.php?vol=timeline&iss=1500&cat=20&page=morra Isabella di Morra kaj la Radikoj de Romantikismo] ĉe La Mezzo Cammin Virinaj Poetoj Kronologia Projekto [[Kategorio:Sonetistoj]] [[Kategorio:Mortintoj en 1540-1549]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1520-1529]] [[Kategorio:Italaj renesancaj verkistoj]] [[Kategorio:Verkistinoj]] [[Kategorio:Italaj poetoj]] 5eix3v062m0hveap9s6iweijv5ji8ig 9378221 9378219 2026-05-20T08:30:10Z Sj1mor 12103 9378221 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Isabella di MORRA''' (naskiĝis ĉ. 1520 &#x2013; mortis 1545/1546) estis [[Italoj|itala]] poetino de la [[Renesanco]]. Nekonata figuro dum sia vivo, ŝi estis devigita de siaj fratoj vivi en izoliteco, kio fremdigis ŝin de kortegoj kaj literaturaj salonoj. Dum ŝi vivis sole en sia kastelo, ŝi produktis verkaron, kiu ne cirkulis en la literatura medio de la tempo. Ŝia vivo estis mallongigita kiam ŝiaj fratoj [[Honormurdo|murdis ŝin pro suspekto]] pri [[amafero]]. Nur dek tri el ŝiaj poemoj konserviĝis. Ĉi tiu verko estas konsiderata inter la plej potencaj kaj originalaj poeziaj esprimoj de la [[itala literaturo]] el la 16-a jarcento,<ref name="Marrone, Puppa 12422">{{harvnb|Marrone|Puppa|2007|p=1242}}.</ref> uzante temojn kaj teknikojn, kiuj faras ŝin antaŭulino de romantika poezio.<ref name="Marrone, Puppa 12422" /> Ŝia stilo kaj la temoj, kiujn ŝi traktis, donas al ŝi honoran lokon inter la pioniroj de [[Romantikismo|romantika poezio]], kaj ŝiaj poemoj ofte estas la temo de [[Feminismo|feminisma]] kritiko. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [https://www.lib.uchicago.edu/efts/IWW/BIOS/A0033.html Isabella di Morra] ĉe la Biblioteko de la Universitato de Ĉikago * [http://www.treccani.it/enciclopedia/isabella-di-morra_%28Dizionario-Biografico%29/ Isabella di Morra] ĉe la [[Enciclopedia Treccani|Istituto dell'Enciclopedia Italiana]] (itale) * [http://www.mezzocammin.com/timeline/timeline.php?vol=timeline&iss=1500&cat=20&page=morra Isabella di Morra kaj la Radikoj de Romantikismo] ĉe La Mezzo Cammin Virinaj Poetoj Kronologia Projekto {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Morra di, Isabella}} [[Kategorio:Sonetistoj]] [[Kategorio:Mortintoj en 1540-1549]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1520-1529]] [[Kategorio:Italaj renesancaj verkistoj]] [[Kategorio:Verkistinoj]] [[Kategorio:Italaj poetoj]] 6s9r1ujcc7afc1buynvyzt06z1ecbnh 9378226 9378221 2026-05-20T08:34:40Z Sj1mor 12103 9378226 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Isabella di MORRA''' (naskiĝis ĉ. 1520 &#x2013; mortis 1545/1546) estis [[Italoj|itala]] poetino de la [[Renesanco]]. Nekonata figuro dum sia vivo, ŝi estis devigita de siaj fratoj vivi en izoliteco, kio fremdigis ŝin de kortegoj kaj literaturaj salonoj. Dum ŝi vivis sole en sia kastelo, ŝi produktis verkaron, kiu ne cirkulis en la literatura medio de la tempo. Ŝia vivo estis mallongigita kiam ŝiaj fratoj [[Honormurdo|murdis ŝin pro suspekto]] pri [[amafero]]. Nur dek tri el ŝiaj poemoj konserviĝis. Ĉi tiu verko estas konsiderata inter la plej potencaj kaj originalaj poeziaj esprimoj de la [[itala literaturo]] el la 16-a jarcento,<ref name="Marrone, Puppa 12422">{{harvnb|Marrone|Puppa|2007|p=1242}}.</ref> uzante temojn kaj teknikojn, kiuj faras ŝin antaŭulino de romantika poezio.<ref name="Marrone, Puppa 12422" /> Ŝia stilo kaj la temoj, kiujn ŝi traktis, donas al ŝi honoran lokon inter la pioniroj de [[Romantikismo|romantika poezio]], kaj ŝiaj poemoj ofte estas la temo de [[Feminismo|feminisma]] kritiko. Ne multe estas konata pri ŝia vivo antaŭ la publikigo de la biografio de la familio Morra, titolita "Familiae nobilissimae de Morra historia", en 1629 fare de Marcantonio, filo de ŝia pli juna frato, Camillo. Isabella di Morra estas interesa kaj grava figuro en la historio de itala literaturo, kaj ŝia tragika vivo kaj impona poezio daŭre inspiras kaj fascinas homojn ĝis hodiaŭ. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [https://www.lib.uchicago.edu/efts/IWW/BIOS/A0033.html Isabella di Morra] ĉe la Biblioteko de la Universitato de Ĉikago * [http://www.treccani.it/enciclopedia/isabella-di-morra_%28Dizionario-Biografico%29/ Isabella di Morra] ĉe la [[Enciclopedia Treccani|Istituto dell'Enciclopedia Italiana]] (itale) * [http://www.mezzocammin.com/timeline/timeline.php?vol=timeline&iss=1500&cat=20&page=morra Isabella di Morra kaj la Radikoj de Romantikismo] ĉe La Mezzo Cammin Virinaj Poetoj Kronologia Projekto {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Morra di, Isabella}} [[Kategorio:Sonetistoj]] [[Kategorio:Mortintoj en 1540-1549]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1520-1529]] [[Kategorio:Italaj renesancaj verkistoj]] [[Kategorio:Verkistinoj]] [[Kategorio:Italaj poetoj]] i54jqabqsyi7hpshacn1zqlbku5hhv0 9378227 9378226 2026-05-20T08:36:42Z Sj1mor 12103 9378227 wikitext text/x-wiki {{Informkesto verkisto}} '''Isabella di MORRA''' (naskiĝis ĉ. 1520 &#x2013; mortis 1545/1546) estis [[Italoj|itala]] poetino de la [[Renesanco]]. Nekonata figuro dum sia vivo, ŝi estis devigita de siaj fratoj vivi en izoliteco, kio fremdigis ŝin de kortegoj kaj literaturaj salonoj. Dum ŝi vivis sole en sia kastelo, ŝi produktis verkaron, kiu ne cirkulis en la literatura medio de la tempo. Ŝia vivo estis mallongigita kiam ŝiaj fratoj [[Honormurdo|murdis ŝin pro suspekto]] pri [[amafero]]. Izabela estis unu el ok infanoj de Giovanni Michele di Morra, Barono de Favale. Post kiam ŝia patro ekziliĝis, la knabino estis lasita sub la zorgo de siaj fratoj kaj estis preskaŭ senheredigita. Nur dek tri el ŝiaj poemoj konserviĝis. Ĉi tiu verko estas konsiderata inter la plej potencaj kaj originalaj poeziaj esprimoj de la [[itala literaturo]] el la 16-a jarcento,<ref name="Marrone, Puppa 12422">{{harvnb|Marrone|Puppa|2007|p=1242}}.</ref> uzante temojn kaj teknikojn, kiuj faras ŝin antaŭulino de romantika poezio.<ref name="Marrone, Puppa 12422" /> Ŝia stilo kaj la temoj, kiujn ŝi traktis, donas al ŝi honoran lokon inter la pioniroj de [[Romantikismo|romantika poezio]], kaj ŝiaj poemoj ofte estas la temo de [[Feminismo|feminisma]] kritiko. Ne multe estas konata pri ŝia vivo antaŭ la publikigo de la biografio de la familio Morra, titolita "Familiae nobilissimae de Morra historia", en 1629 fare de Marcantonio, filo de ŝia pli juna frato, Camillo. Isabella di Morra estas interesa kaj grava figuro en la historio de itala literaturo, kaj ŝia tragika vivo kaj impona poezio daŭre inspiras kaj fascinas homojn ĝis hodiaŭ. == Referencoj == {{Referencoj}} == Eksteraj ligiloj == {{projektoj}} * [https://www.lib.uchicago.edu/efts/IWW/BIOS/A0033.html Isabella di Morra] ĉe la Biblioteko de la Universitato de Ĉikago * [http://www.treccani.it/enciclopedia/isabella-di-morra_%28Dizionario-Biografico%29/ Isabella di Morra] ĉe la [[Enciclopedia Treccani|Istituto dell'Enciclopedia Italiana]] (itale) * [http://www.mezzocammin.com/timeline/timeline.php?vol=timeline&iss=1500&cat=20&page=morra Isabella di Morra kaj la Radikoj de Romantikismo] ĉe La Mezzo Cammin Virinaj Poetoj Kronologia Projekto {{Bibliotekoj}} {{Vivtempo|Morra di, Isabella}} [[Kategorio:Sonetistoj]] [[Kategorio:Mortintoj en 1540-1549]] [[Kategorio:Naskiĝintoj en 1520-1529]] [[Kategorio:Italaj renesancaj verkistoj]] [[Kategorio:Verkistinoj]] [[Kategorio:Italaj poetoj]] k7ferwgd7dz6ph3sk9us3qkmrnuea4c 0 944280 9378231 2026-05-20T09:03:17Z HaleBopp 52251 Kreado de Nigraĉapa tiraneto 9378231 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Nigraĉapa tiraneto |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |dosiero = Phyllomyias nigrocapillus Tiranuelo cabecinegro Black-capped Tyrannulet (8750731500).jpg |dosiero larĝo = 240ra |priskribo de dosiero = Plenkreskulo en [[Kolombio]] |dosiero2 = Phyllomyias nigrocapillus - Black-capped Tyrannulet XC250052.mp3 |priskribo de dosiero2 = Kanto en [[Ekvadoro]] |regno = [[Animalia]] - [[animaloj]] |filumo = [[Chordata]] - [[ĥorduloj]] |klaso = [[Aves]] - [[birdoj]] |ordo = [[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] |familio = [[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] |genro = ''[[Tyranniscus]]'' |specio = '''''T. nigrocapillus''''' - '''nigraĉapa tiraneto''' |statuso = LC |dunomo = ''Tyranniscus nigrocapillus'' |dunomo aŭtoritato = ([[de Lafresnaye, NFAA]], 1845) |mapo de vivoteritorioj = Phyllomyias nigrocapillus map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240ra |priskribo de mapo de vivoteritorioj = Natura [[arealo]] <div style="text-align:left;margin-left:25px;"> {{Priskribo|#008000|Ĉiujare ĉeestanta}} </div> |specioj de subdivizio = Subspecioj |subdivizio2 = *''T. n. flavimentum'' <small>[[Chapman, FM]], 1912</small> *''T. n. nigrocapillus'' <small>([[de Lafresnaye, NFAA]], 1845)</small> *''T. n. aureus'' <small>[[Zimmer, JT]], 1941</small> |sinonimo = *''Tyrannulus nigro-capillus'' (pranomo) *''Phyllomyias nigrocapillus'' |vikispecio = |komunejo = }} La '''nigraĉapa tiraneto'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> (''[[Tyranniscus nigrocapillus]]'') estas [[birdospecio]] el la familio de [[tiranedoj]]. Ĝi havas 3 [[subspecio]]jn troviĝantajn en norduesta [[Sudameriko]]. ==Taksonomio== Laŭ [[AviList]]<ref name="AviList">[https://www.avilist.org/ AviList v2025], konsultita la 20-an de maj. 2026.</ref>, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu specio, kaj ties Esperantaj nomoj<ref name="OT"/>: {{Genealogia arbo2}} *[[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] **[[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] ***''[[Tyranniscus]]'' <small>[[Cabanis, JL]]; [[Heine, F]], 1860</small> ****''Tyranniscus nigrocapillus'' <small>([[de Lafresnaye, NFAA]], 1845)</small> - nigraĉapa tiraneto *****''Tyranniscus nigrocapillus flavimentum'' <small>[[Chapman, FM]], 1912</small> *****''Tyranniscus nigrocapillus nigrocapillus'' <small>([[de Lafresnaye, NFAA]], 1845)</small> *****''Tyranniscus nigrocapillus aureus'' <small>[[Zimmer, JT]], 1941</small> {{Genealogia arbo2/fino}} ==Etimologio== La scienca [[genra nomo]] ''Tyranniscus'' estas la [[diminutivo]] de la genro ''[[Tyrannus]]'', ĉar tiuj tiranedoj estas malgrandaj<ref name="BOTW">[https://birdsoftheworld.org/bow/species/blctyr1/cur/introduction Birds of the World], Black-capped Tyrannulet.</ref>. La [[specia epiteto]] ''nigrocapillus'' estas [[latina]] kunmetaĵo el "nĭgĕr, nĭgra, nĭgrum" (= "nigra) kaj ''căpillus'' (= "hararo"), ĉar tiu specio havas nigretan kronon<ref name="BOTW"/>. ==Disvastiĝo kaj habitato== La nigraĉapa tiraneto troviĝas en uesta [[Venezuelo]], [[Kolombio]], [[Ekvadoro]] kaj [[Peruo]]. Ĝi vivas en humidaj montarbaroj, precipe densaj, muskaj nubarbaroj, arbaretoj kaj randoj de senarbejoj, ankaŭ en [[elfarbaro]]j kaj duarangaj kreskaĵoj, plejparte je 1600–3400 m<ref name="BOTW"/>. ==Referencoj== {{Portalo Birdoj}} {{Referencoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Tiranedoj]] [[Kategorio:Paseroformaj]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] [[Kategorio:Neotropisa faŭno]] byiujy4upmp9e44ouc2ugi6s5vtp7o0 9378240 9378231 2026-05-20T09:10:17Z HaleBopp 52251 Tajperaro 9378240 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Nigraĉapa tiraneto |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |dosiero = Phyllomyias nigrocapillus Tiranuelo cabecinegro Black-capped Tyrannulet (8750731500).jpg |dosiero larĝo = 240ra |priskribo de dosiero = Plenkreskulo en [[Kolombio]] |dosiero2 = Phyllomyias nigrocapillus - Black-capped Tyrannulet XC250052.mp3 |priskribo de dosiero2 = Kanto en [[Ekvadoro]] |regno = [[Animalia]] - [[animaloj]] |filumo = [[Chordata]] - [[ĥorduloj]] |klaso = [[Aves]] - [[birdoj]] |ordo = [[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] |familio = [[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] |genro = ''[[Tyranniscus]]'' |specio = '''''T. nigrocapillus''''' - '''nigraĉapa tiraneto''' |statuso = LC |dunomo = ''Tyranniscus nigrocapillus'' |dunomo aŭtoritato = ([[de Lafresnaye, NFAA]], 1845) |mapo de vivoteritorioj = Phyllomyias nigrocapillus map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240ra |priskribo de mapo de vivoteritorioj = Natura [[arealo]] <div style="text-align:left;margin-left:25px;"> {{Priskribo|#008000|Ĉiujare ĉeestanta}} </div> |specioj de subdivizio = Subspecioj |subdivizio2 = *''T. n. flavimentum'' <small>[[Chapman, FM]], 1912</small> *''T. n. nigrocapillus'' <small>([[de Lafresnaye, NFAA]], 1845)</small> *''T. n. aureus'' <small>[[Zimmer, JT]], 1941</small> |sinonimo = *''Tyrannulus nigro-capillus'' (pranomo) *''Phyllomyias nigrocapillus'' |vikispecio = |komunejo = }} La '''nigraĉapa tiraneto'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> (''[[Tyranniscus nigrocapillus]]'') estas [[birdospecio]] el la familio de [[tiranedoj]]. Ĝi havas 3 [[subspecio]]jn troviĝantajn en norduesta [[Sudameriko]]. ==Taksonomio== Laŭ [[AviList]]<ref name="AviList">[https://www.avilist.org/ AviList v2025], konsultita la 20-an de maj. 2026.</ref>, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu specio, kaj ties Esperantaj nomoj<ref name="OT"/>: {{Genealogia arbo2}} *[[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] **[[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] ***''[[Tyranniscus]]'' <small>[[Cabanis, JL]]; [[Heine, F]], 1860</small> ****''Tyranniscus nigrocapillus'' <small>([[de Lafresnaye, NFAA]], 1845)</small> - nigraĉapa tiraneto *****''Tyranniscus nigrocapillus flavimentum'' <small>[[Chapman, FM]], 1912</small> *****''Tyranniscus nigrocapillus nigrocapillus'' <small>([[de Lafresnaye, NFAA]], 1845)</small> *****''Tyranniscus nigrocapillus aureus'' <small>[[Zimmer, JT]], 1941</small> {{Genealogia arbo2/fino}} ==Etimologio== La scienca [[genra nomo]] ''Tyranniscus'' estas la [[diminutivo]] de la genro ''[[Tyrannus]]'', ĉar tiuj tiranedoj estas malgrandaj<ref name="BOTW">[https://birdsoftheworld.org/bow/species/blctyr1/cur/introduction Birds of the World], Black-capped Tyrannulet.</ref>. La [[specia epiteto]] ''nigrocapillus'' estas [[latina]] kunmetaĵo el "nĭgĕr, nĭgra, nĭgrum" (= "nigra") kaj ''căpillus'' (= "hararo"), ĉar tiu specio havas nigretan kronon<ref name="BOTW"/>. ==Disvastiĝo kaj habitato== La nigraĉapa tiraneto troviĝas en uesta [[Venezuelo]], [[Kolombio]], [[Ekvadoro]] kaj [[Peruo]]. Ĝi vivas en humidaj montarbaroj, precipe densaj, muskaj nubarbaroj, arbaretoj kaj randoj de senarbejoj, ankaŭ en [[elfarbaro]]j kaj duarangaj kreskaĵoj, plejparte je 1600–3400 m<ref name="BOTW"/>. ==Referencoj== {{Portalo Birdoj}} {{Referencoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Tiranedoj]] [[Kategorio:Paseroformaj]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] [[Kategorio:Neotropisa faŭno]] pytbzs9z9h5jwhsbjbev8sr9k8y3o70 9378250 9378240 2026-05-20T09:28:16Z HaleBopp 52251 Tajperaro 9378250 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Nigraĉapa tiraneto |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |dosiero = Phyllomyias nigrocapillus Tiranuelo cabecinegro Black-capped Tyrannulet (8750731500).jpg |dosiero larĝo = 240ra |priskribo de dosiero = Plenkreskulo en [[Kolombio]] |dosiero2 = Phyllomyias nigrocapillus - Black-capped Tyrannulet XC250052.mp3 |priskribo de dosiero2 = Kanto en [[Ekvadoro]] |regno = [[Animalia]] - [[animaloj]] |filumo = [[Chordata]] - [[ĥorduloj]] |klaso = [[Aves]] - [[birdoj]] |ordo = [[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] |familio = [[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] |genro = ''[[Tyranniscus]]'' |specio = '''''T. nigrocapillus''''' - '''nigraĉapa tiraneto''' |statuso = LC |dunomo = ''Tyranniscus nigrocapillus'' |dunomo aŭtoritato = ([[de Lafresnaye, NFAA]], 1845) |mapo de vivoteritorioj = Phyllomyias nigrocapillus map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240ra |priskribo de mapo de vivoteritorioj = Natura [[arealo]] <div style="text-align:left;margin-left:25px;"> {{Priskribo|#008000|Ĉiujare ĉeestanta}} </div> |specioj de subdivizio = Subspecioj |subdivizio2 = *''T. n. flavimentum'' <small>[[Chapman, FM]], 1912</small> *''T. n. nigrocapillus'' <small>([[de Lafresnaye, NFAA]], 1845)</small> *''T. n. aureus'' <small>[[Zimmer, JT]], 1941</small> |sinonimo = *''Tyrannulus nigro-capillus'' (pranomo) *''Phyllomyias nigrocapillus'' |vikispecio = |komunejo = }} La '''nigraĉapa tiraneto'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> (''[[Tyranniscus nigrocapillus]]'') estas [[birdospecio]] el la familio de [[tiranedoj]]. Ĝi havas 3 [[subspecio]]jn troviĝantajn en norduesta [[Sudameriko]]. ==Taksonomio== Laŭ [[AviList]]<ref name="AviList">[https://www.avilist.org/ AviList v2025], konsultita la 20-an de maj. 2026.</ref>, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu specio, kaj ties Esperantaj nomoj<ref name="OT"/>: {{Genealogia arbo2}} *[[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] **[[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] ***''[[Tyranniscus]]'' <small>[[Cabanis, JL]]; [[Heine, F]], 1860</small> ****''Tyranniscus nigrocapillus'' <small>([[de Lafresnaye, NFAA]], 1845)</small> - nigraĉapa tiraneto *****''Tyranniscus nigrocapillus flavimentum'' <small>[[Chapman, FM]], 1912</small> *****''Tyranniscus nigrocapillus nigrocapillus'' <small>([[de Lafresnaye, NFAA]], 1845)</small> *****''Tyranniscus nigrocapillus aureus'' <small>[[Zimmer, JT]], 1941</small> {{Genealogia arbo2/fino}} ==Etimologio== La scienca [[genra nomo]] ''Tyranniscus'' estas la [[diminutivo]] de la genro ''[[Tyrannus]]'', ĉar tiuj tiranedoj estas malgrandaj<ref name="BOTW">[https://birdsoftheworld.org/bow/species/blctyr1/cur/introduction Birds of the World], Black-capped Tyrannulet.</ref>. La [[specia epiteto]] ''nigrocapillus'' estas [[latina]] kunmetaĵo el ''nĭgĕr, nĭgra, nĭgrum'' (= "nigra") kaj ''căpillus'' (= "hararo"), ĉar tiu specio havas nigretan kronon<ref name="BOTW"/>. ==Disvastiĝo kaj habitato== La nigraĉapa tiraneto troviĝas en uesta [[Venezuelo]], [[Kolombio]], [[Ekvadoro]] kaj [[Peruo]]. Ĝi vivas en humidaj montarbaroj, precipe densaj, muskaj nubarbaroj, arbaretoj kaj randoj de senarbejoj, ankaŭ en [[elfarbaro]]j kaj duarangaj kreskaĵoj, plejparte je 1600–3400 m<ref name="BOTW"/>. ==Referencoj== {{Portalo Birdoj}} {{Referencoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Tiranedoj]] [[Kategorio:Paseroformaj]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] [[Kategorio:Neotropisa faŭno]] 9sn2lsj0etuaxfv8zx7j5om0nabzw99 0 944281 9378232 2026-05-20T09:03:20Z HaleBopp 52251 Alidirekti al Nigraĉapa tiraneto 9378232 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Nigraĉapa tiraneto]] lks9s1bjrnb0hk074amx8rb9dj8z5q3 0 944282 9378238 2026-05-20T09:08:47Z Näin on näreet 255377 Kreis novan paĝon kun "'''Juhla Mokka''' estas finna kafomarko. Ĝi estas la plej populara kafomarko en Finnlando. Ĝi estas ricevebla en variaj helecaj gradoj. Juhla Mokkan produktas [[Paulig]]. Juhla Mokkan oni faras el kafotipoj de [[Brazilo]], [[Kolumbio]] kaj [[Meza Ameriko]]. Juhla Mokkan oni reklamis en televidaj reklamoj, kie prezentis ekzemple [[Lasse Mårtenson]]. [[Kategorio:Kuirarto de Finnlando]] [[Kategorio:Kafo]]" 9378238 wikitext text/x-wiki '''Juhla Mokka''' estas finna kafomarko. Ĝi estas la plej populara kafomarko en Finnlando. Ĝi estas ricevebla en variaj helecaj gradoj. Juhla Mokkan produktas [[Paulig]]. Juhla Mokkan oni faras el kafotipoj de [[Brazilo]], [[Kolumbio]] kaj [[Meza Ameriko]]. Juhla Mokkan oni reklamis en televidaj reklamoj, kie prezentis ekzemple [[Lasse Mårtenson]]. [[Kategorio:Kuirarto de Finnlando]] [[Kategorio:Kafo]] 82pv11s1y57tuuw9nwliphabu6gx5b8 9378239 9378238 2026-05-20T09:08:59Z Näin on näreet 255377 9378239 wikitext text/x-wiki '''Juhla Mokka''' estas finna kafomarko. Ĝi estas la plej populara kafomarko en Finnlando. Ĝi estas ricevebla en variaj helecaj gradoj. Juhla Mokkan produktas [[Paulig]]. Juhla Mokkan oni faras el kafotipoj de [[Brazilo]], [[Kolumbio]] kaj [[Meza Ameriko]]. Juhla Mokkan oni reklamis en televidaj reklamoj, kie prezentis ekzemple [[Lasse Mårtenson]]. [[Kategorio:Kuirarto en Finnlando]] [[Kategorio:Kafo]] 6cw3hy82iquv5pco6oyfm6tz82c501y 9378242 9378239 2026-05-20T09:15:10Z Näin on näreet 255377 9378242 wikitext text/x-wiki '''Juhla Mokka''' estas finna kafomarko. Ĝi estas la plej populara kafomarko en Finnlando. Ĝi estas ricevebla en variaj helecaj gradoj. Juhla Mokkan produktas [[Paulig]]. Juhla Mokkan oni faras el kafotipoj de [[Brazilo]], [[Kolumbio]] kaj [[Meza Ameriko]]. Juhla Mokkan oni reklamis en televidaj reklamoj, kie prezentis ekzemple [[Lasse Mårtenson]] (mortis en 2018). Juhla Mokkan oni faras kiel tipoj por moderna filtrila kafkuirilo kaj tradicia kafkruĉo. Juhla Mokka estas relative vaste konsumata kafmarko, ĉar Finnlando estas la lando en la mondo kiu trinkas la plej multe da kafo pokape. [[Kategorio:Finna kuirarto]] [[Kategorio:Kafo]] ht6yd1ltlhyduvpfuoo6acvjqsnkaap 9378266 9378242 2026-05-20T09:39:03Z Kani 670 Kani movis paĝon [[Juhla mokka]] al [[Juhla Mokka]]: majuskloj necesas 9378242 wikitext text/x-wiki '''Juhla Mokka''' estas finna kafomarko. Ĝi estas la plej populara kafomarko en Finnlando. Ĝi estas ricevebla en variaj helecaj gradoj. Juhla Mokkan produktas [[Paulig]]. Juhla Mokkan oni faras el kafotipoj de [[Brazilo]], [[Kolumbio]] kaj [[Meza Ameriko]]. Juhla Mokkan oni reklamis en televidaj reklamoj, kie prezentis ekzemple [[Lasse Mårtenson]] (mortis en 2018). Juhla Mokkan oni faras kiel tipoj por moderna filtrila kafkuirilo kaj tradicia kafkruĉo. Juhla Mokka estas relative vaste konsumata kafmarko, ĉar Finnlando estas la lando en la mondo kiu trinkas la plej multe da kafo pokape. [[Kategorio:Finna kuirarto]] [[Kategorio:Kafo]] ht6yd1ltlhyduvpfuoo6acvjqsnkaap 9378274 9378266 2026-05-20T09:42:18Z Kani 670 9378274 wikitext text/x-wiki {{Informkesto organizo}} '''Juhla Mokka''' estas finna kafomarko. Ĝi estas tre populara kafomarko en Finnlando. Ĝi estas ricevebla en variaj helecaj gradoj. Juhla Mokkan produktas [[Paulig]]. Juhla Mokkan oni faras el kafotipoj de [[Brazilo]], [[Kolombio]] kaj [[Meza Ameriko]]. Juhla Mokkan oni reklamis en televidaj reklamoj, kie prezentis ekzemple [[Lasse Mårtenson]] (mortis en 2018). Juhla Mokkan oni faras kiel tipoj por moderna filtrila kafkuirilo kaj tradicia kafkruĉo. Juhla Mokka estas relative vaste konsumata kafmarko, ĉar Finnlando estas lando en kiu oni trinkas ege multe da kafo pokape.{{mankas fonto}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Finna kuirarto]] [[Kategorio:Kafo]] b18vyfdvu5xfug8kp04jjmyevwf1shv 0 944283 9378243 2026-05-20T09:15:36Z HaleBopp 52251 Kreado de Cindrokapa tiraneto 9378243 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Cindrokapa tiraneto |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |dosiero = Phyllomyias cinereiceps Tiranuelo cenizo Ashy-headed Tyrannulet (7079754403).jpg |dosiero larĝo = 240ra |priskribo de dosiero = Plenkreskulo en [[Kolombio]] |dosiero2 = Phyllomyias cinereiceps - Ashy-headed Tyrannulet XC248504.mp3 |priskribo de dosiero2 = Kanto en [[Ekvadoro]] |regno = [[Animalia]] - [[animaloj]] |filumo = [[Chordata]] - [[ĥorduloj]] |klaso = [[Aves]] - [[birdoj]] |ordo = [[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] |familio = [[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] |genro = ''[[Tyranniscus]]'' |specio = '''''T. cinereiceps''''' - '''cindrokapa tiraneto''' |statuso = LC |dunomo = ''Tyranniscus cinereiceps'' |dunomo aŭtoritato = ([[Sclater, PL]], 1860) |mapo de vivoteritorioj = Phyllomyias cinereiceps map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240ra |priskribo de mapo de vivoteritorioj = Natura [[arealo]] <div style="text-align:left;margin-left:25px;"> {{Priskribo|#008000|Ĉiujare ĉeestanta}} </div> |specioj de subdivizio = Subspecioj |subdivizio2 = Unutipa |sinonimo = *''Tyrannulus cinereiceps'' (pranomo) *''Phyllomyias cinereiceps'' |vikispecio = |komunejo = }} La '''cindrokapa tiraneto'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> (''[[Tyranniscus cinereiceps]]'') estas [[unutipa]] [[birdospecio]] el la familio de [[tiranedoj]]. Ĝi troviĝas en norduesta [[Sudameriko]]. ==Taksonomio== Laŭ [[AviList]]<ref name="AviList">[https://www.avilist.org/ AviList v2025], konsultita la 20-an de maj. 2026.</ref>, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu specio, kaj ties Esperantaj nomoj<ref name="OT"/>: {{Genealogia arbo2}} *[[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] **[[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] ***''[[Tyranniscus]]'' <small>[[Cabanis, JL]]; [[Heine, F]], 1860</small> ****''Tyranniscus cinereiceps'' <small>([[Sclater, PL]], 1860)</small> - cindrokapa tiraneto {{Genealogia arbo2/fino}} ==Etimologio== La scienca [[genra nomo]] ''Tyranniscus'' estas la [[diminutivo]] de la genro ''[[Tyrannus]]'', ĉar tiuj tiranedoj estas malgrandaj<ref name="BOTW">[https://birdsoftheworld.org/bow/species/ashtyr1/cur/introduction Birds of the World], Ashy-headed Tyrannulet.</ref>. La [[specia epiteto]] ''cinereiceps'' estas [[latina]] kunmetaĵo el "cĭnĕrĕus" (= "cindra") kaj la sufikso ''-ceps'' (= "kapa", el ''căpŭt, căpĭtis'' = "kapo"), ĉar tiu specio havas ardezgrizan kronon<ref name="BOTW"/>. ==Disvastiĝo kaj habitato== La cindrokapa tiraneto troviĝas en plej uesta [[Venezuelo]], [[Kolombio]], [[Ekvadoro]] kaj [[Peruo]]. Ĝi vivas en humidaj montarbaroj, precipe nubarbaroj, arbarorandoj kaj apudaj duarangaj kreskaĵoj, je 1350–2700 m, loke de 900 m<ref name="BOTW"/>. ==Referencoj== {{Portalo Birdoj}} {{Referencoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Tiranedoj]] [[Kategorio:Paseroformaj]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] [[Kategorio:Neotropisa faŭno]] qd03d3284t0d7pcr2rrjofjvoe182xn 9378248 9378243 2026-05-20T09:27:54Z HaleBopp 52251 Tajperaro 9378248 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Cindrokapa tiraneto |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |dosiero = Phyllomyias cinereiceps Tiranuelo cenizo Ashy-headed Tyrannulet (7079754403).jpg |dosiero larĝo = 240ra |priskribo de dosiero = Plenkreskulo en [[Kolombio]] |dosiero2 = Phyllomyias cinereiceps - Ashy-headed Tyrannulet XC248504.mp3 |priskribo de dosiero2 = Kanto en [[Ekvadoro]] |regno = [[Animalia]] - [[animaloj]] |filumo = [[Chordata]] - [[ĥorduloj]] |klaso = [[Aves]] - [[birdoj]] |ordo = [[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] |familio = [[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] |genro = ''[[Tyranniscus]]'' |specio = '''''T. cinereiceps''''' - '''cindrokapa tiraneto''' |statuso = LC |dunomo = ''Tyranniscus cinereiceps'' |dunomo aŭtoritato = ([[Sclater, PL]], 1860) |mapo de vivoteritorioj = Phyllomyias cinereiceps map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240ra |priskribo de mapo de vivoteritorioj = Natura [[arealo]] <div style="text-align:left;margin-left:25px;"> {{Priskribo|#008000|Ĉiujare ĉeestanta}} </div> |specioj de subdivizio = Subspecioj |subdivizio2 = Unutipa |sinonimo = *''Tyrannulus cinereiceps'' (pranomo) *''Phyllomyias cinereiceps'' |vikispecio = |komunejo = }} La '''cindrokapa tiraneto'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> (''[[Tyranniscus cinereiceps]]'') estas [[unutipa]] [[birdospecio]] el la familio de [[tiranedoj]]. Ĝi troviĝas en norduesta [[Sudameriko]]. ==Taksonomio== Laŭ [[AviList]]<ref name="AviList">[https://www.avilist.org/ AviList v2025], konsultita la 20-an de maj. 2026.</ref>, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu specio, kaj ties Esperantaj nomoj<ref name="OT"/>: {{Genealogia arbo2}} *[[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] **[[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] ***''[[Tyranniscus]]'' <small>[[Cabanis, JL]]; [[Heine, F]], 1860</small> ****''Tyranniscus cinereiceps'' <small>([[Sclater, PL]], 1860)</small> - cindrokapa tiraneto {{Genealogia arbo2/fino}} ==Etimologio== La scienca [[genra nomo]] ''Tyranniscus'' estas la [[diminutivo]] de la genro ''[[Tyrannus]]'', ĉar tiuj tiranedoj estas malgrandaj<ref name="BOTW">[https://birdsoftheworld.org/bow/species/ashtyr1/cur/introduction Birds of the World], Ashy-headed Tyrannulet.</ref>. La [[specia epiteto]] ''cinereiceps'' estas [[latina]] kunmetaĵo el ''cĭnĕrĕus'' (= "cindra") kaj la sufikso ''-ceps'' (= "kapa", el ''căpŭt, căpĭtis'' = "kapo"), ĉar tiu specio havas ardezgrizan kronon<ref name="BOTW"/>. ==Disvastiĝo kaj habitato== La cindrokapa tiraneto troviĝas en plej uesta [[Venezuelo]], [[Kolombio]], [[Ekvadoro]] kaj [[Peruo]]. Ĝi vivas en humidaj montarbaroj, precipe nubarbaroj, arbarorandoj kaj apudaj duarangaj kreskaĵoj, je 1350–2700 m, loke de 900 m<ref name="BOTW"/>. ==Referencoj== {{Portalo Birdoj}} {{Referencoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Tiranedoj]] [[Kategorio:Paseroformaj]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] [[Kategorio:Neotropisa faŭno]] 3ezpxkwmlct1fossfx4kpvbp4309rq1 0 944284 9378244 2026-05-20T09:15:40Z HaleBopp 52251 Alidirekti al Cindrokapa tiraneto 9378244 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Cindrokapa tiraneto]] augiwavjucos2pcw9bmnjdxkb345z9b 0 944285 9378252 2026-05-20T09:28:56Z HaleBopp 52251 Kreado de Cinampuga tiraneto 9378252 wikitext text/x-wiki {{Taksonomio |nomo = Cinampuga tiraneto |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |dosiero = Phyllomyias uropygialis cropped.jpg |dosiero larĝo = 240ra |priskribo de dosiero = Plenkreskulo en [[Kolombio]] |dosiero2 = Phyllomyias uropygialis - Tawny-rumped Tyrannulet XC248413.mp3 |priskribo de dosiero2 = Kanto en [[Ekvadoro]] |regno = [[Animalia]] - [[animaloj]] |filumo = [[Chordata]] - [[ĥorduloj]] |klaso = [[Aves]] - [[birdoj]] |ordo = [[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] |familio = [[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] |genro = ''[[Tyranniscus]]'' |specio = '''''T. uropygialis''''' - '''cinampuga tiraneto''' |statuso = LC |dunomo = ''Tyranniscus uropygialis'' |dunomo aŭtoritato = ([[Lawrence, GN]], 1869) |mapo de vivoteritorioj = Phyllomyias uropygialis map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 240ra |priskribo de mapo de vivoteritorioj = Natura [[arealo]] <div style="text-align:left;margin-left:25px;"> {{Priskribo|#008000|Ĉiujare ĉeestanta}} </div> |specioj de subdivizio = Subspecioj |subdivizio2 = Unutipa |sinonimo = *''Mecocerculus uropygialis'' (pranomo) *''Phyllomyias uropygialis'' |vikispecio = |komunejo = }} La '''cinampuga tiraneto'''<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> (''[[Tyranniscus uropygialis]]'') estas [[unutipa]] [[birdospecio]] el la familio de [[tiranedoj]]. Ĝi troviĝas en norduesta [[Sudameriko]]. ==Taksonomio== Laŭ [[AviList]]<ref name="AviList">[https://www.avilist.org/ AviList v2025], konsultita la 20-an de maj. 2026.</ref>, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu specio, kaj ties Esperantaj nomoj<ref name="OT"/>: {{Genealogia arbo2}} *[[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] **[[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] ***''[[Tyranniscus]]'' <small>[[Cabanis, JL]]; [[Heine, F]], 1860</small> ****''Tyranniscus uropygialis'' <small>([[Lawrence, GN]], 1869)</small> - cinampuga tiraneto {{Genealogia arbo2/fino}} ==Etimologio== La scienca [[genra nomo]] ''Tyranniscus'' estas la [[diminutivo]] de la genro ''[[Tyrannus]]'', ĉar tiuj tiranedoj estas malgrandaj<ref name="BOTW">[https://birdsoftheworld.org/bow/species/tartyr1/cur/introduction Birds of the World], Tawny-rumped Tyrannulet.</ref>. La [[specia epiteto]] ''uropygialis'' venas el [[latino]] ''ūrŏpȳgĭum'' (= "pugo de birdo"), ĉar tiu specio havas distingan brile cinamkoloran pugon<ref name="BOTW"/>. ==Disvastiĝo kaj habitato== La cinampuga tiraneto troviĝas en uesta [[Venezuelo]], [[Kolombio]], [[Ekvadoro]], [[Peruo]], [[Bolivio]] kaj plej norda [[Argentino]]. Ĝi vivas en humidaj montarbaroj, precipe densejoj, senarbejorandoj kaj malprosperaj [[elfarbaro]]j, je 1800–3000 m<ref name="BOTW"/>. ==Referencoj== {{Portalo Birdoj}} {{Referencoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Tiranedoj]] [[Kategorio:Paseroformaj]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] [[Kategorio:Neotropisa faŭno]] oelk13edcpm2q889960bilbd38ughek 0 944286 9378253 2026-05-20T09:29:00Z HaleBopp 52251 Alidirekti al Cinampuga tiraneto 9378253 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Cinampuga tiraneto]] f2farc9l41jykmppc3fjqwgr7aiudmv 14 944287 9378261 2026-05-20T09:36:02Z RG72 11847 Kreis novan paĝon kun "[[Kategorio:Deporto]] [[Kategorio:Sekvoj de la Dua Mondmilito]] [[Kategorio:Germana diasporo]] [[Kategorio:Kontraŭgermanismo]] [[Kategorio:Devigaj migradoj post la Dua Mondmilito]]" 9378261 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Deporto]] [[Kategorio:Sekvoj de la Dua Mondmilito]] [[Kategorio:Germana diasporo]] [[Kategorio:Kontraŭgermanismo]] [[Kategorio:Devigaj migradoj post la Dua Mondmilito]] krvh4wqbgtfooa7pyi0wkotq76vydr0 9378263 9378261 2026-05-20T09:37:12Z RG72 11847 9378263 wikitext text/x-wiki [[Kategorio:Deporto]] [[Kategorio:Sekvoj de la Dua Mondmilito]] [[Kategorio:Germana diasporo en Eŭropo]] [[Kategorio:Kontraŭgermanismo]] [[Kategorio:Devigaj migradoj post la Dua Mondmilito]] df63tasuulk5hogzzdtgekfgyylok0b 0 944288 9378267 2026-05-20T09:39:03Z Kani 670 Kani movis paĝon [[Juhla mokka]] al [[Juhla Mokka]]: majuskloj necesas 9378267 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Juhla Mokka]] cez3cir7idyrnw5uxwbgrwfvhlg8x7t 0 944289 9378280 2026-05-20T09:52:22Z Kani 670 Kreis novan paĝon kun "{{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Ora kolibro |koloro = pink |dosiero = Gilded hummingbird (Hylocharis chrysura) Costanera Norte.jpg |priskribo de dosiero = En Argentino |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''Hylochar..." 9378280 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Ora kolibro |koloro = pink |dosiero = Gilded hummingbird (Hylocharis chrysura) Costanera Norte.jpg |priskribo de dosiero = En Argentino |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Hylocharis]]'' |genro aŭtoritato = [[Friedrich Boie|Boie, F]], 1831 |specio = '''Ora kolibro''' ''H. chrysura'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/22687449/93152671 |title=Gilded Hummingbird ''Amazilia chrysura'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2016 |access-date=21a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Hylocharis chrysura'' |dunomo aŭtoritato = ([[George Shaw (biologo)|Shaw]], 1812) |vikispecio = ''Hylocharis chrysura'' |komunejo = ''Hylocharis chrysura'' |sinonimo= *''Hylocharis ruficollis''<ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. A classification of the bird species of South America. American Ornithological Society. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref> *''Amazilia chrysura''<ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> |mapo de vivoteritorioj = Hylocharis chrysura map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Ora kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> aŭ '''Ora safirkolibro''', ''Hylocharis chrysura'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la du specioj en la genro ''[[Hylocharis]]''. Ĝi troviĝas en [[Bolivio]], [[Brazilo]], [[Urugvajo]], [[Argentino]] kaj [[Paragvajo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021/><ref name=SACCcountries>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''Species Lists of Birds for South American Countries and Territories''. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCCountryLists.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref> ==Taksonomio== The names of this species, both English and scientific, have not been settled. The [[International Ornithological Committee]] calls it the gilded sapphire (''Hylocharis chrysura''). The South American Classification Committee of the [[American Ornithological Society]] and the [[Clements taxonomy]] call it the gilded hummingbird, also with the [[Binomial nomenclature|binomial]] ''H. chrysura''. [[BirdLife International]]'s ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' also calls it the gilded hummingbird but with the binomial ''Amazilia chrysura''. The first three systems agree that it shares genus ''Hylocharis'' with the [[rufous-throated sapphire]] (''H. sapphirina''). All four agree that it is [[monotypic]].<ref name=IOC12.2/><ref name=SACClist/><ref name=Clements>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, S. M. Billerman, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, B. L. Sullivan, and C. L. Wood. 2021. The eBird/Clements checklist of Birds of the World: v2021. Downloaded from https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/ Retrieved August 25, 2021</ref><ref name=HBW2021/> <gallery mode = packed heights = 180px> 035 Gilded sapphire in flight in Encontro das Águas State Park Photo by Giles Laurent.jpg|[[Encontro das Águas State Park]], Brazil </gallery> ==Aspekto== The gilded sapphire is {{convert|8|to|10|cm|in|abbr=on}} long and weighs {{convert|4|to|5|g |oz|abbr=on}}. Both sexes have a medium length, straight, coral red bill with a black tip. Adult males are mostly iridescent golden-green, with a pale rufous chin and a glittering golden-bronze tail. Adult females are almost the same, but duller overall and with a grayish lower belly. Juveniles are like the adult female with buff fringes on the feathers of the head.<ref name=GIHU-BOW>Schuchmann, K.L., G. M. Kirwan, and P. F. D. Boesman (2020). Gilded Hummingbird (''Hylocharis chrysura''), version 1.0. In Birds of the World (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, and E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.gilhum1.01 retrieved September 21, 2022</ref> ==Distribuo kaj habitato== The gilded sapphire is found in northeastern to south central Bolivia, essentially all of Paraguay and Uruguay, central and southeastern Brazil, and northern Argentina. It inhabits open landscapes such as savannah with scattered trees, the edges and clearings of forests, plantations, and gardens. It is most numerous at elevations between {{convert|400|and|800|m|ft|sigfig=2|abbr=on}}. It is regularly found down to {{convert|200|m|ft|sigfig=2|abbr=on}} and up to {{convert|1000|m|ft|sigfig=2|abbr=on}}, and locally even higher.<ref name=GIHU-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== The gilded sapphire appears to be generally sedentary, but it is migratory in parts of Brazil and adjacent Bolivia. Its movements elsewhere, if any, are poorly understood.<ref name=GIHU-BOW/> ===Manĝado=== The gilded sapphire forages for nectar at a wide variety of native and introduced plants, shrubs, and trees. It seeks nectar at all levels of its habitat. In addition to nectar the species feeds on insects caught by [[Hawking (birds)|hawking]] from a perch and also gleans spiders from webs.<ref name=GIHU-BOW/> ===Reproduktado=== The gilded sapphire's breeding season in Brazil spans from September to February but has not been defined elsewhere. It builds a cup nest of plant seed fibers and cobweb with lichen and bits of leaf on the outside. It typically places it somewhat exposed on a thin horizontal branch or in a fork about {{convert|4|to|6|m|ft|sigfig=1|abbr=on}} above the ground, but occasionally as high as {{convert|10|m|ft|sigfig=1|abbr=on}}. The female incubates the clutch of two eggs for 14 to 15 days and fledging occurs 20 to 28 days after hatch.<ref name=GIHU-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Hylocharis-chrysura |species=Ora kolibro}} ==Statuso== The [[IUCN]] has assessed the gilded sapphire as being of Least Concern. It has a very large range and though its population size is not known it is believed to be increasing. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> It is considered very common throughout its range and it "readily accepts man-made habitats such as gardens and plantations [and] range expansion can be expected."<ref name=GIHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. *{{cite book | last = Hilty | first = Steven L. | title = Birds of Venezuela | publisher = Christopher Helm | year = 2003 | location = London | isbn = 0-7136-6418-5 }} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Hylocharis chrysura}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Brazilo]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] eulg7g2hp1aueiyueft2xwl3izp1yin 9378284 9378280 2026-05-20T10:01:46Z Kani 670 /* Taksonomio */ 9378284 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Ora kolibro |koloro = pink |dosiero = Gilded hummingbird (Hylocharis chrysura) Costanera Norte.jpg |priskribo de dosiero = En Argentino |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Hylocharis]]'' |genro aŭtoritato = [[Friedrich Boie|Boie, F]], 1831 |specio = '''Ora kolibro''' ''H. chrysura'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/22687449/93152671 |title=Gilded Hummingbird ''Amazilia chrysura'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2016 |access-date=21a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Hylocharis chrysura'' |dunomo aŭtoritato = ([[George Shaw (biologo)|Shaw]], 1812) |vikispecio = ''Hylocharis chrysura'' |komunejo = ''Hylocharis chrysura'' |sinonimo= *''Hylocharis ruficollis''<ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. A classification of the bird species of South America. American Ornithological Society. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref> *''Amazilia chrysura''<ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> |mapo de vivoteritorioj = Hylocharis chrysura map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Ora kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> aŭ '''Ora safirkolibro''', ''Hylocharis chrysura'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la du specioj en la genro ''[[Hylocharis]]''. Ĝi troviĝas en [[Bolivio]], [[Brazilo]], [[Urugvajo]], [[Argentino]] kaj [[Paragvajo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021/><ref name=SACCcountries>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''Species Lists of Birds for South American Countries and Territories''. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCCountryLists.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref> ==Taksonomio== La nomoj de tiu ĉi specio, kaj ordinara kaj scienca, ne estas definitiva. La [[Internacia Ornitologia Komitato]] nomas ĝin "gilded sapphire" (ora safirkolibro, ''Hylocharis chrysura''). La Sudamerika Klasigkomitato de la [[Usona Ornitologia Societo]] kaj la [[taksonomio Clements]] nomas ĝin "gilded hummingbird" (ora kolibro), ankaŭ kun la [[dunoma nomenklaturo|duvorta nomo]] ''H. chrysura''. La verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' nomas ĝin ankaŭ "gilded hummingbird" (ora kolibro), sed kun la duvorta nomo ''Amazilia chrysura''. Ĉiuokaze la [[specia epiteto]] ''chrysura'' devenas el du grekaj vortoj por "oro" kaj "vosto", kaj tial ĝi estus ankaŭ Orvosta kolibro. La unuaj tri sistemoj interkonsentas, ke ĝi kunhavas genron ''Hylocharis'' kun la [[Rufgorĝa safirkolibro]] (''H. sapphirina''). Ĉiuj kvas interkonsentas, ke ĝi estas [[monotipa]].<ref name=IOC12.2/><ref name=SACClist/><ref name=Clements>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, S. M. Billerman, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2021. The eBird/Clements checklist of Birds of the World: v2021. Elŝutita el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 25an de Aŭgusto, 2021</ref><ref name=HBW2021/> <gallery mode = packed heights = 180px> 035 Gilded sapphire in flight in Encontro das Águas State Park Photo by Giles Laurent.jpg|Ŝtata Parko Encontro das Águas, Brazilo </gallery> ==Aspekto== The gilded sapphire is {{convert|8|to|10|cm|in|abbr=on}} long and weighs {{convert|4|to|5|g |oz|abbr=on}}. Both sexes have a medium length, straight, coral red bill with a black tip. Adult males are mostly iridescent golden-green, with a pale rufous chin and a glittering golden-bronze tail. Adult females are almost the same, but duller overall and with a grayish lower belly. Juveniles are like the adult female with buff fringes on the feathers of the head.<ref name=GIHU-BOW>Schuchmann, K.L., G. M. Kirwan, and P. F. D. Boesman (2020). Gilded Hummingbird (''Hylocharis chrysura''), version 1.0. In Birds of the World (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, and E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. https://doi.org/10.2173/bow.gilhum1.01 retrieved September 21, 2022</ref> ==Distribuo kaj habitato== The gilded sapphire is found in northeastern to south central Bolivia, essentially all of Paraguay and Uruguay, central and southeastern Brazil, and northern Argentina. It inhabits open landscapes such as savannah with scattered trees, the edges and clearings of forests, plantations, and gardens. It is most numerous at elevations between {{convert|400|and|800|m|ft|sigfig=2|abbr=on}}. It is regularly found down to {{convert|200|m|ft|sigfig=2|abbr=on}} and up to {{convert|1000|m|ft|sigfig=2|abbr=on}}, and locally even higher.<ref name=GIHU-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== The gilded sapphire appears to be generally sedentary, but it is migratory in parts of Brazil and adjacent Bolivia. Its movements elsewhere, if any, are poorly understood.<ref name=GIHU-BOW/> ===Manĝado=== The gilded sapphire forages for nectar at a wide variety of native and introduced plants, shrubs, and trees. It seeks nectar at all levels of its habitat. In addition to nectar the species feeds on insects caught by [[Hawking (birds)|hawking]] from a perch and also gleans spiders from webs.<ref name=GIHU-BOW/> ===Reproduktado=== The gilded sapphire's breeding season in Brazil spans from September to February but has not been defined elsewhere. It builds a cup nest of plant seed fibers and cobweb with lichen and bits of leaf on the outside. It typically places it somewhat exposed on a thin horizontal branch or in a fork about {{convert|4|to|6|m|ft|sigfig=1|abbr=on}} above the ground, but occasionally as high as {{convert|10|m|ft|sigfig=1|abbr=on}}. The female incubates the clutch of two eggs for 14 to 15 days and fledging occurs 20 to 28 days after hatch.<ref name=GIHU-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Hylocharis-chrysura |species=Ora kolibro}} ==Statuso== The [[IUCN]] has assessed the gilded sapphire as being of Least Concern. It has a very large range and though its population size is not known it is believed to be increasing. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> It is considered very common throughout its range and it "readily accepts man-made habitats such as gardens and plantations [and] range expansion can be expected."<ref name=GIHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. *{{cite book | last = Hilty | first = Steven L. | title = Birds of Venezuela | publisher = Christopher Helm | year = 2003 | location = London | isbn = 0-7136-6418-5 }} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Hylocharis chrysura}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Brazilo]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] 5kjguq8j81fm4twe7gb9bogiqbkk3r3 9378285 9378284 2026-05-20T10:03:55Z Kani 670 /* Aspekto */ 9378285 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Ora kolibro |koloro = pink |dosiero = Gilded hummingbird (Hylocharis chrysura) Costanera Norte.jpg |priskribo de dosiero = En Argentino |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Hylocharis]]'' |genro aŭtoritato = [[Friedrich Boie|Boie, F]], 1831 |specio = '''Ora kolibro''' ''H. chrysura'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/22687449/93152671 |title=Gilded Hummingbird ''Amazilia chrysura'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2016 |access-date=21a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Hylocharis chrysura'' |dunomo aŭtoritato = ([[George Shaw (biologo)|Shaw]], 1812) |vikispecio = ''Hylocharis chrysura'' |komunejo = ''Hylocharis chrysura'' |sinonimo= *''Hylocharis ruficollis''<ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. A classification of the bird species of South America. American Ornithological Society. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref> *''Amazilia chrysura''<ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> |mapo de vivoteritorioj = Hylocharis chrysura map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Ora kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> aŭ '''Ora safirkolibro''', ''Hylocharis chrysura'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la du specioj en la genro ''[[Hylocharis]]''. Ĝi troviĝas en [[Bolivio]], [[Brazilo]], [[Urugvajo]], [[Argentino]] kaj [[Paragvajo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021/><ref name=SACCcountries>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''Species Lists of Birds for South American Countries and Territories''. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCCountryLists.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref> ==Taksonomio== La nomoj de tiu ĉi specio, kaj ordinara kaj scienca, ne estas definitiva. La [[Internacia Ornitologia Komitato]] nomas ĝin "gilded sapphire" (ora safirkolibro, ''Hylocharis chrysura''). La Sudamerika Klasigkomitato de la [[Usona Ornitologia Societo]] kaj la [[taksonomio Clements]] nomas ĝin "gilded hummingbird" (ora kolibro), ankaŭ kun la [[dunoma nomenklaturo|duvorta nomo]] ''H. chrysura''. La verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' nomas ĝin ankaŭ "gilded hummingbird" (ora kolibro), sed kun la duvorta nomo ''Amazilia chrysura''. Ĉiuokaze la [[specia epiteto]] ''chrysura'' devenas el du grekaj vortoj por "oro" kaj "vosto", kaj tial ĝi estus ankaŭ Orvosta kolibro. La unuaj tri sistemoj interkonsentas, ke ĝi kunhavas genron ''Hylocharis'' kun la [[Rufgorĝa safirkolibro]] (''H. sapphirina''). Ĉiuj kvas interkonsentas, ke ĝi estas [[monotipa]].<ref name=IOC12.2/><ref name=SACClist/><ref name=Clements>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, S. M. Billerman, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2021. The eBird/Clements checklist of Birds of the World: v2021. Elŝutita el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 25an de Aŭgusto, 2021</ref><ref name=HBW2021/> <gallery mode = packed heights = 180px> 035 Gilded sapphire in flight in Encontro das Águas State Park Photo by Giles Laurent.jpg|Ŝtata Parko Encontro das Águas, Brazilo </gallery> ==Aspekto== La Ora kolibro estas 8 ĝis 10 cm longa kaj pezas 4 ĝis 5 g. Ambaŭ seksoj havas mezlongan, rektan, koralruĝan bekon kun nigra pinto. Plenkreskaj maskloj estas plejparte irizece orverdaj, kun pala ruĝbruna mentono kaj brile orbronza vosto. Plenkreskaj inoj estas preskaŭ samaj, sed ĝenerale pli senkoloraj kaj kun grizeca malsupra ventro. Junuloj estas similaj al la plenkreska ino kun flavbrunaj franĝoj sur la plumoj de la kapo.<ref name=GIHU-BOW>Schuchmann, K.L., G. M. Kirwan, kaj P. F. D. Boesman (2020). Gilded Hummingbird (''Hylocharis chrysura''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.gilhum1.01] Alirita la 21an de Septembro, 2022</ref> ==Distribuo kaj habitato== The gilded sapphire is found in northeastern to south central Bolivia, essentially all of Paraguay and Uruguay, central and southeastern Brazil, and northern Argentina. It inhabits open landscapes such as savannah with scattered trees, the edges and clearings of forests, plantations, and gardens. It is most numerous at elevations between {{convert|400|and|800|m|ft|sigfig=2|abbr=on}}. It is regularly found down to {{convert|200|m|ft|sigfig=2|abbr=on}} and up to {{convert|1000|m|ft|sigfig=2|abbr=on}}, and locally even higher.<ref name=GIHU-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== The gilded sapphire appears to be generally sedentary, but it is migratory in parts of Brazil and adjacent Bolivia. Its movements elsewhere, if any, are poorly understood.<ref name=GIHU-BOW/> ===Manĝado=== The gilded sapphire forages for nectar at a wide variety of native and introduced plants, shrubs, and trees. It seeks nectar at all levels of its habitat. In addition to nectar the species feeds on insects caught by [[Hawking (birds)|hawking]] from a perch and also gleans spiders from webs.<ref name=GIHU-BOW/> ===Reproduktado=== The gilded sapphire's breeding season in Brazil spans from September to February but has not been defined elsewhere. It builds a cup nest of plant seed fibers and cobweb with lichen and bits of leaf on the outside. It typically places it somewhat exposed on a thin horizontal branch or in a fork about {{convert|4|to|6|m|ft|sigfig=1|abbr=on}} above the ground, but occasionally as high as {{convert|10|m|ft|sigfig=1|abbr=on}}. The female incubates the clutch of two eggs for 14 to 15 days and fledging occurs 20 to 28 days after hatch.<ref name=GIHU-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Hylocharis-chrysura |species=Ora kolibro}} ==Statuso== The [[IUCN]] has assessed the gilded sapphire as being of Least Concern. It has a very large range and though its population size is not known it is believed to be increasing. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> It is considered very common throughout its range and it "readily accepts man-made habitats such as gardens and plantations [and] range expansion can be expected."<ref name=GIHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. *{{cite book | last = Hilty | first = Steven L. | title = Birds of Venezuela | publisher = Christopher Helm | year = 2003 | location = London | isbn = 0-7136-6418-5 }} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Hylocharis chrysura}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Brazilo]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] d2odngrh1qa0k8j5l2bm6p1s68d6d6f 9378286 9378285 2026-05-20T10:04:59Z Kani 670 /* Distribuo kaj habitato */ 9378286 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Ora kolibro |koloro = pink |dosiero = Gilded hummingbird (Hylocharis chrysura) Costanera Norte.jpg |priskribo de dosiero = En Argentino |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Hylocharis]]'' |genro aŭtoritato = [[Friedrich Boie|Boie, F]], 1831 |specio = '''Ora kolibro''' ''H. chrysura'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/22687449/93152671 |title=Gilded Hummingbird ''Amazilia chrysura'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2016 |access-date=21a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Hylocharis chrysura'' |dunomo aŭtoritato = ([[George Shaw (biologo)|Shaw]], 1812) |vikispecio = ''Hylocharis chrysura'' |komunejo = ''Hylocharis chrysura'' |sinonimo= *''Hylocharis ruficollis''<ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. A classification of the bird species of South America. American Ornithological Society. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref> *''Amazilia chrysura''<ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> |mapo de vivoteritorioj = Hylocharis chrysura map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Ora kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> aŭ '''Ora safirkolibro''', ''Hylocharis chrysura'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la du specioj en la genro ''[[Hylocharis]]''. Ĝi troviĝas en [[Bolivio]], [[Brazilo]], [[Urugvajo]], [[Argentino]] kaj [[Paragvajo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021/><ref name=SACCcountries>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''Species Lists of Birds for South American Countries and Territories''. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCCountryLists.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref> ==Taksonomio== La nomoj de tiu ĉi specio, kaj ordinara kaj scienca, ne estas definitiva. La [[Internacia Ornitologia Komitato]] nomas ĝin "gilded sapphire" (ora safirkolibro, ''Hylocharis chrysura''). La Sudamerika Klasigkomitato de la [[Usona Ornitologia Societo]] kaj la [[taksonomio Clements]] nomas ĝin "gilded hummingbird" (ora kolibro), ankaŭ kun la [[dunoma nomenklaturo|duvorta nomo]] ''H. chrysura''. La verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' nomas ĝin ankaŭ "gilded hummingbird" (ora kolibro), sed kun la duvorta nomo ''Amazilia chrysura''. Ĉiuokaze la [[specia epiteto]] ''chrysura'' devenas el du grekaj vortoj por "oro" kaj "vosto", kaj tial ĝi estus ankaŭ Orvosta kolibro. La unuaj tri sistemoj interkonsentas, ke ĝi kunhavas genron ''Hylocharis'' kun la [[Rufgorĝa safirkolibro]] (''H. sapphirina''). Ĉiuj kvas interkonsentas, ke ĝi estas [[monotipa]].<ref name=IOC12.2/><ref name=SACClist/><ref name=Clements>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, S. M. Billerman, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2021. The eBird/Clements checklist of Birds of the World: v2021. Elŝutita el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 25an de Aŭgusto, 2021</ref><ref name=HBW2021/> <gallery mode = packed heights = 180px> 035 Gilded sapphire in flight in Encontro das Águas State Park Photo by Giles Laurent.jpg|Ŝtata Parko Encontro das Águas, Brazilo </gallery> ==Aspekto== La Ora kolibro estas 8 ĝis 10 cm longa kaj pezas 4 ĝis 5 g. Ambaŭ seksoj havas mezlongan, rektan, koralruĝan bekon kun nigra pinto. Plenkreskaj maskloj estas plejparte irizece orverdaj, kun pala ruĝbruna mentono kaj brile orbronza vosto. Plenkreskaj inoj estas preskaŭ samaj, sed ĝenerale pli senkoloraj kaj kun grizeca malsupra ventro. Junuloj estas similaj al la plenkreska ino kun flavbrunaj franĝoj sur la plumoj de la kapo.<ref name=GIHU-BOW>Schuchmann, K.L., G. M. Kirwan, kaj P. F. D. Boesman (2020). Gilded Hummingbird (''Hylocharis chrysura''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.gilhum1.01] Alirita la 21an de Septembro, 2022</ref> ==Distribuo kaj habitato== La Ora kolibro troviĝas en nordorienta ĝis suda centra Bolivio, esence la tuta Paragvajo kaj Urugvajo, centra kaj sudorienta Brazilo, kaj norda Argentino. Ĝi loĝas en malfermaj pejzaĝoj kiel [[savano]] kun disaj arboj, la randoj kaj maldensejoj de arbaroj, plantejoj kaj ĝardenoj. Ĝi estas plej multnombra je altitudoj inter 400 kaj 800 m. Ĝi regule troviĝas ĝis 200 m kaj ĝis 1000 m, kaj surloke eĉ pli alte.<ref name=GIHU-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== The gilded sapphire appears to be generally sedentary, but it is migratory in parts of Brazil and adjacent Bolivia. Its movements elsewhere, if any, are poorly understood.<ref name=GIHU-BOW/> ===Manĝado=== The gilded sapphire forages for nectar at a wide variety of native and introduced plants, shrubs, and trees. It seeks nectar at all levels of its habitat. In addition to nectar the species feeds on insects caught by [[Hawking (birds)|hawking]] from a perch and also gleans spiders from webs.<ref name=GIHU-BOW/> ===Reproduktado=== The gilded sapphire's breeding season in Brazil spans from September to February but has not been defined elsewhere. It builds a cup nest of plant seed fibers and cobweb with lichen and bits of leaf on the outside. It typically places it somewhat exposed on a thin horizontal branch or in a fork about {{convert|4|to|6|m|ft|sigfig=1|abbr=on}} above the ground, but occasionally as high as {{convert|10|m|ft|sigfig=1|abbr=on}}. The female incubates the clutch of two eggs for 14 to 15 days and fledging occurs 20 to 28 days after hatch.<ref name=GIHU-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Hylocharis-chrysura |species=Ora kolibro}} ==Statuso== The [[IUCN]] has assessed the gilded sapphire as being of Least Concern. It has a very large range and though its population size is not known it is believed to be increasing. No immediate threats have been identified.<ref name=IUCN/> It is considered very common throughout its range and it "readily accepts man-made habitats such as gardens and plantations [and] range expansion can be expected."<ref name=GIHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. *{{cite book | last = Hilty | first = Steven L. | title = Birds of Venezuela | publisher = Christopher Helm | year = 2003 | location = London | isbn = 0-7136-6418-5 }} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Hylocharis chrysura}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Brazilo]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] ie4q2ypu10wh2x997l54avbp3y3ib8p 9378288 9378286 2026-05-20T10:10:19Z Kani 670 9378288 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Taksonomio |nomo = Ora kolibro |koloro = pink |dosiero = Gilded hummingbird (Hylocharis chrysura) Costanera Norte.jpg |priskribo de dosiero = En Argentino |grando de dosiero = 200ra |dosiero2 = |priskribo de dosiero2 = |grando de dosiero2 = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |genro = ''[[Hylocharis]]'' |genro aŭtoritato = [[Friedrich Boie|Boie, F]], 1831 |specio = '''Ora kolibro''' ''H. chrysura'' |statuso = LC | statuso_sistemo = IUCN3.1 | statuso_ref = <ref name=IUCN>{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/22687449/93152671 |title=Gilded Hummingbird ''Amazilia chrysura'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2016 |access-date=21a de Septembro 2022}}</ref> |dunomo = ''Hylocharis chrysura'' |dunomo aŭtoritato = ([[George Shaw (biologo)|Shaw]], 1812) |vikispecio = ''Hylocharis chrysura'' |komunejo = ''Hylocharis chrysura'' |sinonimo= *''Hylocharis ruficollis''<ref name=SACClist>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. A classification of the bird species of South America. American Ornithological Society. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCBaseline.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref> *''Amazilia chrysura''<ref name=HBW2021>HBW kaj BirdLife International (2021) Handbook of the Birds of the World and BirdLife International digital checklist of the birds of the world. Version 6. Disponebla ĉe: [http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/Species/Taxonomy/HBW-BirdLife_Checklist_v6_Dec21.zip] Alirita la 7an de Aŭgusto, 2022</ref> |mapo de vivoteritorioj = Hylocharis chrysura map.svg |mapo de vivoteritorioj larĝo = 200px |priskribo de mapo de vivoteritorioj = }} La '''Ora kolibro''',<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref> aŭ '''Ora safirkolibro''', ''Hylocharis chrysura'', estas [[kolibro]] de la subfamilio [[Trokilenoj]]. Ĝi estas unu el la du specioj en la genro ''[[Hylocharis]]''. Ĝi troviĝas en [[Bolivio]], [[Brazilo]], [[Urugvajo]], [[Argentino]] kaj [[Paragvajo]].<ref name=IOC12.2>{{cite web |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/hummingbirds/ |title=Hummingbirds |website=IOC World Bird List |version =v 12.2 |editor-last1=Gill |editor-first1= F. |editor-last2=Donsker|editor-first2=D.|editor-last3=Rasmussen |editor-first3=P. |date=Aŭgusto 2022 |access-date=9a de Aŭgusto, 2022 }}</ref><ref name=HBW2021/><ref name=SACCcountries>Remsen, J. V., Jr., J. I. Areta, E. Bonaccorso, S. Claramunt, A. Jaramillo, D. F. Lane, J. F. Pacheco, M. B. Robbins, F. G. Stiles, kaj K. J. Zimmer. Versio de 24a de Julio 2022. ''Species Lists of Birds for South American Countries and Territories''. [https://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCCountryLists.htm] Alirita la 24an de Julio, 2022</ref> ==Taksonomio== La nomoj de tiu ĉi specio, kaj ordinara kaj scienca, ne estas definitiva. La [[Internacia Ornitologia Komitato]] nomas ĝin "gilded sapphire" (ora safirkolibro, ''Hylocharis chrysura''). La Sudamerika Klasigkomitato de la [[Usona Ornitologia Societo]] kaj la [[taksonomio Clements]] nomas ĝin "gilded hummingbird" (ora kolibro), ankaŭ kun la [[dunoma nomenklaturo|duvorta nomo]] ''H. chrysura''. La verko de [[BirdLife International]] nome ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' nomas ĝin ankaŭ "gilded hummingbird" (ora kolibro), sed kun la duvorta nomo ''Amazilia chrysura''. Ĉiuokaze la [[specia epiteto]] ''chrysura'' devenas el du grekaj vortoj por "oro" kaj "vosto", kaj tial ĝi estus ankaŭ Orvosta kolibro. La unuaj tri sistemoj interkonsentas, ke ĝi kunhavas genron ''Hylocharis'' kun la [[Rufgorĝa safirkolibro]] (''H. sapphirina''). Ĉiuj kvas interkonsentas, ke ĝi estas [[monotipa]].<ref name=IOC12.2/><ref name=SACClist/><ref name=Clements>Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, S. M. Billerman, T. A. Fredericks, J. A. Gerbracht, D. Lepage, B. L. Sullivan, kaj C. L. Wood. 2021. The eBird/Clements checklist of Birds of the World: v2021. Elŝutita el [https://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/download/] Alirita la 25an de Aŭgusto, 2021</ref><ref name=HBW2021/> <gallery mode = packed heights = 180px> 035 Gilded sapphire in flight in Encontro das Águas State Park Photo by Giles Laurent.jpg|Ŝtata Parko Encontro das Águas, Brazilo </gallery> ==Aspekto== La Ora kolibro estas 8 ĝis 10 cm longa kaj pezas 4 ĝis 5 g. Ambaŭ seksoj havas mezlongan, rektan, koralruĝan bekon kun nigra pinto. Plenkreskaj maskloj estas plejparte irizece orverdaj, kun pala ruĝbruna mentono kaj brile orbronza vosto. Plenkreskaj inoj estas preskaŭ samaj, sed ĝenerale pli senkoloraj kaj kun grizeca malsupra ventro. Junuloj estas similaj al la plenkreska ino kun flavbrunaj franĝoj sur la plumoj de la kapo.<ref name=GIHU-BOW>Schuchmann, K.L., G. M. Kirwan, kaj P. F. D. Boesman (2020). Gilded Hummingbird (''Hylocharis chrysura''), version 1.0. En ''Birds of the World'' (J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, kaj E. de Juana, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA. [https://doi.org/10.2173/bow.gilhum1.01] Alirita la 21an de Septembro, 2022</ref> ==Distribuo kaj habitato== La Ora kolibro troviĝas en nordorienta ĝis suda centra Bolivio, esence la tuta Paragvajo kaj Urugvajo, centra kaj sudorienta Brazilo, kaj norda Argentino. Ĝi loĝas en malfermaj pejzaĝoj kiel [[savano]] kun disaj arboj, la randoj kaj maldensejoj de arbaroj, plantejoj kaj ĝardenoj. Ĝi estas plej multnombra je altitudoj inter 400 kaj 800 m. Ĝi regule troviĝas ĝis 200 m kaj ĝis 1000 m, kaj surloke eĉ pli alte.<ref name=GIHU-BOW/> ==Kutimaro== ===Movoj=== La Ora kolibro ŝajne estas ĝenerale sidlokema, sed ĝi estas migranta en partoj de Brazilo kaj apuda Bolivio. Ĝiaj movoj aliloken, se ekzistas, estas malbone komprenitaj.<ref name=GIHU-BOW/> ===Manĝado=== La Ora kolibro manĝoserĉas [[nektaro]]n ĉe vasta gamo de indiĝenaj kaj enkondukitaj plantoj, arbustoj kaj arboj. Ĝi serĉas nektaron ĉe ĉiuj niveloj de sia vivejo. Aldone al nektaro, la specio manĝas [[insekto]]jn kaptitajn per akcipitrado el ripozejo kaj ankaŭ kolektas [[araneoj]]n el retoj.<ref name=GIHU-BOW/> ===Reproduktado=== La [[reprodukta sezono]] de la Ora kolibro en Brazilo daŭras de septembro ĝis februaro, sed ĝi ne estis difinita aliloke. Ĝi konstruas tasforman neston el plantsemaj fibroj kaj [[araneaĵo]]j kun [[likeno]] kaj pecetoj da folio ekstere. Ĝi tipe metas ĝin iom eksponite sur maldikan horizontalan branĉon aŭ en forkon ĉirkaŭ 4 ĝis 6 m super la tero, sed foje ĝis 10 m alte. La ino kovas la du ovojn dum 14 ĝis 15 tagoj kaj [[elnestiĝo]] okazas 20 ĝis 28 tagojn post eloviĝo.<ref name=GIHU-BOW/> {{birdsong|url=https://xeno-canto.org/species/Hylocharis-chrysura |species=Ora kolibro}} ==Statuso== La [[IUCN]] taksis la oran kolibron kiel [[Malplej Zorgiga]]n. Ĝi havas tre grandan teritorion kaj kvankam ĝia populacio ne estas konata, oni kredas, ke ĝi kreskas. Neniu tuja minaco estis identigita.<ref name=IUCN>{{cite iucn|url=https://www.iucnredlist.org/species/22687449/93152671 |title=Gilded Hummingbird ''Amazilia chrysura'' |author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year=2016 |access-date=21a de Septembro 2022}}</ref> Ĝi estas konsiderata tre ofta tra sia teritorio kaj ĝi "facile akceptas homfaritajn vivejojn kiel ĝardenojn kaj plantejojn [kaj] oni povas atendi vastiĝon de sia teritorio."<ref name=GIHU-BOW/> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} * {{cite book | last =Ridgely | first =Robert S. | last2 =Greenfield | first2 =Paul J. | title =The Birds of Ecuador: Field Guide | publisher =Cornell University Press | volume = II| date =2001 | location =Ithaca | page =293 | isbn =978-0-8014-8721-7 }} * del Hoyo, J., Collar, N.J., Christie, D.A., Elliott, A. kaj Fishpool, L.D.C. 2014. HBW kaj BirdLife International. ''Illustrated Checklist of the Birds of the World''. Lynx Edicions BirdLife International. *{{cite book | last = Hilty | first = Steven L. | title = Birds of Venezuela | publisher = Christopher Helm | year = 2003 | location = London | isbn = 0-7136-6418-5 }} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Hylocharis chrysura}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Apodoformaj]] [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Poligenistoj]] [[Kategorio:Birdoj de Brazilo]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] p1nyhuux0fblhrveb4aqiw2pdp2s0cc 0 944290 9378281 2026-05-20T09:53:59Z Kani 670 Alidirektigis al [[Ora kolibro]] 9378281 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Ora kolibro]] twdd5mhsndnfaewe703t0c33d59os17 0 944291 9378291 2026-05-20T10:16:59Z Kani 670 Kreis novan paĝon kun "{{redaktata}} {{kursiva titolo}} {{Taksonomio |nomo = ''Elliotomyia'' |koloro = pink |dosiero = White-bellied Hummingbird.jpg |priskribo de dosiero = [[Blankventra kolibro]] (''Elliotomyia chionogaster'') |grando de dosiero = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |subfamilio = [[Trokilenoj]] ''[[Trochilinae]]'' |genro..." 9378291 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{kursiva titolo}} {{Taksonomio |nomo = ''Elliotomyia'' |koloro = pink |dosiero = White-bellied Hummingbird.jpg |priskribo de dosiero = [[Blankventra kolibro]] (''Elliotomyia chionogaster'') |grando de dosiero = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |subfamilio = [[Trokilenoj]] ''[[Trochilinae]]'' |genro = '''''Elliotomyia''''' |genro aŭtoritato = Stiles & [[James Van Remsen, Jr.|Remsen]], 2019 | sinonimo = }} '''''Elliotomyia''''' estas genro de [[kolibro]]j en la familio [[Trokiledoj]], kiu enhavas du speciojn, kiuj vivas en [[Sudameriko]]. ==Specioj== La genro enhavas jenajn du speciojn:<ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=July 2020 | title=Hummingbirds | work=IOC World Bird List Version 10.2 | url=http://www.worldbirdnames.org/bow/hummingbirds/ | publisher=International Ornithologists' Union | accessdate=7a de Januaro 2020 }}</ref> * [[Blankventra kolibro]] (''Elliotomyia chionogaster'') * [[Verdablanka kolibro]] (''Elliotomyia viridicauda'') These species were formerly placed in the genus ''[[Amazilia]]''. A [[molecular phylogenetic]] study published in 2014 found that ''Amazilia'' was [[polyphyletic]].<ref>{{ cite journal | last1=McGuire | first1=J. | last2=Witt | first2=C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Corl | first4=A. | last5=Rabosky | first5=D. | last6=Altshuler | first6=D. | last7=Dudley | first7=R. | date=2014 | title=Molecular phylogenetics and the diversification of hummingbirds | journal=Current Biology | volume=24 | issue=8 | pages=910–916 | doi=10.1016/j.cub.2014.03.016 | pmid=24704078 | doi-access=free | bibcode=2014CBio...24..910M }}</ref> In the revised classification to create [[monophyletic]] genera, the white-bellied hummingbird and the green-and-white hummingbird were placed in a new genus ''Elliotomyia''.<ref name=ioc/><ref>{{ cite journal | last1=Stiles | first1=F.G. | last2=Remsen | first2=J.V. Jr. | last3=Mcguire | first3=J.A. | year=2017 | title=The generic classification of the Trochilini (Aves: Trochilidae): reconciling taxonomy with phylogeny | journal=Zootaxa | volume=4353 | issue=3 | pages=401–424 | doi=10.11646/zootaxa.4353.3.1 | pmid=29245495 | url=https://www.researchgate.net/publication/321277435 }}</ref><ref>{{ cite journal | last1=Stiles | first1=F. Gary | last2=Remsen | first2=J.V. Jr | author2-link=James Van Remsen, Jr. | date=2019 | title=The generic nomenclature of the Trochilini: a correction | journal=Zootaxa | url=https://www.researchgate.net/publication/336901064 | volume=4691 | issue=2 | pages=195–196 | doi=10.11646/zootaxa.4691.2.10| pmid=31719409 | s2cid=207962459 }}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Hylocharis}} {{Projektoj}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] n4xqxcstwbh8takixy8zkgntmuagmwe 9378293 9378291 2026-05-20T10:22:55Z Kani 670 9378293 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{kursiva titolo}} {{Taksonomio |nomo = ''Elliotomyia'' |koloro = pink |dosiero = White-bellied Hummingbird.jpg |priskribo de dosiero = [[Blankventra kolibro]] (''Elliotomyia chionogaster'') |grando de dosiero = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |subfamilio = [[Trokilenoj]] ''[[Trochilinae]]'' |genro = '''''Elliotomyia''''' |genro aŭtoritato = Stiles & [[James Van Remsen, Jr.|Remsen]], 2019 | sinonimo = }} '''''Elliotomyia''''' estas genro de [[kolibro]]j en la familio [[Trokiledoj]], kiu enhavas du speciojn, kiuj vivas en [[Sudameriko]]. ==Specioj== La genro enhavas jenajn du speciojn:<ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=July 2020 | title=Hummingbirds | work=IOC World Bird List Version 10.2 | url=http://www.worldbirdnames.org/bow/hummingbirds/ | publisher=International Ornithologists' Union | accessdate=7a de Januaro 2020 }}</ref> * [[Blankventra kolibro]], ''Elliotomyia chionogaster'' (Tschudi, 1846) Argentino, Bolivio, Brazilo, kaj Peruo. LC ** ''E. c. chionogaster'' ** ''E. c. hypoleuca'' * [[Verdablanka kolibro]], ''Elliotomyia viridicauda'' (von Berlepsch, 1883) Peruo. LC Tiuj ĉi specioj estis iam metitaj en la genro ''[[Amazilia]]''. Studo pri [[molekula fiilogenetiko]] publikigita en 2014 trovis, ke ''Amazilia'' estas polifiletika.<ref>{{ cite journal | last1=McGuire | first1=J. | last2=Witt | first2=C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Corl | first4=A. | last5=Rabosky | first5=D. | last6=Altshuler | first6=D. | last7=Dudley | first7=R. | date=2014 | title=Molecular phylogenetics and the diversification of hummingbirds | journal=Current Biology | volume=24 | issue=8 | pages=910–916 | doi=10.1016/j.cub.2014.03.016 | pmid=24704078 | doi-access=free | bibcode=2014CBio...24..910M }}</ref> En la reviziita klasigo por krei monofiletikajn genrojn, la Blankventra kolibro kaj la Verdablanka kolibro estis metita en nova genro ''Elliotomyia''.<ref name=ioc/><ref>{{ cite journal | last1=Stiles | first1=F.G. | last2=Remsen | first2=J.V. Jr. | last3=Mcguire | first3=J.A. | year=2017 | title=The generic classification of the Trochilini (Aves: Trochilidae): reconciling taxonomy with phylogeny | journal=Zootaxa | volume=4353 | issue=3 | pages=401–424 | doi=10.11646/zootaxa.4353.3.1 | pmid=29245495 | url=https://www.researchgate.net/publication/321277435 }}</ref><ref>{{ cite journal | last1=Stiles | first1=F. Gary | last2=Remsen | first2=J.V. Jr | author2-link=James Van Remsen, Jr. | date=2019 | title=The generic nomenclature of the Trochilini: a correction | journal=Zootaxa | url=https://www.researchgate.net/publication/336901064 | volume=4691 | issue=2 | pages=195–196 | doi=10.11646/zootaxa.4691.2.10| pmid=31719409 | s2cid=207962459 }}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Elliotomyia}} {{Projektoj}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] er3kgwwudyommqx1oxf4gors8d0o5lv 9378294 9378293 2026-05-20T10:23:26Z Kani 670 /* Specioj */ 9378294 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{kursiva titolo}} {{Taksonomio |nomo = ''Elliotomyia'' |koloro = pink |dosiero = White-bellied Hummingbird.jpg |priskribo de dosiero = [[Blankventra kolibro]] (''Elliotomyia chionogaster'') |grando de dosiero = 200ra |regno = [[Animaloj]] ''Animalia'' |filumo = [[Ĥorduloj]] ''Chordata'' |klaso = [[Birdoj]] ''Aves'' |ordo = [[Apodoformaj]] ''Apodiformes'' |familio = [[Trokiledoj]] ''Trochilidae'' |subfamilio = [[Trokilenoj]] ''[[Trochilinae]]'' |genro = '''''Elliotomyia''''' |genro aŭtoritato = Stiles & [[James Van Remsen, Jr.|Remsen]], 2019 | sinonimo = }} '''''Elliotomyia''''' estas genro de [[kolibro]]j en la familio [[Trokiledoj]], kiu enhavas du speciojn, kiuj vivas en [[Sudameriko]]. ==Specioj== La genro enhavas jenajn du speciojn:<ref name=ioc>{{cite web| editor1-last=Gill | editor1-first=Frank | editor1-link=Frank Gill (ornithologist) | editor2-last=Donsker | editor2-first=David | editor3-last=Rasmussen | editor3-first=Pamela | editor3-link=Pamela Rasmussen | date=July 2020 | title=Hummingbirds | work=IOC World Bird List Version 10.2 | url=http://www.worldbirdnames.org/bow/hummingbirds/ | publisher=International Ornithologists' Union | accessdate=7a de Januaro 2020 }}</ref> * [[Blankventra kolibro]], ''Elliotomyia chionogaster'' (Tschudi, 1846) Argentino, Bolivio, Brazilo, kaj Peruo. LC ** ''E. c. chionogaster'' ** ''E. c. hypoleuca'' * [[Verdablanka kolibro]], ''Elliotomyia viridicauda'' (von Berlepsch, 1883) Peruo. LC Tiuj ĉi specioj estis iam metitaj en la genro ''[[Amazilia]]''. Studo pri [[molekula filogenetiko]] publikigita en 2014 trovis, ke ''Amazilia'' estas polifiletika.<ref>{{ cite journal | last1=McGuire | first1=J. | last2=Witt | first2=C. | last3=Remsen | first3=J.V. | last4=Corl | first4=A. | last5=Rabosky | first5=D. | last6=Altshuler | first6=D. | last7=Dudley | first7=R. | date=2014 | title=Molecular phylogenetics and the diversification of hummingbirds | journal=Current Biology | volume=24 | issue=8 | pages=910–916 | doi=10.1016/j.cub.2014.03.016 | pmid=24704078 | doi-access=free | bibcode=2014CBio...24..910M }}</ref> En la reviziita klasigo por krei monofiletikajn genrojn, la Blankventra kolibro kaj la Verdablanka kolibro estis metita en nova genro ''Elliotomyia''.<ref name=ioc/><ref>{{ cite journal | last1=Stiles | first1=F.G. | last2=Remsen | first2=J.V. Jr. | last3=Mcguire | first3=J.A. | year=2017 | title=The generic classification of the Trochilini (Aves: Trochilidae): reconciling taxonomy with phylogeny | journal=Zootaxa | volume=4353 | issue=3 | pages=401–424 | doi=10.11646/zootaxa.4353.3.1 | pmid=29245495 | url=https://www.researchgate.net/publication/321277435 }}</ref><ref>{{ cite journal | last1=Stiles | first1=F. Gary | last2=Remsen | first2=J.V. Jr | author2-link=James Van Remsen, Jr. | date=2019 | title=The generic nomenclature of the Trochilini: a correction | journal=Zootaxa | url=https://www.researchgate.net/publication/336901064 | volume=4691 | issue=2 | pages=195–196 | doi=10.11646/zootaxa.4691.2.10| pmid=31719409 | s2cid=207962459 }}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} * del Hoyo, J.; Elliot, A. & Sargatal, J. (editors). (1999). ''Handbook of the Birds of the World. Volume 5'': Barn-Owls to Hummingbirds. Lynx Edicions. ISBN 8487334253 * Temeles, E.J.; Linhart, Y.B.; Masonjones, M. & Masonjones, H.D. (2002): The role of flower width in hummingbird bill length-flower length relationships. ''Biotropica'' '''34'''(1): 68–80. <small>{{doi|10.1111/j.1744-7429.2002.tb00243.x}}</small> [http://www.amherst.edu/~ejtemeles/Temeles%20et%20al%202002%20biotropica.pdf PDF kompleta teksto]. * Burns, James G; Gegear, Robert J. (2007). "The Birds, the Bees, and the Virtual Flowers: Can Pollinator Behavior Drive Ecological Speciation in Flowering Plants?" pp.&nbsp;551–566, ''American Naturalist''. *{{cite book |title=The Naturalist's Library: Humming Birds, Part II |editor-last=Jardine |editor-first=Sir William | volume = VII |year=1833 |publisher=Henry G. Bohn | location = London, UK | url = https://www.biodiversitylibrary.org/item/74422#page/101/mode/1up | page = 79 }} ==Eksteraj ligiloj== {{Commons category|Elliotomyia}} {{Projektoj}} {{Birdoj}} {{Bibliotekoj}} [[Kategorio:Kolibroj]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] mkijcpwuy7hrb7omzkl9lyrqjg268rf 0 944292 9378296 2026-05-20T10:27:31Z HaleBopp 52251 Kreado de Ornithion 9378296 wikitext text/x-wiki {{kursiva titolo}} {{Taksonomio |nomo = ''Ornithion'' |koloro = {{Taksonomio/koloro|besto}} |dosiero = Ornithion inerme White-lored Tyrannulet; Porto Velho, Rondônia, Brazil.jpg |dosiero larĝo = 240ra |priskribo de dosiero = La [[blankbrida tiraneto]] (''O. inerme''),<br>la [[tipa specio]] de la genro |regno = [[Animalia]] - [[animaloj]] |filumo = [[Chordata]] - [[ĥorduloj]] |klaso = [[Aves]] - [[birdoj]] |ordo = [[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] |familio = [[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] |genro = '''''Ornithion''''' |genro aŭtoritato = [[Hartlaub, KJG]], 1853 |specioj de subdivizio = Specioj |subdivizio2 = *''[[Ornithion semiflavum|O. semiflavum]]'' - [[flavaventra tiraneto]] *''[[Ornithion brunneicapillus|O. brunneicapillus]]'' - [[brunĉapa tiraneto]] *''[[Ornithion inerme|O. inerme]]'' - [[blankbrida tiraneto]] |sinonimo = *''Microtriccus'' *''Ornithium'' |vikispecio = |komunejo = }} '''''Ornithion''''' estas [[Genro (biologio)|genro]] de [[birdoj]] el la familio de [[tiranedoj]]. Ĝi enhavas 3 [[specio]]jn troviĝantajn en suda [[Meksiko]], [[Centrameriko]] kaj [[Sudameriko]]. ==Taksonomio== Laŭ [[AviList]]<ref name="AviList">[https://www.avilist.org/ AviList v2025], konsultita la 20-an de maj. 2026.</ref>, jen ĉi-sube la listo de la akceptitaj taksonoj por tiu genro, kaj ties Esperantaj nomoj<ref name="OT">[https://docs.google.com/spreadsheets/d/16A2_lMQC_hGBBQUFjpT-gnhFrv65LExYkxiRjx95sUs/edit?usp=sharing Ornitologia taksonomio].</ref>: {{Genealogia arbo2}} *[[Passeriformes]] - [[paseroformaj]] **[[Tyrannidae]] - [[tiranedoj]] ***''Ornithion'' <small>[[Hartlaub, KJG]], 1853</small> ****''[[Ornithion semiflavum]]'' <small>([[Sclater, PL]]; [[Salvin, O]], 1860)</small> - [[flavaventra tiraneto]] ****''[[Ornithion brunneicapillus]]'' <small>([[Lawrence, GN]], 1862)</small> - [[brunĉapa tiraneto]] ****''[[Ornithion inerme]]'' <small>[[Hartlaub, KJG]], 1853</small> - [[blankbrida tiraneto]] {{Genealogia arbo2/fino}} ==Etimologio== La scienca [[genra nomo]] ''Ornithion'' venas el la [[antikva greka]] ''ὀρνίθιον'', [[diminutivo]] de ''ὄρνις, ὄρνιθος'' (''ornis, ornitos'' = "birdo"), kaj signifas "eta birdo", ĉar tiuj tiranedoj estas malgrandaj<ref name="BOTW">[https://birdsoftheworld.org/bow/species/yebtyr1/cur/introduction Birds of the World], Yellow-bellied Tyrannulet.</ref>. ==Referencoj== {{Portalo Birdoj}} {{Referencoj}} {{Birdoj}} [[Kategorio:Tiranedoj]] [[Kategorio:Paseroformaj]] [[Kategorio:Birdoj de Centrameriko]] [[Kategorio:Birdoj de Sudameriko]] [[Kategorio:Neotropisa faŭno]] gcwles57qnkbzv2vwzmuxwmemlxfysv 0 944293 9378297 2026-05-20T10:34:29Z Kani 670 Kreis novan paĝon kun "{{redaktata}} {{Infomkesto gravulo}} '''James Vanderbeek "Van" REMSEN Jr.''' (21a de Septembro, 1949) estas usona [[ornitologo]]. Lia ĉefe esplorkampo estas [[birdoj]] de [[Ameriko]]. En 1999, li fondis la Sudamerikan Klasigkomitaton.<ref name="SACC">J. V. Remsen Jr.: The South American Classification Committee of the American Ornithologists’ Union: a new classification of the birds of South America En: ''Neotropical Birding'', 13a de Julio, 2007, pp. 21–23</re..." 9378297 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Infomkesto gravulo}} '''James Vanderbeek "Van" REMSEN Jr.''' (21a de Septembro, 1949) estas usona [[ornitologo]]. Lia ĉefe esplorkampo estas [[birdoj]] de [[Ameriko]]. En 1999, li fondis la Sudamerikan Klasigkomitaton.<ref name="SACC">J. V. Remsen Jr.: The South American Classification Committee of the American Ornithologists’ Union: a new classification of the birds of South America En: ''Neotropical Birding'', 13a de Julio, 2007, pp. 21–23</ref> En 2013 li ricevis la Medalon Brewster de la [[Usona Ornitologia Unio]].<ref name="Brewster"/> ==Kariero== In 1967, Remsen earned his high-school diploma at the [[Phillips Academy]] in [[Andover, Massachusetts]]. In summer 1968 he worked for the Denver Wildlife Research Center.<ref name="Brewster">The American Ornithologists' Union: William Brewster Memorial Award, 2013: J. V. (“Van”) Remsen Jr. In: The Auk, 130(4):819–820.</ref> In 1971, he graduated both to Master of Arts and Bachelor of Arts in biology at Stanford University.<ref name="Brewster"/> In 1978, he received his PhD in zoology at the [[University of California, Berkeley]] under the direction of [[Frank Pitelka]] with his dissertation "Geographical ecology of Neotropical Kingfishers",<ref name="Brewster"/> based on almost two years of fieldwork in Amazonian Colombia and Bolivia. In the same year he became a professor and curator of birds at [[Louisiana State University]]. Remsen published his first scientific paper at age 20, and published other technical papers during his graduate student years, including the article "On taking field notes" in the journal ''[[American Birds]]'' which became much-noticed by field observers and American birders in the following decades.<ref name="Brewster"/> While at LSU, Remsen spent a total of two years in the remote areas of the Amazon and the Andes, which became the basis for the book ''An Annotated List of the Birds of Bolivia'' ({{ISBN|978-0931130168}}), which was published in 1989 in collaboration with [[Melvin Alvah Traylor Jr.]] In 1991, Remsen published the monograph ''Community Ecology of Neotropical Kingfishers'', and in 1997 produced the monograph "Studies in Neotropical Ornithology Honoring Ted Parker" "[[Ornithological Monographs]]"" No. 48: 1–917), a collection of 51 peer-reviewed papers. In 2007, he co-edited with Carla Cicero another monograph honoring the career of his mentor Ned K. Johnson: "Festschrift to Ned K. Johnson: Geographic Variation and Evolution in Birds.<ref>Ornithological Monographs" 63: 1-114.</ref> To start a standardized classification and nomenclature of the Neotropical avifauna, Remsen sent a proposal to the American Ornithologists' Union in 1997 to create a South American counterpart to the already known AOU Check-list Committee which covered the avifauna of the Western Hemisphere from Panama and north to the Caribbean.<ref name="SACC"/> In 1999, the proposal for the constitution of the South American Classification Committee (SACC) has been approved<ref name="SACC"/> and in October 2000 the first classification on the split of the [[Huayco Tinamou]] (''Rhynchotus maculicollis'') from the [[Red-winged Tinamou]] (''Rhynchotus rufescens'') was available online.<ref>[http://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCprop01.htm Proposal (1) to South American Classification Committee Elevate "Rhynchotus maculicollis" to species rank]</ref> The system that Remsen invented for SACC was to place all proposals for change online and open access, as well as comments and votes concerning those proposals; thus, the system is completely transparent and qualified non-committee members are invited to contribute. Remsen is also a member (since 1984) of the American Ornithologists' Union's North American Classification Committee and thus co-author of the printed version of that classification.<ref>Banks, R. C., B. L. Monroe Jr., J. W. Fitzpatrick, T. R. Howell, N. K. Johnson, H. Ouellet, J. V. Remsen Jr., and R. W. Storer. 1998. "Check-list of North American Birds". 7th Edition. American Ornithologists' Union, Washington, D.C., 829 pp.</ref> In 1998, Remsen co-described (with [[Robb Thomas Brumfield]]) the subspecies ''Cinnycerthia fulva gravesi'' and ''Cinnycerthia fulva fitzpatricki'' of the [[fulvous wren]].<ref>Remsen, J. V. and Brumfield, R. T. (1998) ''Two new subspecies of "Cinnycerthia fulva" (Aves: Troglodytidae) from the southern Andes.'' In: Proc. Biol. Soc. Washington 111(4): 1008–1015.</ref> In 2003, he wrote the 196-page chapter of the family of [[ovenbirds]] (Furnariidae) in the eighth volume of the ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' and in collaboration with [[Edward C. Dickinson]] he was co-author of the third edition of the ''[[Howard and Moore Complete Checklist of the Birds of the World]]''. In 2013, they collaborated again on the fourth edition of the Howard & Moore checklist on non-passerines.<ref>"The Howard and Moore Complete Checklist of the Birds of the World. Vol. 1. Non-passerines. Aves Press, Eastbourne, UK, 461 pp.</ref> In 2016, Remsen was one of the co-authors of the richly illustrated field guide ''Birds of Bolivia'' ({{ISBN|978-9990596182}}) along with Sebastian K. Herzog, Ryan S. Terrill, A. E. Jahn, O. Maillard Z., V. H. García-Solíz, R. MacLeod, A. Maccormick, and J. Q. Vidoz. ==Honoroj== In 2013, Remsen received the Brewster Medal of the American Ornithologists' Union for his contributions to the study, the taxonomy, and nomenclature of the South American avifauna.<ref name="Brewster"/> In 1994, he was commemorated with the species' epithet of the vulnerable [[chestnut-bellied cotinga]] (''Doliornis remseni'') which is found in Colombia, Ecuador, and Peru.<ref>Mark B. Robbins, Gary H. Rosenberg, Francisco Sornoza Molina: A New Species of Cotinga (Cotingidae: Doliornis) from the Ecuadorian Andes, with Comments on Plumage Sequences in Doliornis and Ampelion. In: The Auk. Bd. 111, Nr. 1, January 1994, pp. 1–7</ref> ==Referencoj== {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Remsen, James Vanderbeek}} [[Kategorio:Usonaj ornitologoj]] 5iev1ucfwsiu3vq0naeem7gdicpdkk7 9378301 9378297 2026-05-20T10:41:49Z Kani 670 9378301 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Informkesto gravulo}} '''James Vanderbeek "Van" REMSEN Jr.''' (21a de Septembro, 1949) estas usona [[ornitologo]]. Lia ĉefe esplorkampo estas [[birdoj]] de [[Ameriko]]. En 1999, li fondis la Sudamerikan Klasigkomitaton.<ref name="SACC">J. V. Remsen Jr.: The South American Classification Committee of the American Ornithologists’ Union: a new classification of the birds of South America En: ''Neotropical Birding'', 13a de Julio, 2007, pp. 21–23</ref> En 2013 li ricevis la Medalon Brewster de la [[Usona Unuiĝo de Ornitologoj]].<ref name="Brewster"/> ==Kariero== En 1967, Remsen akiris sian altlernejan diplomon ĉe la Phillips Academy en Andover, [[Masaĉuseco]]. En la somero de 1968 li laboris por la Denver Wildlife Research Center.<ref name="Brewster">The American Ornithologists' Union: William Brewster Memorial Award, 2013: J. V. (“Van”) Remsen Jr. En: ''The Auk'', 130(4):819–820.</ref> En 1971, li diplomiĝis kaj al magistro pri artoj kaj al bakalaŭro pri artoj en biologio ĉe Universitato Stanford.<ref name="Brewster"/> En 1978, li ricevis sian doktorecon pri zoologio ĉe la [[Universitato de Kalifornio, Berkeley]] sub la direktorado de Frank Pitelka per sia [[disertacio]] "Geographical ecology of Neotropical Kingfishers" ("Geografia ekologio de neotropikaj alcionoj"),<ref name="Brewster"/> bazita sur preskaŭ du jaroj da kampa laboro en amazoniaj Kolombio kaj Bolivio. En la sama jaro li fariĝis profesoro kaj kuratoro pri birdoj ĉe la [[Luiziana Ŝtata Universitato]]. Remsen publikigis sian unuan sciencan artikolon je la aĝo de 20 jaroj, kaj publikigis aliajn teknikajn artikolojn dum siaj diplomiĝantaj studentaj jaroj, inkluzive de la artikolo "On taking field notes" ("Pri prenado de kamponotoj") en la revuo ''American Birds'', kiu fariĝis multe rimarkita de kampobservantoj kaj usonaj birdobservantoj en la sekvaj jardekoj.<ref name="Brewster"/> While at LSU, Remsen spent a total of two years in the remote areas of the Amazon and the Andes, which became the basis for the book ''An Annotated List of the Birds of Bolivia'' ({{ISBN|978-0931130168}}), which was published in 1989 in collaboration with [[Melvin Alvah Traylor Jr.]] In 1991, Remsen published the monograph ''Community Ecology of Neotropical Kingfishers'', and in 1997 produced the monograph "Studies in Neotropical Ornithology Honoring Ted Parker" "[[Ornithological Monographs]]"" No. 48: 1–917), a collection of 51 peer-reviewed papers. In 2007, he co-edited with Carla Cicero another monograph honoring the career of his mentor Ned K. Johnson: "Festschrift to Ned K. Johnson: Geographic Variation and Evolution in Birds.<ref>Ornithological Monographs" 63: 1-114.</ref> To start a standardized classification and nomenclature of the Neotropical avifauna, Remsen sent a proposal to the American Ornithologists' Union in 1997 to create a South American counterpart to the already known AOU Check-list Committee which covered the avifauna of the Western Hemisphere from Panama and north to the Caribbean.<ref name="SACC"/> In 1999, the proposal for the constitution of the South American Classification Committee (SACC) has been approved<ref name="SACC"/> and in October 2000 the first classification on the split of the [[Huayco Tinamou]] (''Rhynchotus maculicollis'') from the [[Red-winged Tinamou]] (''Rhynchotus rufescens'') was available online.<ref>[http://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCprop01.htm Proposal (1) to South American Classification Committee Elevate "Rhynchotus maculicollis" to species rank]</ref> The system that Remsen invented for SACC was to place all proposals for change online and open access, as well as comments and votes concerning those proposals; thus, the system is completely transparent and qualified non-committee members are invited to contribute. Remsen is also a member (since 1984) of the American Ornithologists' Union's North American Classification Committee and thus co-author of the printed version of that classification.<ref>Banks, R. C., B. L. Monroe Jr., J. W. Fitzpatrick, T. R. Howell, N. K. Johnson, H. Ouellet, J. V. Remsen Jr., and R. W. Storer. 1998. "Check-list of North American Birds". 7th Edition. American Ornithologists' Union, Washington, D.C., 829 pp.</ref> In 1998, Remsen co-described (with [[Robb Thomas Brumfield]]) the subspecies ''Cinnycerthia fulva gravesi'' and ''Cinnycerthia fulva fitzpatricki'' of the [[fulvous wren]].<ref>Remsen, J. V. and Brumfield, R. T. (1998) ''Two new subspecies of "Cinnycerthia fulva" (Aves: Troglodytidae) from the southern Andes.'' In: Proc. Biol. Soc. Washington 111(4): 1008–1015.</ref> In 2003, he wrote the 196-page chapter of the family of [[ovenbirds]] (Furnariidae) in the eighth volume of the ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' and in collaboration with [[Edward C. Dickinson]] he was co-author of the third edition of the ''[[Howard and Moore Complete Checklist of the Birds of the World]]''. In 2013, they collaborated again on the fourth edition of the Howard & Moore checklist on non-passerines.<ref>"The Howard and Moore Complete Checklist of the Birds of the World. Vol. 1. Non-passerines. Aves Press, Eastbourne, UK, 461 pp.</ref> In 2016, Remsen was one of the co-authors of the richly illustrated field guide ''Birds of Bolivia'' ({{ISBN|978-9990596182}}) along with Sebastian K. Herzog, Ryan S. Terrill, A. E. Jahn, O. Maillard Z., V. H. García-Solíz, R. MacLeod, A. Maccormick, and J. Q. Vidoz. ==Honoroj== In 2013, Remsen received the Brewster Medal of the American Ornithologists' Union for his contributions to the study, the taxonomy, and nomenclature of the South American avifauna.<ref name="Brewster"/> In 1994, he was commemorated with the species' epithet of the vulnerable [[chestnut-bellied cotinga]] (''Doliornis remseni'') which is found in Colombia, Ecuador, and Peru.<ref>Mark B. Robbins, Gary H. Rosenberg, Francisco Sornoza Molina: A New Species of Cotinga (Cotingidae: Doliornis) from the Ecuadorian Andes, with Comments on Plumage Sequences in Doliornis and Ampelion. In: The Auk. Bd. 111, Nr. 1, January 1994, pp. 1–7</ref> ==Referencoj== {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Remsen, James Vanderbeek}} [[Kategorio:Usonaj ornitologoj]] e9reox6aa5e229emc2jxzkkldulog51 9378308 9378301 2026-05-20T10:58:40Z Kani 670 /* Kariero */ 9378308 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Informkesto gravulo}} '''James Vanderbeek "Van" REMSEN Jr.''' (21a de Septembro, 1949) estas usona [[ornitologo]]. Lia ĉefe esplorkampo estas [[birdoj]] de [[Ameriko]]. En 1999, li fondis la Sudamerikan Klasigkomitaton.<ref name="SACC">J. V. Remsen Jr.: The South American Classification Committee of the American Ornithologists’ Union: a new classification of the birds of South America En: ''Neotropical Birding'', 13a de Julio, 2007, pp. 21–23</ref> En 2013 li ricevis la Medalon Brewster de la [[Usona Unuiĝo de Ornitologoj]].<ref name="Brewster"/> ==Kariero== En 1967, Remsen akiris sian altlernejan diplomon ĉe la Phillips Academy en Andover, [[Masaĉuseco]]. En la somero de 1968 li laboris por la Denver Wildlife Research Center.<ref name="Brewster">The American Ornithologists' Union: William Brewster Memorial Award, 2013: J. V. (“Van”) Remsen Jr. En: ''The Auk'', 130(4):819–820.</ref> En 1971, li diplomiĝis kaj al magistro pri artoj kaj al bakalaŭro pri artoj en biologio ĉe Universitato Stanford.<ref name="Brewster"/> En 1978, li ricevis sian doktorecon pri zoologio ĉe la [[Universitato de Kalifornio, Berkeley]] sub la direktorado de Frank Pitelka per sia [[disertacio]] "Geographical ecology of Neotropical Kingfishers" ("Geografia ekologio de neotropikaj alcionoj"),<ref name="Brewster"/> bazita sur preskaŭ du jaroj da kampa laboro en amazoniaj Kolombio kaj Bolivio. En la sama jaro li fariĝis profesoro kaj kuratoro pri birdoj ĉe la [[Luiziana Ŝtata Universitato]]. Remsen publikigis sian unuan sciencan artikolon je la aĝo de 20 jaroj, kaj publikigis aliajn teknikajn artikolojn dum siaj diplomiĝantaj studentaj jaroj, inkluzive de la artikolo "On taking field notes" ("Pri prenado de kamponotoj") en la revuo ''American Birds'', kiu fariĝis multe rimarkita de kampobservantoj kaj usonaj birdobservantoj en la sekvaj jardekoj.<ref name="Brewster"/> Dum sia tempo ĉe LŜU, Remsen pasigis entute du jarojn en apartaj regionoj de Amazonio kaj Andoj, kio fariĝis la bazo por la libro ''An Annotated List of the Birds of Bolivia'' (Notita listo de birdoj de Bolivio, ISBN 978-0931130168), kiu estis publikigita en 1989 en kunlaboro kun Melvin Alvah Traylor Jr. En 1991, Remsen publikigis la monografion ''Community Ecology of Neotropical Kingfishers'' (Komunuma Ekologio de Neotropikaj Alcionoj), kaj en 1997 produktis la monografion "Studies in Neotropical Ornithology Honoring Ted Parker" (''Ornithological Monographs'') n-ro 48: 1–917), kolekto de 51 kolege reviziitaj artikoloj. En 2007, li kunredaktis kun Carla Cicero alian monografion honorantan la karieron de sia mentoro Ned K. Johnson: ''Festschrift to Ned K. Johnson: Geographic Variation and Evolution in Birds'' (Festschrift por Ned K. Johnson: Geografia Variado kaj Evoluo ĉe Birdoj).<ref>"Ornithological Monographs" 63: 1-114.</ref> Por komenci normigitan klasifikon kaj nomenklaturon de la neotropikaj birdoj, Remsen sendis proponon al la Usona Ornitologa Unio en 1997 por krei sudamerikan ekvivalenton al la jam konata AOU-Kontrollista Komitato, kiu kovris la birdojn de la Okcidenta Hemisfero de Panamo kaj norden ĝis la Karibio.<ref name="SACC"/> En 1999, la propono por la konstituado de la Sudamerika Klasifika Komitato (SACC) estis aprobita<ref name="SACC"/> kaj en oktobro 2000 la unua klasifiko pri la disiĝo de la [[Kolmakula tinamo]] (''Rhynchotus maculicollis'') disde la [[Ruĝflugila tinamo]] (''Rhynchotus rufescens'') estis havebla interrete.<ref>[http://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCprop01.htm Proposal (1) to South American Classification Committee Elevate "Rhynchotus maculicollis" to species rank]</ref> La sistemo, kiun Remsen inventis por SACC, estis meti ĉiujn proponojn por ŝanĝo interrete kaj libere alireble, same kiel komentojn kaj voĉdonojn koncerne tiujn proponojn; tiel, la sistemo estas tute travidebla kaj kvalifikitaj ne-komitataj membroj estas invititaj kontribui. Remsen estas ankaŭ membro (ekde 1984) de la Nordamerika Klasifik-Komitato de la [[Usona Ornitologia Unio]] kaj tial kunaŭtoro de la presita versio de tiu klasifiko.<ref>Banks, R. C., B. L. Monroe Jr., J. W. Fitzpatrick, T. R. Howell, N. K. Johnson, H. Ouellet, J. V. Remsen Jr., kaj R. W. Storer. 1998. "Check-list of North American Birds". 7a Eldono. American Ornithologists' Union, Washington, D.C., 829 pp.</ref> En 1998, Remsen kunpriskribis (kun Robb Thomas Brumfield) la subspeciojn ''Cinnycerthia fulva gravesi'' kaj ''Cinnycerthia fulva fitzpatricki'' de la flavbruna troglodito aŭ [[Ruĝbruna cinicertio]].<ref>Remsen, J. V. kaj Brumfield, R. T. (1998) ''Two new subspecies of "Cinnycerthia fulva" (Aves: Troglodytidae) from the southern Andes.'' En: Proc. Biol. Soc. Washington 111(4): 1008–1015.</ref> En 2003, li verkis la 196-paĝan ĉapitron pri la familio de [[furnariedoj]] (''Furnariidae'') en la oka volumo de la ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' (Manlibro de la Birdoj de la Mondo) kaj kunlabore kun [[Edward C. Dickinson]] li estis kunaŭtoro de la tria eldono de la ''Howard and Moore Complete Checklist of the Birds of the World'' (Kompleta Kontrollisto de la Birdoj de la Mondo de Howard kaj Moore). En 2013, ili denove kunlaboris pri la kvara eldono de la kontrollisto de Howard and Moore pri ne-paseroformaj.<ref>"The Howard and Moore Complete Checklist of the Birds of the World. Vol. 1. Non-passerines. Aves Press, Eastbourne, UK, 461 pp.</ref> En 2016, Remsen estis unu el la kunaŭtoroj de la riĉe ilustrita kampogvidilo ''Birds of Bolivia'' (ISBN 978-9990596182) kune kun Sebastian K. Herzog, Ryan S. Terrill, A. E. Jahn, O. Maillard Z., V. H. García-Solíz, R. MacLeod, A. Maccormick, kaj J. Q. Vidoz. ==Honoroj== In 2013, Remsen received the Brewster Medal of the American Ornithologists' Union for his contributions to the study, the taxonomy, and nomenclature of the South American avifauna.<ref name="Brewster"/> In 1994, he was commemorated with the species' epithet of the vulnerable [[chestnut-bellied cotinga]] (''Doliornis remseni'') which is found in Colombia, Ecuador, and Peru.<ref>Mark B. Robbins, Gary H. Rosenberg, Francisco Sornoza Molina: A New Species of Cotinga (Cotingidae: Doliornis) from the Ecuadorian Andes, with Comments on Plumage Sequences in Doliornis and Ampelion. In: The Auk. Bd. 111, Nr. 1, January 1994, pp. 1–7</ref> ==Referencoj== {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Remsen, James Vanderbeek}} [[Kategorio:Usonaj ornitologoj]] 7c5qzj0gd2l32hxn5q3e43r67cdjnes 9378312 9378308 2026-05-20T11:04:06Z Kani 670 /* Honoroj */ 9378312 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Informkesto gravulo}} '''James Vanderbeek "Van" REMSEN Jr.''' (21a de Septembro, 1949) estas usona [[ornitologo]]. Lia ĉefe esplorkampo estas [[birdoj]] de [[Ameriko]]. En 1999, li fondis la Sudamerikan Klasigkomitaton.<ref name="SACC">J. V. Remsen Jr.: The South American Classification Committee of the American Ornithologists’ Union: a new classification of the birds of South America En: ''Neotropical Birding'', 13a de Julio, 2007, pp. 21–23</ref> En 2013 li ricevis la Medalon Brewster de la [[Usona Unuiĝo de Ornitologoj]].<ref name="Brewster"/> ==Kariero== En 1967, Remsen akiris sian altlernejan diplomon ĉe la Phillips Academy en Andover, [[Masaĉuseco]]. En la somero de 1968 li laboris por la Denver Wildlife Research Center.<ref name="Brewster">The American Ornithologists' Union: William Brewster Memorial Award, 2013: J. V. (“Van”) Remsen Jr. En: ''The Auk'', 130(4):819–820.</ref> En 1971, li diplomiĝis kaj al magistro pri artoj kaj al bakalaŭro pri artoj en biologio ĉe Universitato Stanford.<ref name="Brewster"/> En 1978, li ricevis sian doktorecon pri zoologio ĉe la [[Universitato de Kalifornio, Berkeley]] sub la direktorado de Frank Pitelka per sia [[disertacio]] "Geographical ecology of Neotropical Kingfishers" ("Geografia ekologio de neotropikaj alcionoj"),<ref name="Brewster"/> bazita sur preskaŭ du jaroj da kampa laboro en amazoniaj Kolombio kaj Bolivio. En la sama jaro li fariĝis profesoro kaj kuratoro pri birdoj ĉe la [[Luiziana Ŝtata Universitato]]. Remsen publikigis sian unuan sciencan artikolon je la aĝo de 20 jaroj, kaj publikigis aliajn teknikajn artikolojn dum siaj diplomiĝantaj studentaj jaroj, inkluzive de la artikolo "On taking field notes" ("Pri prenado de kamponotoj") en la revuo ''American Birds'', kiu fariĝis multe rimarkita de kampobservantoj kaj usonaj birdobservantoj en la sekvaj jardekoj.<ref name="Brewster"/> Dum sia tempo ĉe LŜU, Remsen pasigis entute du jarojn en apartaj regionoj de Amazonio kaj Andoj, kio fariĝis la bazo por la libro ''An Annotated List of the Birds of Bolivia'' (Notita listo de birdoj de Bolivio, ISBN 978-0931130168), kiu estis publikigita en 1989 en kunlaboro kun Melvin Alvah Traylor Jr. En 1991, Remsen publikigis la monografion ''Community Ecology of Neotropical Kingfishers'' (Komunuma Ekologio de Neotropikaj Alcionoj), kaj en 1997 produktis la monografion "Studies in Neotropical Ornithology Honoring Ted Parker" (''Ornithological Monographs'') n-ro 48: 1–917), kolekto de 51 kolege reviziitaj artikoloj. En 2007, li kunredaktis kun Carla Cicero alian monografion honorantan la karieron de sia mentoro Ned K. Johnson: ''Festschrift to Ned K. Johnson: Geographic Variation and Evolution in Birds'' (Festschrift por Ned K. Johnson: Geografia Variado kaj Evoluo ĉe Birdoj).<ref>"Ornithological Monographs" 63: 1-114.</ref> Por komenci normigitan klasifikon kaj nomenklaturon de la neotropikaj birdoj, Remsen sendis proponon al la Usona Ornitologa Unio en 1997 por krei sudamerikan ekvivalenton al la jam konata AOU-Kontrollista Komitato, kiu kovris la birdojn de la Okcidenta Hemisfero de Panamo kaj norden ĝis la Karibio.<ref name="SACC"/> En 1999, la propono por la konstituado de la Sudamerika Klasifika Komitato (SACC) estis aprobita<ref name="SACC"/> kaj en oktobro 2000 la unua klasifiko pri la disiĝo de la [[Kolmakula tinamo]] (''Rhynchotus maculicollis'') disde la [[Ruĝflugila tinamo]] (''Rhynchotus rufescens'') estis havebla interrete.<ref>[http://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCprop01.htm Proposal (1) to South American Classification Committee Elevate "Rhynchotus maculicollis" to species rank]</ref> La sistemo, kiun Remsen inventis por SACC, estis meti ĉiujn proponojn por ŝanĝo interrete kaj libere alireble, same kiel komentojn kaj voĉdonojn koncerne tiujn proponojn; tiel, la sistemo estas tute travidebla kaj kvalifikitaj ne-komitataj membroj estas invititaj kontribui. Remsen estas ankaŭ membro (ekde 1984) de la Nordamerika Klasifik-Komitato de la [[Usona Ornitologia Unio]] kaj tial kunaŭtoro de la presita versio de tiu klasifiko.<ref>Banks, R. C., B. L. Monroe Jr., J. W. Fitzpatrick, T. R. Howell, N. K. Johnson, H. Ouellet, J. V. Remsen Jr., kaj R. W. Storer. 1998. "Check-list of North American Birds". 7a Eldono. American Ornithologists' Union, Washington, D.C., 829 pp.</ref> En 1998, Remsen kunpriskribis (kun Robb Thomas Brumfield) la subspeciojn ''Cinnycerthia fulva gravesi'' kaj ''Cinnycerthia fulva fitzpatricki'' de la flavbruna troglodito aŭ [[Ruĝbruna cinicertio]].<ref>Remsen, J. V. kaj Brumfield, R. T. (1998) ''Two new subspecies of "Cinnycerthia fulva" (Aves: Troglodytidae) from the southern Andes.'' En: Proc. Biol. Soc. Washington 111(4): 1008–1015.</ref> En 2003, li verkis la 196-paĝan ĉapitron pri la familio de [[furnariedoj]] (''Furnariidae'') en la oka volumo de la ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' (Manlibro de la Birdoj de la Mondo) kaj kunlabore kun [[Edward C. Dickinson]] li estis kunaŭtoro de la tria eldono de la ''Howard and Moore Complete Checklist of the Birds of the World'' (Kompleta Kontrollisto de la Birdoj de la Mondo de Howard kaj Moore). En 2013, ili denove kunlaboris pri la kvara eldono de la kontrollisto de Howard and Moore pri ne-paseroformaj.<ref>"The Howard and Moore Complete Checklist of the Birds of the World. Vol. 1. Non-passerines. Aves Press, Eastbourne, UK, 461 pp.</ref> En 2016, Remsen estis unu el la kunaŭtoroj de la riĉe ilustrita kampogvidilo ''Birds of Bolivia'' (ISBN 978-9990596182) kune kun Sebastian K. Herzog, Ryan S. Terrill, A. E. Jahn, O. Maillard Z., V. H. García-Solíz, R. MacLeod, A. Maccormick, kaj J. Q. Vidoz. ==Honoroj== En 2013, Remsen ricevis la Brewster-Medalon de la Usona Ornitologia Unio pro siaj kontribuoj al la studo, la taksonomio kaj nomenklaturo de la sudamerika birdofaŭno.<ref name="Brewster"/> En 1994, li estis memorigita per la [[specia epiteto]] de la vundebla [[kaŝtanventra kotingo]] (''Doliornis remseni''), kiu troviĝas en Kolombio, Ekvadoro kaj Peruo.<ref>Mark B. Robbins, Gary H. Rosenberg, Francisco Sornoza Molina: A New Species of Cotinga (Cotingidae: Doliornis) from the Ecuadorian Andes, with Comments on Plumage Sequences in Doliornis and Ampelion. In: ''The Auk''. Bd. 111, Nr. 1, Januaro 1994, pp. 1–7</ref> ==Referencoj== {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Remsen, James Vanderbeek}} [[Kategorio:Usonaj ornitologoj]] 98cjlz88f5m0t0j8lf4y6swp5ejdokt 9378316 9378312 2026-05-20T11:08:29Z Kani 670 9378316 wikitext text/x-wiki {{Informkesto gravulo}} '''James Vanderbeek "Van" REMSEN Jr.''' (21a de Septembro, 1949) estas usona [[ornitologo]]. Lia ĉefe esplorkampo estas [[birdoj]] de [[Ameriko]]. En 1999, li fondis la Sudamerikan Klasigkomitaton.<ref name="SACC">J. V. Remsen Jr.: The South American Classification Committee of the American Ornithologists’ Union: a new classification of the birds of South America En: ''Neotropical Birding'', 13a de Julio, 2007, pp. 21–23</ref> En 2013 li ricevis la Medalon Brewster de la [[Usona Unuiĝo de Ornitologoj]].<ref name="Brewster"/> ==Kariero== En 1967, Remsen akiris sian altlernejan diplomon ĉe la Phillips Academy en Andover, [[Masaĉuseco]]. En la somero de 1968 li laboris por la Denver Wildlife Research Center.<ref name="Brewster">The American Ornithologists' Union: William Brewster Memorial Award, 2013: J. V. (“Van”) Remsen Jr. En: ''The Auk'', 130(4):819–820.</ref> En 1971, li diplomiĝis kaj al magistro pri artoj kaj al bakalaŭro pri artoj en biologio ĉe Universitato Stanford.<ref name="Brewster"/> En 1978, li ricevis sian doktorecon pri zoologio ĉe la [[Universitato de Kalifornio, Berkeley]] sub la direktorado de Frank Pitelka per sia [[disertacio]] "Geographical ecology of Neotropical Kingfishers" ("Geografia ekologio de neotropikaj alcionoj"),<ref name="Brewster"/> bazita sur preskaŭ du jaroj da kampa laboro en amazoniaj Kolombio kaj Bolivio. En la sama jaro li fariĝis profesoro kaj kuratoro pri birdoj ĉe la [[Luiziana Ŝtata Universitato]]. Remsen publikigis sian unuan sciencan artikolon je la aĝo de 20 jaroj, kaj publikigis aliajn teknikajn artikolojn dum siaj diplomiĝantaj studentaj jaroj, inkluzive de la artikolo "On taking field notes" ("Pri prenado de kamponotoj") en la revuo ''American Birds'', kiu fariĝis multe rimarkita de kampobservantoj kaj usonaj birdobservantoj en la sekvaj jardekoj.<ref name="Brewster"/> Dum sia tempo ĉe LŜU, Remsen pasigis entute du jarojn en apartaj regionoj de Amazonio kaj Andoj, kio fariĝis la bazo por la libro ''An Annotated List of the Birds of Bolivia'' (Notita listo de birdoj de Bolivio, ISBN 978-0931130168), kiu estis publikigita en 1989 en kunlaboro kun Melvin Alvah Traylor Jr. En 1991, Remsen publikigis la monografion ''Community Ecology of Neotropical Kingfishers'' (Komunuma Ekologio de Neotropikaj Alcionoj), kaj en 1997 produktis la monografion "Studies in Neotropical Ornithology Honoring Ted Parker" (''Ornithological Monographs'') n-ro 48: 1–917), kolekto de 51 kolege reviziitaj artikoloj. En 2007, li kunredaktis kun Carla Cicero alian monografion honorantan la karieron de sia mentoro Ned K. Johnson: ''Festschrift to Ned K. Johnson: Geographic Variation and Evolution in Birds'' (Festschrift por Ned K. Johnson: Geografia Variado kaj Evoluo ĉe Birdoj).<ref>"Ornithological Monographs" 63: 1-114.</ref> Por komenci normigitan klasifikon kaj nomenklaturon de la neotropikaj birdoj, Remsen sendis proponon al la Usona Ornitologa Unio en 1997 por krei sudamerikan ekvivalenton al la jam konata AOU-Kontrollista Komitato, kiu kovris la birdojn de la Okcidenta Hemisfero de Panamo kaj norden ĝis la Karibio.<ref name="SACC"/> En 1999, la propono por la konstituado de la Sudamerika Klasifika Komitato (SACC) estis aprobita<ref name="SACC"/> kaj en oktobro 2000 la unua klasifiko pri la disiĝo de la [[Kolmakula tinamo]] (''Rhynchotus maculicollis'') disde la [[Ruĝflugila tinamo]] (''Rhynchotus rufescens'') estis havebla interrete.<ref>[http://www.museum.lsu.edu/~Remsen/SACCprop01.htm Proposal (1) to South American Classification Committee Elevate "Rhynchotus maculicollis" to species rank]</ref> La sistemo, kiun Remsen inventis por SACC, estis meti ĉiujn proponojn por ŝanĝo interrete kaj libere alireble, same kiel komentojn kaj voĉdonojn koncerne tiujn proponojn; tiel, la sistemo estas tute travidebla kaj kvalifikitaj ne-komitataj membroj estas invititaj kontribui. Remsen estas ankaŭ membro (ekde 1984) de la Nordamerika Klasifik-Komitato de la [[Usona Ornitologia Unio]] kaj tial kunaŭtoro de la presita versio de tiu klasifiko.<ref>Banks, R. C., B. L. Monroe Jr., J. W. Fitzpatrick, T. R. Howell, N. K. Johnson, H. Ouellet, J. V. Remsen Jr., kaj R. W. Storer. 1998. "Check-list of North American Birds". 7a Eldono. American Ornithologists' Union, Washington, D.C., 829 pp.</ref> En 1998, Remsen kunpriskribis (kun Robb Thomas Brumfield) la subspeciojn ''Cinnycerthia fulva gravesi'' kaj ''Cinnycerthia fulva fitzpatricki'' de la flavbruna troglodito aŭ [[Ruĝbruna cinicertio]].<ref>Remsen, J. V. kaj Brumfield, R. T. (1998) ''Two new subspecies of "Cinnycerthia fulva" (Aves: Troglodytidae) from the southern Andes.'' En: Proc. Biol. Soc. Washington 111(4): 1008–1015.</ref> En 2003, li verkis la 196-paĝan ĉapitron pri la familio de [[furnariedoj]] (''Furnariidae'') en la oka volumo de la ''[[Handbook of the Birds of the World]]'' (Manlibro de la Birdoj de la Mondo) kaj kunlabore kun [[Edward C. Dickinson]] li estis kunaŭtoro de la tria eldono de la ''Howard and Moore Complete Checklist of the Birds of the World'' (Kompleta Kontrollisto de la Birdoj de la Mondo de Howard kaj Moore). En 2013, ili denove kunlaboris pri la kvara eldono de la kontrollisto de Howard and Moore pri ne-paseroformaj.<ref>"The Howard and Moore Complete Checklist of the Birds of the World. Vol. 1. Non-passerines. Aves Press, Eastbourne, UK, 461 pp.</ref> En 2016, Remsen estis unu el la kunaŭtoroj de la riĉe ilustrita kampogvidilo ''Birds of Bolivia'' (ISBN 978-9990596182) kune kun Sebastian K. Herzog, Ryan S. Terrill, A. E. Jahn, O. Maillard Z., V. H. García-Solíz, R. MacLeod, A. Maccormick, kaj J. Q. Vidoz. ==Honoroj== En 2013, Remsen ricevis la Brewster-Medalon de la Usona Ornitologia Unio pro siaj kontribuoj al la studo, la taksonomio kaj nomenklaturo de la sudamerika birdofaŭno.<ref name="Brewster"/> En 1994, li estis memorigita per la [[specia epiteto]] de la vundebla [[kaŝtanventra kotingo]] (''Doliornis remseni''), kiu troviĝas en Kolombio, Ekvadoro kaj Peruo.<ref>Mark B. Robbins, Gary H. Rosenberg, Francisco Sornoza Molina: A New Species of Cotinga (Cotingidae: Doliornis) from the Ecuadorian Andes, with Comments on Plumage Sequences in Doliornis and Ampelion. In: ''The Auk''. Bd. 111, Nr. 1, Januaro 1994, pp. 1–7</ref> ==Referencoj== {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Remsen, James Vanderbeek}} [[Kategorio:Usonaj ornitologoj]] aj0s1dop3mqg3my4xl2miwvnbstz013 0 944294 9378302 2026-05-20T10:42:23Z Kani 670 Alidirektigis al [[Luiziana Universitato]] 9378302 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Luiziana Universitato]] dmrnua4v4i956qsoaitjibm1q6qrz6k 0 944295 9378306 2026-05-20T10:48:06Z Crosstor 3176 papo 9378306 wikitext text/x-wiki {{Informkesto papo}} [[Papo]] '''Leono la 8-a''' estis romia [[prelato]], [[kontraŭpapo]], poste papo. Li postulis la [[Sankta Seĝo|Sanktan Seĝon]] de 963 ĝis 964 kontraŭ [[Johano la 12-a]] kaj [[:en:Benedikto la 5-a]] kaj denove de 964 ĝis sia morto. Hodiaŭ, li estas konsiderata de la [[Katolika Eklezio]] kiel [[kontraŭpapo]] dum la unua periodo kaj la legitima papo dum la dua. Nomumita de la Sankta Romia Imperiestro [[Oto la 1-a]], la papado de Leono la 8-a okazis post la periodo konata kiel la ''saeculum obscurum''. Leono la 8-a naskiĝis ĉirkaŭ [[915]] kaj li mortis {{mortotago|965|3|7}}. == Vivo == [[Kategorio:Kontraŭpapoj]] [[Kategorio:Papoj]] kuqbn1r72rkfv0ju2diz11fr27kplas 9378346 9378306 2026-05-20T11:45:22Z Crosstor 3176 finredakto 9378346 wikitext text/x-wiki {{Informkesto papo}} [[Papo]] '''Leono la 8-a''' estis romia [[prelato]], [[kontraŭpapo]], poste papo. Li postulis la [[Sankta Seĝo|Sanktan Seĝon]] de 963 ĝis 964 kontraŭ [[Johano la 12-a]] kaj [[:en:Benedikto la 5-a]] kaj denove de 964 ĝis sia morto. Hodiaŭ, li estas konsiderata de la [[Katolika Eklezio]] kiel [[kontraŭpapo]] dum la unua periodo kaj la legitima papo dum la dua. Nomumita de la Sankta Romia Imperiestro [[Oto la 1-a]], la papado de Leono la 8-a okazis post la periodo konata kiel la ''saeculum obscurum''. Leono la 8-a naskiĝis ĉirkaŭ [[915]] en [[Romo]] ([[Papa Ŝtato]]), li mortis {{mortotago|965|3|7}} en Romo. == Vivo == Leono ne apartenis al la [[klerikaro]], sed li havis altan profanan postenon. La [[konsilio]] en 963 elektis Leonon pro forta premo de Oto la 1-a. Kiam Oto foriris, ribelo forkuris Leonon. Baldaŭ Oto revenis kaj la aktuala papo rezignis. Oni denove elektis Leonon papo, sed li ne regis longe, ĉar li mortis. Li ekregis fine de malhela, hedonisma epoko. La valideco kaj daŭro de lia papado estas tamen disputataj. La oficiala vatikana publikaĵo ne esprimas klaran opinion pri la legitimeco de ĉi tiu papo. == Fontoj == * WikiTrans [[Dosiero:Depiction of Leo VIII from the Nuremberg Chronicle. Published in 1493.png|eta|maldekstre|Leono la 8-a laŭ desegnaĵo el 1493]] [[Kategorio:Kontraŭpapoj]] [[Kategorio:Papoj]] dmuh0wluln4p1b0dsbinqsxswp4a4i8 0 944296 9378313 2026-05-20T11:04:28Z Kani 670 Alidirektigis al [[James Van Remsen, Jr.]] 9378313 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[James Van Remsen, Jr.]] j8nkwm3z891qm9zvatryetcgimy797b 0 944297 9378315 2026-05-20T11:08:01Z Kani 670 Alidirektigis al [[Usona Societo de Ornitologoj]] 9378315 wikitext text/x-wiki #ALIDIREKTI [[Usona Societo de Ornitologoj]] 9h4it5pv5l2r26vaxpy0aan18jspa26 0 944298 9378336 2026-05-20T11:39:13Z Kani 670 Kreis novan paĝon kun "{{redaktata}} {{Informkesto gravulo}} '''Edward Clive DICKINSON''' (6-an de marto [[1938]]) estas brita [[ornitologo]] specialiĝanta pri la [[taksonomio]] de sudorientaziaj birdoj. ==Biografio== Edward Dickinson naskiĝis en 1938, en Paget Parish, [[Bermudo]], filo de Lionel Gilbert Dickinson kaj Eileen Dickinson, denaske Barlow. Li estis edukita ĉe [[Westminster School]]. Post fino de la lernejo li laboris ekde 1962 kiel produktdirektoro por Pronesiam Inc. en ..." 9378336 wikitext text/x-wiki {{redaktata}} {{Informkesto gravulo}} '''Edward Clive DICKINSON''' (6-an de marto [[1938]]) estas brita [[ornitologo]] specialiĝanta pri la [[taksonomio]] de sudorientaziaj birdoj. ==Biografio== Edward Dickinson naskiĝis en 1938, en Paget Parish, [[Bermudo]], filo de Lionel Gilbert Dickinson kaj Eileen Dickinson, denaske Barlow. Li estis edukita ĉe [[Westminster School]]. Post fino de la lernejo li laboris ekde 1962 kiel produktdirektoro por Pronesiam Inc. en [[Bangkoko]]. En 1965 li edziĝis al Dorothy Sopper, kun kiu li havas du filojn. De 1968 ĝis 1970, li estis la redaktoro de la Nacia Historia Bulteno de la ''Siam Society''. En 1971, Dickinson translokiĝis al [[Nestlé]], kie li laboris ĝis 1973 kiel projektdirektoro. De 1973 ĝis 1975, li laboris por Filipro en [[Manilo]].<ref>{{cite book| first=Frances C. |last=Locher|title= Contemporary Authors|volume=64|publisher= Gale|location=Detroit |year=1976|isbn= 0-8103-0028-1|page=159}}</ref> En 1975, Dickinson publikigis sian unuan ornitologian libron, ''A Field Guide to the Birds of Southeast Asia'', kunverkita kun Ben F. King. En 1991, li publikigis ''The Birds of the Philippines: An Annotated Checklist''. Sekvis kelkaj manlibroj kaj birdolistoj, kaj finfine li akiris profesian ornitologian postenon ĉe [[Naturalis]] en [[Leiden]], kie li laboris kiel esplora partnero almenaŭ ĝis 2012.<ref name=naturalis>{{cite web|title=Dickinson|url=http://science.naturalis.nl/research/people/cv/dickinson|website=naturalis.nl|publisher=Naturalis|access-date=23a de Aŭgusto 2012|date=7a de Januaro 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121020133516/http://science.naturalis.nl/research/people/cv/dickinson|archive-date=20a de Oktobro 2012|url-status=dead}}</ref> Dickinson fondis la eldonejon ''Aves Press Limited'', kaj estas membro de la [[Internacia Komisiono pri Zoologia Nomenklaturo]].<ref>[http://iczn.org/content/zoobank-committee ZooBank Committee]</ref> Dickinson has built on his lifelong passion for ornithology to make numerous contributions to taxonomy. Together with [[René Dekker]] he wrote ''Systematic Notes on Asian Birds'', a series of articles devoted to the taxonomic revision of the Asian avifauna.<ref name=naturalis/> Since 2011 he has been the editor of ''Zoological Bibliography'', an [[open-access]] journal for taxonomy.<ref>{{cite web|publisher=Aves Press|title=Featured Journals|year=2012|access-date=23 August 2012|url=http://www.avespress.com/featured-periodicals/|archive-url=https://web.archive.org/web/20120908002449/http://www.avespress.com/featured-periodicals|archive-date=8 September 2012|url-status=dead}}</ref> In 1997, Dickinson took on editorship of the Howard and Moore Checklist of the Birds of the World, contributing to the publication of the 3rd Edition in 2003 and the 4th in 2014. <ref>{{cite web|publisher=Aves Press|title= Zoology: Books and Periodicals|url=http://www.avespress.com/book-1-more-details.php}}</ref> == Referencoj == {{Referencoj}} {{Bibliotekoj}} {{DEFAULTSORT:Dickinson, Edward C.}} [[Kategorio:Anglaj ornitologoj]] b3y4m8plam82u5du5oxkb80hekjsqy0